11 i|p |........ i m s.....m -

m

■

ifr

%

1

i

MHffi

rïimaaVti

s

1

!ü

sis®

I

»

il

ISM»

Y'W,<

0

i

a

il

1

g ■■ ■

3 HW.

:.»v • ■'> •.'/*

g

m

m

m

m

«

É

fff

inmii

nr

m

X

i

i

i

m

!

i

.

I

1=)

!

11

m

I

i

»

V :

> ?

.

s. &

f

C-

••v

*

■

«

'

■ ’

WIELKA ENCYKLOPEDYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

-r

1

f

» S

WIELKA

hat fi

lihj

LUI

Mil

ILUSTROWANA

od Tomu XXIII wydawana nakładem Komitetu Redakcyjnego

SERYA I

Latham John—Łekno (herb).

(169 rysunków w tekście).

—«s>—

WARSZAWA,

Redakcya i Administracya: Nowy Świat 47. Drukarnia „G azety Handlowej“

Szpitalna JO.

i

■Ą    !.<

I :;    ! ,'f

ft

}

^ \

i

>|cH*7

A

'o ZC&* *

'c<?

,<r

!

L* ;

111

ar

Sv' P

O

-.1

4*

6

H

V

é

k 380

Àkc. Nr. n

' ♦ \

" /*<

%

V '/>

v\

i*-

: >-, -,

> CO*'

M !

?

: A

1L'iüß'^ß

Ł

pfÿy.

Hr.

K. A i L K.

Latham J o h n, przyrodnik angielski (* 1740 — f 1837). Studyował medycynę w Londynie. W r. 1763 osiadł jako lekarz w Dartfordzie, zajmując się jednocześnie ornitologią i anatomią porównawczą. Porzuciwszy w r. 1796 Dartford, przeniósł się do Ramsay, później do Winchester, poczem pełnił obowiązki chirurga w szpitalu św. Bartłomieja w Londynie.

L. napisał: „A General Synopsis of the birds“ (Londyn 1781 - 1801, 8 t.; przekład niem. Norymberga 1792 — 1813); „Index ornithologicus, sive systema ornithologiae...“ (t-że 1791, 2 t.; uzupeł. 1802); oba te dzieła wyszły pod tyt.: „A General History of the birds“ (Winchester 1821—24, 10 t.; index 1828). Pozatem ogłosił L, kilka prac medycznych.

Latham Robert Gordon, angielski filolog i etnolog, syn pastora (* 24 marca 1812 w Billingborougb [Lincolnshire] —f 9 marca 1888 w Putney); studya uniwersyteckie z zakresu medycyny ukończył w Cambridge. Podczas pobytu swego w Danii i Norwegii (1822—33) zapoznał się z jęz. skandynawskiemi; po powrocie do kraju wydał tłómaczenie poematu Te-gnera „Axel and Frithiof“ (1839) i sprawozdanie z podróży: „Norway a. Norwegians“ (1840 2 t,). Zdobywszy imię pracami z dziedziny językoznawstwa, został profesorem angielskiego języka i literatury w londyń. Uni-versity College i napisał: „The English langua-ge“ (1841, 2 t.; wyd. 5-te 1862), które stanowi epokę w badaniach angielszczyzny w Anglii. W dziele tern L. zapoznał swoich ziomków ze zdobyczami filologii germańskiej w Niemczech i Skandynawii. Z innych prac filologicznych i lingwistycznych L-a wymienić nale- |

Wielka Encykl Illustr. Ser. I, Tom XL111. Zesz 337a

ży: „First outlines of Logic, applied to gram-mar and etymology“ (Londyn 1847); „History

a. etymology of English language“ (L. 1849, wyd. 2-e 1854); „A handbook of the English language“ (L. 1851, wyd. 9-e 1875); „Outlines of general or developmental philology“ (L.

1878). Opracował także nowe wyd. słownika

S. Johnsona „Dictionary of the English language“ (4 t., L. 1864 — 74). Był jednym z założycieli „Philological Society“ w Londynie. L. zajął również niepoślednie stanowisko jako etnograf; wiele jego poglądów silnie odskakiwało od ówczesnego stanu nauki; oceniono je należycie dopiero w ostatnich czasach (np. pochodzenie europejskie rodziny lingwistycznej indo-ęuropejskiej). Pozostawił: „Natural History of the varieties of man“ (1850); „Man a. migrations“ (1851); „Ethnology of British Colonies* (1851); „Ethnology of the British Islands“ (1852); „Ethnology of Europe“ (1852); „The Native Races of the Russian Empire“ 1854); „Varieties of^the human species“ (1855); „Descriptive Ethnology“ (1859 2 t.); „The na-tioualities of Europe“ (1863, 2 t.).

Lathyriimm, ob. Lathyrismus.

Lathyrismus, otrucie przewlekłe roślinami strączkowemi. Nazwa ta wzięta jest od groszku, po łac. zwanego Lathyrus (ob.); lecz dotyczy również o-truć, przez inne rośliny strączkowe wywołanych.—A) U ludzi. Choroba ta nieomal nieznana w Europie środkowej i zachodniej, do częstych wogóle nie należy, a zjawiać się zwykła tylko w latach głodowych, gdy z braku zboża, ludzie zmuszeni są żywić się pokarmami rozmaitemi, wcale im nie służącemi, a do nich

Lathyrus (groszek).

zwłaszcza należą nasiona odmiau różnych groszku i roślin pokrewnych. W razach takich, po używaniu dłuższem strawy tego rodzaj u,otrucia przewlekłe mogą nawet występować nagminnie. L. znany był już Starożytnym; wspominają o nim Hippokrates i Galenus (ob. te nazw.), a u pisarzów łacińskich zwał się ongi: Crurum exsolutio, Crurum impotcntia i Imbecillia. Objawem najbardziej się w oczy rzucającym i najznamienniejszym choroby tej jest chód dziwny i niepewny osób otrutych, a wygląda tak, jakby z nogi na nogę upadały. Podczas stania tułów ich chwieje się znacznie do tego stopnia, że chorych podtrzymywać trzeba, aby się nie wywracali. Osłabieniu podlegają zwłaszcza mięśnie zginające, nieraz porażone nieomal zupełnie. Mięśuie członków górnych, wrażliwość, czucie mięśniowe i stawowe, nie podlegają zmianom, odruchy również pozostają nietknięte, źrenice bywają prawidłowe, a to wszystko właśnie dozwala odróżnić L. od wiądu rdzenia (ob. Rdzeń kręgowy, choroby), z objawów niektórych podobnego, ale niewystępującego nigdy nagminnie. U otrutych lada podrażnienie skóry wywołuje drganie¹ i trzęsienie się mięśni; czasami objawom wymienionym towarzyszy zatrzymanie moczu i niemoc płciowa. Najprawdopodobniej L. jest stanem zapalnym rdzenia kręgowego, dającym się wyleczyć, ale zawsze długotrwałym. Chorobę te postrzegano dotąd najczęściej we Włoszech i w Algieryi. Rzecz możliwa, że przyczyną jej jest grzybek jakiś chorobotwórczy, pleniący się w nasionach roślin strączkowych, ale dotąd nie udało się wykryć go. Reins cli z nasion groszków różnych otrzymał ciało żółte, bezkształtne, o smaku gorzkim, rozpuszczające się w wodzie i wyskoku, któremu nadał miano Lathyrinum, mogłoby być, że ono-to właśnie wywołuje otrucie. B) U zwierząt. Konie dłużej karmione groszkiem siewnym (Lathyrus sativus) lub cieciorką (Cicer arictinum) dostają sapki dyszącej, niekiedy też opadają je objawy zapalne rdzenia kręgowego, stają się niezmiernie strachliwemi, niespokojnemi, chód ich traci na pewności a nakoniec występują objawy porażenia. Stan taki wlecze się kilka miesięcy i kończy się zwykle śmiercią zwierzęcia.— Chorobę podobną spotykamy również u owiec, otrzymujących paszę takąsamą. — WT Ameryce północnej bydło rogate, na pastwiskach tamtejszych karmiące się roślinami strącz-kowemi, rosnącemi dziko śród trawy, zapada także nieraz w sposób podobny i pada zazwyczaj. Zmiana paszy, ale tylko na samym początku choroby, czasami ocalić jeszcze może zwierzęta.

l»r. J P.

kowaty, 5-wrębny lub zębny, z łatkami lub zębami 2-ma górnemi krótszemi. Koroua dłuższa od kielicha—żagielek często w podstawie z obu stron przyrostkowo garbaty, a skrzydełka wyrównywające łódce okrągławej i wgię-tej u podstawy. Pręcików 10, już dwuwiązko-wych przez uwolnienie naprzeciw żagielkowego, już jednowiązkowych, z pochewką to rozszcze-paną, to całką; pylniki jednopostaciowe. Za-lążnia beztrzoneczkowa, wielozalążkowa; szyjka u podstawy nagiętej prosta, górą spłaszczono-rozszerzona, odzewnątrz wypukława, a wewnątrz wklęsła, kosmato-omszona; znamię końcowe, zaledwie szersze od szyjki, skrócone u-cięto, zaokrąglone. Strąk ściśniony. bezskrzy-dły lub też skrzydlasty na szwie górnym, wie-lonasienny. Nasiona kulisto-ściśnione, ze znaczkiem jajowatym. Rodzaj ten obejmuje około 90 gatunków, przeważnie na półkuli północnej. Są to zioła roczne lub trwałe, po większej części pnące się, o liściach pierzastych z wrębami, złożonych z jednej, dwóch lub więcej par listków, o przylistkach wpółstrzałkowatych, o szypułkach kątowych jedno,-dwu-i wielokwiatowych. A) Z gatunków rocznych we względzie gospodarskim zasługuje na uwagę: 1) Gros zek siewny v.C i e c i e r z y c a(L. sativus L i n). Znajduje się pomiędzy zasiewami w Europie południowej i na wschodzie dziki, a u-prawiany na południu i zachodzie; w naszym zaś kraju tylko gdzieniegdzie; kwitnie od maja do lipca. Nasiona jadanemi bywają jak groch, choć nie są tak smaczne, znane pod nazwą Grochu płaskiego białego, albo Soczewicy większej (około Rajgrodu i Augustowa). Roślina ta wymaga lekkiej i suchej ziemi. Udaje się najlepiej na wapiennych i marglowatych piaskach. Kwitnie w lip-cu, a często już i w początkach czerwca. Na ziemi wilgotnej marnieje niemal doszczętnie. Sieją i pielęgnują ją podobnie jak wykę zwykłą. 2) Grosz ek wonnyfL, odoratus Lin.), pochodzący z Sycylii i Wschodu, powszechnie hodowany w ogrodach.—B) Z trwałych rosną u nas: 1) Groszek bul wko wy (L. tuberosus L i n.). Zwykły po polach, a rzadszy na łąkach i zaroślach, na gruntach wapnistych i marglowatych. Kwitnie w lipcu i sierpniu. Z niego zbierane bulwy, pod nazwiskiem żołędzi ziemnych (glandes terrestres), używane były w lecznictwie przeciw biegunkom; prócz tego jadają je miejscami pieczone na wzór kartofli. 2) Groszek łąkowy (L. pratensis Lin.), przez gospodarzy żółtąwyką zwany. Z powodu goryczki na zielono spasany być nie może; nie jest to pasza szkodliwa dla zdrowia, ale niesmaczna dla zwierząt. W zmieszaniu z innemi roślinami pastewnemi, może być za-Lathyms, Groszek, inaczej Lędźwian, dawany bez obawy zepsucia smaku paszy. Rodzaj roślin z rodziny strączkowych-motylko- 3) Groszek błotny (L palustris Lin.). Ro-wych (Leguminosae-Papilionaceae, plemienia śnie na łąkach wilgotnych, błotnistych, w za-wykowych Vicieae). Kielich słojkowato-dwon- roślach. Kwitnie w lipcu i sierpniu. Od po-

przedniego różni się czerwonawym kwiatem i liśćmi trójparzystemi. Na mokrych łąkach, a głównie na torfowych, bardzo obficie występuje, w zielonym zaś stanie chętniej zjadany jest od poprzedniego, zawiera bowiem mniej goryczki. 4) Groszek leśny, Lędźwian leśny (.Lałhyrus sylvestris). Rośnie dziko na porosłych krzakami stokach gór i na brzegach lasów niemal w całej środkowej Europie. Wagner, od r. 1887, robi mu sławę jako dobrej i niewybrednej roślinie pastewnej. Do uprawy lędźwianu skłoniła Wagnera wysoka wartość odżywna i nader małe wymagania co do gleby.

Dernaus „Hugh T;., a biography“ (Lond. 1886, wyd. 3-e).

Latinae feriae, ob Jupiter T. XXXIII, str. 193—5.

Latini Brünett o, poligraf włoski (* około 1210 — f 1294 lub 1295). Około r. 1254—55 był notaryuszem we Florencyi. W r. 1260 udał się, jako jeden z wybitniejszych przywódców stronnictwa Welfów, o pomoc do Alfonsa X kastylskiego. Z powodu klęski pod Montea-perto nie mógł powrócić do ojczyzny i szukał schronienia we Francyi. Został tam, bodaj w Paryżu, gościnnie przyjęty przez jednego ze

T. R.

wne.

(L. latifolius L i n.). Gatunek ten, w naszym kraju bardzo rzadki, spotyka się w okolicy Pińczowa. Bywa on hodowany w ogrodach jako roślina ozdobna. Kwitnie w lecie.—Por. Dr.

Z wyjątkiem torfów i bagien udaje się wszędzie; swych rodaków, podzielającego jego prze-ziemie jednak lżejsze, bodaj zwirkowate, byle konania; w gościnie u niego stworzył wiel-obfitujące w wapno, najlepiej mu odpowiadają, kie swe dzieło „Le Trésor“. Po kilku la-Ani świeżego gnoju, ani świeżego marglowania tach powrócił do Włoch i w 1269 — lub wapnienia nie znosi. Wogóle wszystko, co 1289 zajmował różne urzędy we Florencyi. dotyczy i uprawy, i plonów, i użyteczności lędź- Uchodził za nauczyciela Dantego; zdaje się je-wianu leśnego, nie jest wypraktykowane i pe- dnak, że nim nie byt i że wogóle nie miał szko-Groszek szerokolistuy lywe Florencyi, jak utrzymywano, lecz był raczej

Langenthal „Handbuch der landwirthsch. Pflanzenkunde“ (Berlin 1876); Dr. Birnbaum E.

„Wiesen und Futterbau“ (Berlin 1892).—„Enc.

Rolnicza“ („Groszek“).

Latiaris, albo Latialis, nazwa Jupitera czczonego jako opiekun federacyi latyńskiej. ob. Jupiter, t. XXXIII, str. 194.

Latifundia, ob. Własność wielka rolna.

Latimer Hugh, znakomity kaznodzieja angielski, krzewiciel protestantyzmu w Anglii (* 1480 w Thurcaston—f spalony na stosie 16 paźdz. 1555 w Oxfordzie). L. w 1530 był kaznodzieją w Westkingston; z rekomendacyi arcyb-pa Cr an mera (ob.) mianowany kapelanem królowej Anny Boleyn, był 1535—9 b-pem worcester8kim. Kiedy Henryk VIII zażądał od niego podpisania sześciu artykułów anglikańskiej wiary, odmówił, za co wtrącono go do Toweru. Edward VI przywrócił mu wolność, poczem L. wraz z Cranmerem i Rid-leyem wystąpił na czoło protestantów, nie przyjmując jednak żadnego urzędu. Podczas reakcyi katolickiej za królowej Maryi uwięziony razem z Cranmerem i Ridleyem, skazany został na stos. Śmierć z wielkiem męstwem poniósł. Miał wtedy wyrzec: „Zapalimy dzisiaj wAn-glii ogień, który nigdy nie zagaśnie “.W historyi kaznodziejstwa na Zachodzie zajmuje L. wydatne miejsce. Kazania jego były jasne i przejrzyste, język jędrny, czasami rubaszny; rozumowań abstrakcyjnych unikał. Często mówił o cięż-kiem położeniu włościau i robotników i występował w obronie lud%. Na podstawie kazań L-a można skreślić obraz obyczajów i zwyczajów Anglii współczesnej (Taiue). Kazania L a wydał Corrie (Cambridge 1844—5, 4 t.).--Por. podań rzymskich syn Fauna i nimfy Marica,

doradcą i przyjacielem wielkiego poety. Prace jego w języku włoskim: „Rettorica“ (przekład Cycerona „De Iuventione“); parę poezyi: „Favoletto“, „Lauda per un rnorto“, „Tesoretto“ (wierszem pisany skrót z dzieła „Le Trésor“).— Najważniejsza z jego prac, „Le Trésor“ po francusku, jest eucyklopedyą ówczesnej wiedzy ludzkiej. Dzieło to podzielone jest na trzy części. Część pierwsza, traktuje o stworzeniu świata, o Bogu-człowieku, o prawie boskiem i ludzkiem, o historyi, a również i o naukach przyrodniczych. W drugiej, będącej niejako traktatem o moralności, L. mówi o cnocie i grzechach; jest ona przeważnie zbiorem cytat starożytnych i współczesnych pisarzy. Najciekawszą i prawie oryginalną jest część trzecia, traktująca o polityce. Mówi w niej autor o rządach Rzplit włoskich, a zwłasz-

cza o urzędzie podesty.

St. Üb.

Latini (Latiuo), erudyt włoski (* 1513 w Viterbo—f 1593 w Rzymie); jako wysoko wykształcony duchowny, był sekretarzem kilku wybitnych kardynałów, wreszcie powołany przez pap. Grzegorza XIII do komisyi, której poru-czono rewizyę Corpus juris canonici. Zapisał miastu rodzinnemu cenną bibliotekę swoją, w której było wiele dzieł opatrzonych jego wła-snoręczneini przypisami. Pozostawił dzieła: „Epistolae, conjecturae et observationes, sacra profanaque eruditione ornatae“ (1659—67, 2 t.); „Bibliotheca sacra et profana, sive observationes, correctiones, conjecturae et variae lectio-nes in sacros et profanos scriptores“ (Rzym

1677, in. fol.).

K A.

Latini, Latu jus, ob. Nomen latinum, ser. II, T. III, str. 141, i Kolonie rzymskie,

T. XXXVII str. 107.

Latini Juniani, ob. Norbana Junia lex. (Serya II, T. 111).

Latinus. król miasta Laurentum, według

mąż Amaty; podania późuiejsze, które powstały j nowego ducha w dotychczasowe traktowanie pod wpływem greckim, mienią go synem Ody- - dogmatów wiary. Główna zasługa należy się seusza i Circe, to znowu Telemacha i Circe, tu Gilbertowi Burnet (ob.). Wogóle L. od-wreszcie Heraklesa i Fauny. Córka jego, La- znaczali się szeroką tolerancyą względem winią, poślubiła Eneasza. Losy L-a, ob. innych stronnictw religijnych i usiłowali doprowadzić do możliwego porozumienia się inde-Latinus Ursinus, kardynał i biskup Ostyi, pendentów, presbyteryanów i episkopalistów.

S. Dr/,.

Eneasz,

potomek jednej z wybitniejszych rodzin włoskich, był legatem pap. Marcina V w Polsce za Władysława Jagiełły. Przybył w 1425 r. w sprawie czeskiej, w celu nakłonienia króla do pogodzenia się z ces. Zygmuntem i podjęcia wojny z Husytami. Aby go zjednać, przywiózł L. w darze od Marcina V królowi gwóźdź z drzewa Krzyża św., który z wielką uroczystością umieszczono w jednym z ołtarzy katedry krakowskiej, i ponadto zezwolenie papieża na pobór od duchowieństwa polskiego kwoty 20 000 złp. na cele wojny. Wobec tego arcyb-p gnieźnieński Wojciech Jastrzębiec zwołał na maj 1425 synod prowiucyonalny do Łęczycy. L. napotkał na tym synodzie opór kleru polskiego, lękającego się, by ten pobór nie stał się z czasem podatkiem stałym. Największy opór stawił archidyakon płocki, wysłany w zastępstwie przez chorego b-pa J a k. Kurdwanow-s k i e g o(ob.), Stan.Pawłowski (później b-p płocki), który wystąpił ze zdaniem, że dyecezya płocka nie należy do rzędu polskich, bo Mazowsze ma udzielnych książąt. Wywołało to w Polsce głośną i długą awanturę i spór o hołdy książąt mazowieckich. L. nic zdziałać nie potrafił i nie osiągnąwszy celu, powrócił do Włoch. — Por. Fabisz „Wiadomość o legatach i nuncyu-szach apostolskich w Polsce“ (Ostrów 1866). Do sprawy Pawłowskiego także: Prochaska „Hołdy mazowieckie“ (w „Rozpr. Akad. Umiej“.

M. G-y.

Latitudinaryusse, L - y ś c i (łac. latitudina-rii [od latitudo—sz ero kość, rozległość], ang. latitudinarious, latitude men), przezwisko, nadane (po raz pierwszy przez Jurieu’go w jego „Religion du latitudinaire“, Rotterdam 1696) członkom stronnictwa Kśła anglikańskiego, które powstało w Anglii w czasie sporów religijnych za Karola I i którego główną siedzibą było Cambridge. L. starali się zwalczać ciasnotę pojęć episkopalistów, potępiających dysydentów, oraz dysydentów, potępiających episkopalistów, i wogóle fanatyczne zaślepienie tych wszystkich, którzy utrzymywali, że zbawienie możliwe jest tylko w ich Kościele. Dążeniem L-ów było łagodzić przeciwieństwa między religią a wiedzą oraz unikać drażliwych polemik. Jako środek do przeprowadzenia tego uważali swobodniejsze tłumaczenie i szersze ujmowanie spornych punktów. Jakkolwiek nie zdołali, wobec silnego przeciwdziałania biskupów oraz braku poparcia ze strony samych dysydentów, przyoblec w ciało swych szlachetnych zamierzeń, jednak L. mają tę wielką zasługę, że pierwsi w XVII w. tchnęli

Za Kościół chrześcijański uważali oni każdy Kościół, który w punktach zasadniczych zachował istotne wierzenia i praktyki chrystyanizmu, stawiając ponad ortodoksyę dobrą wiarę i szczerą pobożność. Najwybitniejszymi przedstawicielami L-ów byli, prócz Burneta: Schil-lingsworth, John Haies, More, Abbot, Carlton, Cudworth, Tillotson, Whiston, Spencer, Dury. Później miano to nadawano ludziom wogóle obojętnym na rzeczy wiary, np. skeptykom, a także tym, którzy, jak Arnold i Coleridge, w doktrynie teoretyczno-dogmatycznej stawiali ponad wszystko żywe i czynne chrześcijaństwo, nieujęte w żadne formuły kościelne.    Hr-

Latitudinaryzm, ob. L a t it u d i n a r y u s ze. Latium, ob. Lacyu m.

Latko albo Nowe Latko, nazwa gaika v. maik a (ob.) w niektórych dzielnicach kraju uaszego, np. w Poznańskiem. —Por. Kolberg „Poznańskie“ łl 64 (spis obchodu i melodye); „Ateneum“ VI 631.

Kraków 1904).

Latkowski Juliusz (Julian), pisarz i pedagog historyczny ■współczesny (* 16 sierp. 1860 w Polance wielkiej pod Oświęcimiem). Po nauce w szkołach ludowych w Polance, Oświęcimiu i Wadowicach dopiero po 16-m r. z. zdołał rozpocząć nauki gimnazyalne w Wadowicach, a po ukończeniu ich w 1884 zapisał się na wydział filoz. Uniw. Jagiell., aby się oddać studyom historycznym, - ku którym czuł pociąg już w niższych klasach gimnazyalnych, uprawiając jednocześnie z zamiłowaniem i geografię. Na historyka kształcił się w seminaryach St. Smolki (i jego zastępcy An. Lewickiego) oraz Winc. Zakrzewskiego, którego bystrości, krytycyzmowi dziejopisarskiemu i metodzie najwięcej ma do zawdzięczenia. Wszyscy oni, dostrzegłszy powołanie rzetelne, żywo zajęli się zaprawieniem L-go do pracy historycznej. Przedmiotowy jej zakres wytknęło seminarzyście objaśnianie kroniki Nestora. Powstały stąd początkowe prace: „Spór o grody Czerwieńskie“ i „O podziale dnia w kronice Nestora“ (druk. w „Pamiętn. słuchaczy Un. Jag. na urocz, o-twarcia Collegii Novi w r. 1887“ Kraków t. r.). Nestor też pośrednio doprowadził L-go do litewskiego Mendoga, roztwierając przed umysłem dzieje środkowych księstw ruskich przed Dnieprem, które w końcu XII w. zaczęły się już zlewać z dziejami plemion litewskich, Z wdzięcznego, a tajemniczością jeszcze do dziś dnia przejętego tematu już na uniwersytecie opracował L. „Chrzest Mendoga“, a w r. 1889 wykończył całkowitą monografię o królu Litwy, która znalazła żywe uznanie Smolki

1901 str. 507 — 17).

s. P.

K. A.

ces.

i Zakrzewskiego i wskutek ich rad w nową przetopiona formę, z zalecenia Kom. Historycznej Akad. Urn. weszła do T. XXVIII (III ser. II), „Rozpraw wydz. hist.-filoz.“ str. 300—453 (os. Krak. 1892, 154 str. 8 max.); tekst uzupełnia „Mapa objaśniająca dokumenta donacyj-ne Mendoga“ wraz z samemi dokumentami (str. 427- 53) w liczbie 7-u. „Mendog“ L-go jest do dziś dnia je'dynym krytycznie oczyszczonym i uporządkowanym zbiorem wiadomości naszych o tej postaci dziejowej. Z latopisów ruskich, z kronik Alnpeka, Dusburga, ze świadectw wydawn. Bunge g o (ob.) umiał autor wysnuć te fakta niewątpliwe i te domniemania, które, wzajemnie nie znosząc się, pozwalają, przy obecnym stanie ujawnienia źródeł, choćby na skali prawdopodobieństwa ujrzeć charakter i działalność twórcy Litwy państwowej. Obszerne, pracowicie podesłane tło przeszłości (od XI w.) ułatwia oryentacyę, Z własnych tez L-go, dyalek-tycznie i polemicznie bronionych, uwydatnić należy zwłaszcza dwie: koronacyę dopiero ok. Boż. Narodzenia i N. Roku 1253—4, a nie jednocześnie z przyjęciem chrztu (1251), i dotrwanie w wierze do skonu (1263). Całą pracę przejmuje ostrożność, powściągliwość w sądach i wnioskach, tak pomnażających jak i uszczuplających zasób uznawauych faktów historycznych. W r. 1889 został L. suplentem histo-ryi w Tarnowie, w r. 1892 tymczasowym, a w r. 1896 stałym nauczycielem głównym historyi i geografii w seminaryum nauczycielskiem w Stanisławowie. Smolka zachęcił go do rozbioru kroniki B y c h o w c a (ob.); on sam z siebie już podjął studya nad Wojsiełkiem (ob.): ale obie te prace porzucić musiał z powodu niemożności dotarcia do źródeł, dla nauczyciela prowincyonalnego niedostępnych, Z zabiegów naukowych owego czasu wyszedł tylko zarys Dow monta (wspólnika Trojnata) w naszej „Encyklopedyi“ (T. XVI str. 895). W r. 1901 przeniósł się L. do gimnazyum złoczow-skiego, lecz po 3 latach wrócił do Stanisławowa na nauczyciela gimn. II polskiego. W zakresie szkolnictwa wydał rozprawę „W jaki sposób możuaby zapobiedz brakowi nauczycieli głównych z uuiwersyteckiem wykształceniem w seminaryach nauczycielskich“ („Muzeum“

Red.

Latles Eliasz, ekonomista i archeolog włoski (* w Wenecyi 1843). Ważniejsze prace: ,,La libertà délia bancha a Venezia sec. XIII — XIV“ (Medyolan 1869, ważny na nie-ogłoszonych materyałach archiwalnych oparty wykład organizacyi najstarszych banków włoskich); ,,Studi critici e statistici sepra il mi-glior modo di ordinari il credit fondiario“ (1869); ,,Del bilancio attivo e passivo di Roma antica“ (1867); „Studi storici sopra il contracto d’en-fiteusi“ (1868); ,,Gli antichi banchi di Venezia“ (1871); — Por. Cossa ,,Introduzione allô studio dell’Economia politica‘‘ (wyd. 3-e 1892 str. 203 — 5.)

LatlïlOS, góra 1500 m. npm. w Karyi, na wschód od Miletu, dzisiaj Baszparmak Dagh. Tutaj Artemis miała pocałować Endymiona (ob,), którego świątynia i grobowiec tu się znajdowały. U stóp góry leżała zatoka Latmos; dzisiaj zniesiona przez namuliska Meandru; pozostało z niej jedynie jezioro Baffi v. Akis czai, 18 kim. długie, 11 szerokie.

Lato, ob. Pory roku.

Latobrigi, lud celtycki nad górnym Renem, sąsiadujący z Helwetami i Raurykami. Wyruszyli z miejsc swoich w r. 58 przed N. C. pospołu z Helwetami, ale Cezar zmusił ich do powrotu.

Latomus Jan, przeor klasztoru w Grobben-donck (* 1523 —f 1578), znany z tego, że odnalazł w klasztorze św. Agnieszki pod Zwolle i ocalił od zagłady słynny rękopis ,,Imitatio Jesu Christi“, napisany jakoby ręką św. Tomasza à Kempis. Słynne wydanie Baltazara Bellera (Antwerpia 1616), dziś zaginione prawie, sporządzone było właśnie według tego odpisu L-a.

Latona, W mytol. greek, i rzym. ob. L e t o.

Latopolis, egips. Enyt, Sne, Sn i, miasto w staroż. Egipcie (Tebaida) na lewym brzegu Nilu, gdzie dzisiaj Esneh (ob.). Cała dzielnica m-ta nowożytnego spoczywa bezpośrednio na dachu świątyni Chnuma, która pochodzi w postaci dzisiejszej z czasów Ptolemeuszów i cesarstwa rzymskiego, ale początkami swemi sięga głębokiej Starożytności; odkopano dotychczas przedsionek z jedną salą, do których dostęp z ulicy przez schody o 32 stopniach. Dach wspiera się na 24 kolumnach, ustawionych w 4 rzędy, z doskonale zachowanemi kapitelami. Z napisów na ścianach hieroglif Decyusza jest najpóźniej datowany. Mieszkańcy L-u, według Strabona, czcili Atenę (Hathor) i rybę Latus.

Latoś Jan, zwany także: Latoś z, Lato-sius, Latosinius, Latosińskii Lato-szyński (* w Krakowie w r. 1539 — f na początku w. XVII) lekarz i astrolog. Kształcił się początkowo w Krakowie, gdzie Uniwersytet Jagielloński w r. 1563 obdarzył go dyplomem magistra filozofii, poczem wyjechał do Włoch i po ukończeniu nauk lekarskich w Padwie w r. 1583 został wcielony do grona wydziału lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, a w roku następnym objął katedrę ustanowioną przez Piotra z Poznania (ob.). Jak większość lekarzów ówczesnych L. zajmował się astrologią bardzo gorliwie, a wydawał też kalendarze i przepowiednie z gwiazd wyczytane, dziś mające tylko wartość bibliograficzną. Gdy za króla Stefana Batorego w Polsce zaprowadzono kalendarz gregoryariski, L. wystąpił jako przeciwnik zaciekły tej zmiany na

lepsze, starając się wykazać jej błędność, a zalecając zarazem pewne poprawki pomysłu własnego, co zaś czynił w sposób tak niewłaściwy, że oburzył na siebie uniwersytet, który go w końcu z katedry usunął. Udał się wtedy w r. 1602 na Wołyń pod opiekę księcia K o nst an-tego Ostrogskiego (ob.), wojewody kijowskiego, zarówno jak Ruś cała przeciwnego kalendarzowi poprawionemu. Znalazłszy poparcie pana tak możnego, z tem większą zajadłością jął się pióra, zwalczając kalendarz nienawistny sobie, a to zawikłało go w spory z Wojciechem Rościszewskim, Szczęsnym Żebrowskim, Kalikstem Sakowiczem i Broscyuszem (ob. te nazw.). Ostatecznie L., uznawszy błąd swój, powrócił do Krakowa i tam życia dokonał. — S. K o śm i liski w „Słown. lek. polskich“ (str. 265) wylicza szereg dosyć długi prac drukowanych L-a o napisach zbyt długich, aby je tu powtarzać można. Tam również znajdują się wskazówki tyczące się sporów L-a z pisarzami innymi. —Por. nadto L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do hist. sztuki lek. w Polsce“ (T. I str. 264 i T. II str. 29) i Fr. Giedroycia „Źródła bibliografiiczno-biograficzne do dziejów medycyny w Polsce“ (w „Pam. Tow. lek. warsz“.

Dr j. p.

gues“ 1845; „Chrestomatie hébraïque“ 1849, „Dictionnaire idio-étymologique hebreu-français“;

,,Dict. grec-hebreu“ 1856, „Philosophie des langues“ 1863 i in.

Latouche Hyacynt Józef Aleksander (zwany Henri le L ato u c h e). Literat francuski (* 1785—f 1851). Pierwszym wy- ‘ ny Fel.

niu w r. 1870.

La Tour Maurycy Quentin, portrecista francuski

T. C, 1904, str. 322 — 326).

Latosinius J. Ob. Latoś.

Latosiński 1. ob. Latoś.

Latosius ob. Latoś.

Latosz Jan ob. Latoś.

Latoszyn a. Pobereżany, prawie przedmieście Hrubieszowa. Wchodziło w skład dóbr Hrubieszowskich (ob. Hrubieszów, S t’a s z i c). Istniała tu olejarnia, produkująca 3 880 wiader oleju rocznie, i krochmalnia, a później ( 1880 r.) młyn parowy z produkcyą na 94 000 rb.

Latoszyński J. ob. Lato s.

Latouche Robert August, teolog i o-ryentalista francuski (* w 1783—f 1878. Wykładał retorykę w kollegium w Avranches i brał czynny udział w misyach dyecezalnych, organizowanych w okresie Restauracyi. W r. 1834 stworzył w Paryżu pierwsze szkoły wieczorne dla robotników. W r. 1834 opuścił uniwersytet, aby poświęcić się studyom nad językiem hebrajskim. Twierdził, że język hebrajski może być uważany jako podstawa do poznania języków indo-europejskich, a nawet chińskiego. L. pozostawił wiele dzieł, przeważnie słowników i gramatyk, wychodzących z takiego założenia.(„Panorama des langues“ 1836; „Clef de l’étymologie“ 1836; „Dictionnaire hebreu raisonné iniant à la connaissance de toutes les lan

St. Db.

stępem jego na polu literatury był utwór poetycki „La Mort de Rotrou“ (1811) i komedya „Les projets de sagesse“, ciesząca się tylko względnem powodzeniem. Po kilkoletnim pobycie we Włoszech powrócił do Francyi i wtedy napisał m. in.: „Histoire et procès complet des prévenus de l’assassinat de Fualdès“ (1818). Było ta w początkach Restauracyi, której był zdecydowanym przeciwnikiem. W tym duchu występował jako współpracownik „Constitution-nel’a“, po jego zawieszeniu jako redaktor „Mercure du XIX Siècle“, później walczył jeszcze przeciw Ludwikowi Filipowi po rewolucyi lipcowej w „Figaro“. Ostatnie lata spędził w zaciszu wiejski ein, gdzie napisał wiele nowel i romansów („Olivier Brusseu“ 18*23; „Clement XIV et Carlo Bertinazzi“ 1827, „Vallée aux Loryss“ 1833, „Grangeneuve“ 1835 i in.). Do rzędu bardziej znanych jego utworów należą: „Les dernières lettres de deux a-mants“ (1821) i komedya „La Tour de Faveur“, która cieszyła się wielkiem powodzeniem. Wydał część jedną rękopisów Andrzeja Chénier, pozostałe niewydane uległy zniszcze-

St, Db.

1704—f 1788). Nauczycieli w ścisłem znaczeniu tego wyrazu nie miał; mawiał nieraz, że zawdzięcza wiele wskazówkom, których udzielał mu Restout, ale właściwie sam się wyrobił wbrew woli rodziny swojej. Żaden ze współczesnych malarzy nie oddał lepiej ducha XVIII w, L. dał się poznać portretem żony posła hiszpańskiego. Ambasador angielski wtedy zaprasza L-a do siebie do Anglii. Pobyt w Londynie wpłynął nadzwyczaj korzystnie: L. studyował tam wiele, zajmował się literaturą i polityką. Dzięki swoim stu-dyom został jednym z najwybitniejszych fizyo-noraistów szkoły francuskiej; modele jego zajmowały go nietylko jako malarza, ale jako psychologa. W salonie wystawił utwory swoje po raz pierwszy w r. 1737, a od tego czasu, każde dzieło jego było nowym tryumfem. Dwór ubiegał się o zaszczyt pozowania mu do portretu. Malował wyłącznie pastelami i wciąż myślał nad sposobem utrwalenia swych prac. W ostatnich latach zabardzo zagłębiał się w zawiłe problematy filozoficzne, skutkiem czego zaczął szwankować na umyśle. Lata te spędził w Saint-Quentin. Wiele jego prac znajduje się w Luwrze, a do liczby najcenniejszych należy portret pani de Pompadour. Pozostawił parę portretów Maryi Leszczyńskiej i żony Delfina, Maryi Józefiny Saskiej, oraz Marszałka Saskiego, rzeźbiarza Réné Fremin i portret własny. W muzeum w Saint-Quentin znajdują się portrety artystów, filozofów, członków dworu w. XVIII. Celował w portretach kobiecych, a jako najdoskonalszy wyraz piękności kobiecej pozostawił portret pan-

St. Db,

na-

La Tour - d’Auvergne stary ród francu- ministra wojny Carnota, konsul Bonaparte wyprowadzający swą nazwę od potęż- dal mu tytuł pierwszego grenadyera Francyi

(premier grenadier des armées de la République). Wkrótce zginął, w bitwie pod Oberhausen i pochowany został tamże, a na miejscu, gdzie zginął, z polecenia gen. Moreau wystawiono mu pomnik. Rodzinne miasto wystawiło mu pomnik w r. 1841, a serce jego złożono w Panteonie w r. 1889. Dla uczczenia

ski

pamięci jego nazwisko umieszczono na czele listy 46-ej półbrygady, w kompanii, którą dowodził, a codziennie, przy odczytywaniu jego odpowiada sierżant: „Mort au champ d’honneur“. L. pracował naukowo. Praca jego „Nouvelles recherches sur la langue, l’origine et les antiquités des Bretons“ doczekała się kilku wydań (Bayonna 1792, 1795, 1802 pod nazwą „Origines gauloises“); pozostawił rękopis: „Glossaire polyglotte“ i „Dictionnaire breton, gallois et français“.

La Tour - d’Auvergne - Lauraguais Henryk Godfryd Bernard Alfons, ks. de, francuski mąż stanu (* 21 paźdż. 1823 w Paryżu—f 6 maja 1871 w Londynie). W r. 1841 wstąpił do służby dyplomatycznej i był posłem w Wejmarze, Florencyi, Turynie, Berlinie (1860), Rzymie (1862) i Londynie (1863). Powołany 17 lip. 1869 r. przez Napoleona III na stanowisko ministra spraw zagranicznych, już 2 stycz. 1870 r. ustąpił wraz z całym gabinetem ininisteryum Olliviera, lecz po pierwszych klęskach (sierp. 1870) został podczas upadku tegoż ministeryum powołany przez lir. Palikao na stanowisko ministra spraw zagranicznych (10 sierp ). Po katastrofie z 4 wrześ. 1870 L. usunął się do życia prywatnego.

Latour-Baillet hr., rodzina pochodzenia bur-gundzkiego, która przeniosła się do Belgii i Au-stryi: 1) M a k s y m i 1 i a n (* 1737—f 1806), marszałek polny podczas wojen koalicyjnych 1792 —1797. — 2) Teodor, syn poprzedniego (* 1780—fl815). W r. 1815 został generałem, w r. 1846 objął kierownictwo artyleryi. W marcu 1848 mianowany ministrem wojny, został zamordowany podczas dni październikowych w Wiedniu przy uderzeniu tłumu na gmach ministeryum wojny.-3) Wincenty Karol Maksymilian (* 1848) wnuk Teodo-

St. Db.

Hr.

nego w Średniowieczu miasta (dziś m-ko w dep. Puy-de-Dôme), w Owernii. Najstarszym znanym przedstawicielem tego rodu jest Bertrand I, na pocz. XIII w., który przez związek małżeński otrzymał hrabstwa Auvergne i Boulogne. Agne III de L a T. (f 1489) z Anną de Beaufort, spadkobierczynią Piotra de Beaufort, wice-hrab. de Turenne, miał dwóch synów: Antoniego, protoplastę wice-hrabiów de Turenne, książąt de Bouillon, Albert i Château-Thierry, oraz Antoniego Rajmunda (* 1471), protoplastę panów de Murat i Quaires, hrabiów de Apchier, książąt de La T. Przez związek małżeński otrzymał ród L. w końcu XVI w. księstwo de Bouillon (ob., t. IX, str. 267). — Prawdopodobnie wspólność rodowa łączy z domem de La T. znaną od r. 1239 rodzinę La Tour-d’Auvergne- Laur arguais, której członkowie od chwili wygaśnięcia książąt de Bouillon (1802) używają tytułu książęcego.

Hr.

Latour d'Auvergne Teofil Corret, pierwszy grenadyer Francyi. Jeden z najwaleczniejszych przywódców republikańskich w w czasie Wielkiej Rewolucyi (* Carhaix 1743; zginął pod Oberhausen 27 czerw. 1801). Potomek nieprawej gałęzi domu Bouillon, po ukończeniu kollegium w Quimper poświęcił się zawodowi wojskowemu, co nie przeszkadzało mu w chwilach wolnych zajmować się badaniami archeologicznemi i etnograficznemu Po wybuchu wojny amerykańskiej o niepodległość ofiarował swe usługi Waszyngtonowi, ale zamiast udać się do Ameryki, znalazł się w armii hiszpańskiej, walczącej przeciw Anglikom (l 780 —

81). Przejęty zasadami rewolucyi, ofiarował swe usługi republice. Odbył kampanię sabaudzką 1792, walczył w Pirenejach zachodnich w randze kapitana grenadyerów. Pomimo, że faktycznie dowodził 8 000 ludzi, nie chciał przyjąć wyższej rangi i pozostawał w swojej „colonne infernale“, ubóstwiany przez towarzyszy broni, typowy przedstawiciel żołnierza-obywa-tela, jacy nietylko ocalili rzplitą, nie wstrząsnęli tronami Europy. W r. 1795 podczas podróży statkiem do Bretanii został wzięty do

niewoli przez okręt angielski. Dopiero po    ra. W r. 1871 wstąpił do służby państwowej,

dwóch latach, wskutek wymiany jeńców wo-    w r. 1882 został radcą w namiestnictwie Dal-

jennych, powrócił do Francyi, a czas ten spę-    taacyi, a w r. 1892 szefem sekcyi w ministe-

dził w hrabstwie Kornwalli, badając obyczaje    ryum oświaty. W gabinecie Gautscha był w

Walijczyków. W r. 1797, po trzydziestoletniej    1897 — 98 ministrem oświaty. W r. 1900 zo-

St. Db.

służbie wojskowej, podał się do dymisyi i czas    stał członkiem izby Panów,

Latcur - Mauhourg: 1) Marya Karol Cezar de Fay, hr. de, generał i polityk francuski (* 1757 w Grenoble—+ 1831 w Paryżu). Dowódca pułku w r. 1789 i poseł szlachecki do Stanów generalnych, przyłączył się do Stanu trzeciego i był jednym z komisarzy, wysłanych przez Zgromadzenie do Va-

jakiś pracował naukowo razem z przyjacielem mineralogiem Le Brigant. Wkrótce jednak wstąpił do wojska jako ochotnik, w zastępstwie syna Briganta. Tym razem znalazł się w ar mii Masseny, zawsze w randze kapitana grenadyerów, na których czele odznaczył się w bitwie pod Zürichern. Ponieważ odmawiał przyjęcia wyższej rangi i nagród, na wniosek I rennes dla sprowadzenia Ludwika XVI. W ar-

mii La Fayette’a był marszałkiem polnym.

XVII. W połowie tegoż w. wiele wsi wskutek przejść wojsk nieprzyjacielskich całkiem opustoszało, S. L. w 1789 dosięgło zaledwie tego stopnia gęstości zaludnienia, na jakim było w w. XVI. Według lustracyi z r. 1616 poddani s-twa powinni robić na tydzień z pół włóczka dni 3. „Wychodzić mają o wschodzie słońca na robotę, o zachodzie schodzić. W południe mają mieć godzin 2 do odpoczynkn sobie i bydłu swemu w lecie, a godzinę jedną w zimie. Ci poddani winni po cztery tłoki do roku, po jednemu we żniwa, ozime i jare. Do tego zboża folwarcznego po korcy 10 z włóki powinni odwieść do brzegu „bez dnia“. Morgi pewne siana sprzątać bez dnia powinni. Podwód żadnych nie powinni jeno na dzień; jak długo na drodze będzie, tak wiele mu dni roboty mają być wytrącone. Wśród włościan L-ich przeważali półrolnicy, ogrodników nie było tu wcale. Lustracya z r. 1616 wykazała 11 włók wybranieckich i dwa gospodarstwa, z których szła Sł u ż b a hajdu-

Ig. B.

Po wypadkach 20 czerw. 1792 porzucił armię i usiłował przedostać się do Holandyi. Zatrzymany przez straże austryackie, wydany został królowi pruskiemu, po ciężkiej niewoli zaś Au-stryakom. Uwolniony na mocy specyalnej klauzuli traktatu w Campo-Formio, lecz bez prawa powrotu do Fraucyi, po J8 brumaire’a wrócił do kraju. W r. 1801 członek Ciała prawodawczego, w r. 1806 senator. Wysłany w charakterze komisarza nadzwyczajnego do dep-tów Orne, Ja Manche i Calvados w celu organizacyi gwardyi narodowej, wykazał wielkie umiarkowanie. W. r. 1814 L. mianowany został parem Francyi.—2) Marya Wiktor Mikołaj de Fay, markiz de, generał francuski, brat poprzedzającego (* 1768 — f 1850). Pełniąc służbę w pałacu wersalskim 5 i 6 pażdz. 1789, dał dowody dużego poświęcenia dla królowej.

Po 10 sierp. 1792 opuścił kraj, lecz, podobnie jak brat, został aresztowany przez Austryaków.

Latowicz, osada nad rz. Świdrem w pow. Nowomińskim, g. Warszawskiej; kościół murowany, szkoła początkowa, do 2 000 m-ców. W 1300 r. Jan z Piekar, sędzia czerski, otrzymał L. w dożywocie od Ziemowita i Trojdena mazowieckich. Ks. Anna wzniosła tu w 1400

Powróciwszy do Francyi na pocz. r. 1798, był cza (ob.), w armii egipskiej adjutantem Klebera i Menou.

Odznaczył się pod Austerlitz. Wysłany w r.

w sprawie reorganizacyi pie- w 1901 r. uszkodził część osady (Sł. Geogr.).

Latreille Piotr Andrzej, zoolog francuski (* 29 list. 1762 w Brive — f 6 lut. 1833 w Paryżu). Porzuconego przez rodziców bar. d’Espagnac umieścił w Kollegium kard. Lemoi-ne’a w Paryżu (1778). Zostawszy księdzem w r. 1786, usunął się * do Brive, * gdzie wczasy poświęcał badaniom nad owadami. W r. 1788 L. wrócił do Paryża; podczas Rewolucyi skazany na wygnanie, za wstawieniem się Bory de Saint-Vincent’a i Dargelas’a, pozostał w Brive i tu ogłosił pracę, w której położył fundament dla nauki o owadach: „Précis des caractères généraux des Insectes disposés dans un ordre naturel“ (1796 . Skazany powtórnie na wygnanie w r. 1797, ocalony został znowu przez Świdrem, swych przyjaciół. W r. 1798 otrzymał urząd w Muzeum. W r. 1814 zajmuje miejsce po Olivierze w Akademii Umiejętności. Przez czas pewien wykłada zoologię w Ecole d’Alfort, a po śmierci Lamarcka (1829), obejmuje jedną z dwóch katedr, utworzonych z katedry zajmowanej przez tego uczonego. Prace ważniejsze: „Essai sur l’histoire des fourmis de la France“ (Brive 1798); „Histoire naturelle des Salamandres de France etc.“ (Paryż 1800); „Histoire naturelle des Singes“ (tam. 1801,2 t.); „Histoi-

1808 do Hiszpanii. Podczas swego 4-letniego tam pobytu L. prawością charakteru zjednał sobie uznanie ludności. Wezwany do ojczyzny w r. 1812 w celu objęcia dowództwa nad jedną z dywizyi jazdy wielkiej armii, odznaczył r. okazały kościół, z chórem murowanym i 4 się pod Borodinem, Możajskiem i t. d. Podczas kaplicami, który spłonął w 1613 r. W 1423 szarży na gwardyę rossyjską pod Lipskiem r. ks. Janusz nadał osadzie prawo magdebur-Utracił nogę. Za Restauracyi był ambasa- skie; później należał L. do Bony, a następnie dorem w Londynie. Ludwik XVIII powierzył wszedł w skład dóbr królewskich, jako sstwo mu tekę wojny; podczas swego ministeryum niegrodowe. Ks Adam Czartoryski, starosta 1819—21 L. wydał kilka ważnych rozporzą- L-i, zbudował w 1733 r. kościół obecny. Pożar dzeń, m. in.

choty. Do r. 1830 gubernator Inwalidów, towarzyszył Karolowi X na wygnanie do Pragi, w r. 1835 został guwernerem ks. Bordeaux. Hr-Latour Antoni de Tenant, literat francuski (* 1808—t 1881). Był nauczycielem i sekretarzem ks. Montpensier. Napisał m. in.

„La Vie intime“ (Par. 1834); „Essai sur l’étude de l’histoire de France au XIX siècle“

(1835); „Poésies complètes“ (1841); „Petits chefs-d’oeuvre historiques“ (1846); „Etudes sur l’Espagne“(J855);„Don Miguel de Manara“(l857);

„L’Espagne religieuse et littéraire“ (1862);

„Etudes litéraires sur l’Espagne contemporaine“,

(1855); „Psyche en Espagne“ (1879). Tłómaczył Alfieriego, Silvio Pellico, Calderona i jn.st-nb-Latowiokie starostwo nad pow. Czerski, wojew. Mazowieckie. Po przyłączeniu Mazowsza do Korony dobra L-ie stały się własnością Bony. W początku w. XVII było L.s-stwo w posiadauiu Konstancyi, drugiej żony Zygmunta III. W w. XVIII władali niem Czartoryscy, płacąc 5 432 złp. kwarty i 2 382 złp. hyberny. S-stwo prócz miasteczka Latowicza liczyło 25 wsi. Ilość ról w każdej wiosce w ciągu 1564 — 1789 nie uległa prawie zmianie. Najwięcej kmieci liczyło s-stwo w początku w.

Hr.

1 e.

z. w.

K. A.

uciekał. Minister Malesherbes w Holandyi kazał go schwytać i wsadził do domu warya-tów w Chareuton, skąd L. wyszedł w 1777, ale niedługo, gdyż niesforny ten człowiek znów dostał się do więzienia, aż ostatecznie uwolniony w 1784 r., podając i

i ofiarę intryg p. Pompadour. L. miał manię pisania memoryałów; z nich niektóre były wydane w czasie Rewolucyi; najciekawszem dziełem są pamiętniki z więzienia: „Le Despotisme dévoilé ou Mémoires de Henri Masers de la Tude, detenu pendant 31 ans dans les diverses prisons d’Etat“ (Paris 1890)—stek

Br. J.

CS3 0>

za

na

roz-

re naturelle des Fourmis etc.“ (tam. 1802); „Histoire naturelle des Reptiles“ (tam. 1802, 1826, 4 tP; „Histoire naturelle des Crustacés et Insectes“ (tam. 1802—05, 14 t.); „Genera Crustaceorum et Insectorum etc.“ (tam. 1806 — 09, 4 t.); „Considération sur l’ordre naturel des animaux composant les classes des Crustacés, des Arachnides et des Insectes“ (tam. 1810); „Centuries de planches de l’Encyclopédie méthodique: Crustacés, Arachnides, Insectes“ (tam. 1818); „Mémoires sur divers sujets d’histoire naturelle des Insectes etc.“ (tam. 1819); „Passage des animaux invertébrés aux vertébrés“ (tam. 1820); „Histoire naturelle et iconographie des Insectes coléoptères d’Europe“ (z Deje-an’em; tam. 18'2); „Familles naturelles du règne animal etc.“ (tam. 1825); „Cours d’entomologie etc.“ (tam. 1831). Część tych prac została wcielona do dzieła Buffona. L. brał udział w

opracowywaniu „Règne animal“ Cuviera i ogłosił 2-gie wydanie tego dzieła w r. 1829 (5 t.).

La Trémoille, ród francuski, ob. T r é m o i 1-

Latrobit, minerał, jeden z licznych synonimów zwietrzałego anostytu.

Latroni, ob. Sod a.

Latticinio, ob. Szkło.

Lattmann Juliusz, filolog i pedagog niemiecki (* 1818 —f 1898), studyował zrazu teologię, następnie filologię w Getyndze, gdzie został nauczycielem gimnazyum (1850), a w 1870 dyrektorem gimnazyum w Clausthal. Wydał kilka podręczników „postępowych“ do nauki jęz. klasycznych, wprowadzając do nich rezultaty językoznawstwa, jak oto: „Griechische Grammatik f. Gymnasien auf Grundlage d. vergleichenden Sprachforschung. I Theil: Formenlehre“ (opracowane przy współudziale H. D. Müllera, Getynga 1863, skrócone wyd. 5-te 1893); „Lateinische Schulgrammatik“ (G. 1864, wyd. 3-e powiększone 1872, 7-e p. t. Kurz gefasste lat. Gram. 1892). L. był stronnikiem metody indukcyjnej w nauczaniu jęz. klas., poglądy swoje uzasadnił w rozprawie: „Die Kombination der methodischen Prinzipien im lateinischen Unterricht“ (G. 1882, wyd.22^e 1888); „Einführung der induktiven Methode in der latein. Elementarunterricht“ (G. 1886); „Ausgleichende Lösung der Reformbewegung d. höheren Schulwesens“ (G. 1889).

Latude Henryk Jan, nazwany Da nr y czyli Masers de (* 1725 r.—f 1805 r.), syn naturalny biednej dziewczyny. W 17-ym roku życia pomocnik cyrulika przy armii langwe-dockiej. Przybył do Paryża w 1748 i żył w nędzy. Chcąc się ratować, posłał rodzaj ma-chinki wybuchającej pani de Pompadour przez pocztę i przedstawił się u niej jako świadek zmowy na jej życie, którą podsłuchał. Sztuczka się wykryła i L-a wtrącono do Vincennes, a po ucieczce stąd—do Bastylli, skąd dwukrotnie

Wielka Eneykl. Illustr. Ser. I. Tom XI.1II. Zesz. 337a

na wyzyskiwać swoje przygody, syna margrabiego La Tudę kłamstw.

LatUS (łać.=b o k, strona), w rachunkach bieżących summa poszczególnych rubryk (pozy-cyi) jednej strony, czyli summa do prze nie sienią, którą się przenosi na stronę następną jako liczbę z przeniesienia. L. per se — strona dla siebie (summa nie wymagająca przeniesienia.).    Hr‘

Latusek Latussek Daniel, biskup sufra-gan wrocławski, syn chłopka polskiego z górnego Śląska (* 1 sierp. 1787 w Bralinie—f 17^ sierp. 1857 we Wrocławiu). B-p Wrocławski, Siedlnicki, po swojej konsekracyi, wybrał go sufragana. Był to przypadek, ale szczęśliwy, bo w następstwa płodny. Ludność polska pierwszy raz od lat może kilkuset na Śląsku mogła się rozmówić ze swoim biskupem. Grzegorz XVI prekonizował L-ka na b-stwo Diany in partibus. Siedlnickiego wyświęcił we Wrocławiu ks. Dunin, arcyb-p gnieźnieński (we Wrześniu 1838), Latuska sam biskup (12 lut. 1838). Jest zwyczaj na kapitułach niemieckich, że sufragan, jako najdostojniejszy po dyecyzyal-nym pasterzu, zabiera pierwsze miejsce w kapitule wrazie wakansu. Tak i L. wkrótce otrzymał dziekanię katedralną. Kiedy Siedlnicki złożył biskupstwo, obrany był na jego następcę ks. Józef Knauer, syn także ludu z gór śląskich, staruszek 80-letni. Tego już L. wyświęcał we Wrocławiu (23 Kwietnia 1843 r.), a że nie było innych biskupów, prałat Neander i kanonik Ritter, mianowany oficyałem, zastępowali ich miejsce. Knauer umarł 15 maja 1844 Na kapitule w tydzień później obrany został L. administratorem generalnym wrocławskim (22 maja), dla dyecezyi ogromnej, która się ciągała do Brandeburgii i Pomorza, a z drugiej obejmowała i Śląsk austryacki. Rządy te długo trwały, gdyż nie mogły Prusy, na której zdanie wpływała tą rażą Austrya, znaleźć kapłana, któryby odpowiadał ich widokom. L. tymczasem krzątał się około katechizmu dye-cezalnego, którego oddawna żądało duchowieństwo śląskie. Wyznaczył 200 tal. w złocie, za napisanie katechizmu i okólnikiem 17 lipca zawiadomił o tern komisarzy biskupich. Termin oznaczył do 1 Sierpnia 1845, Biskupowi przyszłemu sąd tutaj 3ię należał: którą praca będzie najstosowniejsza; katechizm miał być przełożony na język polsk. a przeznaczony dla dzieci lat 10—14. Myśl ta katechizmu do innych pobudzi usiłowań. Życie narodu piśmienne przebudzało się na Śląsku. L. dał hasło. Knauer nakazał był poprawę agendy wrocławskiej i miał jeszcze poprawioną przejrzeć i zatwierdzić. L. kazał ją przełożyć również na polski i dzieło drukować polecił. D. 21 sierpnia kapituła wrocławska odbyła walne posiedzenie z kanonikami honorowymi, w celu podania kandydatów, z których król miał wybierać; sześciu ich podano. Ponad wszystkich wznosił się zaletami proboszcz kapituły w Ra-tyzbonie, baron Melchior Diepenbrock. Obrany w styczniu 1845, jak tylko się zgodził, wyświęcony był w Salzburgu w maju. Po roku adrni-nistracyi złożył więc L. rządy. Lud polski na Ślązku znalazł w nowym b-pie opiekuna. Oburzał się on na to, ża w politycznych widokach lud ten niemczono. Popierał wprawdzie, nie narodowość, ale dobro Kościoła. Ubolewał tyle razy na parafiach, kiedy widział lud żywej wiary, że nie może do niego przemawiać językiem polskim. Duch zacnego człowieka politykę niemiecką przetrawił i z pod jego szkoły wychodzili ludzie sprawiedliwsi. Kiedy Die-peubrock umarł, został po nim biskupem wrocławskim ks. Henryk Förster (r. 1853), który Szedł już raz nadanym kierunkiem. L. za niego został proboszczem wrocławskim, generalnym wikarym, prezesem konsystorza pierwszej iu-stancyi. Förster pierwszy mianował kanoników Polaków i wprowadzał w zwyczaj, żeby sufra-ganetn wrocławskim był Polak, dla ludu, i kiedy L. umarł, biskup po nim sufraganem swoim mianował ks. Bogedaina, po tegoż śmierci ks. Adryana Włodarskiego.—,,Enc. Org.“ większa.

LatyczÓW, rusk. Letyczew, m-to powiatowi gub. Podolskiej przy spływie Wołku do Bohu, 20 w. od staeyi Derażnia kolei odesko-wołoczyskiej; 9 000 m-ców (1500 katolików) 3 cerkwie, kśł. katol. podominikański w stylu gotyckim, otoczony murein z bramami i strzelnicami, z obrazem cudownym N. Panny, licznie nawiedzanym przez pielgrzymów; zjazd sędziów pokoju i komisarzy włościańskich dla pow. płoskirowskiego i L-skiego, poczta, telegraf, 2 fabr. świec, fabr. tytoniu z produkcyą roczną do 9 000 rb., 5 jarmarków rocznie, z obrotem 5 - 8000 rb., stawy rybne i wielkie młyny. Z dawnych zabytków przechował się dom murowany jednopiętrowy, w 1583 r. wzniesiony, w którym odbywały się sądy ziemskie, po odnowieniu zaś w 1825 r. służył za kan-celaryę i archivum marszałkowstwa L-skiego.— Za rządów polskich był L. m-tem grodowem i stolicą pow. Latyczowskiego (1601—1793), L. zwany począt L e s z c z y n, założyli prawdopodobnie ks. Koryatowiczowie po wypędzeniu Tatarów z Podola. Z dokumentów 1546 r. Okazuje się, że kościół L-ski erygowany był już w 1430 r. W kronikach pierwszą wzmiankę o L-wie spotyka się w 1453 r. podczas najścia Tatarów aż pod Łuck. L. musiał uledz zniszczeniu, gdyż Teodor Buczacki, kasztelan-i ssta podolski, nadając wójtostwo Piotrowi z Kiełczyna, wkłada uań obowiązek osadzenia nanowo m-ta. W 1466 r. Stanisław z Chod-cza, w-da podoi., potwierdzając ten przywilej, nadaje wójtowi 4 wolne od opłat łany, młyn na rz. Olszance, 3-ei denar z czynszów, dochodów i kar zasądzonych, 3-ci kamień łoju z jatek rzeźniczych, wolny wrąb w lasach królewskich i t. d. Nowe przywileje po napadach tatarskich otrzymał L. w 1537 i 1558 r.; Zygmunt August uwalnia m-to na lat 10 od ciężarów, danin, podatków i dostawy podwód, nadto, uwzględniając skargi obywateli na nadużycia sstów, ustanawia dla mieszczan sąd własny, niezależny od zwierzchności zamkowej. L. leżąc na szlaku, którym wojska nieprzyjacielskie na kraj się kierowały, doznawał częstych klęsk i nie mógł się nigdy podnieść, pomimo pieczołowitości królów o podtrzymanie jego dobrobytu. Dla powściąguięcia hord tatarskich Jan Potocki, ssta kamieniecki, wystawił zamek własnym kosztem; wzamian za to sejm w 1598 r. zapewnił mu na dobrach królewskich 12 000 złp., które przez lat 50 otrzymywać mieli jego potomkowie. Konsty-tucya z 1641 r. ustanawia w L-wie roki ziemskie, z określeniem czasu ich zbierania się. W 1746 r. August III, chcąc wynagrodzić mieszczanom naprawę dróg i mostów, pozwala im pobierać mostowe po groszu od wozu kupieckiego i wymiarowe po szelągu od miarki zboża. W 1777 r. Hajdamacy, wpadłszy do L-a, zabrali z kasy 96 287 złp., przeznaczonych na regiment buławy polnej i 13 806 złp. pieniędzy skarbowych. W 1781 r. obywatele m-ta przyjmowali Stan. Augusta, powracającego z Kamieńca. W lustracyi z 1789 r. użalają się mieszczanie na to, że Żydzi wszystkie dochody (szynk, myto, cła targowe, mostowe) z miasta posiedli, mieszczanie zaś zmuszeni są osiadać na przedmieściach. D. 8 kwiet. 1793 duchowieństwo i szlachta wykonali przysięgę na wierność Katarzynie II. Tegoż roku został

L.    m-tem powiatowem gub. Podolskiej; oprócz tego ustanowiono tu bpstwo latyczowskie (zamiast kamienieckiego) z rezydencyą biskupią w Winnicy, przez stolicę papieską nieusankcyo-nowane: to też już w 1798 r., na mocy ukazu ces. Pawła I, przywrócono katedrę w Kamieńcu Podolskim. W 1796 r. wznowiono herb L-a, przez Stefana Batorego nadany: w nie-bieskiem polu biegnący wilk srebrny. Słynny był kościół latyczowski z cudownym obrazem

M.    B. i klasztorem dominikanów, sprowadzonych, prawdopodobnie, przez Potockich około 1606 r. Dziedzice latyczowscy hojnie uposażali klasztor, przyczyniający się dzielnie do obrony m-ta od nieprzyjaciół. Podczas wojen

M. G-y.

kozackich w 1648 r. klasztor został zburzony a kościół złupiony i spalony; obraz M. Boskiej i skarbiec przewieźli dominikanie do Lwowa. Zamieszki krajowe, zajęcie Podola przez Turków i wojny szwedzkie nie dozwoliły zakonnikom odbudować się, dopiero w 1772 r. przywieziono obraz ze Lwowa i wprowadzono do kaplicy nowowznoszącego się kościoła. W 1778 r. za zezwoleniem papieskiem odbyła się koronacya wizerunku N. Panny Latyczowskiej przez bpa St. Rajmunda Jezierskiego.—Archi-vum latycz., składające się z ksiąg grodzkich i ziemskich (1667 — 1776 r.), i papiery magistrackie przeniesiono dc centralnego archivum kijowskiego.—Por. Baliński i Lipiński „Starożytna Polska“; „Słown. Geogr.“; „Historyczny opis obrazu N. P. Latycz.“ przez ks. Zgierskiego („Tyg. -Ilustr.“ 1872).

Latyczowski powiat graniczy na płn., z g. Wołyńską i pow. Lityńskim, na wschód z tymże pow. i Mohylowskim, na płdn. z Mohy-lowskim i Uszyckim, na zach. z częścią Uszy-ckiego, Kamienieckim i Płoskirowskim; 2 371,4 wiorst kw. cz. 247 021 djes. przestrzeni według Strjelbickiego, według Schweitzera tylko 2 270 w. kw. Powierzchnia, zwłaszcza na krańcach, powiatu pagórkowata, zniżająca się ku środkowi, gleba gliniasta, miejscami czarnoziem, rodzi ziarna mniej, ale za to lepsze niż w innych powiatach. Główne rzeki: Boh w półn. części pow., tworzący na przestrzeni 75 w. szeroką błotnistą dolinę, dopływy jego: Bożek, płynący z pow. Płoskirowskiego, i Wołk z Wolcz-kiem; na południu i płdn.-zach. Mała Uszyca, wpadająca do Dniestru—wszystkie nieżeglowne. Bogactwa mineralne: w dużej ilości fosforyty, kamień wapienny i glina na wyroby garncarskie. W 1896 r. było w p. L-im 140 560 m-ców (69 518 męż.—71 042 kobiet), w tern prawosławnych 105 875, katolików 14 353, żydów 19 150, raskolników 690, protestantów 386, innych wyznań 106. Przeważającą część ludności stanowią Małorusiui, następnie Polacy, Żydzi, Wielko-i Białorusini. — Co do gęstości zaludnienia przypada 59.3 m. na 1 wer. kw. Głownem zajęciem ludności jest rolnictwo. Średni wysiew zbóż roczny w r. 1882—92 wynosił 612 054 pud., średni zbiór—2 856 385 pud., średni zbiór kartolii — 198 144 pud. W 1858 r. pod lasami było przeszło 65 000 djes. ziemi, w 1892 r. już tylko 27 302. Hodowla bydła dość rozwinięta. Obywateli ziemskich Polaków było (w 1887 r.) 112, innych narodowości 475. Zakładów przemysłowych w powiecie: 180 młynów, 4 gorzelnie, 2 cukrownie produkujące za 467 000 rb. P, L. dzieli się na 3 okręgi policyjne cz. stany: w Derażni, Międzybożu i Michałpolu, składa się z 1 m-ta, 6 miasteczek i 675 wsi lob. Podolska gubernia).    .'.

Latyczowskie starostwo grodowe, wojew. podolskie, głównie nad rz. Bohem, obejmowało obszar jeszcze mniej zwarty w jedną całość, niż starostwo kamienieckie; wciskały się w jego terytoryum s-stwa chmielnickie i barskie, niegrodowe. Latyczów był równocześnie stolicą powiatu (było ich na Podolu trzy: L., kamieniecki i czerwonogrodzki), i to największego, ale stosunkowo najsłabiej zaludnionego. Rozległość s-stwa była podobna jak kamienieckiego, a raczej nieco większa: 7.87 mil kw. (kamienieckie 7.32 m.). Oba te starostwa nadawano zazwyczaj jednej osobie, która nosiła tytuł wówczas generała ziem podolskich. W XVI w. należało do 1-go s-stwa 5 wsi, później liczba ta się zwiększyła. Podług rewizyi z 1629 i 1636 r. należały do niego, oprócz miasta Latyczowa z obronnym zamkiem i miasteczka Wierpka, jeszcze wsi: Kudynka, Kierdauów-ka, Żezulińce, Buchny, Swieczna, Markowce, Czaple, Iwonicze, Lodzynińce, Jorczanki, pół wsi Bohowicy, Małczowie, Czereśniówka, Wój-towce, Buczoniowce i Kalince. Rewizye zaś w XVIII w. podają inne spisy, a mianowicie: Rudnia, Tarłówka, Bieleckie, Bochny, Kozaczki, Horbasów, Szczodrowa, Susłowce, Kopytyńce, Popowce, Oleniszcze, Wójtowce, Holeniszczów, Wazynka, Żalatyczówka i Żawółk (Al. Jabłonowski w opisie Podola opowiada, że na tych kresowych ziemiach Rzpltej miasta i wsie żyły bardzo efemerycznem życiem; że istnienie ich trwało nieraz bardzo krótko, i osada ginęła albo bezpowrotnie spalona przez zagon tatarski, albo odradzała się często pod inną,nową nazwą). Według rewizyi z 1789 r. s-stwo przynosiło rocznego dochodu koło 70 000 złp. W 1771 r. nadał to s-stwo i kamienieckie Stanisław August Adamowi Kaz. Czartoryskiemu, który opłacał z niego kwartę w rocznej kwocie 11068 złp. i 7 groszy. Jako leżące przy trakcie głównym, bardzo często doznawało napadów od Turków, Tatarów, a w XVIII w. dali mu się we znaki i hajda-macy (Por. Fr. Gawroński „Z dziejów hajda-maczyzny“). Po trzecim rozbiorze Polski rząd rossyjski darował s-stwo w 1795 r. hr. Morko-wowi. Grunta były przeważnie górzyste o glin-kowatej ziemi, wsi bezleśne.—Por. „Źródła dziejowe“, t. XIX (Polska XVI w., t. VIII. Ziemie ruskie: Wołyń i Podole, Warszawa 1889) i „Słownik geograficzny“, t. I.

Latynowie, ob. Lacyu m.

Latyryzm, ob. Lathyrismus.

Lauban, miasto, ob. Luba ń.

Laube Henryk, pisarz i dramaturg niemiecki (* 1806 w Sprottau na Śląsku—-) 1884 w Wiedniu). Należał do grona radykalnie usposobionych autorów niemieckich, których pism zakazała rada związkowa w r. 1835. Zakaz ten obejmował utwory Heinego, Bornego, Gutzkowa, Hoffmana v. Fallersleben, Herwegha i L-a. W historyi literatury zachowała się dla tej grupy nazwa „Młodych Niemiec“ (Das junge Deutschland). L. cierpiał prześladowania ze strony rządu narówni ze współwyznawcami idei radykalnych: w r. 1834 został wydalony

Mm.

Hr.

z Saksonii i osadzony w twierdzy berlińskiej, w parę lat później odsiadywał karę więzienia w Muskau. W r. 1848 był jednym z członków Parlamentu Frankfurckiego, ale już w marcu 1849 złożył mandat. W tyinsamym roku został mianowany dyrektorem „Burgtheater“ w Wiedniu; na tern stanowisku pracował przez lat 18 z wielkim pożytkiem dla sceny. Następnie był kierownikiem teatru w Lipsku, aż wreszcie powrócił do Wiednia i objął tam dy-rekcyę Teatru Miejskiego. W r. 1895 wystawiono L-u pomnik w mieście rodzinnem. Z u-tworów beletrystycznych L-a zasługują na uwagę: „Das junge Europa“ (1833—37), powieść, w której autor zachęca młodzież do wzięcia udziału w walce Polaków' o wolność; „Reisenovellen“ (1834—37), wrażenia z podróży, w tonie satyrycznym trzymane, na wzór Obrazów z podróży Heinego; „Die Karlsschüler“ (1847), komedya osnuta na temacie wziętym z życia Schillera; „Graf Essex“ (1856), najlepszy dramat L-go, odznaczający się nade-wszystko zaletami scenicznemi; „D. deutsche Krieg“ (1865 — 66), powieść historyczna w 9-u tomach. Z zakresu historyi i literatury ogłosił L.: „Moderne Charakteristiken“ (1835); „Geschichte d. deutschen Literatur“ (1839) i bardzo wartościowe przyczynki do historyi teatru: „Das Burgtlieater“ (1881), „Das Wiener Stadtheater“ (1875) i „Das norddeutsche Theater“ (1872). — Wydanie dzieł: „Gesammelte Schriften“ Wiedeń 1825 — 82, 16 tomów; „Dramatische Werke“ Lipsk 1865, 11 tomów.— O Laubym: R. M. Meyer: „Grundriss d. neueren deutsch. Literaturgesch.“ (Berlin 1907, str. 140 i uast.).

Laube Gustaw Karol, geolog i paleontolog niemiecki (* 9 stycz. 1839 w Teplicach [Cieplicach] czeskich). Po odbyciu studyów w Pradze i Monachium habilitował się z paleontologii w Wiedniu (1867). W 1. 1869 — 70 uczestniczył jako geolog w drugiej wyprawie niemieckiej do bieguna północnego na okręcie „Hansa“. W r. 1871 profesor w niemieckiej Wyższej Szkole Technicznej w Pradze, w r. 1876 profesor geologii i paleontologii w uniwersytecie praskim (niemieckim). L. napisał m. in. „Die Fauna der Schichten v. St. Cassian“. (Wiedeń 1865 — 70, 5 t.); ,,Die Gastropoden, Bivalven v. Echinodermen d. braunen Jura v. Ba-lin‘‘ (tam. 1867, 3 ez.); „Beitrag zur Kenntniss d. Echinodermen d. vicentinischen Tertiärgebiets“ (tam. 1868); ,,Die Echinoiden d. österr.— ungar. obéra Tertiärablagerungen“ (tam. 1872); ,.Geolog. Beobachtungen, gesammelt während der Reise auf d. Hansa u. gelegentlich d. Aufenthalts in Südgrönland*⁴ (tarn. 1874);,,Geologie des böhm. Erzgebirges⁴* (Praga 1876, 1887, 2 t.); .,Geolog. Exkursionen im Thermalgebiet d. nord-westl. Böhmens“ (Lipsk 1884).

Laubsztajn Antoni, artysta sztycharz i rysownik (* 1864, wstąpiwszy do szkoły rysunkowej, po trzech latach ją ukończył w 1886 poświęcając się rytownictwu na miedzi. Do wyłożenia trzech ścian wewnątrz cyboryum na ołtarzu w kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej na Jasnej Górze, L. wykonał w 1893 sztychy na srebrnych blachach własnej kompo-zycyi. Do tegoż ołtarza i kaplicy w następnym roku wyrył na srebrnych blachach teksty trzech Ewangelii do trzech kanonów ze sztychami. Wykonał sztychy na miedzi: Parnas z Rafaela i b., Zamek królewski. (Enc. Org. mniej.). Laubzega, ob. Piła.

Lauchhammer, zakłady metalurgiczne w reg. Merzeburskiej, okr. Liebenwerda, nad Czarną Elsterą, przy kolei Ruhland-L. Zawierają odlewnię żelaza i bronzu, szmelcownię, blachownię, warsztaty mechaniczne; ogółem o-koło 1300 robotników. Założone w 1725 r. W zakładach tutejszych odlano pomnik Lutra w Wormacyi, wielki posąg Fryd. Wilhelma III w Berlinie, oraz wiele konstrukcyi żelaznych (pałac letni wicekróla w Kairze, wieżę w Hildesheimie i t. p.).

Laud William, arcybp. Canterbury (* 7 paźdź. 1573 —f 10 stycz. 1644), syn sukiennika z Reading, wychowaniec kollegium św. Jana w Oxfordzie, w r. 1601 przyjął święcenia duchowne kościoła anglikańskiego. W ówczesnym kościele angielskim walczyły dwa kierunki. Jeden, reprezentowany przez wpływową część duchowieństwa i cieszący się poparciem władzy królewskiej, pod względem dogmatycznym ciążył do a r ra i ni a n i z m u (ob.), bronił episkopatu i nadawał wielkie znaczenie obrzędom i symbolice zewnętrznej. Drugi, purytanizm, brał początek z nauki Kalwina, przyjmował dogmat predestynacyi (ob.), w rzeczach wiary uznawał jedynie powagę Pisma św. widział w hierarchii kościelnej, obrzędach, symbolach i t. d. pozostałości katolicyzmu i dążył do demokratyzacyi ustroju kościelnego. L. jeszcze za czasów pobytu swego w Oxfordzie, gdzie w 1611 dostąpił godności prezydenta kollegium św. Jana, był głową zwolenników rytualizmu i episkopatu i został nawet oskarżony o skłonność ku papizmowi. W r. 1616 mianowany przez Jakóba I dziekanem w Gloucester, wprowadził tam praktyki rytualistyczne. W r. 1621 król dał mu b-stwo św. Dawida, a w rok później L. odznaczył się w dyspucie z jezuitą Fisherem w kwestyi papiestwa. Zawarł bliższe stosunki z wszechpotężnym naówczas Buckinghamem, a przez niego zbliżył się do następcy tronu, późniejszego Karola I. Ten, objąwszy rządy w r. 1625, prowadził politykę swego ojca, zmierzającą do wzmocnienia władzy królewskiej. W dążeniu tern szukał poparcia u dostojników kościoła anglikańskiego, hołdujących rytualizmowi i uważających episkopat, na równi z monarchią, za instytucyę pochodzenia boskiego. Jeden z nich, Ryszard Montague, określił stosunek „wysokiego kościoła“ do władzy królew-

!>r A, J. O

dniowo-europejskich.

Laudanum (aptek.), jedna z nazw łacińskich makowca (ob. Opium), dawniej częściej niż dziś używana. 1 ) L. liquidum Sydenkami — Tinctura Opii crocata=N a 1 e w k a sz a f r a no w o-m a-kowcowa, składająca się zwykle z makowca sproszkowanego (16 części), szafranu (6 cz.), gwoździków i cynamonu (po 1 cz.) i wina hiszpańskiego (152 cz.); wyrób ten apteczny jest w użyciu powszechnem.—2) L. de Iiousseau=Tra Opii fermentata—JSl. makowcowa kisiona, używana we Francyi, u nas nieznana, składa się z makowca (30 części), miodu (90 cz.) i wody gorącej (450 cz.); po dodaniu odrobiny drożdży piwnych, pozostawia się płyn ten w miejscu ciepłem przez miesiąc, a gdy dobrze już wykisieje, odcedza i przesącza się go, po-czem za pomocą przekraplania i odparowywa-

skiej słowy: „Broń mię mieczem, a ja będę cię piórem bronił“. Naczoło tego kierunku niebawem wysunął się L., który, jako b-pśw. Dawida, przy otwarciu pierwszego parlamentu Karola 1, dowodził, że monarcha jest „zastępcą Boga na ziemi“, dzierżącym w swych ręku całą potęgę, a parlament jest tylko jego narzędziem. Silny charakter L-a imponował Karolowi I. Król oddał mu całe kierownictwo sprawami kościel-nemi, posuwając go w r. 1628 na b-pa londyńskiego, a w r. 1633 mianując arcyb-pem Canterbury i prymasem Anglii. Główna uwaga L-a była zwrócona na obrzędy, które miały oddziaływać na wyobraźnię ludu (upiększenie świątyń, przepych ołtarzy, ubiór duchowieństwa, przepisy o zachowaniu się wiernych w kościele). Duchowni, którzy do tych planów się stosowali, mogli być pewni awansu; oporni, a zwłaszcza ci, którzy występowali przeciwko obrazom świętych, byli prześladowani. Opornych było wielu. W walce przeciw nim L. posługiwał się nadzwyczajnemi trybunałami dla ścigania przestępstw politycznych i religijnych: Izbą Gwiaździstą i Wysoką Korni syą, których sam był członkiem. Wśród ofiar tej jurysdykcyi byli purytanie: Leighton i William Prymie. W Anglii L-i udało się w polityce kościelnej postawić na swojem, w Irlan-dyi jego plany popierał wielkorządca Wentworth; do Szkocyi jego wpływ nie sięgał, organi-zacya kościelna presbiteryalna nie uznawała tam episkopatu i dopuszczała do udziału w zarządzie sprawami Kościoła ludzi świeckich obok duchownych. L. pragnął reformy swe rozciągnąć i na Szkocyę i uzyskał na to przyzwolenie królewskie. Kiedy jednak w r. 1637 w Edynburgu uczyniono próbę wprowadzenia nowej liturgii, wszczął się tumult i wszystkie stany zaprotestowały przeciw inno-wacyi, a w r. 1638 doszedł do skutku uroczysty związek (Covenant, ob.) całej ludności w obronie .„religii prawdziwej“ przeciw „pa-pizmowi“. Zwołany na 3 listop. 1640 parlament „długi“, wchodząc na drogę opozycyi politycznej i religijnej (ob.), z jednakową stanowczością wystąpił przeciw świeckim jak i duchownym podporom absolutyzmu. L., postawiony w stan oskarżenia, był wtrącony do więzienia, gdzie przez trzy laia pozostawał zapomniany; całe jego dzieło rozpadło się w gruzy. Przypomniano sobie o nim w r. 1643 i polecono rozpatrzenie jego papierów i dokumentów dawnemu jego wrogowi Prynne’owi, którego rewolucya u-wolniłaz więzienia. Proces przeciw L-i zakończył się wyrokiem śmierci. Na początku r. 1644 L. był ścięty. Z puścizny literackiej po L-e najbardziej znane są kazania (wyd. 1651, nowe 1829). Kompletny zbiór dzieł jego w „Library of Anglo-Saxon theology“(Oxford 1847 — 60, t. 7). Życiorys: W. F. Hook „Lives of the arehbi-shops of Canterbury“ t. XI, Lond. 1875.

„Landa, Sion“. Hymn ten, ułożony na cześć

N. Sakramentu i śpiewany w uroczystość Bożego Ciała, przypisują ś. Tomaszowi z Akwinu; pewna, że początkiem swym sięga XIII w.

Laudanina C₂₀H₂₅NO₄, alkaloid wchodzący w stosunkowo nieznacznej ilości w skład opium, z którego wyosobnić się daje przez zastosowanie szeregu reakcyi. Najtrudniej L. uwolnić od kryptoniny. L. krystalizuje się w pryzmach o p. tp. 166° jest dość trudno rozpuszczalna w eterze, znaeznie łatwiej w alkoholu i chloroformie. W stanie czystym jest optycznie nieczynna. Kwas siarkowy rozpuszcza L. z ró-żowem zabarwieniem, które przy ogrzaniu staje się ciemno-fijołkowem. L. posiada dość silnie wyrażone własności zasadowe, daje przeważnie dobrze się krystalizujące sole z kwasami. Goldschmidt przypisuje L-e wzór C,₇H15 N(OH) (OCH₃)₃ (ilość grup inetoksylowych o-znaczył i uważa ja za izomeron tetrahydro-papaweryny). L. przy działaniu utleniającego nadmanganianu potasu daje, podobnie jak papaweryna, kwas metahemipinowy, co rzuca światło na niezupełnie ustaloną jej budowę.

Laudanozyna C₂₁H₂₇NÓ₄, alkaloid wchodzący w stosunkowo nieznacznej ilości w skład opium i pozostający wraz z tebainą i krypto* niną w octowych ługach od oddzielenia narko-tyny i papaweryny. W stanie czystym zostaje wydzielona dzięki rozpuszczalności w eterze i własności osadzania jodkiem potasu. Krystalizuje się z benzolu w igłach o p. tp. 89°, nie rozpuszcza się w ługu. L.w stanie swoistym i w roztworze wodnym chlorowodzianu skręca dość silnie płaszczyznę polaryzacyi na prawo. Dotychczasowe badania ustaliły dla L-a tymczasowy wzór C₁₇H,₅N(OCH₃)₄ zawierający cztery grupy me-toksyiowe.    nr. a. j. e.

Laudanum (chem.),dawna nazwa wysuszonego soku mlecznego licznych odmian maku, rówuo-znacznaz opium (ob.) i méconium. L. jest mie-licznych związków organicznych, pomiędzy któ-remi przeważają alkaloidy w postaci soli z kwasami mekonowym, mlecznym i siarkowym. L. otrzymują ze specyaluie na ten cel uprawianych roślin w Azyi Mniejszej, Egipcie, Persyi, In-dyach Wschodnich i niektórych krajach połu-

Dr. A J. O.

Ilia doprowadza się do objętości 111 części blicznych zebraniach. Zwyczajnie zaszczyt ta-(z pierwotnych 570). Wyrób ten apteczny zawiera blisko trzy razy więcej makowca niż używana u nas N. makowcowa prosta ( Tra Opii simplex).

ki przypadał w udziale tylko mężczyznom, rzadko zaś niewiastom; w późniejszych czasach nastał zwyczaj wielbienia także niewiast w publicznych mowach pogrzebowych. Po ukończeniu właściwej mowy żałobnej wspominał zwykle mówca pogrzebowy cnoty przodków sławnych, których podobizny (imagines), zwykle z wosku wyrabiane, z wielką pompą w uroczystym kondukcie pogrzebowym niesiono.

Laudatores (chwalcy): 1) mówcy, wielbiący pamięć zmarłego w mowie pogrzebowej; — 2) osoby, które przed trybunałem sądowym w obronie obżałowanego, reus, występowały i na jego korzyść świadczyły, jako też wogóle charakter jego i zalety w jaknajkorzystniej-szem świetle przedstawiać się starały.

Laudemium. w Rzymie dzierżawca wieczysty (ob.) miał prawo sprzedać (alienare (ob.) swe prawo osobie trzeciej. Właścicielowi (dominus) gruntu służyło w takim razie pierwszeństwo do kupna [jus protimiseos) w przeciągu dwóch miesięcy. Jeżeli nie chciał z niego korzystać, miał prawo żądać od nowonabywcy emfyteuzy (ob.), opłaty oddzielnej, 2 % od szacunku, co się nazywało quinquugesima, laudemium. Wieczysty dzierżawca obowiązany był uwiadomić właściciela o zamiarze sprzedania wieczystej dzierżawy, aby mu tym sposobem dać możność wykonywania prawa w pierwszeństwie kupna. — Por. Cod. de emphyteutieo iure (4, 66).    T; D‘

Lauder John, lord Fountainhall, kronikarz szkocki (* 2 sierp. 1646 w Edymburgu— f 22 wrześ. 1722). Wybitny adwokat, reprezentował hrabstwo Haddington w parlamencie szkockim w 1685, 1690, 1702. Był gorliwym rzecznikiem rewolucyi. W 1690 był ministrem sprawiedliwości. Sprzeciwił się unii z Anglią. Pozostawił cenne materyały do historyi Szkocyi: ,,The Decisions of the lords of council a. session 1678 —1712“ (Edymburg 1759—61). Już w w. XIX wydano: ,,Historical Observes of mémorable occurents 1680 —1701“ (1840); ,,Historical Noti-

St. Db.

I>r. J P.

S. Dr z

D.

Laudańskioh herb. Na tarczy w polu błę-kitheiii—nad półksiężycem złotym podkowa barkiem do góry, mieczem z góry na dół przeszyta. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Używany przez rodzinę żmudzką Laudańskich v. Lawdańskich przydomku Szejgwiło.—Źródło: Pieczęcie z lat 1781—98; Ostrowski.

S. Drz.

S. Drz.

LaudaÜO (pochwała), rodzaj adresu dziękczynnego, którzy mieszkańcy prowincyi rzymskich senatowi, zwyczajnie w lutym, przesyłali, jeżeli namiestnik ku ich szczególnemu zadowoleniu urząd swój nieskazitelnie i sprawiedliwie sprawował; nieraz zawierała taka L. nie pochwały, lecz skargi na bezwzględnego urzędnika. Żwyczaj ten zniósł Nero, aby poskromić żądnych zaszczytów dostojników.

Laudatio auctoris, ma miejsce w prawie rzymskieni przy skardze, wypływającej z własności (rei vindicatio (ob.). Skarga ta wydobywcza przeciwko każdemu wyniesioną być może, kto rzecz posiada, czy to w swojem wła-snem, czy też w obcem imieniu. Wszelako dzierzyciel (possessor naturaliś) według kon-stytucyi cesarza Konstantyna w L. 1, C. 3, 19 zawartej, nie jest obowiązany przystąpić do procesu, owszem, wolno mu jest uwolnić się od procesu przez odwołanie się do tego, w czyjem imieniu posiada, co się zowie laudatio, nomi-natio auctoris. W tym wypadku winien się powód zwrócić do t. z. laudatus auctor.—Por.

T. D.

Vangerow: Pandekten, wyd. 7-eI, p. 646.

ces ot scottish affairs“ 1848).

Lauder Robert Scott, malarz szkocki, (*    1802 — f 1869    r,). Study a odbył w

Akademii sztuk pięknych w Edynburgu i w Londynie, gdzie przez trzy lata kopiował stare obrazy w British Museum. Malował przeważnie portrety, a po powrocie z Włoch, gdzie przebywał pięć lat, jął się tematów romantycznych i biblijnych. Obrazy L-a odznaczają się bogatym i mocnym kolorytem. Brat jego, J am es-Eckford, był również znanym artystą. st- I)l>•

Lauderdale. Rodzina szkocka Maitlandów,

która w w. XVII otrzymała tytuł L. 1) John (*    1616 — f 1682 r.)'. Brał czynny udział w

wojnie domowej, z początku jako przeciwnik Stuartów, później jako stronnik Karola II, z którym po bitwie pod Preston udał się na kontynent. Po bitwie pod Worcester wzięty do nie-

Laudatio funebris (==pochwała pogrzebowa), w związku tylko laudatio, po grecku Xôyoç èmtdKpiQç (mowa pogrzebowa) albo tylko èTCtTàcptov. a) U Greków, jak się zdaje, od czasów Solona, prawdopodobnie zaś od wojen perskich, z wszelką zaś pewnością od czasów Pe-ryklesa, przyjął się zwyczaj miewania publicznych mów żałobnych na cześć mężów, którzy około państwa wielkie zasługi położyli albo też w inny sposób się odznaczyli; szczególnie zaś było u nich w zwyczaju przez usta osoby od państwa upoważnionej cześć oddać w mowie pochwalnej mężom, którzy w walce za ojczyznę śmierć ponieśli. W Atenach czczono nawet dorocznie osobnemi mowami pamięć bohaterów spoczywających w grobach w Kera-meikos (obj. b) W Rzymie miewał zwyczajnie jedeu z krewnych zmarłego z mównicy taką mowę żałobną. Już w pierwszych latach republiki, w r. 509 przed Chr., wygłosił Valerius Poplicola mowę żałobną na cześć Brutusa. Odpowiednia formuła prawna brzmiała:

Honoratorurn virorum laudes in. concione me-morantor (Cicero Legg. 2,24,62; Brut. 16, 61)

— Zacnych mężów pamięć czcić należy na pu-

oddał się pod opiekę Anglii.

Laudes. Ostatnia cześć nabożeństwa ko

x-y.

W r. 1745

woli (1651), został osadzony w więzieniu; po latach dziesięciu Monk (1663) wrócił mu wolność. Udał się wtedy L. do Hagi, był głównym doradcą Karola II a po rozprawach pod Middleton i Rothes (1667) rządcą Szkocyi, gdzie, postępując początkowo w sposób umiarkowany, później ścigał surowo purytanów. W r. został markizem March i ks. L., w r. 1674 parem Anglii. Jako sekretarz stanu dla Szkocyi należał do grona wpływowych członków „ministeryum kabały‘‘ (ob. Cab al). Przez swą bezwzględność i despotyzm doszedł do tego, iż należał do liczby najbardziej znienawidzonych osób w Szkocyi i w r. 1682 usunięty był od urzędów i tytułów. Walter Scott przedstawił go w ,,01d mortality“.— 2) James, 8-my hr. L., angielski mąż stanu (* 1759—*j* 1839). Już w 1780 był członkiem Izby gmin, a w r. 1789 szkockim parem izby lordów. W r. 1806 podczas ministery um Foxa został parem wielkobrytańskim, członkiem tajnej rady i wielkim kanclerzem dla Szkocyi; brał udział w spełzłych rokowaniach pokojowych z Napoleonem. Z biegiem czasu oddalał się coraz bardziej od przekonań liberalnych, aż wreszcie stał się głową tories szkockich. Napisał wiele broszur w sprawie finansów Indyi i Ir-landyi; najbardziej znaną jest: ,,An inquiry into the nature and origin of public wealtłW („Edin-burg 1804).—3) Kuzyn jego, kontradmirał Fryderyk Leuris M ait land (* 1777—f 1839), dowodził w r. 1815 statkiem ,,Bellerophon‘‘, na którego pokładzie Napoleon d. 15 lipca r. 1815

St. L>b.

ścielnego porannego w jutrzni ma nazwę od psalmu Laudate Dominum de coelis: gdyż sło-wro Laudate bardzo często się powtarza Następuje po Nokturnach i zawiera w sobie pięć psalmów, hymn i śpiew Zacharyasza (Benedi-ctus); modlitwa stosowna kończy jutrznię. ,,E. K.‘‘.

Laudetur Jesus Christus=Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus, lub w skróceniu: Niech będzie pochwalony; słowami temi wierni witali się, spotkawszy się z sobą. Powitany odpowiada: In saecida saeculorum albo in aeternum (Na wieki wieków, Amen). Sykstus V bullą Beddituri, dla zachęcenia do tego zwyczaju, nadał wiernym, za każde powyższe powitanie lub odpowiedź, 50 dni odpustu. Kto ma zwyczaj powtarzać te słowa, dostępuje zupełnego odpustu w chwili śmierci, jeżeli pobożnie i ze skruchą wezwie ustnie lub myślą imienia Jezus. „Enc. Kość.“.

Laudivio da Vezzano, humanista włoski z XV w. Będąc kawalerem joannickim w Jerozolimie, w listach do kard. Ammanati oburzał się na książąt chrześciańskich, że nie przeciwdziałają zaborczości mahometan. Sam brał udział w obronie Rodosu. Po powrocie do Włoch, dzięki swemu wykształceniu literackiemu, zyskał przyjaźń ludzi wybitnych (J. B.

Guarino) i protekcyę potężnego ks. Borso z Ferrary i pap. Marcina V. Ale pożerany ambicyą, zostawał w ciągłych zatargach ze swymi kolegami po piórze. Wreszcie usunął się do Ciciano w Kampanii, gdzie umarł. Pozostawił: ,,Epistolae magni Turci editae,ł (Neapol i Rzym 1473, zbiór rzekomych listów Mahometa TI, swego czasu cieszący się wielkiem rozgłosem); „De Vita B. Hieronymi“ (1472); „De Laudibus sapientiae et virtutis‘‘. W r. M. C. Bruggio ogłosił niewydaną sztukę L-a „De Captivitate ducis Jacobi“. Wybór tematu współczesnego (śmierć Jakóba Puccino w więzieniu r. 1456) był ze strony L-a krokiem zuchwałym, to połączenie pierwiastków misteryuin średniowiecznego z pierwiastkami tragedyi Seneki stanowi bardzo ciekawy rys teatru z epoki Odrodzenia.

Latldon Ernest Gedeon baron, cesarsko-królewski feldmarszałek (* 2 lut. 1717 w Inflantach szwedzkich, w majątku Tootzen), pochodził z rodu szkockiego, a od r. 1759 podpisywał się stale L o ud on, trzymając się pisowni szkockiej. Ojciec jego był podpułkownikiem szwedzkim i oddał go w wieku pacholęcym do rossyjskiego korpusu kadetów. Jako kadet 17-letni L. brał już udział w oblężeniu Gdańska w r. 1734, a w 1735 z korpusem rosyjskim (wysłanym na pomoc ces. Karolowi VI w wojnie jego przeciw Francyi) podążył aż na brzegi Renn, w 1737 i 1738 walczył przeciw Turkom i został podpułkownikiem. Widząc, że w czasie pokuju nie dobije się wyższych rang wojskowych w Rossyi, ofiarował swe usługi Fryderykowi II pruskiemu, który je odrzucił. Udał się przeto z takąż propozycyą do Wiednia i został przyjęty. Przy wkroczeniu wojsk au-stryackich do Alzacyi w r. 1744 ciężko raniony i uwięziony przez Francuzów, zawdzięczył życie chirurgowi francuskiemu.

(pod dowództwem austryackiego generała Tren-ck’a) walczy przeciw Prusakom i odznacza się w czasie napadu na Koźle. Nie doczekawszy się odznaczenia za dowody swej odwagi, występuje z korpusu Trencka, podaje się dymisyi i przez czas dłuższy pędzi żywot nędzny w Wiedniu, aż nakoniec znajduje miejsce w straży pogranicznej (w miejscowości Buuich), na której-to służbie spędza lat dziesięć, podnosząc los swoich podwładnych i zasługując na u-znanie. Dąbrowa, przez niego tam zasadzona, nosi po dzień dzisiejszy nazwę „Dąbrowy Ernesta Loudona“. W czasie wybuchu wojny 7 - letniej L. zrazu prowadzi tylko oddział straży pogranicznej, otrzymawszy nominacyę na pułkownika; lecz niebawem się odznacza i zostaje mianowany generałem-feldwachmeistrem i ozdobiony nowo-utworzonym krzyżem św. Teresy w r. 1757. Jeszcze świetniejsza rola przypada mu w udziale w kampanii z r. 1758. Przy oblężeniu Ołumuńca, przez Prusaków odbija L. eskortę nieprzyjacielską u konwoju aż

z 4 000 wozów złożonego, co spowodowało cał- stanął na jej czele, zaskoczyła go śmierć nie-kowite odstąpienie nieprzyjaciela od fortecy,    spodziauie w kwaterze głównej w Neuti-

a nominacyę L-a na feldmarszałka-lejtenanta.    czynie 14 lipca 1790 roku. Zwłoki je

L. wpada do Brandenburgii i opanowuje ufortyfikowaną mieścinę Peitz, poczem odznacza się pod Hochkirchen. Za te nowe czyny o-trzymuje gwiazdę orderu św. Teresy, oraz dobra Kleinbetschwar w Czechach, W lipcu 1759 polecono mu zaprowadzić korpus wojska au-stryackiego do armii rossyjskiej, zbliżającej się do Frankfurtu n. Odrą. Połączenia obu wojsk dokonano 2 sierp., a L. czynił co tylko mógł, by zachęcić generałów rossyjskich do wspólnej napaści na Prusaków. Tymczasem ci wystąpili sami zaczepnie pod Kunersdorfem i zrazu zwyciężali przeciwników, zanim się nie zjawił L. z 14 szwadronami kawaleryi. L. po tern nowem zwycięstwie wymagał od armii rossyjskiej, by wspólnie z nim dopełniła ostatecznego zniszczenia sił pruskich. Nawoływania jego okazały się płonnemi: jedyną wygranązwycięstwa pod Kunersdorfem było zajęcie Drezna. Odprowadził nakoniec L. wojska austryackie przez Polskę do Wiednia, gdzie go niebawem mianowano głównym dowódcą sil wojennych w Czechach, na Morawach i Szląsku. Gdy w r. 1760 L. wziął szturmem Glatz, minister Kaunitz, przynosząc Maryi Teresie pomyślną wiadomość, zawołał: „Gott erhalte Ihnen Ihren Josua“. Ale wycieczka L-a zbrojna na Wroclaw 1760 nie osiągnęła skutku, a 15 sierp, pobitym został przez Prusaków pod Lignicą. Klęskę tę przypisywał generałom Daunowi i de Lacy, którzy ze swemi korpusami nie pośpieszyli mu z pomocą, a Marya Teresa i Kaunitz na-próżuo usiłowali przekonywać go, iż w działaniu obu dowódców nie było wcale złej woli. Otrzymał teraz L., wraz z korpusem 30-tysięcznym, rangę generał-feldcejgmajstra i 1 paźdz. 1761 wziął twierdzę Świdnicę śmiałym zamachem. Po zawarciu przymierza w Hubertsbur-gu osypany został nowemi dowodami łaski Maryi Teresy i udał się do Karlsbadu dla poratowania zdrowia. Towarzyszył także Józefowi II w jego podróży po nowonabytych prowin-cyach, Galicyi i Lodomeryi. Przy wybuchu wojny bawarskiej o sukcesyą wyniesiono feldmarszałka L-a na głównodowodzącego armią na granicy saskiej, wysłaną przeciw ks. Henrykowi Pruskiemu. Po zawarciu przymierza w Cieszynie (1779) zajmował się L. wyłącznie naukami w ciszy domowej aż do czasu, w którym Józef II, prowadzący niepomyśnie wojnę turecką, zniewolony został zdać dowództwo doświadczonemu L-owi. Od tej chwili powraca istotnie szczęście do sztandarów austryackich. Wzięto niebawem Dubiczę, a wojsko tureckie pod murami tegoż miasta odniosło klęskę, poczem zdobyto Belgrad i Semendryą. Ta kampania zakończyła wojenną działalność L-a w r. 1789, a kiedy zaraz potem wystawiono armię au-stryacką na Morawach przeciw Prusakom i L.

go pogrzebano w Hadersdorfie pod Wiedniem, jako ulubiouem miejscu jego pobytu. —Por. Wurzbach „Biograph. Lexicon d. Kaisarthums Oesterreich“ (t. XVI, Wiedeń 1867 ); „Der Mili-tair-Maria Teresienorden“ (t. I Wiedeń 1857); „Allg. Deutsch. Biographie“ (t. XVIII, Lipsk

1883).

G M.

na

Laudum (Lauda) uchwała wiecowa, sejmikowa, wogóle zjazdowa w Polsce; z tego powodu dzielimy L-a na: wiecowe, sejmikowe i konfederacki e.Znaczenie prawne trzech tych kategoryi jest różne. A) L-a wiecowe są uchwałami zjazdów sądowych ziemskich, czyli Colloąuiów (ob.). W zjeździe sądowym ziemskim brali udział: 1) starosta, jako reprezentant króla, 2) dygnitarze ziemscy i 3) szlachta tej ziemi, w której się sąd odbywał. Poza czynnościami sądowemi wydawał zjazd sądowy postanowienia, których treść dotyczyła: a) ad-ministracyi sądownictwa (naznaczanie i odraczanie terminów sądowych); b) wyznaczania pisarza sądowego, czyli notaryusza ziemskiego, i c) pewnych zarządzeń prawnych. Kompe-tencya wiecu odnośnie do uchwał dwóch pierwszych karegoryi nie ulega zaprzeczeniu, wchodzi albowiem w zakres autonomii, czyli samorządu wiecowego; natomiast sporną może być kwestya: czy wiec sądowy mógł wydawać zarządzenia prawne, czyli ustawy. Pod tym względem nie można wydać decydującego orzeczenia,ale zauważyć potrzeba,że uchwały wydawa-wane przez sądy wiecowe obejmowały: ljkon-stytucye państwowe, czyli ustawy, wydawane przez monarchę i 2) projekty do ustaw państwowych. W pierwszym przypadku w uchwale wiecowej nic innego upatrywać nie można, jeno przyjęcie przez wiec do wiadomości woli królewskiej, objawionej w pewnym przepisie prawnym, który należało przyjąć bez wszelkich zarzutów, w drugim przypadku postanowienie wiecowe jest niewątpliwie uchwałą, ale nie-mającą dopóty prawnego znaczenia, dopóki przez monarchę jako obowiązująca zatwierdzoną nie zostanie. W ten sposób zawarte w uchwałach wiecowych zarządzenia prawne przedstawią się nam z jednej strony jako przyjęcie ustawy do wiadomości, z drugiej jako podanie projektu do ustawy. Obecność starosty w charakterze reprezentanta króla wiecach pozwala domyślać się, iż przywoził on i oznajmiał wiecowi ustawy państwowe, wywoził zaś z wieców projekty do ustaw i królowi je przedstawiał. Obie te funkcye miałyby doniosłe znaczenie dla wykazania, w jaki sposób promulgowano ustawy czyli nakazywano je uważać za obowiązujące i w jaki sposób powstawał materyął do czynności ustawodawczych. Uchwały wiecowe przypadają na schyłek w. XIV i ciągną się przez cały w.

XV; wyparły je poniekąd uchwały sejmikowe, j przyw

zarzut czynili, posądzając go niesłuszie o obłud

it&

Frankfurt, Bawaryę udał się do Czech dla zwiedze

!

P. Broca.

Leges de ambitu, ob. Ambitus.

uprawniania przez małżeństwo; według zaś prawa z r

Lełcz herb, ob. Leit sch.

Lelewel Joachim, największy dziejopisarz i żarli

Lemery Mikołaj, chemik i farmaceuta francuski (* 1

Lenclos Anna (Ninon), kurtyzana fran-

ględny, a energiczny. Wstrzymano się z konse-krac

i*. ÿÆl

Lepidusowie, ob. Emiliusze.

Leroy de St-Arnaud, ob. Saint-Arnaud.

Ab. Kł.

Wielka JSac. Powsz, IUustr. Ser, I. Tom XVIII. Zes

nad bezkręgowcami: wraz z Preyem (Beiträge zur Ken

j. drugiego łba odkuwanego na nicie przy nito-

st. m>.

zakładów

Libijska pustynia, ob. Sahara.

się należycie, że różnice te wyłaniają się lub zac

Lierre, miasto w Belgii, w prowincyi Antwerpii,

scami bagnisty, a kwitła w nim zwłaszcza ho- oni r

(prace prof. Weryhy, Moczutkowskiego i in.).

Lina telegraficzna, ob. Telegraf.

Linia śnieżna, ob. Góry.

(U

Lipniskie starostwo niegrodowe w wojew.

Liptowskie Tatry, ob. Tatry.

List frachtowy, ob. Fracht.

yilE

U - y,

Zwolennicy tej sekty mają trzy L-e, w których ordo

skupień dwugłoskowych an, en, in, an w związku z

Litwina („Joan. Lasitii Poloni de diis Samagi- prz

L. przedstawić równocześnie zrazu, powolnego, nieb

Ljubawskij Mat wiej, jeden z najbardziej zasłużony

mocą pokładełka, w ziemi lub w suchych łodygach.

my związku całki

«4°

w. w. w.

Lophornis magnificus, ob. Kolibry.

Karol pokojem 26 czerw. 1632 w Liverdun oddawał Fr

Km,

IfSSBSI kJ

s. p.

obieżyświatów, intrygantów, letkiewiczów, pa-sibr

Anglia z Wallią Norwegia Niemcy Francya Dania Hola

::

cesarskiej przeciw Francyi. Tron objął w r. 1677.

Luneta (Ir. lunette), nazywana też po polsku dwu

Lutownicze narzędzie, ob. Lutowanie. Lutra, ob. Wydra.

kowie. Przez układ w Verdun (843) L. dostał się Lo

r. 1892

Wiel. Encykl. Powsz Ilustr.Ser. I. Tom XL111 —IV.

trzymaniu. Po odbyciu wjazdu uroczystego do Gniezn

(Lwów 1866 — 1867).“

GŁÓ

XV; wyparły je poniekąd uchwały sejmikowe, j przywoziła rozmaite L-a prawodawcze z sej-a to w miarę rozwijania się instytucyi sejmi- mików, że nie ma do tego prawa, ponieważ doków a zamierania urządzeń zjazdów ziemskich, puszczono ją tylko do dwojakiego uprawnienia: do Zapiski uchwał wiecowych przechowały się w decydowania w sprawie wojny i podatku. Ży-aktach sądowych w. XIV i XV, przeważnie o-głoszonych drukiem (,,Akta sądowe grodzkie i ziemskie“, wydawnictwo lwowskie kilkuna-stotomowe; ,,Akta sądowe małopolskie“ w ,,Starodawnych prawa polskiego pomnikach“, wydane przez Helcia, poprawnie przez Ulanow-skiego; ,,Grosspolnische Grodbücher“, czyli księgi grodzkie wielkopolskie, wydane przez Le-kszyckiego i ,,Księgi sądowe brzesko-kujawskie^, Warszawa 1906, przez Kochanowskiego).

cie jednak rozerwało formułę prawną; szlachta od połowy XVI w. uchwala na sejmikach najróżnorodniejsze postanowienia, aż w końcu przyznane jej do tego zostaje prawo, skoro w in-strukcyach przedsejmowych, wysyłanych przez króla na sejmiki, zawierano wszystkie programowe sprawy sejmu. Odtąd więc L. sejmikowe nabierają faktycznie szerokiej treści i obejmują wszelkie zarządzenia natury nietylko administracyjnej, ale i prawodawczej. L. sejmikowe, czyli wojewódzkie, stają się podstawą dla pracy sejmu polskiego (ob.): przywożone przez posłów sejmikowych na sejm tak zw. instrukcye, były uchwałami, które sejm krępowały w wydawaniu wszelkiego rodzaju konstytucyi. Zwłaszcza z wyrobieniem się zasady „liberum veto“ (ob.) każda uchwała sejmikowa nieuwzględniona groziła rozbiciem sejmu. W tej formie i w tern znaczeniu utrzymały się L. sejmikowe aż do upadku Rzpltej. L. sejmikowe nie zostały w całości dotąd wydane; Pawiński ogłosił lauda i instrukcye sejmikowe ziemi kujawskiej z 1572—1795 („Dzieje ziemi kujawskiej, oraz akta historyczne do uich służące“ Warszawa 1888 T. I—V)J Kluczycki „L. ziemi dobrzyńskiej z 1658 — 1793“ (Kraków 1887, w,,Acta historica‘‘ T. X, wyd. Akad. Um.); Jarochowski K. ,,L. połączonych województw kaliskiego i poznańskiego za panowania Augusta 11“ („Ateneum“ 1884 r. T. III). Literaturę przedmiotu por. wyżej wymienioną przy L-ach ziemskich; ponadto znaczenie uchwał sejmikowych omawiają następujące prace: Kobrzyńskiego „O ustawodawstwie nieszawskiem Kazimierza Jagiellończyka“ (Kraków 1873); Hubego „Statuta nieszawskie z r. 1454“ (Warszawa 1875); Abdona Kłodzińskiego „W sprawie przywilejów nieszawskich z r, 1454“ („Studya historyczne ku czci prof.

Z ksiąg sądowych wybrał część uchwał wiecowych Pawiński i wydał w dodatkach do swej pracy .,Sejmiki ziemskie“ (Warszawa 1895). Pawiński mylnie uważał je za L-a sejmikowe, a przytem same uchwały wydał bardzo niedokładnie. Wszystkie L-a postanowił wydać O.

Balzer, zamieścił nawet wykaz L-ów i program wydawnictwa w „Kwart, hist.“ t. V(1891) p. t. „Corpus iuris polonici medii aevii“; zamiar ten dotąd nie został spełniony. W literaturze historycznej z wiadomościami o uchwałach ziemskich spotkać się można u Piekosińskiego ,,Wiece, sejmy i sejmiki“ (Rozpr. Ak. Um. wydz. hist.-fil. T. 39 r. 1900), i u Kutrzeby „Sądy ziemskie i grodzkie w Wiekach Średnich“ (tamże L. 40 i 42 r. 1905—2). B)

Uchwały s ej m i k o w e związane są ściśle z hi-storyą sejmików polskich (ob.) Sejmiki uzyskały moc prawną dopiero w przywilejach nieszawskich z r. 1454, tam też określono ich kompetencyę ustawodawczą. Przed przywilejami nieszawskiemi spotykamy się jednak z fak-tycznemi sejmikami już za czasów Władysława Jagiełły, który uciekał się do zezwolenia szlachty po województwach na wyprawę poza granicę państwa i na podwyższenie podatku w tym celu. Uchwała takiego zjazdu wojewódzkiego nie miała żadnego znaczenia ustawodawczego, była tylko wyrazem porozumienia się z królem co do ciężarów na rzecz państwa i Zakrzewskiego“Kraków 1908). — 3)Uchwały k o n-przez szlachtę ponoszonych. Dopiero przywi- i federackie przedstawiają się w formie poleje nieszawskie z r. 1454 określiły, że żadna stulatów, podnoszonych na faktycznych zgro-nowa konstytucya ani wyprawa wojenna nie madzeniach szlacheckich. Przyrównać się one może przyjść do skutku bez porozumienia się dają pod względem swej wartości prawnej do z sejmikami, które każde takie postanowienie, uchwał dzisiejszych, zapadających na przygód-: zanim ono zapadło, miały uchwalić: communi- nych zgromadzeniach. Jako takie nie mają zna-tatibus terrestribus prius practicatae (consti- czenia prawnego, ale są wyrazem opinii, któ-tucioneś) stałuantur et laudentur“ --(przywilej ra w czasach kiedy dziennikarstwa nie znano, eerekwicki z r. 1454). Zdawać-by się mogło, przedostawała się na zgromadzeniach do ogółu, iż w przywilejach nieszawskich uzyskał sejmik Zgromadzenia szlachty i duchowieństwa w Pol-kompetencyę do wydawania uchwał ustawo- sce poza zjazdami typowemi (wiece, sejmiki, dawczych. Nauka jednak dowodzi, że tak być synody) nie były zakazane, ale nie były też i u-nie mogło, że sejmik dopuszczono zaledwie do prawnione. Jeżeli więc jakaś sprawa dotyka-uchwał, jeżeli chodziło o postanowienie podat- ła interesów pewnego stanu lub jednostki ter-ku i wojny. Postanowienia takie mają chara- rytoryalnej, zgromadzano się samorzutnie na kter nie aktu prawodawczego, ale zarządzenia umyśluym zjeździe i tam powiadamiano się administracyjnego. Jeszcze za Zygmunta Augu- wzajemnie o stanie tej sprawy i decydowano sta tłómaczouo szlachcie na sejmach, kiedy o środkach. Zjazdy takie nazywano konfe-

Ab. Kł.

T. I)

brunświcko-luneburski, a po jego śmierci 1705 r. jego bratanek, Jerzy I elektor hanowerski, i odtąd dzieliło księstwo losy Han-noweru. W r. 1806 zajęli go Francuzi i przyłączyli do departamentu dolno-łabskiego. Po bitwie pod Lipskiem 1813 r. księstwo powróciło pod panowanie elektora hannowerskiego, który odstąpił je 29 maja 1815 królowi pruskiemu, ten zaś 4 czerw. 1815 Danii w zamian za Pomorze szwedzkie. Po śmierci kró

deracyami (ob.), a uchwały—konfederackie-mi. .Niejednokrotnie król przystępował do kon-federacyi, jak się to działo za czasów Wład. Jagiełły z konfederacyą antyhusycką r. 1424, z której, można powiedzieć, wypłynął dekret wieluński przeciw heretykom. Uchwała kon-federacka zrazu niekoniecznie musiała zaczepiać interesy króla: w tym wypadku równałaby się bowiem zdradzie państwa (takich uchwał rokoszowych wiele spotykamy w XVII i XVIII w.), ale mogła zająć się sprawami przez prawo nieprzewidzianemi lub nieuregulowanemi, które dotyczyły bądź danej jednostki terryto-ryalnej bądź nawet interesów prywatnych. Tak np. w sprawach o dziesięciny między szlachtą a duchowieństwem powstawały uchwały konfe-derackie w r. 1406,    1407 i 1438 („laudum

vartense“). Szlachta także dla samoobrony, wskutek niezbyt sprężystej administra-cyi sądownictwa, podejmowała uchwały dotyczące udzielania sobie wzajemnej pomocy. Takie ciekawe L. z pierwszej połowy XV w. wydruk. Caro w „Liber cancellariae Stanislai Ciołek“ (T. II Wiedeń 1874). Jest to tak zwana konfederacja klejnotników, przypominającą kon-federacye zachodnio-europejskie dla utrzymania pokoju ziemskiego. Po śmierci Zyg. Augusta, tj. od r. 1572, uchwały konfederackie nabierają odrębnego znaczenia, zwłaszcza podczas bezkrólewia. W zasadzie nigdy nie są one prawomocne; w praktyce nieraz narzucane królom dosięgają znaczenia uchwał sejmowych. W tern znaczeniu uchwały konfederackie spotykamy zamieszczone w „Volumina legum“. O konfede-racyi i znaczeniu uchwał konfederackich: Rembowski „Konfederacya i rokosz w dawnem prawie polskiem“ („Rokosz Zebrzydowskiego“ Warszawa 1893).

Laudum oznacza w prawie rzymskiem wyrok sędziego polubownego przy umowie dawnej, comjpromissum (ob.). Jeżeli strony przyjęły wyrok wyraźnie (laudum homologatum) albo nie protestowały przeciw wyrokowi sędziego polubownego w ciągu 10 dni od dnia wydania wyroku, to według postanowienia Justyniana (L. 5 Cod. 2.56) wyrok miał moc prawa i obowiązywał strony. Wyrok sędziego polubownego (ilaudum, arbitrium) powinien się opierać na dokładnem i wszechstronnem rozpoznaniu przedmiotu sporu i nie powinien być przeciwny przepisom moralności publicznej.

Laudyskie starostwo niegrodowe, było położone w województwie Trockiem, powiecie Upickim. Małe to i zniszczone starostwo było w 1766 w posiadaniu Puzyniny, podstoliny upi-ckiej, która z niego opłacała kwarty złp. 137 gr. 7, a hyberny złp. 40. Następnie posiadali je Karpiowie.

Lauenburg, księstwo, niegdyś ziemia Poła-bów, zdobyta 804 r. przez Karola W., później zaludniona saskimi i flamandzkimi osadnikami. Część tej ziemi otrzymał 1143 r. jako

lenne hrabstwo ratzeburskie Henryk z Bade-wide od księcia saskiego Henryka Lwa, który w r. 1154 założył biskupstwo ratzeburskie. Po upadku Henryka Lwa został księciem saskim Bernard anhalcki, który 1181 r, zbudował zamek Lauenburg nad Łabą. Po wymarciu potomków Henryka z Badewide zagarnął całą ziemię połabską Waldemar II duński, ale po bitwie pod Bornhöved 1227 r. ustąpić ją musiał synowi Bernarda anhaltskiego, Albertowi I, którego syn najstarszy Jan objął 1260 r. L. jako osobne księstwo z prawem udziału w obiorze królów niemieckich, które to prawo u-tracili potomkowie jego 1356 r. W w. XVI zaprowadzono w księstwie wiarę luterską. Gdy w r.1689 umarł ostatni potomek Bernarda anhalckiego, Juliusz Franciszek, pozyskał księstwo L. Jerzy Wilhelm la duńskiego Fryderyka VII (15 list. 1863) rozmaici książęta niemieccy rościli sobie nadaremnie prawo do księstwa L,, które, choć pod panowaniem duńskiem, wTraz z Holsztynem należało do Związku niemieckiego. Pokojem wiedeńskim z 30 paźd. 1864 król duński Chry-styan IX odstąpił je Prusom i Austryi, Austrya zaś zrzekła się swych praw układem gasteiń-skim 14 sierp. 1865 za 5 625 000 marek na rzecz króla pruskiego Wilhelma V. W r. 1876 wcielono L. jako powiat-księstwo do pruskiej prowincyi Szlezwig-Holsztyn. Powiat-księstwo liczy 1 182 kim. kw. i blizko 52 000 m-ców (tylko 753 katolików i 21 Żydów), 3 miasta, 135 gmin wiejskich i 22 dobra rycerskie, pomiędzy temi majorat Schwarzenbek z zamkiem w Friedriehruh, który to majątek otrzymał 1871 r. od ces. Wilhelma I Bismarck, mianowany przez Wlhelma II w r. 1890 przy dymisyi ks. lauenburskim. Urząd ziemiański znajduje się w Ratzeburgu. Ziemia jest urodzajna, lesista, z lasów najsłynniejszy Saski, z jezior największe Ratzeburskie i Schallsee, z rzek: Delvenau, uchodząca pod L-iem do tejże Łaby, i Stecknitz, uchodząca pod Lubeką do Ławy, połączone kanałem już 1392 r. Głownem źródłem zarobku rolnictwo i hodowla bydła. Herb księstwa: srebrny łeb koński w czerwonem polu, wokoło czarno-biała obwódka. W księstwie 4 lu-beckie i 2 ineklemburskie enklawy. Por. v. Kobbe „Geschichte und Landesbeschreibung des Herzogthums L,“ (Altona 1836—37); v. Du-ve „Mittheil, zur Kunde der Staatsgeschichte L's.“ (Ratzeburg 1852 i 1857); Knauth „Das Herzogthum L.u (Langensalza 1866); Manecke

„Topographisch-historische Beschreibung der Städte, Aemter etc des Herzogthums L.“ (Mölln 1884); Haupt und Weysser „Die Bau- und Kunstdenkmäler im Kreise-Herzogtum L.“ (Ratze-

Dr. St. K.

Dr, St. K.

str. 623).

Lauer Bernard (pseudonim Belaryusz) (* w Krakowie 1862 r.), gdzie ukończył szkoły średnie; wyższe study a odbywał w Wiedniu. Pisuje artykuły społeczne i ekonomiczne do

Dr. J. P.

St. Db.

Mm,

bürg 1890).

Lauenburg, miasto nad ujściem Debrenau do Łaby, w Prusach, w prowincyi Szlezwig--Holsztyn, w regencyi szlezwickiej, w powiecie księstwie lauenburskiem; 5 346 m-ców (108 katolików). Sąd okręgowy, główny urząd celny, kościół ewangielicki, kasa pożyczkowa, fabryka zapałek, fabryka maszyn, cegielnia, tartak parowy, browar. Miasto leży nad linią kolei żelaznej Büchen-Lüneburg. Stary zamek zbudowany 1181 r. przez ks. Bernarda anhalckie-go.— Por. Neumann „Ortslexikon des deutschen Reichs“ 1905.

Lauer GustawAdolf, von (* w Wetzlarze d. 10 paźd. r. 1808 — + w Berlinie d. 9 kwiet. 1889) lekarz. Po ukończeniu szkół w r. 1825 wstąpił do Akademii medyko-chirurgicznej berlińskiej {£ riedrieh- Wilhelms-Institut), aby się wykształcić na lekarza wojskowego. W r. 1830 uniwersytet berliński, po obronieniu rozprawy „De sanguinis differentia in morbis“, przyznał mu dyplom doktorski. Następnie L., przechodząc od najniższego stopnie wojskowo-lekarskie, w r. 1843 został lekarzem pułkowym, a w roku następnym ks. MMI hełm, wówczas następca tronu, później zaś król pruski oraz cesarz niemiecki, powołał go na lekarza przybocznego i temu-to, nie zasługom naukowym lub osobistym, L. zawdzięcza wyniesienie swe późniejsze, gdyż nigdy nie odznaczył się niczem. W r. 1845 dostała mu się docentura prywatna w Berlinie, w r. 1854 mianowano go profesorem nadzwyczajnym semiotyki i terapii".w akad. med.-chirurgicznej berlińskiej. W r. 1861 otrzymał stopień lekarza korpusu (Generalarzt), w 1864 stanął na czele służby zdrowia korpusu gwardyi pruskiej; w r. 1866 otrzymał szlachectwo dziedziczne. W r. 1877 przyznano mu stopień generała brygady, w 1881 generała dywizyi; przedtem już, w r. 1879, został lekarzem sztabowym naczelnym wszystkich wojsk pruskich, oraz naczelnikiem służby zdrowia w wojsku i wydziału lekarskiego w mi-nisteryum wojny, tudzież dyrektorem zakładów wojskowych, naukowo-lekarskich i rzeczywistym tajnym radcą zdrowia. Gdy L. obchodził 50-lecie służby wojskowo-lekarskiej, uniwersytet berliński musiał go mianować profesorem zwyczajnym honorowym. Orderów posiadał wiele, działalność zaś jego pisarska równa się zeru, ponieważ prace jego są drobne i większej wartości naukowej nie posiadają. Por. „Biogr. Lex. der hervorr. Aerzte“ (T. HI,

Dr, J. P.

pism i tygodników warszawskich i zagranicznych (we „Frankfurter Ztg“ zabiera głos w sprawach polskich), stale zaś do ,,Tygodnika Krakowskiego“ wydawanego przez posła Adolfa Grossa. W r. 1903 wydał broszurę „Nasze rachunki i Syonizm“, oświetlając stosuuki ludności żydowskiej do polskiej.

Lauermann Jan f w Lublinie d. 30 mar. r. 1648) lekarz, syn rajcy lubelskiego Dawida L-a, był doktorem medycyny i prawa, zmarł zaś już w 36-ym roku życia. —Por. S. Kośmińskiego „Słów. lek. polskich“ (str. 265) i P r. Giedroyó „Źródła biogr.— bibliogr. do dziejów med. w dawnej Polsce“ („Pain. Tow. lek. warsz.“ t. C, str. 327).

Lanfberger Ferdynand, malarz austr. (* 1829 —f 1881 r.). Kształcił się w Pradze i Wiedniu, malował obrazki rodzajowe z życia wiejskiego. Podróżował wiele, w 1855 — 1865 zwiedził Półwysep Bałkański, Niemcy, Belgię, Francyę i Włochy, a po powrocie do Wiednia został profesorem rysunków i malarstwa w artystycznej szkole rzemiosł w Muzeum Austrya-ckiem i położył na tern stanowisku wielkie zasługi. Wykonał wiele drobnych robót dekora-cyjnych. Rysunki mają przeważnie charakter humorystyczny. Zajmował się również ryto-wnictwem.

Laufen: 1) m-to w Bawaryi Wyższej nad rz. Salzach i przy kolei Freilassing—L., starożytna kollegiata i klasztor Kapucynów, zamek (obecnie więzienie); 3 000 m-ców. 2) L. U h-w i es en, zamek i gmina w kant. Zürich w pobliżu wodospadu Schaffhausen (ob. wodospad Szafh u zy).

Laufer, biegacz, biegun-, u nas L. zaczęli się pokazywać za ostatnich Sasów. Używali ich August III i Stanisław August do parady przy swoich przejażdżkach. L. przybrany bogato, z kapeluszem z piórami strusiemi, w trzewikach i pończochach, biegł przed karetą królewską, potrzaskując z pejcza. Stąd przysłowie: „Biegać jak L.“

Lauff Józef, poeta i dramaturg niemiecki (* 1855 w Kolonii). Rozpoczął swą działalność poetycką jako pułkownik w armii niemieckiej i zaznaczył się jako żarliwy krzewiciel idei pruskiej. Najlepsze utwory: „Der Helfensteiner“ (1893) i „Herodias“ (1897) -- epopeje; „Der Burggraf“ (1897), dramat osnuty na temacie wziętym z historyi Hohenzollernów; „Kärrekiek“ (1902); „Pittje Pittjewit“ (1904), powieść, do której dostarczyły autorowi materyału wspomnienia z prowincyi uadreńskich.

Lauffen, starożytne m-to w okr. Neckar w Wirtembergii nad Nekarą, przez którą prowadzi most kamienny 256 m.; przy kolei Bietigheim-Jagstfeld, kościół ewangel. św. Marcina z w. VIII (odnowiony 1884 r.), kaplica św. Regiswindy z jej sarkofagiem, klasztor benedyktyński z 990 r., przebudowany w 1536 r., ratusz z wieżą z XII w., pomnik poety H ö 1 d e r li n a (ob.);

tit. Db.

Prócz skieletu znaleziono w

wy-

Hr.

« Hr.

otrzyma! medal ustanowiony przez Lalande’a. Był członkiem Instytutu i Biura długości. W r. 1848 został egzaminatorem w Szkole marynarki. Prócz wspomnianej rozprawy napisał: „Calcul des éléments paraboliques de la comète decouverte

en

A* Łt

4 000 m-ców. W 1534 r. ks. Ulryk wirtember-ski, popierany przez Filipa heskiego, odniósł pod L. zwycięstwo nad wojskami Związku Szwabskiego.

Laugée Franciszek, malarz francuski (* 1823 r. ). Kształcił się pod kierunkiem Picot’a; po raz pierwszy wystąpił w salonie w 3 845 r. Do rzędu lepszych dzieł jego należą: Van Dyck w Savelthem, Śmierć Zurbarana, Wiktor Hugo na łożu śmierci, Zwiastuny jesieni, Syn dziewicy. Wykonywał roboty dekoracyjne w kościołach paryskich św. Klotyldy, św. Piotra i Pawła, i w hotelu Continental (malowidło ścienne Tryumf Flory).

Laugerie 1) L-B a s s e, jedna z najbogatszych stacyi paleontologicznych okresu magdaleńskiego (ob.) we Francyi, w dolinie Vézère (dep. Dordogne, gmina Tayac). Pod koniec zimy r. 1872 Massenat natrafił tu na skielet ludzki, ozdobiony 20 muszelkami z otworami do zawieszania. Kości prawa ramieniowa i prawa goleuiowa, zwłaszcza druga z nich, świadczą o niezwykle silnym rozwoju mięśni. Skielet z L.-B. został uznany przez badaczy francuskich za najbardziej typowy dla o-kresu magdaleńskiego, ztąd też rasa tego okresu otrzymała nazwę rasy Laugerie. Pomimo zasadniczych różnic, istniejących między typem Laugerie i typem Neauderthal, są pomiędzy niemi liczne podobieństwa (ob. Rasy przedhistoryczne).

L.-B. mnóstwo narzędzi i przedmiotów sztuki człowieka przedhistorycznego (pałkę z rogu renifera, ozdobioną rzeźbami, 30 cm. długą, wspaniały okaz puginału z rogu renifera i in.).    2)

L .-Haute, stacya paleontologiczna okresu solu-treńskiego, położona obok L.-B., była zbadana (przez Larteta, Christy’a i de Vibraye’a) wcześniej niż stacya Solutré, lecz dla uniknięcia nieporozumień i niemieszania jej z L.-B., brano dla oznaczenia samego okresu nazwę stacyi Solutré (ob.). W L.-H. znaleziono o-strza siekierek w kształcie liścia wawrzynu i chrzanu. W L.-B. i L.-H. istnieje charakterystyczne połączenie warstw: i tak pod jaskinią L. część warstw solutreńskich L.-H. przykryta jest częścią warstw magdaleńskich L.-B., a na tych dwu uwarstwieniach paleolitycznych spoczywa warstwa neolityczna, w której znaleziono siekierki gładzone.

Laugier Andrzej, chemik i mineralog francuski (* 1 sierp. 1770 w Lisieux [Calvados] —f 19 kwiet. 1832 w Paryżu). Najpierw uczeń aptekarski, później profesor chemii i far-macyi w szkołach wojskowych Tulonu i Lille, od r. 1802 zastępca swego krewnego Fourcroy na katedrze chemii w Muzeum historyi naturalnej, w r. 1810 zajął jego miejsce jako profesor tytularny. W przerwie był szefem se-kretaryatu dyrekcyi generalnej oświecenia publicznego, profesorem historyi naturalnej, pomocnikiem dyrektora i dyrektorem Szkoły farmaceutycznej w Paryżu. Był członkiem Akademii medycznej od chwili jej założenia (1820). Zmarł na cholerę. Uczony wielkiej miary i jeden z najzdolniejszych manipulatorów, L. był jednym z twórców chemii mineralnej we Francyi. Jego analizy, spółzawodniczące, pod względem prostoty i ścisłości, z analizami spół-czesnego mu Vauquelina, odkryły lub oznaczyły z dokładnością budowę chemiczną znacznej liczby mało znanych ciał mineralnych. L. czynił także liczne badania nad składem aero-litów. Wskazał wreszcie znakomite sposoby praktyczne oddzielania kobaltu od niklu, żelaza od tytanu i t. p. Osobno ogłosił tylko swoje wykłady w Muzeum p. t.: „Cours de chimie générale et pratique“ (Paryż 1828, 3 t., z atlasem); za to wiele ważnych prac zamieścił w „Annales du Mus. d’hist. nat.“ (1804—11), „Mémoires du M< d’h. n.“ (1815--30), „Annales de chimie“, „Bul. de la Soc. philomathique“ (wykaz tych prac w Poggendorffa „Biogr.-liter.Handwoerterbuch“). Był także spół-pracownikiem „Dictionnaire technologique

Laugier Ernest Paweł August, astronom franc. (* 22 grud. w Paryżu 1812—f 5 kwiet. 1872), po ukończeniu szkoły politechnicznej w Paryżu wstąpił do obserwatoryum astr. Wsławił się głównie odkryciem nowej komety (11 — 1842); za odnośną pracę: „Decouverte d’une nouvelle comète de 28 Oct. 1842“.

Octobre 1840 par Bre-miker“ (Com. Rend. 1840); „Recherches sur la rotation du soleil autour de son centre de gravité“ (1841); „Sur les taches du soleil“ (Com, Rd. 1842); „Recherches sur la pendule“ (1845); „Sur la construction d’un cercle méridien portatif pour la détermination des positions géographiques“.—Opracował bardzo dokładny katalog gwiazd, określił drogi 15 komet, badał nadto magnetyzm ziemski.

Laugier Stanisław (* w Paryżu d. 28 stycz. r. 1799—f tamże d. 15 lut. r. 1872) lekarz, zasłużony jako chirurg i okulista. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Paryżu; głównie zaś był uczniem Dupuytrena (ob.); w r. 1829 osiągnął dyplom doktorski, a już w następnym został profesorem przybranym [agrégé), w r. 1831 otrzymał miejsce chirurga Biura centralnego i wkrótce potem chirurga-konsul-tanta króla Ludwika Filipa. W r. 1832 został chirurgiem ordynującym w szpitalu Ne-cker; w r. 1836 przeniósł się na takież stanowisko do szpitala Beaujon; od r. 1848 do 1854 pracował w szpitalu Pitié, od tego zaś czasu do śmierci w Hôtel-Dieu. Od r. 1848 był profesorem kliniki chirurgicznej. W r. 1844 wybrano go do Akademii medycznej, której przewodniczącym z wyboru był w r. 1858;

1872, str. 181).

Hr.

w r. 1848 zajął fotel w Akademii umiejętności. Napisał mnóstwo rzeczy dobrych-, znaczną część ich zebrał w wydanym przez siebie „Bulletin chirurgical“ (2 tomy), inne znajdują się w wydawnictwach zbiorowych ,,Répertoire des science médicales“ i w „Nouveau Diction, de médecine et de chirurgie pratiques“. Ulepszył niektóre operacye chirurgiczne i oczne i wynalazł niektóre nowe. Człowiekiem był nadzwyczaj zacnym, prawym i miłym, a profesorem wybornym, od uczniów cenionym. — Por. ,;Gazette hebdomadaire de méd. et de chir.“ (r. 1872, str. 125) i „Gaz. des hôpitaux“ (r.

Dr J, P,

Lauingen, m-sto w baw. reg. Szwabskiej, nad Dunajem, przy kolei Neuoffingen-Ingolstadt; 441 m. npm. Piękny kościół katolicki z grobowcami książąt Palatynatu Neuburg, zamek z wieżą zamkową (55 m. wys.), pomnik urodzonego tu A'l berta Wielkiego (ob.); wielki targ zbożowy, seminarium nauczycielskie, zakład dla nieuleczalnych; fabryki; 4 000 m-ców (1895). L. pierwotnie castrum rzymskie, w 1269 r. przeszło we władanie książąt bawarskich i w Średniowieczu było rezydencyą książąt z linii Neuburg.

Laumont Fr a n c is z e k Pi o tr Mikołaj Gillet de, mineralog francuski (* 28 maja 1747 w Paryżu—f 1 czerw. 1834 tamże). Początkowo adwokat przy parlamencie paryskim, później uczeń Szkoły Wojskowej, 1779 mianowany kapitanem, 1784 porzucił armię i oddał się całkowicie ulubionym studyom mineralogicznym. Mianowany w tymże roku inspektorem górniczym, a w r. 1794 jednym z trzech członków Agence des mines, zorganizował z nimi nową Szkołą Górniczą w Paryżu, następnie został członkiem Rady Górniczej, a w r. 1810 inspektorem generalnym. W r. 1816 obrany wolnym członkiem Akad. umiejętności. L. przyczynił się bardzo do postępów w mineralogii i metalurgii i podniósł poziom nauczania tych przedmiotów w końcu XVIII i na pocz. XIX w. Swą działalność naukową L. rozpoczął od zwiedzenia kopalni w Bretanii i w Pirenejach, przy-czem między innemi nowemi ciałami odkrył zeolit, nazwany przez Haüy’a 1 om on i tern (laumonite). W tymże czasie L. poznał istotny skład warstw lignitu, w okolicach Paryża, uważany przez pewien czas za węgiel kamienny. L. zajmował się ulepszeniem sposobów hartowania stali, analizy jakościowej żelaza i t. p. Zgromadził bogaty gabinet mineralogiczny. Liczne swe prace i artykuły (osobno nic nie wydał) drukował w „Jour, des mines“, „Annales des mines“, „Jour, de physique“, „Bulletin de la Soc. philomathique“ i in.

Launceston: 1) m-sto w hr. Kornwalii, nad rz. Attery (dopływ Tamary), kościół gotycki z XVI w., 2 szkoły łacińskie, ruiny zamku z czasów normandzkich, około 5 000 m-ców. 2) m-sto w północnej części Tasmanii, nad Tamarą o 64 kim od jej uścia, połączone koleją z m. Hobart i ziemią Ellesmera; ma piękny ratusz, bibliotekę publiczną, banki, szpitale, ogrody, ognisko handlu półn. Tasmanii, zwłaszcza z australską Victorią, 23 000 m-ców.

Launitz Mikołaj Karol Edward, słynny rzeżbiarz-artysta (*    1797 w Kurlandyi w

Grobinie, gdzie ojciec jego był pastorem—f 12 grud. 1869). Nauki gimnazyalne pobierał w Brunświku, studya uniwersyteckie odbył w Getyndze od r. 1815, Słuchając medycyny sądowej u prof. Langenbecka, zajętego w owym czasie dziełem „Icones anatomicae“, nabrał gustu do rzeźbiarstwa, w częm był mu pomocny historyk sztuki Fiorillo, w którego domu L. przemieszkiwał. Pod jego wpływem zwiedził zbiory drezdeńskie, a następnie udał się do Rzymu, gdzie się zbliżył do Corneliusa, Overbeka, Veita, Gibsona, Thorwaldsena, tudzież do uczonych: Buusena i Niebuhra, a nawet do następcy tronu bawarskiego, ks. Ludwika. Thord-waldsen przyjął go niebawem za ucznia. Pierwszą jego pracą był pomnik dla rodzonego brata, który padł w bitwie pod Lipskiem. Następne dzieła miały charakter wybitnie klasyczny: Merkury, Wenera i t. d. Dla kraju rodzinnego wyrzeźbił posąg księżny kurlandzkiej Doroty, dla księcia bawarskiego olbrzymi biust J. Mósera, zdobiący obecnie walhallę monachijską. Za powrotem do Rzymu poświęcił się pracom ornamentacyjnym i założył słynną fabrykę wyrobów terrakotowyeh, którą od niego nabył margrabia Campana i prowadził dalej. L. zaś po stracie syna i żony, przeniósł się do Frankfurtu n. Menem w r. 1829. Tu otrzymuje stale obstalunki na liczne pomniki nietylko do Frankfurtu, ale do innych miast niemieckich i holenderskich. Haga posiada wspaniałą grupę jego dłuta na gmachu Akademii, Hamburg na rynku, Haarlem ua głównym placu, Frankfurt na plantach. Niemniejszej sławy nabył

L.    jako historyk sztuki. Wykłady jego o a-natomii plastycznej i o historyi sztuki, zjednały mu rozgłos; w r. 1837 powołano go na wykłady do Düsseldorfu, gdzie, słuchając jego odczytów, w. ks. Helena Pawłówna z córkami, oraz ówczesnym następcą tronu (ces. ' Aleksandrem II), zniewoliła go do towarzyszenia rodzinie cesarskiej w podróży do Rzymu. Owocem tej podróży była słynna statuetka późniejszego ces. Aleksandra II. Do rzędu późniejszych prac L-a należy pomnik małżonki elektora Wilhelma II ks. heskiego, grupa przedstawiająca handel w Australii (przeznaczona do ornamen-tacyi gmachu giełdowego we Frankfurcie nad

M. ), grupa czterech narodowości na fasadzie pałacu ks. Torlonia w Rzymie, grupa zdobiąca pałac kryształowy w Sydenham, pomniki grobowe dla Rotszyldów i t. d. Na kongresach archeologicznych odznaczały się jego referaty i wykłady. Pracownia jego stanowiła jedno z najcenniejszych muzeów sztuki z wszelkich

epok. —Por. „Zeitgeh. f. bildende Kunst“ (1870 Pezold „Allg. Deutsch. Biographie“ (t. XVIII); Neumann „Baltische Maler u. Bildhauer der

G. M.

415, 506, 573 i 739).

Laur, drzewo, ob. Wawrzyn.

Laur Franciszek, polityk i inżynier francuski (* 1844). Wychowaniec szkoły górniczej w St. Etienne, komendant inżynieryi podczas wojny 1870 r.; jako mer w St. Etienne obrany został deputowanym w 1885 i stanął po skrajnej lewicy. W 1886 r. wybitne zajął stanowisko podczas wypadków w Decazeville; jeden z pierwszych rzucił projekt prowadzenia robót górniczyoh przez górników samoistnie. W 1887 ogłosił w „La France“ artykuł, w którym oznajmiał, że generał Boulanger otrzymał był podpisy 94 generałów na deklaracyi prawicy, zachęcającej go do zamachu stanu. Wreszcie L. stał się poplecznikiem generała.

Br. J.

M. Ali.

XIX J.“ (Ryga 1902).    ¹

Laupman Henryk E. (f w r. 1855), lekarz. Był wychowańcem uniwersytetu wileńskiego, który mu w r. 1815 przyznał dyplom medyko-chirurga, następnie został w Wilnie prosektorem zootomii i kierował pracami ana-tomicznemi studentów weterynaryi. L. jako współpracownik i pomocnik B oj an usa (ob.) zasługi niemałe położył około urządzenia i zbo-gacenia gabinetów; zoologicznego i zootomicz-nego, przysposabiając do nich okazy rozliczne pilnie i umiejętnie. Ze stanowiska ustąpił, jako emeryt, w d. 1 wrześ. r. 1836. — L. był pracownikiem cichym, z zamiłowauiem oddanym zajęciom w prosektoryum i w gabinetach, nieszukającym rozgłosu, i dlatego też zasługi jego są mało znane i nie tak oceniane, jak rzeczywiście na to zasługują.—Napisał: „O kuciu koni i obchodzeniu się z kopytami tak zdrowemi jako i choremi i t. d.“ (Wilno Cz. I 1827 w 8-e, str. VIII, 125 i 3 tab.* Cz. II, str. 102) i „O wypychaniu i zachowaniu zwierząt klas wszystkich, oraz urządzaniu i utrzymywaniu ich po gabinetach historyi naturalnej, dla użytku przełożonych nad gabinetami, uczących się i amatorów hist. nat. lub myśliwych“ (tamże 1829 str. VI, 220, nl. 14 i 23 tabl.). Książkę tę napisał L. w celu zachęcenia myśliwych i miłośników przyrody do urządzania' zbiorów zwierząt krajowych, a nie uczyuił tego nadaremnie, bo przysporzył przez nią okazów gabinetowi zoologicznemi, albowiem po jej ukazaniu się wielu myśliwych pośpieszyło z darami, nadsyłając zwierzęta i ptaki rzadsze, upolowane przez siebie. Dziełko to posiada również wartość dla badacza dziejów zgasłego uniwersytetu wileńskiego, umieszczono w nim bowiem spis dokładny zwierząt ssących, ptaków, ryb, owadów i t. d., znajdujących się wówczas w gabinecie wileńskim. — Por. S. Kośmińskiego „Słowu. lek. polskich“ (str. 265) i J. Bielińskiego „Stan nauk lek. za czasów akad. medyko-chir. wileńskiej“ (str. 100,

Dr. J. p.

Wybierany do izby deputowanych aż do r. 1890 odznaczał się zawziętemi wystąpieniami. W 1892 publicznie rzucił Coustausowi tak silne obelgi, że tenże wypoliczkował go. W tym-samym czasie L. założył dziennik „La guerre aux abus", ale wkrótce wycofał się z życia parlamentarnego. Z pism ważniejsze „La révision de la législation des mines“ (1876); „La Mine aux mineurs“.

Laura (gr. ij Xaopa, zaułek, loch, miejsce sklepione). Były to zabudowania, w których zakonnicy mieszkali pojedynczo lub po dwóch, zgromadzali się społem tylko raz w tydzień na nabożeństwo lub do komunii i zostawali pod zwierzchnictwem tegosamego opata na wzór eremów kamedułów i kartuzów. Podobno święty Charyton założył pierwszą L. na brzegach m. Martwego (L. Paran). Zbudował on także inną blisko Jerycho i w pustyni Thekue, znaną pod imieniem laury Seuka. Sławna jest laura ś. Sab by (ob.) w Palestynie niedaleko m. Martwego. —Ob. Ławra.

Laura, idealna kochanka Petrarki, opiewana przez niego w 317 sonetach, 29 canżonach i w poemacie „Trionfi“, w którychto utworach nie znajdujemy jednak żadnej wskazówki względem jej osoby. Wbrew wszakże twierdzeniu Voltaire’a wiadomo teraz, że nie była tworem wyobraźni poety, ale żyła rzeczywiście, ur. w Avignonie lub w okolicy, zmarła tamże 1348. Prawdopodobnie była córką Andiberta de Noves, żoną Hugona de Sade, a matką 11 dzieci. Uczucie Petrarki dla niej było czysto platoniczne: żywiły je ulotne spotkania w kościele lub w cieniu drzew pomarańczowych jej ogrodu; niewiadomo nawet, czy bywał u niej. Z noty łacińskiej pióra Petrarki, zapisanej na marginesie Wergiliusza (obecnie w bibliotece Ambrozyańskiej w Medyolanie), widać, że poeta ujrzał ją poraź pierwszy w kościele św. Klary rano 6 kwiet. 1327 i że o tejże godzinie i tegoż dnia po 21 latach zmarła i pochowana u Franciszkanów. Obok Beatryczy Dantego postać jej przez długie wieki była przedmiotem natchnienia poetów, ,,bo miłość uchroniła imię jej od zgonu“ (Mistral’a Wyspy złote). —O L-e: Costaing, Woodhousely, Blaze de Bury, Bartoli, Zendrini, D’Ovidio (,,Madonna Laura“).

Lauragais Ludwik Leon de Brancas, książę, pisarz i uczony francuski (* 1733—f 1824), syn ks. de Brancas Villars, lejtenanta generalnego wojsk królewskich; sam służył w armii, ale usunął się z niej w r. 1758 i wspierać zaczął sztuki piękne, naukę i literaturę-, zyskał sobie Woltera, który mu dedykował swoją „E-cossaise“; sam zajmował się studyami nad chemią, prawem i medycyną, uczestniczył w pracach Lavoisiera nad dyamentem i bronił uparcie ważności szczepienia ospy. Jego tragedye: Klytemnestra i Jokasta nie były nigdy przedstawione. Za to epigramata i dowcipy cieszyły

Br. J.

sługą nie było.

Laureacum, Lauriacum, na Tabula Pentin-geriana, przekoszlawioue na Blaboriciacium, największe miasto i twierdza w Noricum Ri-peuse, dokąd z Sirmium i z Taurunum w Pan-nonii drogi bite wiodły; leżało na prawym brzegu Dunaju i było głównem obozowiskiem drugiego legionu, a zarazem naczelnym przystankiem flotyli dunajskiej i siedzibą jej prefekta; znajdowała się tutaj znaczna cesarska fabryka tarczy. Ponieważ żaden ze starszych pisarzy o Ł. nie wspomina, powstało ono niezawodnie dopiero za czasów Marka Aureliusza, albo przynajmniej wzmogło się znacznie od jego panowania. W VI w. po Chr. zburzyli je Awarowie, a chociaż je ponownie jako twierdzę graniczną obwarowano, podupadło wszakże z czasem zupełnie. Dzisiejsza wieś Lorch, dwa staja na północ od Ens i ujścia równobrzmiącej rzeki do Dunaju odległa, przy-

Fig. 1. Laurans (herb;.    i’om!“a jeszfzJ nazwą starą rzymską 0Sa'

dę, której siady az po Ens sięgają.

doń równolegle, w lewem zaś srebrnem—pod    Laureatae litterae albo L. tabulae, zwy-

listkiem dębowym, ukosem w prawo położo- ciężkie buletyny, jakie rzymscy wodzowie, do-nym, trzy pasy czerwoue równoległe, a z tam- nosząc senatorowi, a w późniejszych czasach temi tworzące jakgdyby krokwie. Nad hełmem cesarzowi, o odniesionem zwycięstwie, w gałąz-w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie: i ki wawrzynowe (laurus) zwykłe obwijali; na-czerwone, srebrne, błękitne. Labry prawej strony ) wet posłańcy wieńczyli się wawrzynem.

Dr St. K.

2B]

X,

1768

D.

się wziętością i sprowadziły mu wiele przykrości, a mianowicie pięćraz} wygnanie i cztery u-więzienie. L. powitał Rewolucyę z radością, lecz później zerwał z nią, zaledwie głowę uratowawszy; żona jego padła pod nożem gilotyny. Jego sarkazmy nie zostawiały w spokoju ani Dy-rektoryatu, ani Konsulatu, ani Cesarstwa, a w końcu i Restauracyi,—Ludwik XVIII jednak mianował go parem. Z dzieł, bardzo licznych, znakomitsze są: „Mémoire sur l’inoculation“ (Paryż 1793); „Du Droit des Français“ (1771); „Mémoire pour moi par moi" (Londyn 1773); „Aperçu historique sur la cause et la tenue des Etats généraux“ (1789).

Laurahütte, Huta Laury w Prusach, w prow. ślązkiej, w reg. opolskiej, w pow. katowickim, 13 571 m-ców (12 202 katolików [5 255 Polaków], 1251 ewangelików i 118 Żydów); poczta, telegraf, telefon, kolej żelazna (linie Tarnowice - Emmanuelsegen i Katowice - Huta Laury-Królewska Huta), kościół katolicki i e-wangelicki. W r. 1885 huta żelazna liczyła 1834 robotników i 26 maszyn parowych, wydawała zaś 89 857 beczek fabrykatów żelaznych jak: szyny żelazne, żelazo sztabikowe, cienkie, lane i blachę w wartości 7 556 743 marek. Obecnie jest to największa huta żelazna śląska (2 000 robotników) z 6 wielkiemi piecami, ciągiem walców, fabryką cynkowania, fabryką cementu, cegielniami. Kopalnia węgla Ikamiennego (4 500 górników). Wszystko to w posiadauiu berlińskiego T-stwa akcyjnego (27 mil. marek kapitału) pod nazwą: ,,Vereinigte Xoenigs-Laurahütte".—H. Adamy „Schlesien" <Breslau 1885); Neumanns ,,Ortslexikon des deutschen Reichs“ (1905).

Laurans du, Herb polski z indygienatu. Na tarczy dwudzielnej w polu prawem srebr-nem—pod listkiem zielonym żołędziowym, u-kośnie w lewo leżącym, trzy pasy błękitne

nkz

Z*

czerwone, z lewej zaś błękitne, podszyte srebrem. Używany przez rodzinę francuską du Laurans, z której bracia rodzeni: Franciszek, kapitan regimentu gwardyi pieszej koronnej, i Karol, major regimentu generała Schacka, otrzymali indygienat polski z prawem używania swego dawnego herbu w latach i 1782.—Źródła: Volumina Legum VIII; 800; Ks. Kanclerska 106 str. 44.

Laureat (ozdobiony wieńcem laurowym), tak nazywano dawniej we Włoszech i w Niemczech poetów, których książęta lub ciała uczone zaszczycali wieńcem. Takim był Petrarka, którego uroczyste uwieńczenie odbyło się 1341 r. w święta wielkanocne w Rzymie; Tasso, który także miał otrzymać wieniec, umarł w przeddzień tej uroczystości. W Niemczech zaszczyt lauru wyznaczało kollegium poetyczne, ustanowione w 1504 r. przez Maxymiliana I; jednak poëtae laureati byli po większej części takiemi miernościami, że wkrótce tytuł ten stracił cały swój urok. W Anglii istnieje dotąd in-stytucya płatnych laureatów, pobierających rocznej pensyi 127 f. st., za co są obowiązani rocznie ogłosić dwie ody: jednę na Nowy Rok, drugą w urodziny monarchy. Godność tę piastował m. in. A1 f r e d T e n n y s o n.

Laureati fasces. Po odniesionem zwycięstwie wieńczyli rzymscy wodzowie liktorskie pęki rózg, fasces (ob.), a także liktorów wawrzynowemu liśćmi; w późniejszych czasach czynili to regularnie cesarze, a nawet konsulo-wie za osobnem zezwoleniem cesarskiem, mimo, że odniesione zwycięstwo wcale ich za-

S. Drz.

S. Drz

St. Db

L.

roz-

Mm.

W r. 1847 towa

rzyszył misyi archeologicznej, udającej się w podróż do Turcyi, Persyi i Azyi Mniejszej. Zbiór

przeważnej części późniejszych prac

L-sa.

tragicznych, przerażających, o silnej ekspresyi, przyczem wpadał częstokroć w przesadę w wyrazie twarzy i gwałtowności ruchu. Dla spotęgowania wrażenia używał barw ciemnych i ciężkich tonów. Obrazy jego są rozproszone w muzeach francuskich i galeryach prywatnych. W Panteonie znajdują się dwa jego obrazy z życia św. Genowefy. Plafony w 0-deonie są jego pędzla. Wykonał szereg ilustra-cyi do dzieł Augustyna Thierry.

Laurent Paweł Mateusz, nazwany de l’Andèche, historyk i mąż stanu francuski (* 1793—f 1877). Jako adwokat w Grenobli, a potem w Privas był jednym z najgorliwszych głosicieli zasad saint-simonizmu w płd. Fran-cyi; wybrany do Konstytuanty w 1848 i do zgromadzenia prawodawczego w 1849, zajął miejsce na skrajnej lewicy. Po 2 grudnia prezydent mianował go bibliotekarzem arsenału. Jego historya Napoleona I, ilustrowana przez Hor. Verneta, miała kilka edycyi. Między wielu publikacyami ważne są jego pamiętniki Saint Simona i Enfantina, które mu Enfantin polecił testamentem spisać, ale które nie zostały dokończone.

Laurent August, wybitny chemik francuski (* 14 list. 1807—f w La Folie pod Lan-gres—f w Paryżu 15 kwiet. 1853). Z początku pracował jako górnik, następnie był asystentem (preparatorem) w Ecole centrale des Arts et Métiers, chemikiem w fabryce porcelany w Sèvres, docentem prywatnym i profesorem chemii w Bordeaux (1838—1848), wreszcie dyrektorem mennicy w Paryżu (1848 — 1853) i wtedy zawiązał serdeczną przyjaźń z innym wybitnym chemikiem, Karolem Gerhard-tem, i pozostał jej wierny do śmierci. Chemii oddał się pod wpływem Dumasa. Z licznych jego badań, przeważnie dotyczących chemii organicznej, najważniejsze: badania z teoryi sub-stytucyi, badania naftalinu, kwasu karbolowego, indyga, antracenu, alkaloidów, wielozasado-wych kwasów. Po śmierci jego wyszła „Méthode de Chimie“ (1854z przedmową Biota).

Laurent Franciszek, znakomity prawnik, historyk i polityk belgijski (* w Luksemburgu 8 lipca 1810 —f w Gandawie 11 lut. 1887); początkowo adwokat w Luksemburgu, naczelnik biura w ministeryum sprawiedliwości w Brukselli, 1836 — 1882 profesor w Gandawie (wykładał prawo publiczne [międzynarodowe], administracyjne, encyklopedyę prawa, prawo, cywilne). Położył niepożyte zasługi na polu historyi prawa międzynarodowego i wykładni prawa cywilnego francuskiego. W r. 1850 zaczął ogłaszać „Etudes sur l’histoire de l’humanité“ (18 tomów, 1850—1870),—dzieje ludzkości rozpatrzone ze stanowiska moralnego (z elimi-nacyą czynników ekonomicznych i estetycz- , nych), dzieje postępu na polu poznania i wykonywania sprawiedliwości. Pierwsze scen trzy tomy, ogłoszone jednocześnie w r. 1850,

Lauremberg J an, satyryk niemiecki (* 1590 w Rostoku — f 1658 w Soröe); początkowo wykładał poetykę na uniwersytecie tamtejszym, a w r. 1623 został profesorem w Soröe, w Danii. Ogłaszał poezye po łac. i po grec.; pisał alegoryczne dramaty na użytek dworu duńskiego. Największe jednak i zasłużone uznanie zjednały mu utwory satyryczne, pisane w narzeczu ludowem dolno-niemieckiem. wydał je, ukrywając się pod pseudonimem Hans Wilmsen L. Rost: „Veer Schertzgedichte nedderdütsch gerymet“ (1652; tytuł został w wyd. 2-irn zmieniony na „Vier altberühmte Scherzgedichte“). L. podejmuje w nich walkę przeciwko wszechwładzy mody, która sprowadza szkodliwe innowacye obyczajowe. W woju literatury stanowi twórczość L-a reakcyę przeciw dążeniu do przesadnego przestrzegania czystości języka literac. i zwrot do prostoty w poezyi, zagrożonej przez wymyślną sztuczność formy, której hołdowali autorzy szkoły ślązkiej. Wydania krytyczne: Lappenberg „Bibliothek d. liter. Vereins in Stuttgart“ (JM® 58); Braune „Neudrucke deutscher Literaturwerke d. XVI u. XVIIJahrh.“ J\° 16; H. Weimer „L-s Scherzgedichte“ (Marburg 1899).

Laurencyusz, doktor teologii, obojga prawa i medycyny (* w Wszerzeczu 1538 r.—f 1614 w Płocku). Nauki wyższe odbył w Rzymie i tamże stopnie uczone otrzymał; mąż uczony i zasłużony w płockiej kapitule. Zostawił w rękopisie „Wiadomość o Mazowszu; Opis Płocka i niektórych jego osobliwości w r. 1603“. Rękopism w języku łacińskim in folio znajdował się u b-pa Prażmowskiego. Wyjątki z niego wydrukował Gawarecki w „Pismach histor.“ (Warsz. 1824).—„Euc. Wiel. Orgelbr.“.

Laurens Józef August Juliusz, malarz akwarelista i litograf francuski (* 1825 w Car-pentras). Studya malarskie odbywał pod kierunkiem Pawła Delaroche’a

prac i szkiców, wykonanych w czasie tej podróży, wydał jako „Voyage eu Turquie et en Perse“ (1856). Wschód pozostał tem.a-tem

.In D.

Laurens Jan Paweł, znany malarz francuski (* 28 marca 1838 r. w Fourquevaux). We wczesnej młodości został oddany na naukę do malarza Pedoya, Piemontczyka. Wskutek okrutnego obchodzenia się mistrza ze swym uczniem, chłopiec uciekł do wuja, zamieszkałego w Tuluzie, i wstąpił do tamecznej szkoły sztuk pięknych. W r. 1860 na konkursie miasta Tuluzy otrzymał nagrodę i wysłany został do Paryża na studya, które odbywał pod kierunkiem Coigneta. Tematy do swych prac czerpał z historyi Rzymu i z Biblii. Następnie zwrócił się do Średniowiecza, do dziejów Kościoła i Inkwizycyi. Był malarzem

,Tn. D.

3r. J.

Dr A. J. G,

stya „konfliktu ustaw cywilnych międzynarodowych“—jak nazywano za czasów L-a prawo prywatne międzynarodowe—zwróciła na siebie baczniejszą uwagę L-a; poświęcił jej (1880---i in.) 8 tomów. Wieńczy działalność naukową L-a wielka pracą przygotowawcza do rewizyi kodeksu cywilnego. Napisana z inicyatywy min. sprawiedl. (był nim Bara), objęła 7 tomów; cenna w ustępach, w których L. ujawnia miłość prawa i sprawiedliwości, słabszą jest tam, gdzie chodzi o świadomość rzeczywistego życia; prawodawca nie dorósł tu historyka i cywilisty. Wolnomyślność L-a raziła polityków klerykalnych i w projekcie rewizyi kodeksu cywilnego; gdy w 1884 przyszło do władzy ministeryum klerykalue, minister sprawiedliwości Woeste chciał zakazać drukowania ostatnich tomów „projektu“, publikowanych na koszt rządu. Zabiegi te nie zostały uwieńczone skutkiem. Ostatnie prace L-a są natury publicystycznej; w pracy poświęconej stosunkom Kościoła i państwa, wychodząc ze stosunków belgijskich, wzywa wszystkie społe-łeczeństwa świeckie do obrony swej niezależności, zagrożonej przez Kościół. Kościół rzymski starał się zawsze wykonywać prawa zwierzchnictwa nad społeczeństwem świeckiem i jeżeli obecnie domaga się wolności — wolność ta jest w istocie rzeczy tylko panowaniem nad państwem. Zastrzega się L., że nie walczy z re-ligią chrześciańską, lecz tylko z katolicyzmem ultramontańskim: pragnie, aby Kościół przestał być władzą, i przepowiada mu upadek, jeżeli nie ograniczy się forum wewnętrznem sumienia. Nie obcy walce politycznej, L. i na tem polu zaznaczał swój antiklerykąlizm. Aforyzm jego powtarzany bywa i dzisiaj: „liberalizm jest wolną myślą, albo jest niczem“. Ustawa belgijska, zakazująca kumulacyi urzędów, zamknęła przed L-em izbę prawodawczą. Był zaledwie członkiem rady miejskiej w Gandawie i na tem stanowisku wygotował znaczną część memoryałów w sprawach szkoły elementarnej i propagował w szkole kasy oszczędności, któ-ry-to przykład znalazł naśladowców i poza granicami Belgii. Pragnął pojednania klas społecznych: zakładał stowarzyszenia robotnicze, do których sam należał, przemawiając na zebraniach i uczestnicząc w rozrywkach członków. Dochód, który przyniosły 32 tomyZasad prawa cywilnego, został ofiarowany na rzecz tych stosu- warzyszeń. Dzieła L-a: „De la législation sur la contrainte par corps“ (Gand. 1837); „Etudes sur l’histoire de l’humanité“ (18 t. 1850— 1870) [Pierwsze trzy tomy v w wydaniu l-em nosiły tytuł: „Histoire du droit des gens et des relations internationales“ (1850). Od t. IV:,»Etudes ku do prawa rzymskiego, albo do powstania sur l’histoire de l’humanité“. Pierwsze 7 tomów hypoteki; albo tam, gdzie doszukuje się obecno- doczekały się wyd. 2-go. Podtytuły oddzielnych ści Boga w ustawach cywilnych). Skrót Za- tomów obejmują: 1) Wschód, 2) Grecya, 3) sad dla potrzeb uczącej się młodzieży objął Rzym, 4) Chrześciaństwo, 5) Barbarzyńcy i ka-cztery tomy. Poruszona w Zasadach kwe- tolicyzm, 6) Papiestwo, 7) Feodalizm i Kościół,

wywołały podziw powszechny, któremu Mohl (ob.) dał wyraz w entuzyastycznem sprawozdaniu. T. IV (Chrześciaństwo) wywołał niezadowolenie klerykałów; posypały się protesty biskupów, żądano usunięcia L-a z katedry, interpelowano ministrów, minister oświaty nakazał rektorowi uniwersytetu w Gandawie wykonywać nadzór szczególny nad wykładami, — aby „rząd mógł w razie, jeżeli L. w wykładach kiedykolwiek będzie rozwijał poglądy wypowiedziane w książkach, zastosować do niego środki przez ustawę wskazane“. Napaści zresztą były bezpodstawne: L. był deistą; jego Historya pragnęła stwierdzić wszeclio-becność Boga w ludzkości, który ją prowadzi (t. XVIII, Filozofia dziejów, jest właśuie teo-dyceą). Historyk przekonany jest o związku i przyczynowości zjawisk dziejowych: Starożytność przygotowała chrześciaństwo; Kościół był etapem na drodze do Nowoczesności; uważając papiestwo Średniowieczne jako konieczność historyczną, L. broni go. Występuje tylko wszędzie na przestrzeni 18 tomów przeciw nietolerancyi ultramontanów, zarówno jak ortodoksyjnemu protestantyzmowi, przeciwstawiając im ideały humanitarne w. XVIII, Był apologetą i wyznawcą Rewolucyi francuskiej: „Gdybym żył w o-wym czasie, —zwykł był mawiać do uczniów swoich—byłbym Góralem»....“. Poglądy histo-ryczno-filozoficzne są zresztą stroną najsłabszą pracy. Dogmatycznie wykładane, nabierają cech zupełnej frazeologii. Cenną i dzisiaj jest treść polityczna, jasno i silnie oświetlona. Wielkie dzieło o dziejach ludzkości nie było jeszcze ukończone, gdy L. zaczął (1869 r.) pu-blikacyę największego wykładu Zasad prawa cywilnego; zasady te utrwalały się w nim w ciągu trzydziestoletniej pracy uniwersyteckiej. Znawca literatury i jurysprudeucyi francuskiej, zachował on i tutaj zupełną niezależność poglądów (w przedmowie uprzedza czytelnika: „Żywię głęboki szacunek dla naszych dobrych autorów i dla orzeczeń sądowych, słucham atoli jedynie wskazań rozumu“) Zasady (32 tomy tekstu i tom Indeksu) nie stanowią zwykłego wykładu, mniej lub więcej systematycznego, prawa cywilnego francuskiego: cywilista wskazuje wszędzie braki kodeksu, jego luki, a także sposoby uznpełnienia i naprawy. I tu L. jest moralistą, przemawia jak prokurator i jak adwokat, unosi go często tem-parament; jest wszędzie wymownym; chy przedmiot nie umniejszył zapału, uczucia, wzruszania się dobrą sprawą, a talent wzruszenia przekazuje L. czytelnikowi. Temperament, przywiązanie do polemiki unosi często L-a; wypowiada poglądy błędne (np. w stosun-

Encykl, Powsz. Ilustr. Ser. I T. XI.111, Zesz 887a.    4

„Cours élémentaire du

W r. 1900 zawią-na celu urzeczywist-

Suppléments s. v. Lau-

s. P.

(1890;

A. L.

8) Reforma, 9) Wojny religijne, 10) Narodowości, 11) Polityka królów, 12) Filozofia XVIII w. wobec chrześciaństwa, 13 i 14) Rewolucya francuska, 15) Cesarstwo, 16) Reąkcya religijna, 17) Religia przyszłości, 18) Filozofia dziejów]; „Van Espen. Etude historique sur l’Eglise et l’Etat en Belgique“ (1860); „Lettres d’un retardataire libéral à un progressiste catholique“ (wyd. 2-e    1863); „Lettres sur la

question des cimetières“ (2. t. 1864); „De la passion des catholiques pour la liberté“ (1865); „L’Eglise et l’Etat“ (wyd. 2-e w 3 częściach 1861); „Principes de droit civil“ (1869 — 1879, 32 t. i tom indeksu); droit civil“ (1878, 4 t.; „Petit Laurent“); „Le droit civil international“ (1880 — 1882, 8 t.); „Avant-projet de révision du code civil rédigé sur la demande de M. le ministre de la justice“ (1882—1884,6 t., polemika w przedmiocie drukowania VI t., w „Moniteur Beige“ 1884, 19 czerw, i 22—25 listop.; „Journal des Tribunaux“ 1884 str. 1348 i 1378), „Journal des Tribunaux“ (red. E, Picard), zaraz po śmierci L-a, domagał się, aby mu wystawiono pomnik w Gandawie z napisem „Philanthrope, philosophe, historien, juriste“, zał się komitet, mający nienie tego projektu, który wydał odezwę podpisaną przez Paepe, Nys’a, Asser’a (ïïolan-dya), v. Bar’a (Niemcy) i t. d. w liczbie 50 członków. Stanowisko wrogie gabinetu klery-kalnego dla pamięci L-a nie uczyniło możli-wem wykonania pięknego pomysłu. Odsłonił machinacyę rządu belgijskiego „Journal des Tribunaux“ 1904 r. (14 maja N. 1102), gdzie przypomniano zasługi L-a, „największego prawnika romańskiego od Pothiera i redaktorów Kodeksu Cywilnego⁴'.—Lit. E. Nys w „Revue de droit international et de législ. comparée" XIX 408; P. Poirier „Notice sur Fr. L.“ (Gandawa 1887, str. 64); „Le Palais“ 1386 — 7, str. 267; „Journal des Tribunaux" 1887 str. 791; Odezwa komitetu pomnika w „Journ. des Trib.“ 1900 N. 1542; Bibliografia pism L-a (powyżej nie podano tytułów drobniejszych prac i artykułów w czasopismach) w „Bibliogr. générale et raisonnée de droit belge par E. Picard et F. Larcier" rent).

Laurent Mateusz Paweł, matematyk franc. (* 2 wrześ. 1841), syn chemika Augusta L. (ob.). Po ukończeniu szkoły politechnicznej i szkoły aplikacyjnej wojskowej w Metz, wstąpił do służby w randze porucznika inże-nieryi. Po obronieniu rozpraw doktorskich: „De la continuité dans les séries“ i „Sur les lignes isothermes“, w r. 1865 mianowany korepetytorem w Szkole polit., w której po r. 1870 został inspektorem wykładów; w r. 1889 zaś profesorem matematyki w Instytucie agronomicznym. Napisał: „Théorie des sériés" (1861); „Théorie des résidus“ (1865); „Traité d’algé-bre“ (1867, 3 t., wyd. 5-e 1894); „Traité de mécanique rationelle“ (1871, wyd. 3-e 1889); „Théorie des équations differentielles ordinaires simultanées“ ( 1873); „Théorie élémentaire des fonctions elliptiques“ (1882); „Traité d’analyse“ (1885 — 91, 7 t.); „Théor. des jeux de hasard“ (1893); „Th. et. prat. des assurances sur la vie" (1895); nadto liczne rozprawy w czasopismach specyalnych. — Zajmował się głównie teoryą eliminacyi, w której podał nową metodę, niezależną od liczby równań, oraz teoryą równań o różnicach cząstkowych, w której zredukował liczbę warunków całkowaluości; teoryę różniczek wyższych rzędów oparł na trwałych zasadach, badał szereg, liczby zespolone i t. d.

Laurentum, gr. Aaopevrov, odwieczne miasto w Lacyum, według legendy mitycznej re-zydencya króla Latinusa, gdzie Eneasz (ob.) wylądował; z wszelką pewnością wszakże za panowania królów rzymskich ważne jako miejsce handlowe, ponieważ wspomniane jest wyraźnie w pierwszym, w r. 509 przed Chr. z Kartagińczykami zawartym traktacie handlowym. Leżało w pobliżu wybrzeża morskiego, na płd.-zachód, blizko na dwie mile od Rzymu, skąd osobna droga bita do niego wiodła, a przeszło dwie mile ku płd.-wschodowi od portu Ostyi, w pięknej, zdrowej, lasami wawrzy-nowemi porosłej okolicy, w której młodszy Plinius, jako i ces. Commodus gustowne wille (Laurentina) mieli. Lecz już za czasów republiki była to mała, nieznaczna osada, w której sąsiedztwie polowano na dziki pewnie, o-sobny przysmak wybrednych smakoszów rzymskich. Dzisiaj na gruzach jego Torre Paterno, albo też, jak trafniej pewnie niektórzy uczeni sądzą, osada Casale di Caporotfa, na małem wzgórzu, dwa staja od morza, a około dwóch mil od Rzymu.

Laurenty, mnich i kronikarz rossyjski, twórca najstarszego z dochowanych odpisów kroniki ruskiej, noszącego od niego nazwę „Ławrentjew-skiego". W odpisie tym, zrobionym w r. 1377 dla księcia suzdalskiego Dymitra Konstanty -nowicza, za tak zwaną kroniką Nestora następują wiadomości o Rusi Kijowskiej i Suzdal-skiej, doprowadzone do r. 1365. Ob. Nestor i Kroniki Ruskie.

Laiirenty, jeden z samoznawców rossyj-skich r. 1606. Ob. Samozwańcy moskiewscy XVII wieku.

Laurentyńska formacya, lokalna nazwa a-merykańska, nadana przez Logana dolnej czę-ci grupy archaicznej od nazwy rz. ś. Wawrzyńca. L. formacya składa się w Kanadzie: 1) z gnejsów ortoklazowych, u dołu granitopodobnych z kwar-cytami i łupkami amfibolowemi i mikowemi; 2) z białych wapieni krystalicznych i z dolomitów z terpentynom, grafitem, apatytem, fluorytem i z podrzędnemi pokładami gnejsu; 3) ze skał płagioklazowych z hiperstenem, piro-ksenem i amfibolem. W wapieniu krystalicznym

fana nie obrażać, usnuł plan zgody, cie cesarz uzna Stefana Batorego królem polskim, ale równocześnie Anna i Katarzyna Jagiellonki zleją prawa dziedziczne do korony Polskiej ua królewnę szwedzką, która poślubi (* 1783 — f 1823). Uczył się w Akademii Sztuk syna Maksymiliana II — Macieja, a ten po Pięknych w Sztokholmie. Z początku malował śmierci Batorego, koronowany atoli za życia portrety i obrazy historyczne, później przerzu- króla, osiągnie tron polski. Projekt, mile wi-cił się do malarstwa rodzajowego, które bar- dziany u cesarza, w Polsce nie mógł mieć wi-dziej odpowiadało jego talentowi. Rysunek je- doków powodzenia. Pogodzenie się Stolicy A-go zwykle jest dokładny, chociaż mu zbywa na postolskiej z rządami Batorego, a wreszcie sile; sceny rodzinne są pełne świeżości i cie- śmierć Maksymiljana II rozwiązała ręce kuryi kawę ze względu na efekty świetlne. W r. ¹ papieskiej; otwarcie przystąpiono do uznania 1817 L. udał się do Paryża i Rzymu, gdzie Stefana królem. L., serdecznie witany przez studyował plein-air, studya te nadały jego ma- króla, wraca do Polski (w kwietniu 1577 r.) i lowidłom większy rozmach. Ważniejsze z obra- zadzierzga niezamąconej już później zgody wężów: Finuowie koło ogniska u podnóża góry; zeł między królem a Stolicą Apst. Poznawszy Stara kobieta, śpiewające psalmy; Rodzina sku- bliżej osobę króla, pisze L. pełne pochwał dla piona koło stołu; Wieczór tańcujący; Gustaw niego relacye do Rzymu; na synodzie piotrkow-Waza, uciekający przed Duńczykami; Dziewczę- skim przyczynia się do uchwalenia subsydyów ta z Tivoli; Rozbójnicy na ruinach rzymskiej pieniężnych ze strony duchowieństwa na wsi; Rozbójnicy porywający kobietę przy świe- króla. W Polsce pozostał jeszcze przez rok, tle pochodni.    x y- ustąpił w r. 1578 miejsca Caligaremu (ob.),

torego do opuszczenia granic państwa. Przeniósł się do Wrocławia i tutaj, trzymając się instrukcyi z Rzymu, aby ani cesarza, ani Ste-

Miauowi-

formacyi L-ej znaleziono owe osobliwe utwory, opisane pod nazwą Eozoon canadense. Forma-cya L. Ameryki zawiera bardzo często ogromne złoża rud żelaznych, hematytu lub magnetytu. Grubość jej jest bardzo znaczna. Uległa ona znacznym zaburzeniom tektonicznym, cała jest pofałdowana i później rozmyta.

Lauréus Aleksander, malarz szwedzki

J. L.

rzecz

Lauri (L a u r e o) Wincenty, biskup Mon- a przez ten czas usiłował skłonić Batorego do dovi, nuncyusz w Polsce (1574—1578J, kardy- sojuszu z ces. Rudolfem II, król atoli z goryczą nał (1583-1592) (f 1592 r.). Nastąpił w Pol- zasłaniał się temi przeciwnościami, jakich do-sce po nunc. Commendone, któremu w talencie znał od poprzednika, Maksymiliana II. Obok rozwiązywania trudnych spraw nie dorównał, działań politycznych próbował U. w r. 1576, jednak jako pośrednik miłej zgody okazał się pozyskać Szwecyę dla katolicyzmu, popierając zręcznym. Przed wysłaniem do Polski używał tam misye jezuickie. Może ów plan wprowa-go Pius V jako posła do Maryi Stuart, a nastę- dzenia na tron polski jednej z córek królowej pnie jako legata na dworze ks. sabaudzkiego, szwedzkiej był w związku z dalszemi zamiara-Emmanuela Filiberta. W Polsce jako nuncyusz mi przywrócenia Szwecyi na łono Kościoła, zjawił się L. za panowania Henryka Walezyu- Po opuszczeniu Polski był L. posłem do króla sza, a po tegoż ucieczce, odegrał ważną rolę w francuskiego, wyznaczonym przez Grzegorza czasie bezkrólewia. Trzymał się ściśle wskazówek XIII, a za zasługi otrzymał godność kardynała (12 Stolicy Apostolskiej, popierał kandydaturę Habs- grud. 1583). Kiedy po śmierci Batorego two-burga, ces. Maksymiliana II, ewentualnie jednego rzył Sykstus V kongregacyę dla spraw polskich, z jego synów do tronu polskiego. W tym ce- powołał także do niej z łona kardynałówL-a,który lu pozyskał zupełnie prymasa Uchańskiego, a zmarł w Rzymie w r. 1592.—Źródła: Wierz-na cały kler taki wpływ wywarł, że żaden z bowski „Vincent L. et ses dépêches au cardi-jego członków prócz Karnkowskiego przeciw nal de Cóme“; oraz „Uchańsciana“ t. I, II i IV; kandydaturze austryackiej otwarcie wystąpić Rykaczewski „Relacye nuncyuszów“ (t. I); Ciac-nie odważył się. Mimo zabiegi przechyliły się coni „Vitae pontificum Rom. et cardin.“ (t. IV szale zwycięstwa na rzecz Stefana Batorego, tamże żywot L.). W literaturze obszerniejsze a L. znalazł się w przykrem położeniu. Opu- wiadomości u Win. Zakrzewskiego „Po uciecz-.szczać sprawy cesarza nie mógł, opierać się ce Henryka“ i „Stefan Batory“; wzmianki u Za-faktycznej przewadze Stefana Batorego nie łęskiego „Historya Jezuitów“ (t. I). Ab‘ Kl‘ miał odwagi. Zachowywał tedy wy czeku- Lauria. miasto w prow. włoskiej Potenza, jące stanowisko i, trzymając prymasa Uchańskie- okrąg Lagonegro, składa się z otoczonego mu-go w Łowiczu, dokąd się sam był przeniósł, po-    rami m-ta wyższego    i niższego. Starożytny za-

wstrzymywał go od aktu koronacyi króla. Ba-    mek; uprawa wina,    łomy kamienia, olejarnie,

tory, nie mogąc w państwie znosić niewyraź- powroźnictwo, wypalanie wapna; 12 000 m-ców. nego malkontenta, acz pragnął zgody ze Stolicą Miejsce urodzenia głośnego z powodu Niesz-Apostolską, zażądał od nuncyusza, aby zajął ja- porów Sycylijskich admirała y Roge-sne stanowisko i jako przed prawowitym kró- ra di Lauria. lem sprawił poselstwo. L. nie uzyskał na to Lauriano Tryboniusz August, historyk pozwolenia od posłów cesarskich, z którymi się    rumuński (* 1810—f 1881), studyował w Klau-

porozuiniewał: został tedy zmuszony przez Ba-    senburgu i Wiedniu,    w r. 1844 był profesorem

IC

4>

<X>

K!

Laurin Franciszek.

st. Ob.

Hr.

S. F.

w szkole sw. Sawy w Bukareszcie, a w 1848 brał czynny udział w wypadkach Siedmiogrodzie. W r.1858 został profesorem uniwersytetu w Bukareszcie. Napisał m. in.: „Coup d’oeil sur l’histoire des Roumains“ (1846); „Tentamen critieum in originem, derivationem, et formam linguae romanae“ (Wiedeń 1840); „Istoria Ro-manilor“ (Jassy 1853, wyd. 4-e 1873); „Magazinul istoric pentru Dacia“ (Bukareszt 1844 —1847, 4 t.); „Die Rumänen der oesterreichi-schen Monarchie“ (1849—51); „Geografia ter-ritoru romane“ (1855); „Dictionariulu limbei romäne“ (1871—77, 3 t.)

Laurie Ąn d r z ej, pseudonim Paskala Grous-seta (ob.).

Laurie Szymon Sommerville, działacz społeczny i filozof szkocki (* 13 list. 1829 w Edyuburgu), syn pastora prezbyteryańskiego, po odbyciu studyów w uniw. edynburskim podróżował po lądzie Europy. Po powrocie (w wieku lat 25) został sekretarzem komitetu edukacyjnego Kościoła szkockiego, który wówczas miał w swych ręku wychowanie publiczne (aż do r. 1872). W r. 1856 L. został wizytatorem (visitor) wielkiej fundacyi Dick Bequest, mającej na celu podniesienie wykształcenia naukowego nauczycieli w płuc.-wschodniej Szkocyi, tudzież poziomu nauczenia w szkołach parafialnych przez zmianę tychże na szkoły początkowe wyższe. Cel został osiągnięty. Dzisiaj znaczna większość nauczycieli posiada stopnie u-niwersyteckie i znaczna liczba dzieci wiejskich o-trzymuje wszechstronne wykształcenie. W r.1869 L. podniósł sprawę reformy szpitali w Szkocyi. Zakłady te, obdarzone znacznemi zapisami, miały wychowywać i kształcić sieroty z klasy kupieckiej: reforma, przygotowana przez komi-syę, której L. był sprawozdawcą, miała na celu rozszerzenie na wszystkie te dzieci dobrodziejstw szkoły średniej. W r. 1886 utworzono dla L-a w uniw. edynburskim katedrę „te-oryi, historyi i sztuki wychowania“, pierwszą w W. Brytanii. L. napisał: „Primary Instruction in relation to Education“ (Edynburg 1866, wyd. 4-te 1890); „The Training of the Teacher a. other educational papers“ (Londyn 1881); „The Rise a. early Constitution of Universities. with survey of Mediaeval éducation“ (t-że 1886); „Occasional Addresses on educational subjects“ (Cambridge 1888); „Lectures on Language and Linguistic Method in the school“ (t-że 1890, wyd. 2-gie 1893); „Institutes of Education, with au Introduction to rational psychology“ (Edynburg 1892); „Teachers Guild Addresses" (Londyn 1892); „The Life and educational writings of Comenius“ (wyd. 3-e Cambridge 1892). Po-zatem pod pseudonimem Scotus N o van tien s L. ogłosił dwa dzieła z zakresu filozofii czystej: „Metaphysica nova et vetusta“ (wyd. 2-ie 1889) i „Ethica or the Ethics of Reason“ (wyd. 2-ie 1891).

Laurier W il fri d, polityk kanadyjski, z pochodzenia Francuz (* 1841 r. w St. Lin wprow. Quebec), adwokat, od r. 1871 czynny wpolityce swego kraju. Przywódca liberałów kanadyjskich, pomimo pochodzenia (Francuz i katolik) odznaczał się wielką uległością dla Anglii i, wbrew tradycyom dawniejszym, w ciągu całego swego życia politycznego dążył do zespolenia ojczyzny z metropolą angielską. Tej lojalności zawdzięczał swoją karyerę. W 1896 został pierwszym ministrem Kanady i przeprowadził przez parlament taryfę celną w duchu interesów Anglii. W r. 1897 podczas jubileuszu król. Wikto-ryi został mianowany członkiem Rady Tajnej. Później cofnął się w linii uległości bezwzględnej i stawiał wytrwale opór imperyalisty-cznym zakusom Chamberlain’a. — Uznanie jego jako polityka jest równie popularne w Kanadzie, jak wymowa (przydomek: Silvertongued L.) — Lit. Willison „Sir Wilfrid L. and the liberal party“ (Lond. 1903, 2 t.); Moreon „Sir W. L. premier ministre du Canada“ (Paryż 1902).

Laurin (Lu a ran, Luarin), w staronie-mieckiem podaniu bohaterskiem imię bajecznego króla karłów, który miał siedzibę w Tyrolu i toczył walkę z Dietrichem von Bern (ob.). Jest on bohaterem ulubionej i często przerabianej baśni rymowanej, która ok. r. 1200 połączyła miejscowe podanie tyrolskie z podaniem o Dietrichu i stała się źródłem poematów bohaterskich, opiewających przygody Dietricha z olbrzymami i karłami. L. pochwycił Kiinhiitę, siostrę Dietlieba; Dietrich von Bern rusza do ogrodu różanego L-a, zwycięża go i zabiera mu jego pas czarodziejski. Przedstawienie walk L-a z Dietrichem stanowi treść staroniemieckiego podania bohaterskiego „Laurin“ lub „Mały ogród różany“. Niektóre opracowania tego podania wskazują jako autora bajecznego Henryka von Ofterdingen. Ciąg dalszy „Lauriua“ tworzy „Walberan“, słaby poemat, którego bohater Walberan, stryj L-a, także walczy z Dietrichem. Krytyczne wydanie obu poematów w „Deutsches Heldenbuch“ (Berlin 1866, cz. I). Oddzielnie „Laurina“ wydali: Schade (Lipsk 1854), Schröer (Preszburg 1857), MUllenhoff (wyd. 2-ie, Berlin 1886). Hr-

Laurin F r an c i szek Ksawery, pisarz czeski (* 1829 w Jesznem na Semilszczyźnie); studyował teologię w Pradze, a otrzymawszy święcenie kapłańskie (1854), w trzy lata później, obdarzony godnością doktora teologii, następnie mianowany wicedyrektorem semina-ryum w Pradze i docentem prawa kanonicznego tamże. W Wiedniu był profesorem prawa dekretalnego i profesorem zwyczajnym prawa kanonicznego. W „oasopise kat. duchov.“ (1860 —1872) i w „Pravuiku“ (1875 —1883) umieszczał prace z dziedziny prawa kanonicznego, zwłaszcza małżeńskiego. Jednota prawnicza wydała w Pradze monografię „O bezzenstvii a manzelstvii duchovnich“ (1878). Praca ta („Prav-nik“ rocz. XVII) jest podstawą monografii „Der Coelibat d. Geistlichen nach canonischem Rechte mit besonderer Beziehung auf d. Recht

d. österr.-ungar. Monarchie“ (Wiedeń 1880). | miał polecenie żądać cofnięcia okrętów angiel-Staraniem tejże jednoty wyszła także: „Moc skich z Bałtyku i zajęcia przez Francuzów Ry-zakonodârnà a soudnl v pricinë manzelstvi die gi i Rewia. Misya ta nie powiodła się. Katolického prava cirkevniho“ (1883). Mono- Brał udział w kampanii 1812, prowadził układy grafię: „Pokreveûstvi a svakrovstvi jakożto pfe-kazky manzelstvi rozlucujici podle pràva cirkevniho“ (1891) wydała Akad. czeska nauk. jako i „Nafizeni papeżskó kongregace Auctis admodum, ze dne 4 list. 1892“. Oprócz tego wydał o prawie kanonicznetnt „Introductio in Corpus iuris canonici cum appendice brevem introductionem in Corpus iuris civilis continente“

z Kutuzowem po wzięciu Moskwy i dowodził aryergardą w odwrocie. W 1813 zorganizował w Magdeburgu 3-ci korpus armii, dowodził pod Lutzen i Bautzen; pod Lipskiem, po wysadzeniu mostu, rzucił się w Elstrę, lecz schwytany, był internowany w Berlinie, w czasie Stu Dni usunął się do swej posiadłości i po Waterloo uznał Burbonów. Mianowany parem Francyi, w 1816 prezydował w sądzie na admirała Linois, barona Boyer i generała Delaborde. W 1817 otrzymał tytuł markiza; był ministrem dworu królewskiego 1817 — 1821; w 1823 r. został marszałkiem Francyi. W kampanii hiszpańskiej

Br. J.

(1889, Fryburg Bryzgowia); „Introductio in ius matrimoniale ecclesiasticum“ (Wiedeń 1895).

Mnóstwo jego rozpraw umieszczały publikacye „Arch. f. Kath. Kirchenrecht“, Herdera „Kirchenlexikon“. „Theolog. prakt. Quartalschrift“ i t. d.

Lauron, Aaôpwv, warowue miasto w wschód, części Hiszpania Tarraconensis, w pobliżu wybrzeża morskiego, w dziejach sławne zwycięz-twem Sertoryusza (r. 76 przed Chr.) nad Pom-pejuszem, jako i śmiercią Guejusa Pompejusza, syna Pompejusza Wielkiego, który tutaj po przegranej bitwie pod Mundą w r. 45 przed Chr. przed pościgiem nieprzyjaciela szukał schronienia; dzisiaj Laury, na zachód od Lu-

S. Drz.

J. F. (î.

L. należy do rzędu najznamienitszych teologów i zdobył Pampeluuę. kanonistów czeskich.—„Naucny slov“.

Laurineae, ob. W a w r z y u o w a t e.

Laurion, Aaôpetov, Aaoptov, Aaopeamxrj, łac.

car, w prow. Walencyi.

Laurop Chrystyan Piotr (* 1772 —f 1858). Założył prywatną szkołę leśuiczą w Carlsruhe 1805 — 1807, potem był profesorem leśnictwa przy politechnice tamże, Napisał: „Handbuch d. Forst-u. Jagdlitteratur v. ältesten Zeiten bis 1828“ (Gotta 1830); oraz razem z St. Behlenem „Sammlung d. Forst-u. Jagdgesetze d. deuts. Bundesstaaten“ (1827 — 1833,

St. Db.

Laurostearowy kwas, Cl2H₂₄0₂, występuje w postaci glicerydu jako główna składowa część tłuszczu laurowego i może też być w dogodny sposób otrzymany z olejku laurowego (ioleum lauri unguinosum), który przygotowują przez wyprasowanie owoców Laurus nobilis. L. znaleziono też w oleju kokosowym, w bardzo tłustych migdałach Magnijera Gabonensis, które jako t. zw. chleb dziki stanowią wyróżniające się smakiem pożywienie mieszkańców wybrzeża zachodnio-afrykańskiego; w tłuszczu wielorybim, w drzewie Goupia tomentosa i innych roślinach. L. należy do rzędu normalnych nasyconych kwasów tłuszczowych (o nie-rozgałęzionym łańcuchu węglowym), jest bezbarwny, topi się przy 44° i w stanie płynnym posiada c. gat. 0.875; pod ciśnieniem 10 m/m wrze przy 225°. Budowa kw. L-go udowodnioną została przez Kraffta, który otrzymał go z kwasu stearynowego i odbudował do kwasu kaprynowego o dowiedzionej na drodze syntezy normalnej budowie.    di-a.jg.

Lanrośliw, Ob. W a w r z y n o ś 1 i w.

Laurowa woda, ob. Wawrzynośliw.

S. Drz.

Laurium, obwód górzysty, w najwyższych szczytach do 640 m. dochodzący, w płd. Atty-ce, na północ od przylądka Sunion aż do Thorikos na płd.-zachodniein wybrzeżu sięgający, gęsto zaludniony, z licznemi, już przez Fenicyan wyzyskiwanemi kopalniami srebra, których wydajność tak wielką była, że pokrywano z nich w Atenach wszystkie wydatki publiczne, a nadto każdy obywatel ateński rocznie 10 drachm otrzymywał- podczas wojen perskich, jeszcze przed wyprawą Kserksesa, wystawiono z plouu ich, wynoszącego rocznie 100 talentów, 200 trójrzędowców; później bogactwo ziemi wyczerpało się i już za Strabona leżały kopaluie odłogiem; wieś Legrauo oznacza dzisiaj główne miejsce owych kopalni, w któ- 5 t.) rych, od r. 1860 począwszy, z odwiecznych kup żwiru i gruzów ołów wydobywają.

Laurion, m. w Grecy i, ob. E r g a s t e r i a.

Lauriston Jakób Aleksander Bernard Law, markiz, marszałek francuski (* w Pondichéry 1768 r. — f w Paryżu 1828 r.).

W Szkole wojskowej zaprzyjaźnił się z Bona-partym, odbył kampanię 1792 — 1795, wziął dymisyę w 1796. Bonaparte przywołał go do siebie 1800 r., dawszy mu zarząd szkoły arty-leryi w la Fère i misyę do Danii. L. zawiózł raktyfikacyę traktatu w Amiens do Anglii w 1802 r.; mianowany generałem brygady, następnie dywizyi, udał się na Antylle w 1805. W r.

1806 zajął arsenał Wenecyi i bronił Raguzy od Rosyan i Czarnogórców. W 1807 mianowany gubernatorem Wenecyi, brał w 1808 udział w kon-ferencyach erfurckiej, uczestniczył w oblężeniu Madrytu, zdobył Raab, pod Wagram jako dowodzący artyleryą przyczynił się do wygrania bitwy, posłował w Holandyi, towarzyszył Maryi Ludwice w jej podróży do Francyi, i tamże przywiózł po abdykacyi króla holenderskiego jego dzieci. W r. 1811, jako poseł do Rossyi,

z. w.

m. n.

Laurowiśnia, ob. Wawrzynośliw. Laurowy kwas, ob. Laurostearowy

k w a s.

Laurvik (Larvik), m-sto w okręgu norweskim Jarlsberg-L., nad fjordem tejże nazwy i nad Farris-Elvora przy kolei Drammen-Skien; 12 000 m-ców, trudniących się handlem i żeglugą. W 1891 r. było w L. 65 statków o pojemności 30 050 ton; dowóz w 1892 r. wynosił 2 224 000 koron, wywóz (przeważnie drzewo) 1980000 koron. L. jest uczęszczaną miejscowością kąpielową; z poblizkiego lasu bukowego wspaniały widok na m-sto i jezioro.

Lauryna, ob. Laurostearowy kwas, Wawrzyn.

Lauryonit, produkt wtórny na dawnych szlakach hutniczych; skład PbCIOH.

Laurysiewicz Stanisław, w zakonie Stefan, ksiądz rit. yraec., Bazylianin (* 1836—f 1864); pochodził z Lubelskiego, wzrastał wśród tradycyi patryotycznych swej rodziny, która niejednokrotnie dobrze zasłużyła się ziemi ojczystej. Dziad jego umarł na Syberyi, ojciec był żołnierzem w r. 1831.    L., wstąpiwszy do

Bazylianów, wcześnie zasłynął wymową, lecz

Æm

Fig. 2.. Laurysiewicz Stanisław

nie zdołał jej oprzeć na study ach głębszych w Akademii Duch. w Warszawie, ówczesny bowiem zwierzchnik wychowania publ. w Królestwie, Muchanow, usunął go, jako unitę, z zakładu katolicko-łacińskiego. Udał się wówczas L. do Rzymu. Toczyła się wtedy właśnie sprawa unii Kościoła Bułgarskiego. Pius IX wysłał go do Bulgaryi, jako missyonarza apostoł.; wraz z Franciszkiem Malczyńskim, późniejszym biskupem (łac. obrz.) w Albanii, do Konstantynopola w celu zjednywania dla unii prawosławnych Bułgarów. Działalność na Półwyspie Bałkańskim krótko trwała. Niemniej przygotowywał wówczas materyały od zamierzonej pracy o Słowiańszczyźnie tureckiej i zasilał korespondencyami ze Wschodu „Czas“ krakowski. Wypadki krajowe r. 1861 powołały go w okolice rodzinne. Bierze nader czynny udział, a nawet inicyatywę, w przygotowaniach i doprowadzeniu do skutku wielkiej manifestacyi patryotycznej pod Horodłem, przypominającej unię polityczną z r. 1413 ziem po obu brzegach Bugu i Niemna. On tłumom idącym pod Horodło (d. 10 paźdź. 1861 r.) przewodniczył i wchodził w rokowania z gen. Chruszezowem o terren, na którym obchód horodelski miał się odbyć. Rokowania w paru słowach ukończono: gen. Chruszczów wskazał pola przyległe, oświadczając, że wejście do miasteczka wstrzyma zbrojną ręką. Na polach nadbużańskich pod Horodłem odbył się przeto ów tłumny zjazd z różnych, a nawet odległych ziem dawnej Rzpltej, na którym L. wypowiedział mowę znakomitą, później tajemnie wydrukowaną; do rzadkości bibliograficznych dziś się ona zalicza. Bezpośrednio po Zjeździe Horodelskim rozpoczęły się dni reakcyi; skłoniło to L-a, że powtórnie opuścił kraj i przebywał na Wschodzie tureckim, aż do rozwoju wypadków 1863 r. Wtedy wraca do Krakowa i tu bierze udział bardzo czynny w pracach organizacyi narodowej i zarazem otrzymuje administracyę kościoła unickiego w Krakowie. Prawie rok jest na tern stanowisku, wciąż sprawując urzędy organizacyi powstańczej z zapałem i zupełnem oddaniem się sprawie narodowej, które w nim zawsze uwydatniały się. L., wśród ówczesnych unitów chełmskich pracujący dla Polski, wyjątkiem nie był. Cały kler unicki tameczny i całe rodziny wśród inteligencyi unickiej, z nader małemi wyjątkami, byli to ludzie wielkiego patryotyzmu i wytrwale stali pod sztanda-! rem Polski. Upadek ówczesny walki przyśpieszył zgon uzdolnionego, młodego, a już trudem steranego pracownika. L. urn. w Krakowie, d. 2 marca 1864 r.--„Dziennik Pozn.“ i „Czas“ poświęciły mu krótkie wspomnienia a w kościele unick. św. Norberta w Krakowie [ umieszczono tablicę ku jego uczczeniu. Teraz, i od lat kilkunastu, rządcy kościoła unickiego zasłonili ją, by nie przypominała tego szlachetnego szermierza wolności; pragną oni w ten sposób okazać nienawiść do wszystkiego, co z tradycyą polską związane, i zatrzeć ślady tych nici, które nieustannie wiązały ludzi różnych obrządków religijnych pod sztandarem dawnej Rzpltej.

Laurysiewicz Władysław, brat poprzedzającego, technik, dyrektor cukrowni w Do-

M. D.

neo;

się jednopostaciowo z pirytem.

S. Drz.

Klaczki⁴“ (Wiedeń 1874).

S. Drz.

z. w.

x-y.

na

brzelinie (około r. 1863). Wraz z bratem swym Modestem, lekarzem, i wyżej wskazanym księdzem Stanisławem pracował pożytecznie dla dobra kraju. Rozumiejąc niezbędność rozszerzania oświaty wśród ludu, na tern polu dużo robił, w epoce gdy sprawa oświecania ludu przez niewielu była uprawianą. Założył w Żychlinie bibliotekę i w Kutnie księgarnię ludową (w sklepie Rzekieckiej). Seweryna Pru-szakowa (późniejsza Duchińska) gorliwie popierała jego zabiegi.

Lauryt, minerał, siarczek rutenu, RuS₂, znajduje się pomiędzy ziarnkami platyny na Bor-

twardość 7.5, ć. wł. 6.99. Krystalizuje

z. w.

Laus, Aâoç, rzeka graniczna pomiędzy Lu-kanią a Bruttium, w dolnej Italii, dzisiaj Lao; na lukanskim, prawym jej brzegu, opodal uścia, założyła gromada wypędzonych ze swego rodzinnego miasta Sybarytów nową osadę pod takąsamą nazwą, lecz już za czasów Pliniusza śladów po niej nie było; od niej, jako i rzeki, nosiła mała zatoka, sięgająca od przylądka Palinurum do miasta Pandozyi; takie samo miano, Aaoç Kôàtcoç; dzisiaj Golfo di Policastro.

Lausanne, ob. Lozanna.

Lauser Wilhelm, publicysta i historyk niemiecki C 1836 r. w Stuttgardzie). Studyo-wał teologię i historyę, Przebył 5 lat w Paryżu, w r. 1868 odbył podróż po Hiszpanii, kilkakrotnie ponawianą w podróżach zwiedził; Włochy i Wschód. Osiedliwszy się w Wiedniu, został redaktorem ,,Neues Wien. Tageblatt“. W r. 1892 objął w Stuttgardzie redakcyę ,,Ueb. Land u. Meer“ i ,,Deuts. Romanbibliotek“⁴. W 1885—93 wydawał ,,Allg. Kunstchronik“⁴-Oprócz artykułów dziennikarskich ogłosił ,,Die Matinées royales unter Friedrich d. Gr.“ (1865); ,,Aus Spaniens Gegenwart“ (1872); ^Geschichte Spaniens v. dem Sturz Isabellas bis zur Tronbesteigung Alfonsos XII“ (1877); „Unter der pariser Kommune“ (1878); „Von der Maladetta bis Malaga, Reiseskizzen“ (1881); „Kreuz u. quer. Erzählungen aus meinem Wanderleben⁴' (1889); „Der erste Schelmenroman. Lazarillo von Tormes“ (1889). Przełożył na język niemiecki „Wieczory florenckie“⁴ J.

Jn D.

Laus Pompeii, albo też Laus, Laus civitas, miasto w Gallia Transpadana, w ziemi Insu-brów, przez Bojów założone, pomiędzy rz. Ad-duą i Lambrus, na zwane od Gnejusa Pompejusza Strabona, ojca Pompejusza Wielkiego, który tutaj rzymskich kolonistów osadził; po upadku cesarstwa rzymskiego w Italii było ono miastem stołecznem Longobardów; dzisiaj Ladeve albo Lodi Vecchio.

Lautaryt minerał, jodan wapniowy Ca(J0₃)a jednoskośny, znaleziony w pokładach saletry w Atakamie.

Lantensack: 1) Hans, malarz i rytownik niemiecki (*    1524—f 1560). Syn malarza,

rozpoczął swoją działalność w Norymberdze, później pracował w Wiedniu. Malował portrety, jednak zasłynął jako wybitny rytownik (zwłaszcza zasługują na wzmiankę wizerunki Leonarda d’Ecka, kanclerza bawarskiego, jego żony, synów i prawnika Rogenbącha); nadto Widok Norymberg! z przedmieściami, wykonany w sześciu akwafortach, liczne krajobrazy, sceny turniejowe i wielki sztych historyczny Wyswobodzenie Wiednia.—2) Henryk, złotnik, malarz i rytownik (* 1522—f 1590) pochodził najpewniej z tejże rodziny. Pracował w Norymberdze* pozostało po nim koło 20 sztychów, przeważnie treści religijnej.

Lauter, lewy dopływ Renu w Palatynació bawarskim, wypływa z gór Hardt (niedaleko od Pirmasens) i tworzy granicę między Palaty-natem a Alzacyą-Lotaryngią*, ubiegłszy 82 kim., wpada dwoma ramionami poniżej Lauter-burga do Renu. Pomiędzy Lauterburgiem a Weissenburgiem ciągnie się wzdłuż stromego brzegu rzeki 18 klin. dł, linia forty fi k a-cyjna Wissemburga. Tutaj 4 lipca 1707 r. walczyli Francuzi pod gen. Villarsem z wojskami cesarskieini; 13 paźdz. 1793 r. zajęli linię Austryacy pod Jellacicem, lecz 25 grudnia odzyskał ją Hoche (ob.).

Lauterbach Samuel Fryderyk, historyk polski (* 20 paźdz. 1662 we Wschowie [Fraustadt], w W. Ks. Poznańskiem, — + 24 czerw. 1728 tamże). Syn ubogiego szewca, miał się ćwiczyć w zawodzie ojcowskim, i tylko na nalegania Abrahama Lindnera, nauczyciela we Wschowie, który widział w chłopcu wyższe zdolności, rodzice pozwolili mu poświęcił się nauce. Dzięki staraniom tegoż Lindnera L. wysłany został w r. 1679 do kwitnącego wówczas gimnazyum toruńskiego, gdzie cieszył się szczególnemi względami Krzysztofa Hart knocha (ob.), od którego przejął zamiłowanie do dziejów ojczystych. Po dwuletnim pobycie w Toruniu L, udał się do gimnazyum Maryi Magdaleny we Wrocławiu (1681), gdzie pozostawał tylko przez pięć kwartałów. Obrawszy sobie stan duchowny, wysłany został uniwersytet do Witenbergi, gdzie przebywał 2 lata. Brak środków zmusił L-a do przyjęcia miejsca naauczyciela domowego u Jana Fabri-ciusza, pastora w Magdeburgu (1683), skąd w r. 1685 powołany został na nauczyciela przez magistrat wschowski. Od r. 1691 był pastorem we wsi Andrychowicach, należącej do Piotra Żychlińskiego, podkom. kalis., później w Międzychodzie, m-ku dziedzicznem Bogusława Unruha, star. obornic., wreszcie, na prośby swych spółziomków, objął pastorat przy jednym z kościołów we Wschowie, a wkrótce został pierwszym pastorem przy tzw. Kościele Chrystusa tamże. Wybrany w r. 1717 przez szlachtę wielkopolską wyznania ewangielickiego na

lir.

K. A,

Br. J.

Lautulae: 1) Miejsce w starożytnym Rzymie przy łuku Janus Gemińus, gdzie gorące źródło tryskało, którego nagły wybuch Sabiń-czyków, według legendy, w pościgu Rzymian powstrzymał.—2) Mała osada Wolsków, w La-cyum, w pobliżu miasta Tarracyny, przy lesistym wąwozie pomiędzy morzem a górami położona, z gorących kąpieli słynąca; tutaj w drugiej wojnie Samnickiej ponieśłi Rzymianie pod wodzą Kw. Fab. Maksymusa klęskę. W pobliskiej willi, na skłonach górskich pobudo-

S. Drz.

S. Drz

seniora obwodowego, w r. 1727 został seniorem generalnym wszystkich kościołów ewan* gielickich w Wielkopolsce. L, napisał: „Vita Fama et Fata Valerii Herbergeri. Das merkwürdige Leben...“ (Lipsk 1708); „Kleine Fraustaed-tische Pest-Chronika der Jahre 1709 nnd 1710“ (t-że 1710); „Fraustädtisches Zion. Das ist Historische Erzählung...“ (t-że 1711); — te trzy prace stanowią ważne przyczynki do dziejów m-sta Wschowy i tzw. Kościoła Chrystusa tamże; „Ariano-Socinismus olim in Polonia. Der ehmalige Polnische Arianische Socinismus...“ (Frankfurt i Lipsk 1725), dzieło bardzo cenne;„Polnische Chronicke (Estr.) oder historische Nachricht von dem Leben und Thaten aller Herzoge und Könige in Pohlen...“ (t-że 1727), skrócone dzieje Polski od Lecha do 1720 r., ozdobione wizerunkami królów z sali rycerskiej zamku krakowskiego. Prócz tego. L. ogłosił kilka kazań pogrzebowych (po niemiecku).

Lauterbrunnen, wieś w Szwajcaryi, w o-kręgu Interlaken-, po obu stronach Białej Liit-schiny, u stóp Jungfrau, 806 m. npm., przy kolei wązkotorowej Interlaken-L. i zębatej L.-Wengernalp-Grindelwald; kilkuset m-ców, z gminą do 2 500. Dolina L., zamknięta między stromemi ścianami wapiennemi, 300 — 500 metrów wTys,, należy do rzędu najpiękniejszych w Szwajcaryi—20 kim. długości lecz tylko jeden szerok. Nazwę swą otrzymała od licznych wodospadów, z których: Staub-bach spada ze stromej skały 264 m.; po przeciwległej stronie doliny imponujący Trüm-melbach, a powyżej Trachsellauenen w dzikiej okolicy Schma dribach. Powyżej L. leży sławna z widoku na Jungtrau miejscowość Mürren (ob.), połączona z L. koleją górską. L. bardzo uczęszczane przez turystów; stąd wejście na szczyt Jungfrau przez Roththal.

Lauth Franciszek Józef, egiptolog niemiecki (*18 lutego 1822 w Arzheim [Palatynat nadreńskij—-f-12 lutego 1895 w Monachium). Po u-kończeniu studyów uniwersyteckich wMonachium, był tamże nauczycielem w gimnazyach i korpusie kadetów. W 1. 1863 — 65 przedsiębrał podróże naukowe na Wschód i po powrocie został profesorem uniwersytetu i kustoszem zbiorów egiptologicznych Muzeum Monachijskiego. Główne prace „Manetho u. der Turi-ner Königspapyrus“ (Monach.1865);    ,,Homer

u. Aegypten“ (tamże 1867); ,,Moses u. Ebräer aus zwei ägyptischen Papyrusurkunden*1 (1868); „Die geschichtl. Ergebnisse d. Aegyp-tologie“ (1869); „Ein neuer Kambysestext“ (1875); „Aegypt. Chronologie*' (Strassburg 1877); „Trojas Epoche“ (Monach. 1877); ,,Aus Aegyptens Vorzeit“ (Berlin 1879 — 80) i wiele rozpraw akademickich. Prace pełne pomysłowości, lecz niekrytycznie wykonane (według zdania rzeczoznawców).

Lautrec Odet de Foix wice-hrabia. wojskowy francuski (* 1485 — f 1528), brat marszałka Lescure i sławnej kochanki Franciszka I, Franciszki de Châteaubriant, w r. 1507 służył pod Ludwikiem XII w wojnie genueńskiej. Pod Franciszkiem I jako gubernator Guyenny odznacza się w bitwie pod Marignan, a zastępując ks. de Bourbon w zarządzie prowincyi Me-dyolańskiej, zbyt okrutnie wykonywał swą władzę. W 1523 został rządcą Langwedocyi, którą ufortyfikował i zabezpieczył przeciw najazdom hiszpańskim. Odtąd nosił tytuł marszałka Francyi. W 1527 dowodząc armią włoską, otrzymuje od dworu polecenie zdobycia królestwa neapolitańskiego, gdzie udając się, oswa-badza po drodze pap. Klemensa VII. Przy o-blężeniu Neapolu umarł na morową zarazę. L. należy do rzędu najdzielniejszych żołnierzy Franciszka I.

wanej, urodził się ces. Galba.

Lautumiae, Lautomiae, Latomiae, gr. Xaoropiat, Xatopiai, wyraz grecki (rzecz. Xâaç, kamień, i czasownik tsjavsiv, ciąć, łamać), w czystej łacinie lupicidinae, oznacza w ogólnym sensie każde łomy kamieni, szczególnie zaś takie, do których niewolników albo złoczyńców do ciężkich robót wysyłano i zwyczajnie w nich zamykano. W Starożytnych wiekach zwano L. mianowicie więzienia: 1) w Syraku-z a c h, które tyran Dyonizyusz Starszy w wielkich rozmiarach założył; wtrącano tutaj więźniów, także politycznych, nawet z innych miast sycylijskich, jako i jeńców wojennych, skazanych na znoszenie pod gołem niebem cierpień wszelkich, a wreszcie i śmierci głodowej; taki los smutny spotkał 7 000 jeńców ateńskich w r. 413 przed Chr. po klęsce, nad rzeką Assinaros, podczas wyprawy sycylijskiej, poniesionej;-- 2) w Rzymie, w pobliżu Forum, dokąd więźniów, o mniejsze przestępstwa obwinionych, wtrącano; zwano je tutaj carcer Lau-tumiarum, Lautumius carcer; mieszać go w żadnym razie nie należy z innemi więzieniami rzymskiemi, jako to: carcer Mamertinus i Tul-lianum (ob.).

Lauxmin Zygmunt, kaznodzieja i hellenista (* naŻmujdzi 1596 r. — f 11 wrześ. 1670 w Wilnie). Wstąpił do zakonu Jezuitów 1616 r., rządził kollegiami w Płocku, Połocku i Kro-żach i był wice-prowincyałem litewskim. Wybrany od prowincyi dwa razy do Rzymu, znajdował się na kongregacyach X i XI. Mąż u-czony, biegły w łacinie i greczyźnie. Wydał

St. Db.

Br. J

z druku prócz licznych kazań, następne ważniejsze dzieła, w swoim czasie bardzo cenione: „Praxis oratoria et praecepta artis rheto-ricae“ (Brunsberga 1658, przedrukowane w Frankfurcie 1666, 1675, w Kolonii 1680, 1705, 1707, 1717, w Pradze 1710, Wiedniu 1720, w Wiirzburgu 1690); „Demonstratio Ecclesiae Ca-tholicae“ (Wilno 1643, 1645); „Epitome Institu-tionum linguae Graecae“ (Wilno 1655), pierwsza gramatyka języka greckiego oryginalnie w Polsce napisana; „Ars et praxis musicae“ (t-że 1667, 1669, 1693), ciekawy wykład muzyki owego czasu; „Theologia ecclesiastica“ (Wilno 1675) i in. — Por. Estreicher XXI.

Lauzun Antoni de Caumont książę, (* 1633 —f 1723). Ulubieniec Ludwika XIV, pełnił różne mniejszej wagi urzędy wojskowe, aż w 1670 r. otrzymał pozwolenie na małżeństwo z panną Montpensier, księżniczką krwi, i został generałem armii w Flandryi. Te względy nadzwyczajne wywołały wrzawę; król cofnął pozwolenie na małżeństwo, a intrygi Lou-vois'a wtrąciły L-a do więzienia, gdzie przebył pięć lat (w Bastylii i Pigućrol), potem był skazany na czteroletnie wygnanie, podczas którego przebywał w Anglii. W r. 1688 otrzymał pozwolenie na powrót do Paryża, nie powrócił jednak do dawnych łask królewskich, choć w r. 1692 otrzymał tytuł książęcy. Podobno zaślubił w tajemnicy księżniczkę Montpensier.

Lauzun z XVIII w., ob. Biron Armand.

Lavabo. Kapłan odprawiający mszę, po Ofiarowaniu chleba i wina i kadzeniu, umywa, przy ołtarzu od strony Epistoły, końce dwóch pierwszych swoich palców, to jest, wielkiego i skazującego każdej, któremi trzyma Ciało Chrystusa. Chociaż samo oehędóstwo mogło zaprowadzić ten zwyczaj, wszelako według, św. Cy-rylla Jerozolimskiego, nie tyle dla obmycia rąk kapłan zachowuje go, jak raczej dla okazania nadzwyczajnej czystości, z którą odprawiać powinien świętą ofiarę. Dla tego kapłan, podczas tej czynności, prosi Boga o oczyszczenie jego serca z najmniejszej skazy, i w tym celu odmawia słowa z psalmu 25-go: Lavabo inter innocentes manus nieas et circumdabo altare Tuum Domine itd. („Umyję w pośród niewinnych ręce moje, i przystąpię do ołtarza twego, Panie, abym usłyszał głos chwały i opowiadał wszystkie cuda twoje. Panie umiłowałem oehędóstwo domu twego. Nie zatracaj z bezbożnymi, Boże, duszy mojej i z mężami krwawymi żywota mego. W ich ręku są nieprawości, a prawica ich pełna jest przekupstwa. A jam chodził w niewinności swojej; odkup mnie i zmiłuj się nademną“ i t. d.). Kapłan ociera palce chusteczką, zwaną lavabo albo ma-nutergiuni. W wielu kościołach zawieszają ją u rogu ołtarza; uważano wszakże, że przyzwoi-ciej jest kłaść ją na bocznym stoliczku. Służący do mszy podaję tę chusteczkę kapłanowi,

Wielka Eneykl. Ilustr. Ser. ! Tom XL111 Zesz. 337b.

gdy teu umyje palce, co czyni za ołtarzem, przy wystawieniu najświętszego Sakramentu, aby nie obrócić się tyłem do Eucharystyi. Woda, która służyła od umycia rąk kapłana, nie-powinna być wylewana na posadzkę, ale w miejscu na ten cel przygotowanem. Po obmyciu rąk, kapłan odmawia modlitwę Suscipe („Enc. Orgel.“ większa).

Lavagna, miasto w prow. Genua (Włochy); nad zat. Rapallo i przy kolei Genua-Piza. Dwa piękne kościoły, kilka pałaców, budowa statków, łomy łupka, obróbka kamieni, port; 4 000 m-ców. Rezydencya hrabiów Fieschi (ob.), którzy po długiej walce musieli uznać nad sobą w 1198 r. zwierzchnictwo Genui.

Laval, stolica lejże nazwy départ. Mayenne, położone na uroczych pagórkach nad rz. tejże nazwy, około 30 000 m-ców. Liceum, szkoła nauczycieli, muzeum, biblioteka, serni-naryum; stolica biskupia od 1855 r. Kość. Św. Trójcy z XII w.; św. Weneranda; Notre-Dame des Cordeliers; zamek z ciekawą wieżą i kaplicą z XI w. (nowa część zamku jest zabytkiem epoki Odrodzenia). L. jest ojczyzną chirurga Ambrożego Paré, który tu ma swój posąg, i podróżnika Pyrarda z początku XVII w. W 1240 r. odbył się w L. sobór (Concilium apud Vollem Gnidonis) pod przewodnictw. Jusela de Mayenne, arcyb-pa z Tours. Pierwsza wzmianka o L. sięga XI w. Wspomnieć należy Hamona de

L. , który przeniósł się do Anglii z Wilhelmem Zdobywcą; Joannę de L., która w czasie wojny stuletniej zaślubiła Bertranda du Guesclin, oraz Annę de L., dzielnie broniącą swej rezydencyi od Talbota, który ją zdobył w 1428 r. Karol VII podniósł posiadłość L. do godności hrabstwa w nagrodę zasług familii Lavalôw. Henryk IV tu mieszkał. W 1793 r. L. zostało wzięte przez Wandejczyków i po kilkakrotnie przechodziło w ich ręce.

La Valetta, mocno obwarowane miasto stołeczne Malty (ob.), na skalistym cyplu, z deskona-łemi portami: „wielkim“ na płd.-wschodzie i Marsa Musceit na płn.-zachodzie; z przedmieściami 50 000 m-ców, trudniących się żeglugą i handlem. Wiele wspaniałych pałaców i kościołów: dawny pałac w. mistrza Joannitów, o-becnie rezydencya gubernatora; wspaniała katedra św. Jana; uniwersytet, założony w 1769 r., biblioteka ,(60 000 tom.); obserwatoryum astronomiczne, gmach opery, kilka klasztorów, ogród botaniczny, arsenal morski. L. jest głównym portem dla floty angielskiej na m. Śród-ziemnem; twierdza | wykuta w skale uczyniła Maltę „niezdobytą“. Niegdyś siedziba Joannitów,

M.    nazwę swą otrzymała od w. mistrza Jana de La Va le tte(ob.), który założył miasto i u-ufortyfikował.

La Valette Jan Paris ot de, wielki mistrz zakonu maltańskiego (* 1494—f 1568). Obrany był na tę godność 1557. Odznaczał się walecznością, z powodzeniem wojował z Turka.

mi i zdobył Trypolis. Sułtan Soliman II chciał rem najdoskonalszym nauk przez siebte głoszo-pomśció te klęski i przez cztery miesiące obie- nych, świecąc prostotą obyczajów, miłością

gał Maltę, mając 200 statków i 40 000 ludzi; udało mu się nawet zdobyć jeden fort, który jednak tylko przez krótki czas utrzymał. L. wybudował później na wschód, brzegu wyspy silną twierdzę, która wzięła od założyciela swe nazwisko (ob. La Valette, miasto.

Lavalette Antoni, jezuita francuski (* 1707—f po 1762). Zostawszy przełożonym misy i na Martynice (1747) zaprzągł murzynów do pracy, zmonopolizował zupełnie przywóz i wywóz tej wyspy, wszędzie miał swoich korespondentów, między innymi jezuitę Sacy w Paryżu. Wskutek licznych skarg rząd odwołał go w 1753 i., lecz wkrótce L. powrócił na wyspę, złożywszy zobowiązanie, że będzie ograniczał się pełnieniem funkcyi kapłańskich. Jednak podjął uanowo operacye finansowe, które zakończyły się podczas wojny siedmioletniej bankructwem na 1 800 000 franków. Sąd konsularny skazał L-a, jak i wspólnika jego Sacy’ego, a apelacya wniesiona przez nich zakończyła się dla zakonu niepomyślnie, bo zniesieniem Jezuitów we Francyi w 1764 r.

La Valette, rodzina, oh. Valette.

Lavallée Teofil Sebastyan, historyk francuski (* 1804—f 1866 w Wersalu). Profesor geografii i statystyki wojskowej w St. Cyr, pozostawił wiele prac historycznych i geograficznych; między innemi: „Jean sans Peur“ (Paryż 1829); „Géographie physique, historique et militaire de la France“ (1836); „Atlas de géographie militaire“ (1851 — 58); „Histoire de Paris“ (1852); „Les Frontières de la France“

St. Db.

St. Db.

St. Db,

(1864).

La Vallière Ludw. Franc, de Labaume, ob.

V a 11 i è r e, La.

Lavandula, Ob. Lawenda.

Lavater Jakób Kacper (* w Ziirychu d. 15 . listop. r. 1741—f tamże d. 2 stycz. r. 1 «01) duchowny protestancki, mistyk i poeta, znany głównie jako zwolennik i krzewiciel fi-zy o gn omoniki (ob.). Był synem lekarza i pochodził z rodziny lekarskiej od połowy drugiej w. XVI w Ziirychu kwitnącej. Od r. 1754 uczęszczał do gimnazyum akademickiego w mieście rodzinnem, a będąc przeznaczonym do stanu duchownego, już wcześnie przejął się sposobem życia surowym i stał się skłonnym do mistycyzmu. W r. 1763 wyjechał do Niemiec północnych w celu wykształcenia się dalszego w teologii, której był całą duszą oddany. Podczas podróży tej spisał poezye swe liryczne, duchem wzniosłym przeniknięte, a wydał je później p. u. „Schweizerlieder“

(Bern 1767), zjednały mu one, zarówno w Szwajcaryi jak w Niemczech, rozgłos poety natchnionego. Powróciwszy do Ziirychu w r.

1764, zasłynął szybko jako mówca świetny na raz wyborny a porywający. Obyczajów L. był kazalnicy. Kazania jego, natchnione, porywały surowych, żył b. umiarkowanie, skromnie słuchaczów tem bardziej, że L. sam był wzo- ’ i przykładnie, z czego mu przeciwnicy nawet

bliźniego, dobroczynnością i pobożnością niezwykłą. W r. 1769 został dyakonem, w roku zaś 1775 pastorem kościoła przy domu sierot (Weisenhauskirche) w Ziirychu. W r. 1778 | przeszedł znów na dyakona do kościoła św. Piotra tamże, proboszczem jego został w r. 1786, a zarazem także członkiem konsystorza; stanowisko to zajmował do śmierci. W tymże samym roku odbył podróż do Bremy, podczas której miał sposobność zetknąć się w Niemczech z wielu osobami wybitnemi, należące-mi do świata naukowego i artystycznego. W r. 1791 minister duński Bernstorff zaprosił bardzo już wtedy głośnego L-a do Kopenhagi, gdzie doznał przyjęcia b. dobrego i serdecznego. Po powrocie z Danii zawikłany został w spory polityczne stronnictw zwalczających się wzajemnie wówczas w Szwajcaryi, a że był przeciwnikiem prądów nowszych, z Paryża rozchodzących się na wsze strony, rząd kantonalny zaczął posądzać go o potajemne znoszenie się z Austryą i Rosyą, a wskutek tego d. 16 maja r. 1799 L. został uwięziony i wywieziony do Bazylei, ale gdy się wnet przekonano o bezzasadności zarzutów, już d. 10 czerw. t. r. odzyskał wolność i mógł do Ziirychu powrócić.—Gdy generał francuski Massena d. , 26 wrześ. tegoż roku ręką zbrojną zajmował Zürych, L. na ulicach miasta niósł pomoc żołnierzom strudzonym i ranionym, a wtedy, niewiadomo z jakiego powodu, grenadyer jakiś przeszył mu plecy wystrzałem karabinowym. Po otrzymaniu rany tej chorował przeszło rok, i zmarł z niej, mając lat 60. —L. był człowiekiem na wskroś zacnym; ale bardzo dziwnym, obdarzonym wyobraźnią rozchełznaną i uczuciowością bardzo głęboką; nie można mu odmówić genialności oraz usposobienia poetyckiego, lecz zaprzeczyć mu trzeba posiadania twórczości wybitnej oraz umiarkowania artystycznego. Pomysłów różnych miewał mnóstwo, postrzega-czem był b. bystrym, ale duch jego był niespokojny i niejasny. Wierzący głęboko i szczerze pobożny, w wyborze środków wiodących do celu nie odznaczał się sumiennością wygórowaną. Mistyk zagorzały, chętnie nawracający innych do przekonań przez siebie wyznawanych, a mimo to umiał myślącym inaczej okazywać tolerancyę szczerą. Pomimo upodobań i przekonań zachowawczych, stale bywał dostępny dla rzeczy nowych a dobrych, dla bliźnich zaś, bez różnicy wszelkiej, bywał zawsze gotów do poświęceń wszelkich. Możnaby o nim powiedzieć, że był człowiekiem stanowczo dobrym i prawym, ale niezrównoważonym. Styl jego, jak i sam L., był namiętny i nieraz dziwaczny, lecz pełen siły i w szczegółach nie-

zarzut czynili, posądzając go niesłuszie o obłudę.—L. był pisarzęm nadzwyczaj płodnym i wielo- białych, stronnym, posługującym się prozą i wierszem, a we wszystkich pracach swych występował zawsze jako przeciwnik stanowczy racyoualizmu i oświaty postępowej spółczesnej. Pisywał wiersze liryczne epopeje, dramaty, mnóstwo dzieł religijnych i moralnych, najbardziej atoli po Eurbpie całej rozgłosiło nazwisko L-a wydanie dzieła „Physignomische Fragmente zur Beförderung der Menschenkenntnis und Menschenliebe“ (Lipsk 1775—1778, 4 części), którego ukazanie się wowotało niemało wrzawy i sporów wśród zwolenników i przeciwników nauki rzekomej, głoszonej przez L-a, rzeczywiście nietyle opierającego się na postrzeganiu i badaniu ściśle naukowym, ile na wyobraźni wybujałej, przy stosu wuj ącej rzeczy same w sobie prawdziwe, w sposób dowolny do poglądów z góry powziętych (por. Fizyogno-monika).—Nie mogąc tu wyszczególnić wszystkich prac L-a, ani wdać się w ocenę ich treści, dziś już przeważnie dla nikogo nieciekawej, chcących się zapoznać z niemi odsyłamy    do    posiadłości królewskich; W    1317—1801 r.

łudniowo-europejska, o kwiatach różowych i

Hed.

Lavaur (Vau rum), m-to okręgowe w dep. Tarn, nad rz. Agoût, przez którą prowadzi most kamienny. Zamek z XI w., staroż. katedra z nawą, otoczoną kaplicami, oryginalną wieżą zegarową z XVI w. oraz malowidłami ścieu-nemi, wyobrażającemu herby b-pów L. i ważniejsze wypadki z dziejów miasta; pomnik Las Casesa (ob.), przędzalnie lniane i jedwabne, hodowla drzew morwowych i jedwabników; około 7 000 m-ców.

W Wiekach Średnich

było L. główną siedzibą A 1 b i g e n sów (ob.); w 1211 r., po długim oporze zdobył je na czele krzyżowców hr. Simon de Monfort i rzeź okrutną sprawił. W 1213 r. zebrał się w L. synod, który odrzucił żądania króla aragońskiego, domagającego się zwrotu ziem zabranych Rajmundowi IV hr. Tuluzy i innym panom Południa (Bearnu, Comminges, Foix, Beziers); hr. Rajmund uchwałą synodu obarczony klątwą, a hrabstwo Tuluzy z przyległościami dostało się Montfortowi. Pod koniec w. XIII wcielone L.

do źródeł następujących:    G e s s n e r L’s Lebens-    —    było L. siedzibą biskupstwa.    W latach od

beschreibung“ (Ziirych    1802, 2 t.); Hegner    1168 r. odbywały się tu synody    prowiucyonal-

„Beiträge zur näheren    Kenntniss und wahren , ne,    z których ważniejsze: wzmiankowany wyżej

Darstellung L’s“ (Lipsk 1836); Bodemann J w 1213 i 1368 r.

LaveatlX Ludwik, ob. De Lave aux

Lavedan Henryk Leon, dramaturg i po-wieściopisarz francuski (*    1859 w Orleanie).

Po ukończeniu studyów pisywał do dzienników takich jak „Gil Blas“, „Figaro“, „Vie parisienne“. „Echo de Paris“, kroniki z życia wielkiego świata paryskiego, które odznaczały się bystrością obserwacyi i wesołą satyrą. Zbiory jego artykułów doczekały się kilku wydań („Mamselle Vertu“, „Lydie“, ,,Reine Janvier“, „Inconsolables“, „Sire“, „La Haute“. „Petites Fêtes“⁴, „Nocturnes“, ,,Le Nouveau Jeu“ i in.). Jako dramaturg cieszy się powodzeniem, w 1890 ,,Comédie Française“ wystawiła jego ,,U-ne Famille“, a Vaudeville w r. 1892 ,,Le prince d’Aurec“.

Laveleye Einil, ekonomista i polityk belgijski (* 5 kwiet. 1822 w Bruges — f 3 stycz. 1892 w Loyon pod Namur), profesor w Leodyum (od r. 1864), członek Akad. belgijskiej, członek korespondent Akad. francuskiej i kilku innych; pisarz płodny, zajmujący wybitne stauuwisko na lewicy socyalizinu profesorskiego, domagającego się, w przeciwstawieniu do szkoły liberalnej, interwencyi państwa w walce kapitału i pracy w kierunku opieki nad klasą robotniczą. Prace L-a są liczne i różnorodnych dotyczące przedmiotów; „La question do Por“ (1860); „Essai sur l’économie rurale de la Belgique“ (wyd. 2-e); „Etudes et essais“ (1869); „De la propriété et de ses formes primitives“ (Paryż 1874, wyd. 4-e 1891; przekł. angielski [1878], rosyjski, nie

„J. K. L. nach seinem Leben, Lehren u. Wirken dargestellt* (wyd. 2-e Gotha 1877); Ho- j Ludwik, saus „J. K. L. inseinen Beziehungen zu Herzog Franz und Herzogin Luise v. Anhalt-Dessau“ (Dessau 1888); H. Funk „L. u. der Markgraf Karl Friedrich v. Baden“ (Fryburg w Bryzgowi 1800), Uh ser ,,J. K. L. nach Ulrich Hegners handschritlichen Aufzeichnungen u. Beiträgen“ (Zürych 1894) i E. Hang „Aus dem Lavaterschen Kreise“ (Szafuza 1894).—

st. Db.

Życiorys treściwy L-a z oceną działalności jego, a zwłaszcza dzieła o fizyognomonice, wraz, z portretem znaleźć można w „Magazynie powszechnym“ (rocz. 4835r>str. 478—480). Dr J- t‘-Lavatera, S la z ó w k a, roślina przez Tour.ńe-forta w r. 1806 na pamiątkę J. K. Lavatera (ob.) przezwana a należąca do rodziny Mntväcaae (ślazowatych). Gatunków 18, z których wiele są roślinami ozdobnemu 1) L. thuringiaca, L. kutnerowata). Pospolita w Europie płd. i 'środkowej, a w naszym kraju szczególniej w Krakowskiein, Sandomierskiem, Lubelskiem, Przemyskiem; także na Wołyniu, Podolu i Bukowinie. Łodyga prosto do góry wzniesiona, gałęzista, 2 —3 stóp wysoka, liście 3 lub 5 razy wcięte i nierówno po brzegach pił-kowane, w dotknięciu aksamitne; kwiaty duże, jasno różowe, takie jak w ślazie. Inne gatunki L, bądź drzewiaste, jak 2) L. olbia L i n o kwiatach mocno różowych, z południowej Europy pochodząca, lub 3) L. phoenicea Ven. o kwiatach pysznie czerwonych, z Madery pochodząca, bądź doroczne jak L. trimestriś, L i n, po-

iniecki K. Bûchera, znacznie zmieniony i uzu- | twórcą epidemiologii wojskowej we Francyi, pełniony [1879]; polski [1890 nakład młodzie- zasłużył się też niemało jako bojownik wyży uniwersyteckiej, cenzura nie chciała pu- trwały w walce ciała lekarskiego z intenden-ścić przekładu i podejrzewała tłómaczów o turą wojskową. — L. ogłosił szereg prac b. „nihilizm“]); „Lettres d'Italie“ (1878/9 i 1884); poważnych, przeważnie w „Recueil de mémoL „Le socialisme contemporain“    (Par.    1881, wyd.    res de méd. milit.“, w „Travaux de    la    Société

6-e 1891, przekł. angielski    1885,    polski ks.    des sciences méd. de la Moselle“ i    w    „Anna-

Dr. P.

Krupiiïskiego 1885, niemiecki 1884); „Eléments les d’hygiène". —Por. „Le progrès médical“ d’économie politique“ (Par. 1882. kilka wydań, (r. 1879, str. 692) i „Recueil de mém. de méd. przekład ang. 1884, przekł. polski); „Le Luxe“ milit.“ (Ser. 2. T. XXXV r. 1879, str. 547), (1887, przekł. polski 1887); „Le gouvernement gdzie prace jego są wyliczone, dans la démocratie“ (18i»l 2, t.); „Essais et Lavergne Léonce de, polityk, publicysta, études, Livre posthume de    E. de    L.“ (1897)    ekonomista francuski (* 24 stycz. 1809    w Ber-

obejmują trzy grupy szkiców    (16, 21, 25) uło-    gerac—f 5 stycz. 1880 w Wersalu.    W    r. 1840

żony eh według okresów: 1861—75, 1875 — 82, był szefem gabinetu ministra spraw wewnętrz-1882 — 92, politycznych, społecznych, ekonomi- nych, w 1842 radcą stanu, w r. 1846 depu-cznych i estetycznych. L. był wyznawcą t. zw. towanym (stronnictwo liberalne). Po rewolucyi socyalizmu profesorskiego, reprezentowanego w 1848 r. wziął się do spraw ekonomicznych, Niemczech — ojczyźnie tego kierunku — przez w szczególności do studyów nad sprawą agrar-Schmollera (ob.), Wagnera (ob.) i in. ną. W r. 1850—52 profesor Instytutu agrono-przedstawicieli współczesnej ekonomii, pracują- micznego w Wersalu, w r. 1855 członek Aka-cych na prawo od socyalizmu i na lewo od demii nauk moralnych, w r. 1871 deputowany manchesteryzmu. Bimetalista, w ciągu ca- do Zgromadzenia Narodowego (prawy środek), łego życia w kilku pracach naukowych i popu- gdzie występował jako przeciwnik Thiersa i re-larnych bronił waluty srebrnej; umiarkowany publiki. Poddał się woli większości w Izbie, agraryusz, przeciwnik rozwielmożniającego się Łącznie z Wallouem i dawnymi orleonistami stwo-w Belgii feodalizmu przemysłowego; moralista, rzył grupę „Lavergne“; w r. 1875 obrany sena-podkreślający wciąż wpływ czynnika emocyonal- torem dożywotnim, w 1876 wrócił do zajęć w nego wżyciu społecznem; chrześcianin głęboko Instytucie agronomicznym w Wersalu, gdzie umarł wierzący i podkreślający w chrystyanizmie czyn- 1880 r. Najważniejsze prace L-a dotyczą sto-niki społeczne, znakomity mówca i świetny pi- sunków rolnych Francyi i Anglii; manchester-sarz; niezrówuauy esseista, który z przedziwną czyk i liberał, L. w sprawie agrarnej dąży do jasnością umie wypowiadać myśli swoje, poko- uruchomienia własności ziemskiej. Ważniejsze nywując trudności wynikające z materyału, który prace:    „Essais sur l’économie rurale

opracowuje; umysł sprawiedliwy, umiejący u- de l’Angleterre“ (1854, wyd. 5-e 1882, pier-szanować przeciwnika i starający się myśl jego wotnie w ,,Revue des Deux Mondes“ 15 stycz. zrozumieć — takim był L. Nie wiele jego po- i 1 marca 1854, skąd przełożył ją na język glądów ostało się; publicysta, cieszył się w polski Max, Oborski „Gospodarstwo w Szkocyi“, chwili, gdy tworzył,powodzeniemnadzwyczajnem. ¹ „O gospodarstwie w Irlandyi“ w Uruskiego, Lit. Wilmote (prof, w Liège) „Trois semeurs „Sprawa włościańska“ (1858) str. 481 — 501, d’idées, Emile de Laveleye“ (Par. 1897); Go bl et 501 — 504; nadto ,,Obraz gospodarstwa wiejskie-d’ Al viel la „Em. de L., sa vie et son oeuvre“ go w Anglii, Szkocyi, Irlandyi“ Warszawa (Par. 1895).    s-p- 1861); „Economie rurale de la France de-

S. P.

Laveran L. L. (* w Dunkierce d. 30 maja puis 1789“ (1860, wyd. 4-e 1870); „La banque r. 1812 — f w Paryżu d. 7 sierp. r. 1879), le- de France (1865); „Les économistes français du -karz wojskowy. Ukończywszy nauki jako wy- XVIII s.‘‘ (1870). Napisał też wstęp do „Voya-chowauiec szpitala wojskowego (Hôpital d’ In- ges en Italie et en Espagne 1787 —1789 par struction) w Lille, został lekarzem młodszym Arth. Young“ (1870). Wiele artykułów w R e-(Médecin-adjoint) szpitala wojskowego w Algie- vue des deux Mondes (1840 — 1869): „Du rze, w r. 1841 powołano L-a do Metzu na pro- libéralisme socialiste—Proudhou“ (1848); „Léon fesora w tamtejszym szpitalu wojskowym; w Faucher ¹ (1855); „De l’influence de la révolu-r. 1850 objął znów służbę w Algierze samym tion français sur l’agriculture“ (185)8; w „Jour-i w Blidah. Od r. 1856 był w paryskim Val- nal de Économistes“ (1854—.1868), w M é-de-Grâce profesorem chorób wojsku właściwych, moires et Travaux de l’Académie des których badaniu nieomal życie swe całe poświę- sciences morales et polit.“ (1858).—Le-cił; wykłady jego, zebrane i wydane przez sy- vasseur „L. de Lavergne“ (Journal de Econo-na, Alfonsa L-a, wyszły p. n. „Traité des mites 1880); Zolla „Nov. Diet. d’Econ. polit.“ maladies nt des épidémies des armées“ (Paryż (1862). Warto także wspomnieć o pracy „La 1875). Następnie został dyrektorem Val-de-Grâ- ' Pologne et les ukases du 2 mars 1864“ (,,Re-ce. Podczas wojny francusko-niemieckiej po- ! vue des deux Mondes“, 1864). wołano go w r. 1870 na inspektora służby zdro- j Lavergne-Peguilhen M. vo n, publicysta nie-wia armii północnej. —Po wojnie objął znów miecki w Białymstoku, podówczas do Prus nale-stanowisko poprzednie. L. oprócz tego, że jest I żącym 6 paźdz. 1801), kończył uniwersytet w

VI, 538 — 9).

Laverna, Nimfa starorzymska, w pobliżu Rzymu czczona, pierwotnie, jak się zdaje, bogini podziemia; później, od czasów poety Plautusa (ob.), bóstwo opiekuńcze złodziei, zwanych ztąd laverniones, i przebiegłych oszustów, mająca przy via Salaria gaj święty, a przed Porta La-vernalis, w Rzymie, ołtarz osobny z posągiem, przed którym złodzieje ciche modły o powodzenie w swym niecnym zawodzie zanosili.

Laves Jerzy Ludwik Fryderyk, architekt niemiecki (* 1789—j 1864). Kształcił się w Akademii sztuk pięknych w Kassel i na uniwersytecie w Getyndze, w r. 1809 zaczął pracować przy budynkach publicznych królestwa Westfalii. Po wskrzeszeniu państwa Hanno-werskiego, wybudował pałac królewski, kolumnę Waterloo, strzelnicę miejską. Odznaczył się wynalezieniem nowego systemu belkowania. W r. 1838 jako dyrektor królewskiego urzędu budownictwa udał się do Włoch dla zbadania teatrów tamtejszych, a w 1852 r. wybudował teatr w Hannowerze.

Dr. J. P.

St, Db.

Berlinie, gospodarował pod Nidborkiem, był landratem w Poznańskiem (1848—1865) deputowanym na sejm pruski (f 12 grud. w 1870 Berlinie). Merkantylista (ob.), wyznawca protek-cyonizmu (ob.), konserwatysta, przeciwnik wszelkiego liberalizmu w polityce, w poglądach politycznych, w życiu. Sombart zalicza go do przewódców kierunku konserwatywno-etycznego w ekonomii społecznej. Ogłosił: ,,Grundzüge der Gesellschaftswissenschaft“ (2 t, 1838— 1841); ,,Die Landgemeinde in Preussen“ (1841); „Socialpolitische Studien“ (1862); „Die konservative Soziallehre“ (1868—1870,    2 zeszyty);

„Geschichte d. volkswirtschaftlichen Litteratur im Mittelalter“ (1869).—Por.Rosc her, „Geschichte des Nationalökonomie“ 1026—1027; Schmidt

w „Handwört. der Staatswissenschaft“ (wyd. 2-e

s. P.

S. Drz.

St. I)b.

Lavey-Morcles, miejscowość lecznicza w kantonie szwajcarskim Vaud, okręgu Aigle, u stóp góry Dent de Mordes, 447 met. nad morzem w dolinie Rodanu leżąca, o 4 kilom, oddalona od stacyi drogi żel. Bex; blisko 400 mieszkańców. Posiada cieplice siarczauo-słone; woda wytryskająca ze źródła o ciepłocie 45°C zawiera w litrze 0.363 soli kuchennej, 3.51 cm. sześć, siarkowodoru, 4.34 dwutlenku węglowego i 27.8 azotu; zalecana bywa przeciwko zołzom, cierpieniom stawów, kości i skóry, oraz przeciw chorobom niewieścim.

Lavigerie Karol Martial Allemand, kardynał francuski (* w Bayonne 31 paźdź. 1825 — f w Algierze 26 listop. 1892). Dr teologii 1850, asystent przy katedrze historyi kościelnej na fakultecie teologicznym w Sorbonnie 1854— 56. Napisał wtedy kilka dzieł, między innemi: „Cours de thèmes grecs“, „Cours de versions grecques“, „Diet. grec.-franęais“, i „Levons sur le jansénisme“ (Par. 1856). Zdolności jego zwróciły uwagę jego przełożonych i w końcu r. 1856 zaproponowano rnu kierownictwo szkół na Wschodzie. Udał się do Syryi i spotkał się tam po raz pierwszy ze światem, któremu miał w przyszłości poświęcić całe życie. W 1863 r. został biskupem Nancy, gdzie pozostawał trzy lata, a w 1866 dzięki poparciu Mac Ma-hona, podówczas wielkorządcy algierskiego, arcybpein Algieru. Właśnie głód dziesiątkował wtedy ludność miejscową, L. tak gorliwie zaopiekował się krajowcami, a zwłaszcza sierotami, że to wywołało niezadowolenie władz wojskowych, które były zdania, że rzeczą arcybiskupa jest wyłącznie dbałość o potrzeby duchowe kolonii. To stanowisko władz spowodowało. długie i namiętne spory, zakończone zwycięstwem L-go: władza wojskowa została wkrótce zastąpiona cywilną, uznającą w zupełuości jego postępowanie. W r. 1870 brał udział w Soborze Watykańskim i był zwolennikiem dogmatu nieomylności papieża. Bardziej jednak niż inne kwestye obchodził go los krajowców i sprawa ich nawrócenia. Utworzył w tym celu stowarzyszenie misyonarzy Algieru (1868), a w 1878 dostał jako pole do propagandy całą Afrykę środkową, aż do Wanga-nyembe i górnego biegu Kongo. W r.-1888 zajął się energicznie zwalczaniem handlu niewolnikami i agitował w tym duchu we Francyi, Anglii, Belgii, Szwajcaryi i Włoszech. Kongres, zwołany w tej sprawie do Paryża (1890) dał jednak niewielkie rezultaty z powodu międzynarodowych nieporozumień kolonialnych. L. w 1881 został mianowańy administratorem apostolskim Tunetanii, a rząd francuski musiał przyznać, że ludzkie postępowanie L-go względem krajowców przyczyniło się wielce do zjednania ich dla Francyi i dzięki jego staraniom zastosowanie prawa o kongregacyach religijnych nierozcią-gnięto na Algier. W 1882 został L. kardynałem, a w 1884 arcybiskupem Kartaginy i prymasem Afryki. On pierwszy zainicyował ważny zwrot w polityce wewnętrznej Francyi, mianowicie w 1890 na bankiecie, wydanym na cześć oficerów marynarki, wzniósł toast, w którym wzywał wszystkich, bez różnicy przekonań partyjnych, do popierania rządu narodowego, bez względu na jego formę. Było to pierwsze urzędowe przyznanie republikańskiej formy rządu przez kler francuski, co wkrótce potem uczynił i Leon XIII (1891). Wystąpienie to L-ego wywołało burzę wśród monarchistów i klerykałów którzy, pomimo aprobaty Watykanu, nie mogli mu go przebaczyć, a nie mogąc się inaczej zemścić, postarali się o zmniejszenie dochodów na jego cele misyjne, czem prawdopodobnie przyspieszyli jego śmierć. Część prac literackich L-go wyszła p. t. „Oeuvres choisies de S. E. le Cardinal L.“ (Paryż 1884).

La Vigne Andrzej, poeta franc., ob. Vigne.

Laville Piotr, autor pracy „Discours sommaire de ce qui est arrivé en Moscovie, depuis le régne de Iwan Wisilewitsch empereur,

1845).

go syna.

w Wersalu, potem w liceum im. Henryka IV w Paryżu. W 1875 r. został doktorem filozofii, a w 1880 powołany do uniwersytetu paryskiego jako tymczasowy zastępca Fustel de Cou-langes’a, aż w 1883 r. został profesorem rzeczywistym. W 1888 r. przerzucił się do hi-storyi nowożytnej jako profesor i następca Wallon’a, a w 1892 r. został członkiem Akademii paryskiej. Początkowe jego studya zwracały się głównie na dzieje pruskie. Pierwszą jego rozprawą (doktorską) było: „De Hermauo Salzensi, ordinis Teutonici magistro“; i „La Marche de Brandeubourg sous la dynastie asea-nienne“ (1875;. Ogłosił kilka dzieł z zakresu pruskiej historyi i później. („Etudes sur l’hi-i stoire de Prusse“ 1879, „Trois empereurs d’Allemagne: Guillaume I, Frédéric III, Guilhaume II“, Paryż 1888; „La jeuneusse du grand Frédéric“ 1891; „L-e grand Frédéric avant l'avènement“ 1893). W r. 1893 wespół z prof. A. Rambaud’em staje się L. kierownikiem wielkiego wydawnictwa, w którem bierze udział szereg wybitnych uczonych: „Histoire générale du i IV siècle à nos jours“, które, przed kilku laty ! ukończone, zawiera 12 grubych tomów. Oprócz .    .    -    ,    .    i tego na własną rękę kieruje innem, równie

miasto, Uurolavumm, m.esskancy jego zwali ,    *    ,MoroW wydawnictwem: .Histoire

się odtąd Laurentes Lamnates. Pagórek tuto-wy ze szczątkami odwiecznych murów kwadratowych, w dzisiejszej miejscowości Pratica, wskazuje jeszcze położenie starożytnego L.—

Por. Zumpt A. W. „De Lavinio et Laurenti-bus Lavinatibus comm. epigraphica“ (Berlin

S. Orz,

W 1894 r. został L.

w którem po-

(Paryż 1890).

jusqu’à Vasili Iwanowitsch Szujski“. L. służył w wojsku szwedzkiem, które pód dowództwem Ja-kóba de la Gardie w r. 1611 pomagało carowi Szujskiemu przeciw Polakom. Zostawił w rękopisie opis całej wyprawy, wydrukowany w Paryżu w r. 1834 w I tomie „La Cronique de Nestor“, opis ten przełożony na język rosyjski, był drukowanym w czasp. „Russkij Wje-stnjik“ w 1841 r.    st- ,,b-

La Villemarqué, ob. Villemarqué. Lavillia, córka króla Lacyuin, Lą.ti.nusa, (ob.) i Amaty; zrazu była zaręczona z Turnusem, księciem Rutulów, lecz po niepomyślnym wyniku długich walk, a wreszcie i pojedynku, w którym Turnus śmierć poniósł, wyszła za mąż za zwycięzkiego Eneasza (ob.), któremu powiła Eneasza Sylwiusza (Sijvius), następcę pasierba jej, Askaniusza, na tronie latyńskim; według innej tradycyi miał być także Aska-niusz jej synem.    Drz-

Lavinium, Aaootviov, Aaßtviov, starodawne miasto Lacyum, przez Eneasza albo przez La-tinusa na cześć córki Lavinii (ob.), w pobliżu Laurentum (ob.), przy późniejszej Via Appia, założone, z świątyuią Wenery, gorliwie przez wszystkie szczepy latyńskie czczoną, zostającą jednak pod główną opieką poblizkiego, na drugim brzegu rzeczki Numicus leżącego miasta Ardei (ob.), w którem przechowywać miano Penaty trojańskie. Mieszkańcy jego nosili nazwę Lavinii, Lavinienses. Za panowania Antoninów złączono L. i Laurentum w jedno

Laviïlius, rzeczka w pobliżu Bononii, w Gallia Cispadaua, przypływ rz. Padu; według świadectwa Appiana miał na wysepce, w tej rzeczce, a nie jak zwykle podają, w Rhenus (dzisiaj Reno), innym dopływie Padu, leżącej, odbyć się w r. 43 przed Chr. zjazd Oktawiana, Antoniusza i Lepidusa celem utworzenia drugiego tryumwiratu; dzisiaj Lavino. Urz-

Lavis, lewy dopływ Adygi, ob. Avisio.

Lavisse Ernest, współczesny wybitny historyk francuski i profesor uniwersytetu paryskiego (* 17 grudnia 1842 w Nouvion en Th. Po początkowych naukach w miejscu rodzinnem, a potem w Laon, kształcił się w Paryżu w tzw. kollegium Karola W., które słynęło właśnie za Napoleona III. Na uniwersytecie (1862 — 1865) poświęcił się studyom historycznym i geograficznym. Brał w ówczesnein życiu paryskiem udział niemały i interesował się wszystkiem; nie byli mu obcymi ówcześni wybitni mężowie jak Gambetta lub Clemenceau, mimo to nie dał się pozwać dążnościom republikańskim, we Erancyi ówczesuej tak żywym. W 1865 mianowany profesorem liceum w Nancy; wkrótce minister oświaty Duruy powoła! go do swego gabinetu; to zbliżyło L-a do Napoleona III: został nauczycielem je-Po upadku Cesarstwa wykładał

¹ de France“; jest ono bliskie ukończenia, a ma j objąć dzieje Francyi od początku aż do wybu-! chu Rewolucyi 1789 r. W mies. „Revue de deux mondes“ L. pomieścił wiele artykułów i rozpraw z dziejów średniowiecznych, zwłaszcza dotyczących genezy państwa francuskiego, a raczej frankońskiego: te jednak nie zostały zebrane w tom oddzielny, redaktorem „Revue de Paris“, mieścił szereg przyczynków i wspomnień z własnej młodości i nauki swojej, artykułów ] ważnych nietylko dla jego osoby i życia, ale i dla dziejów współczesnych we Francyi (oddzielnie: „Questions d'enseignement national“, Paryż 1885; „Etudes et étudiants“ 1890 i „A propos de nos écoles“ 1895). Są to prace o charakterze pedagogicznym, bo L. w tych właśnie czasach pracował z kierownikami wyższych zakładów naukowych nad reformą nauk w uniwersytetach i egzaminów, i nie bez rezultatu, bo szereg wszechnic francuskich (Lyon, Bordeaux, Paryż) reformy te przeprowadził u siebie. Cieszy się L. wielką sympatyą jako profesor wśród uczniów swoich. Nadto: „La question d’Alsace dans une âme d’Alsacien“; „Sully“ (Paryż 1880); „La bataille de Bouvines“ i „Vue générale de l'histoire politique de l’Europe“

M. G- y.

Lavoisier Antoni W a wrz y nieć, genialny chemik francuski (ob. Chemia T. XI str. 503» (* w r. 1743 w Paryżu), jako syn wzbogaconego kupca, a zarazem miłośnika nauk przyrodniczych, podtrzymującego blizkie stosunki z wybitnymi ówczesnymi badaczami w Paryżu. Dzięki tej okoliczności L., wychowywany i kształcony wzorowo, wcześnie umiłował wiedzę przyrodniczą, pobierał naukę w każdym z poszczególnych jej działów u pierwszorzędnych uczonych w takim zakresie, iż czas pewien wahał się nawet, której z nauk przyrodniczych się poświęcić; ze szczegóhiem zamiłowaniem studyował matematykę i chemię (tę ostatnią pod kierunkiem G. F. Rouellé’go) a także astronomię, botanikę, mineralogię i geogno-zyę. Już w r. 1764 odznaczył się L. pracą samodzielną, a mianowicie rozwiązaniem trudnego zagadnienia konkursowego, ogłoszonego przez rząd francuski. Kwestya dotyczyła naj-racyonalniejszego oświetlenia ulic wielkiego miasta, tak ze względu na efekt świetlny jak nie mniej i na konstrukeye aparatów i ekonomiczne zużywanie materyałów. Odpowiedź L-a, oparta na licznych spostrzeżeniach, uznaną została przez Akademię Nauk ża najlepszą z nadesłanych i nagrodzona 2 000 liwrów. L. nie przyjął jednak nagrody, prosząc o jej podział pomiędzy trzech swych współzawodników, aby tym sposobem wynagrodzić im choć w części wydatki, związane z przeprowadzeniem doświadczeń. Tak się też stało, L-a zaś uczczono publicznie na uroczystem posiedzeniu Akademii w r. 1766 wręczeniem medalu pamiątkowego, ofiarowanego przez króla. Wspomniana praca była też główną przyczyną powołania młodego L-a w r. 1768 na członka Akademii; odtąd poświęcał się on prawie wyłącznie badaniom chemicznym. Dążąc do możliwej niezależności materyalnej, któraby pozwalała na łożenie środków na kosztowne doświadczenia, L. obejmuje w'r. 1771 stanowisko głównego poborcy podatków; mógł więc nietylko poświęcać się niepodzielnie badaniom naukowym, lecz rozległe swe wiadomości zużytkować dla dobra kraju i społeczeństwa. W r. 1776 L. obejmuje zarząd naczelny rządowemi fabrykami saletry i prochu i wnet wykazuje niezwykłe uzdolnienie stosowania zdobyczy naukowych do celów praktycznych: proch francuski był za czasów kierownictwa L-a bezsprzecznie najlepszym w Europie, co po jego śmierci znacznie zmieniło się na gorsze, a przekonali się o tern Francuzi w czasie wojen z Anglią. L. był też autorem wielu rozpraw ekonomicznych, a stale powoływano go do wszelkich komisyi, w których głęboka wiedza i zdolności zastosowania jej do celów życia praktycznego odgrywały wielką rolę. Przykładem tego rodzaju powierzonych L-wi misyi jest m. in. opracowanie najodpowiedniejszego sposobu wyrobu banknotów. L. hył też jednym z członków komisyi do ustalenin systemu miar i wag. Poza temi ściśle z nauką związanemi zadaniami spełniał gorliwie szereg obowiązków natury społecznej: w r. 1787 był z wyboru członkiem zarządu prowin-cyonalnego w Orleanie, w roku następnym administratorem ,,Caisse d’escompte“, w r. 1791 wydrukowano na koszt rządu sprawozdanie L-a dotyczące poboru podatków: p. t. ,,Traité sur la richesse territoriale de la France“. Jednak aui zasługi dla ojczyzny ani sława reformatora jednej z wielkich nauk nie uratowały L. od grozy czasów terroru Robespierre’a, który bez wytcłmienia zgładzał ze swej drogi wszystkie jednostki o rzetelnych zasługach, a tembar-dziej ludzi niezwykłych, ściągających na się jego nienawiść i nieufność. Wskutek błahej denuncyacyi, zarzucającej L-wi wymuszenia, spełnione jakoby przy poborze podatków, a także falsyfikacye tytoniu przez dodawanie wody . i szkodliwych dla zdrowia ludu ciał (L. był bowiem zwierzchnikiem monopolu tabacznego) zasiadł on na ławie oskarżonych, co wówczas równoznaczne było ze skazaniem. Odwaga przyjaciela, który przed trybunałem odczytał spis zasług L-a, była bezskuteczną, wobec brutalności i ograniczenia władców chwili, zadokumentowanej tak wyraźnie w orzeczeniu przewodniczącego sędziego w konkluzyi: „nous n’avons plus besoin des savants“. L. zakończył życie ze spokojem i głęboką rezygnacyą, licząc .lat 51. Chemiczne badania L-a odznaczają się ścisłością spostrzeżeń, wzorowem przedstawieni faktów, a zarazem jasnością wniosków i konsekweneyi. Wielce pomysłowy w wyborze środków pomocniczych, a wynalazczy w budowie nowych przyrządów i szerszem zastosowaniu już znanych, przytem w swej wytrwałej pracy zawsze zdążający do wielkiego wytkniętego naprzód celu, L. mimo liczuie podejmowane zagadnienia, osiągnął w chemii dokładniejsze poznanie zjawisk, niż przed nim było możliwem, i ze spostrzeżeń swych wysnuwał słuszniejsze i ogólniejsze poglądy teoretyczne niż którykolwiek z jego poprzedników. Wielce płodną samodzielność L. łączył z gruntowną znajomością wszystkiego, co przed nim w chemii zdziałano; niektóre z kwestyi, które zawdzięczają L-owi swój postęp, przedstawił on zarazem ze strony historycznej z dokładnością, świadczącą o niezwykłej jego uczoności. Dziwnem wydaje się jedynie, iż milczeniem pomija on prace swych bezpośrednich poprzedników w tych wypadkach, gdy opracowywa podjęte przez nich tematy i rozwiązuje zgodnie z nimi. Czyniono z tego L-wi ciężkie zarzuty i choć nie jest on bez winy, na częściowe usprawiedliwienie zasłużył sobie tern. iż fakty, przezeń przemilczane, stanowiące nieraz o pierwszeństwie innych uczonych, dotyczyły tylko oderwanych spostrzeżeń, podczas gdy wszystkie prace L. są pomiędzy sobą w koniecznym związku, a badania, z których samodzielnie wysnuł największe

za-

prawdy, doprowadziłyby go niewątpliwie do tychże odkryć, jakie i inni uczeni przed nim poczynili. Prace L-a związane z ugruntowaniem nowej teoryi zjawisk chemicznych, nie są bynajmniej ułamkami działalności, skierowanej w rozmaitych czasach ku tym lub owym zagadnieniom chemii; przeciwnie, wszystkie one przeniknięte są i spojone jedną myślą przewodnią, a mianowicie dążeniem do wyświetlenia istoty wapnienia i palenia się ciał, a z chwilą gdy poznano rolę, jaką w tych przemianach odgrywa tlen, do określenia jego znaczenia w chemii wogóle. Badania, dotyczące tlenu, jednego z najważniejszych ciał wchodzących w zakres chemii, stały się pierwowzorem dla pracy nad innerai ciałami; w sposób genialny L. potrafił ująć najrozmaitsze zjawiska, polegające na odszcze-pianiu tlenu lub łączeniu się z nim, a spostrzeżenia swe objaśnić zupełnie zadawalająco. Dopiero w jego badaniach, zwłaszcza jako przeprowadzenie dowodu słuszności poglądów teoretycznych, znalazła ogólniejsze zastosowanie waga chemiczna, a stosunki ilościowe uznane zostały za główne podstawy wyjaśnienia zjawisk. Ścisłość, z jaką L. wykonywał oznaczenia ilościowe, bystrość umysłu, z jaką tworzył na ich zasadzie swe poglądy naukowe stały się podwaliną tego kierunku, który następców L-a doprowadził do tak licznych i ważnych wyników. Początkowe prace L-a, nie-posiadały większego znaczenia dla teoryi chemicznej, lecz wykazały w nim doskonałego eksperymentatora, a temsamem utorowały mu drogę do przyszłych zwycięstw nad stronnikami flogistonu, którzy już w młodym uczonym uznali miarodajnego pracownika. Okres ten poświęcony pracom analitycznym, a także fizycznym i innym, trwał do r. 1772, w którym L. złożył akademii pierwszą swą pracę o pochłanianiu powietrza przy kalcynacyi (wapnie-niu) względnie paleniu się ciał. Po niej nastąpił cały szereg badań, stanowiących ogniwa jednego wspólną myślą twórczą powiązanego łańcucha. W r. 1774 L. wykonywa doświadczenie z kalcynacyą cyny, stwierdzając przyrost na wadze cyny, równy wadze pochłoniętego powietrza. W tymsamym roku L. dowiaduje się od bawiącego w Paryżu Priestley a o wykryciu przezeń tlenu, przerabia doświadczenie z tlenkiem rtęci i dochodzi do wniosku, że właśnie tlen jest tym składnikiem powietrza, który bierze udział w paleniu, w ten sposób kładzie podwaliny swej tlenowej teoryi palenia. W związku z tern wykazuje, że kwas węglowy (ówczesne stałe powietrze) składa się z węgla i tlenu, prowadzi badanie spalenia się dyamen-tu, od 1777 r. ogłasza dalsze przyczynki do nowej teoryi palenia, mianowicie o spaleniu się fosforu, własnościach kwasu fosforowego, o podporządkowaniu swej teoryi i tych także zjawisk, w których nietylko ciało palące się pochłania tlen, lecz przytem zachodzi i wydzielanie się ga

zów jako produktów spalenia, np. świecy. Po ogólnej teoryi spalenia następują prace nad kwasami, w których L. podkreśla obecność tlenu, jako wspólnego składnika kwasów węglowego, siarkowego, azotowego (tutaj dzieli zasługi odkrywcy z Cavendishem), fosforowego; od 1778 ogłasza rzecz o naturze kwasów i u-znaje tlen za zasadę kwasotwórczą, w 1781 podaje wyniki ilościowego rozbioru kwasu węglowego, bardzo zbliżone do późniejszych, jednocześnie proponuje nową terminologię, która w pełni uwydatniła wyniki reformatorskich jego prac. Zbadawszy istotę kwasów, L. zwraca się znów ku tlenkom zasadowym i w r. 1782 składa Akademii rezultaty swych doświadczeń, stwierdzających niezbicie, że są to połączenia metalów z tlenem (według nomenklatury L-a oxygen = kwasoród). Podane wyniki ; ilościowego oznaczenia zawartości tlenu nie mogły być dokładnemi, choćby dlatego, że L. nie uwzględniał różnych stopni utleniania. Zjawisko rozpuszczania się metali w kwasach nastręczało L-wi wiele trudności; skąd metale, przy rozpuszczaniu się, czerpią tlen i skąd bierze się wydzielający się wodór? Dopiero wiadomość o odkryciu Cavendisha, że przy spalaniu wodoru powstaje woda, nasunęła mu myśl rozwiązania dręczącej go zagadki L., zgodnie ze swoją podstawową teoryą palenia się, rozstrzygnął, że woda, jako produkt spalenia wodoru, składać się musi z wodoru i tlenu, dokonał syntezy wody, podając bardzo zbliżony do obecnie oznaczonego ilościowy stosunek obu gazów, szukał potwierdzenia swego mniemania na drodze analitycznej, rozkładając parę wodną ponad rozżarzonem żelazem i kon-j statując, że tlen wiąże się z żelazem, a wo-| dór daje się wykryć w stanie wolnym. W ten sposób L. podał rzeczywisty skład wody, razem znalazł rozwiązanie zagadnienia, dotyczącego rozpuszczania się metali w kwasach; podług L-a kwas nigdy nie łączy się z metalem, lecz z tlenkiem jego, metal utlenia się najpierw kosztem tlenu kwasów lub towarzyszącej im wody. Prace te przyczyniły się do zupełnego zgnębienia teoryi flogistonu i ugruntowania nowej lavoisierowskiej teoryi. Twórca jej już w r. 1778 wystąpił przeciw fiogi-stonowi z przyczynkiem „o paleniu się“, w r. 1788 znów ogłosił rzecz „o flogistonie“, w o-bydwuch pracach dowodził sprzeczności teoryi Stahla z faktami, wykazywał brak konsekwen-cyi w objaśnianiu zjawisk. Od r. 1785 teorya L-a zaczęła zdobywać powszechne uznanie; zwolennikami jej we Prancyi stali się Ber-thollet, Guyton de Morveau i Fourcroy; uczeni ci razem z L-m założyli w r. 1789 ,,Annales de Chimie“, organ nowej nauki, jako przeciwstawienie ,,Journal de Physique“, broniącemu flogistonu. W zapale szowinistycznym, kiedy w czasach Wielkiej Rewolucyi uczucia narodo-i dowe były silnie podniecone z racyi napręże-

Ur A J. G.

Przypadków Doświadczyńskiego“. Ogłosił drukiem: „Myszeis, poema w X. pieśniach... przetłómaczone z polskiego na franc, język przez J. B. Lavoisier, Kanonika Mohilow-skiego“. — „La Souriade, poème en X Chants traduit du polon, en français“. (Wilno, druk Alex. Żółkowskiego, J 817, w 8-ce, LXXXVI, 146 i 8str.); „L’Histoire. Ouvrage d’Ig. Krasicki... traduit du Polonais en Français par J. B. L. Chanoine de Mohilew“ (Paryż 1817, w 8-ce, str. 195); „Aventures de Nicolas Doświadczyń-ski, par... traduites du polon, en fran. par J. B. L. Chan Mohil. et membre honor, de l’A-

(1888).

nia stosunków politycznych, zwolennicy L-a, wbrew jemusamerau, ochrzcili nową teoryę spalania ,,chimie française“. W związku z wiekopomną teoryą spalania dokonał L. niepoślednich odkryć w chemii organicznej. Mówiliśmy już o tłómaczeniu powstawania kwasu węglowego podczas palenia ciał organicznych; z rozpoznaniem składu wody badacz posunął się dalej i wykazał, że przy całkowitem spalaniu alkoholu, oleju, wosku, otrzymuje się jedynie kwas węglowy i wodę, że więc ciała te składać się mogą z węgla, wodoru i tlenu. L. wykonał wiele analiz ciał organicznych w strumieniu tlenu, a chociaż wyniki ich okazały się dalekiemi od dzisiejszych, zasada utrzymała się dodziśdnia. Oprócz prac czysto chemicznych oddawał się L. jeszcze pracom fizycznym i fi-zyologicznym. Do pierwszych należą badania ciepła utajonego, pary i gazów jako połączenia płynów z cieplikiem, wspólnie z La Placem prowadził badania ciepła właściwego różnych substanc-yi, rozszerzalności ciał od ciepła, powstawania elektryczności przez parowanie. Do drugich—pierwszorzędnej doniosłości praca, wyjaśniająca proces oddychania (r. 1777). L. dowiódł, że oddychanie potrzebuje koniecznie tlenu w atmosferze, że ten tlen zamienia się na kwas węglowy, proces więc oddychania wykazuje zupełną analogię do procesu spalania się ciał organicznych, i jest źródłem ciepła. Razem z Seguinem badał znaczenie w gospodarce życia organizmów zjawiska parowania. Wyniki tych badań, nawet ze względu na ilościowe dane, długo jeszcze będą podstawą dla późniejszych badaczy. Reasumując wyniki prac L-a, ujmując jego znaczenie w kilku słowach, możemy powiedzieć, że L. pierwszy nadał badaniom chemicznym kierunek ilościowy i jak nikt umiał z uiego skorzystać, przeobrażając całą naukę. Niezwykła umiejętność opanowania przedmiotu, wytrwałość w pracy, genial-ność tego człowieka sprawiły, że potrafił on obejmować przedmiot nietylko w głównych rysach, lecz chwytał i tak zwane przypadkowe okoliczności, dzięki czemu na zasadzie już nagromadzonego przez innych materyału, a przez siebie przerabianego, następnie i świeżo zupełnie zebranego wysnuł poglądy naukowe, będące w znacznej mierze podstawą chemii nowoczesnej. Prace swe L. drukował w Pamiętnikach Akademii Paryskiej w 1768 —1787, kilka niewielkich przyczynków w „Journal de Physique“, w pamiętnikach paryskiej Académie de médecine, z czasem jak wspomnieliśmy, posiadł własny swój organ wr „Annales de Chimie“. Ogół prac zamierzył wydać jeszcze sam, ale dopiero po śmierci jego wyszły 2 tomy: „Mémoires de Chimie“ (1805). Z większych oryginalnych prac L. ogłosił w r. 1774 „Opuscules physiques et chymiques“ i „Traité élémentaire de chymie, présenté dans un ordre nouveau et d’après les découvertes modernes“ (1789).

Wielka Eneykl Illustr. Ser. I. Tom XL 111. Zesz 337b

„Traité“ zawiera wykończony, nadzwyczaj konsekwentny wykład nowej teoryi. Całkowity zbiór prac w 6 tomach wydano w r. 1864--93. (Podług Historyi Chemii Koppa).

Lavoisier (także Lavoissier, Lavoi-sieur, Lavoissieur) Jan B., kanonik katedralny wileński i mohylewski, proboszcz po-bojski, od r. 1823 infułat gieranoński, członek honorowy uniwersytetu wileńskiego, tłómacz niektórych dzieł Krasickiego („Myszeis“, „Mo-nachomachia“, „Przypadki Doświadczyńskiego“) i historyi Naruszewicza na język francuski (* 1766—f 1841). Przekłady swe L. odczytywał na posiedzeniach uniwersytetu wileńskiego: na posiedzeniu akademickiem d. 15 maja 1818 r. czytał przekład francuski pierwszej części „Monachomachii“ Ig. Krasickiego; na posiedzeniu d. 15 maja 1821 r. — wyjątek z przekładu francuskiego Historyi Polskiej Ad. Naruszewicza. Na posiedzeniu d. 15 lutego 1819 r. L. ofiarował dla biblioteki uniwersyteckiej przekład francuski

cad. de Vilno. Précédées de l’Eloge de l’auteur par le Comte Stan. Potocki Senat. Palatin“ (Paryż 1818, w 8-ce, XXXVIII IX i 268 str.). Przekład pierwszych tomów historyi Naruszewicza pozostał w rękopisie. — Lit. Józef Bieliński: „Uniwersytet Wileński (1579 —1831)“ (Kraków 1899 — 1900, 3 t.).    Hr-

Lavoix Henryk Michał, numizmatyk francuski (* 1820—f 1892). W 1849 wstąpił do Biblioteki Narodowej, do oddziału medali, który skompletował, a częściowo (oddział arabski) stworzył i skatalogował. W r. 1870 był głównym konserwatorem w oddziale medali i starożytności. Prace jego naukowe nie przeszkadzały mu poświęcać się literaturze (zajmował się krytyką), był nadto i lektorem w „Théâtre Français“, i stanowił też powagę w sprawach teatru. Cieszył się ogólną sympatyą autorów, nawet wtedy, gdy sąd jego nie był pochlebnym. Napisał: „Les Peintres arabes“ (Par, 1876); „Monnaies et légendes arabes frappées en Syrie“ (1877—78); „Catalogue des monnaies musulmanes de la Bibliothèque Nationale“

St. Db.

Lavoix Henryk Marya Tallemant, pisarz francuski (* 1846). W r. 1866 wstąpił do Biblioteki Narodowej do oddziału druków, w r. 1884 został konserwatorem tegoż oddziału,

Genowefy. Zajmował się historyą muzyki i napisał m. in. wiele prac z tej dziedziny: „Les Traducteurs de Słiakespeare en musique“ (1869); „La Musique dans la nature“ (1877); „La musique dans l’imagerie du moyeu âge (1875); „Histoire de rinstrumentation (1878); „Le Chant des principes et son histoire“ (1881); „La Musique du siècle de Saint Louis“ (1881—83) „Histoire de la musique“, „La musique française“ (1891); „Les Bibliothèques et leur public“

St. Db.

a w r. 1885 administratorem biblioteki św.

(1891).

Lavrion, m. w Grecyi, ob. Er gast er i a.

Law Jan, słynny finansista i awanturnik, rodem szkot, syn bogatego bankiera i jubilera (* w Edynburgu w kwietniu 1671—f 21 marca 1729 w Wenecyi). Obdarzony ujmującą powierzchownością, od młodych lat wykazywał wybitne zdolności matematyczne, oraz łatwą oryentacyę w sprawach finansowych. W wieku lat 20 wyjeżdża do Londynu, używa tam życia, odznaczając się niezmierną rozrzutnością, popada wr długi, które spłaca jego matka, podobno pochodząca z rodu ks. Argyle’ôw. W r. 1694 w pojedynku o kobietę zabija przeciwnika na śmierć i ułaskawiony na wieczne więzienie, ucieka z domu kaźni w r. 1695; w Holandyi studyuje handel i finanse, we Włoszech zapoznaje się z operacyami banków w Genui, Wenecyi i Medyolanie. Wygrywa przytem znaczną summę w karty. W końcu w. XVII ułaskawiony wraca do Szkocyi i zaczyna myśleć o poprawie warunków ekonomicznych swej ojczyzny. W r. 1700 składa parlamentowi „Proposais a. reasons for constituting a council of trade in Scotland“ (zaleca utworzenie rady handlowej). W r. 1705 występuje z powodu reformy banku szkockiego z nowym memorya-łem „Money a. trade considered with a proposai for supplying the nation with money“ (użycie drogocennych metalów jako środka wymiany zwiększa ich zapotrzebowanie i wywołuje ich drożyznę. L. proponuje zastąpienie pieniędzy banknotami oraz założenie banku państwowego, który oprócz zwykłych operacyi objąłby kierownictwo wielkiemi przedsiębiorstwami przemysłowemi i handlowemi). Planów L-a parlament nie uwzględuił, ale nadały mu one rozgłos. Wkrótce wyjeżdża z Anglii, bawi w Brukselii i Paryżu, skąd zostaje wygnany, przeby-we Włoszech, wszędzie prowadząc życie rozrzutne, oddając się spekulacyom giełdowym i grze w karty i stwarzając coraz-to nowe kombina-cye finansowe. Po ukończeniu wojny o suk-cesyę hiszpańską uzyskuje, dzięki możnym protektorom, pozwolenie na przyjazd do Prancyi, którą obrał za widownię swej działalności. Kraj ten znajdował się w zupełnej ruinie ekonomicznej. Gdy w r. 1715 umarł Ludwik XIV, dług państwowy wynosił 2 412 mil. liwrów, a dochód cały z podatków 160 mil. (stąd 90 mil. szło na spłatę procentów od pożyczek).

Ogłoszenie bankructwa państwowego wydawało się nieuchronnem. L. wystąpił wtedy z inemo-ryałem i listami o bankach do regenta, ks. Orleańskiego („Mémoires sur les Banques“ i „Lettres sur les Banques à son Altesse Royale Monseigneur le Duc d’Orléans“). Dowodził w nich że najlepszym środkiem ożywienia przemysłu i handlu, zwiększenia ilości pieniędzy i zmniejszenia stopy procentowej jest założenie banku obdarzonego prawem emisyi banknotów. Projekt banku państwowego został odrzucony, ale w r. 1716 L. uzyskał koncesyę na bank prywatny, „Banque Générale“, na lat 20; kapitał zakładowy wynosił 6 mil. 1. (1200 akcyi po 5000 1.). Rząd postawił za warunek, że tylko ¹/₄ część wartości akcyi będzie przyjmowana w gotówce, ³/₄ zaś w zdeprecyonowanych biletach państwowych, skutkiem czego istotna wartość kapitału zakładowego spadła do 3 300 000 1. Pierwsze półrocze dało 7¹/₂°/₀ dywidendy; zaufanie do banku wzrosło. W r. 1718 L. założył „Compagnie d’Occideut“, znaną bardziej pod nazwą Kompanii Mississipi, dla handlu z Luizyaną, korzystając z ustąpionej mu przez Crozat’a koncesyi na wyłączny handel z tą prowincyą. Prócz tego kompania otrzymała przywilej na handel z Kanadą. Koncesya brzmiała na 25 lat, kapitał akcyjny wynosił 100 mil. 1. (200 000 akcyi po 500 1.). Wypłata miała się odbywać \% - biletami państwowemu po cenie al pari, chociaż te bilety straciły były połowę swej wartości. Wierzyciele państwa zyskali przez to możność lokowania biletów po nominalnej cenie, ale sprzedaż akcyi szła wolno, ponieważ przedsiębiorstwo luizyańskie nie wzbudzało zaufania. Niechętny L-owi minister finansów D’Argenson wyrobił braciom Paris dzierżawę generalną poborów państwowych za summę 48 V₂ mil. rocznie, z prawem wypuszczenia akcyi na 100 mil. 1. po 1000 1. każda. Akcye te, jako pewniejsze, znalazły niezwłocznie popyt, podczas gdy akcye L-a spadły na połowę wartości nominalnej. Pomiędzy „systemem“ L-a i „antisystemem“ D’Argensona rozpoczęła się walka; L. uzyskał wtedy zamianę swego banku na „Banque royale“, przyczem akcye komp. Mississipi miały być wykupione przez króla (wypłata jednak nie nastąpiła) i stać się własnością państwa. W r. 1719 z Kompanią Mississipi połączono Wschodnio-indyjską i Chińską, znajdujące się w stanie upadku; odtąd przedsiębiorstwo nosi nazwę „Compagnie des Indes“. Postanowiono wypuszczenie nowych akcyi na 50 mil. (po 500 1. w kursie 550 1. płatne ratami po 50 1.). Prawo nabycia jednej nowej akcyi było przyznane tylko posiadaczowi 4 starych, skutkiem czego stare stały się poszukiwanemi. Zapisy na akcye przewyższyły kapitał akcyjny, kurs ich podniósł się do 750 1. D. 25 lipca 1716 rząd oddał L-i w dzierżawę na 9 lat prawo bicia monety za 50 mil., d. 25 sierpnia t. r. przelał na

Lawa.—Lawatywa.

43

niego dzierżawy generalną podatków braci    wać się projektami finansowemi. Smutny los

Paris, prócz tego L. uzyskał monopol tytunio-    operacyi finansowych L-a tak dalece zniechęcił

wy, dzierżawę dochodów państwowych niesta- rząd francuski, że aż do panowania Ludwika XVI łych i t. d. Bank otrzymuje pozwolenie na nie zezwalał on na tworzenie jakichkolwiek in-coraz-to nowe emisye banknotów, oraz na wy- stytucyi kredytowych. —Pisma L-a wydał de Se-puszczenie nowych akcyi. Wiadomość o kon- novert „Oeuvres de L.“ (Paryż 1790), później cesyach oraz obietnice wysokich dywidend E. Daire w dzieie: „Economistes financiers poruszają opinię pnbliczuą. Popyt na akcye i ich    du XVIII s.“ (Paryż 1843). — Li teratura:

man „Ł. u. sein System“ (Monachium 1853); S. Levasseur „Recherches historiques sur le système de L.“ (Paryż 1854); J. C. Horn „Jean L.“ (Lipsk 1858); S. Alexi '„John L. u. sein System (Berl. 1858;; A. Adler art. o L-u w „Hand-

T. R.

kurs wzrasta. W końcu sierpnia 1719 kurs ich [ A. Thiers „L. et son système des Finances“ wynosi 3000 1., później 5 000, 10000 1. i więcej, j (Paryż 1826 i 1858); L. Blanc „Histoire de la Głównym ośrodkiem gry staje się ./niewielka , Révolution française“ (t. I); A. Cahut „L., son uliczka Quincampoix. Publiczność stacza praw- j système et son époque“ (Paryż 1853); J. Hey-dziwe bójki o akcye. W kilka chwil powTsta- i ją olbrzymie fortuny. D. 30 grudnia 1719 L. przedstawia na zebraniu akcyonaryuszy bilans, wykazujący dywidendę wysokości 40°/₀ od kapitału do podziału, co zresztą, przy ówczesnym

Z. w.

Lawatywa (z łac. apteczno-lekarskiej reme-

kursie 9000 1. za akcyę, daje tylko 2.22% zy- wört. d. Staatswiss. (t. V). sku. Na początku r. 1720 L. odnosi ostatecznv Lawa, wszelka masa ognisto-ciekła naturalna, tryumf nad swym wrogiem d’Argensonem i zo- j wylana przez wulkan na powierzchnię ziemi, staje mianowany na jego miejsce kontrolerem ciekła jeszcze lub już zastygła. Nazwa ta nie generalnym finansów. Był to punkt kulmina- ściąga się do jakiegoś określonego typu skalne-cyjny jego karyery. Przedsiębiorstwa Kompa- go, lecz oznacza tylko (morfologiczne pojęcia nii Indyjskiej miały fikcyjny charakter. Ko- skał jaknajrozinaitszych, z zastygającego stopu lonistów nie podobna było werbować dobrowol- J wulkanicznego powstających (ob. Petrogra-nie. Uciekano się do pomocy policyi, która ! fia, Skały), zabierała na ulicy włóczęgów i siłą transporte- i

wiść skierowała się przeciw L-wi, któremu przypisywano całą winę; uniknąwszy śmierci z rąk wzburzonego tłumu, uciekł on do Brukselli w grudniu r. 1720, unosząc z sobą, jak twierdzi w meinoryale do ks. de Bourbon wystosowanym, tylko 800 luidorów, a kiedy przyjeżdżał do Francyi, posiadał 1 600 000 1. Cały majątek jego, składający się przeważnie z dóbr ziemskich, skonfiskowano. Umarł w nędzy i samotności, do końca życia nie przestając zajmo-

wała do Luizyany. Obudziła się nieufność; j dium lavatiuum — lek przemywający, od łac. L. usiłuje powstrzymać ruch zniżkowy śród- j lauare — myć, $ przemywać; a zatem błędnie kami gwałtownemi, mijającemi się z celem. , mówią niektórzy lewatywa), czyli enema Ukazują się edykty ustanawiające agio bank- (z grec, ro lvsp,a) jest to wstrzyknięcie ilości notów na pieniądze w wysokości 5%, ograni- pewnej płynu do odbytnicy (ob.), przedsiębrane czające używauie brzęczącej monety, zabrania- w celach leczniczych. — Zadanie L-y może jące jej przewożenia z miejsca na miejsce, być trojakie: J) Wypróżnienie stolca (Clysma obniżające wartość złotych i srebrnych pienię- évacuant). — 2) Wprowadzenie tą drogą do u-dzy, zabraniające trzymać gotówkę w ilości stroju leków nań działających {Cl. médication) większej od 500 1., zakazujące wyrobu naczyń i 3) Odżywianie {Cl. nut viens) w razach takich, i upiększeń z metalów drogocennych i t. d. \ gdy już tylko tą drogą rzeczy spożywcze do u-Nic nie pomagało. Próbowano powstrzymać ! stroju wprowadzić można. '— Najczęściej sto-spadek akcyi ustanowieniem ich kursu na 9000 | sowane bywają L-y rodzaju pierwszego, t. j. 1. i ogłoszeniem wymiany po tej cenie na bank- j wypróżniające, dawane bądź w zamiarze noty. W krótkim czasie ogromna ilość akcyi ułatwienia wypróżnień stolca zapartych, bądź przechodzi do banku, emisya banknotów wzrasta też, aby - odbytnicę oczyścić zupełnie przed dodo 2 miliardów 1. Banknoty w porównaniu konaniem w niej jakiego zabiegu chirurgiczne-z brzęczącą monetą tracą 60% swej wartości: go. — Do wywołania wypróżnień stolca używa pozostawało jedno — ogłosić bankructwo. Dro- j się wody letniej, naparu rumianku, lub innych bne 10-liwrowe banknoty obiecano wymieniać ziółek, dodając do nich nieco oliwy, oleju lniana gotówkę, przyczem napływ publiczności był nego lub rącznikowego, mydła, soli, miodu, taki, że kilka osób zaduszono. Większe bank- octu i t. p. Wszystkie domieszki te, których noty zamieniono na 2 - procentową rentę, w zawsze dodawać należy oględnie, mają na celu końcu dekretem * 10 paźdź. 1720 ogłoszono wzmocnienie i przyśpieszenie działania L-y, unieważnienie banknotów. Powszechna niena- jednakże najczęściej wystarcza sama woda letnia, gdy zaś chodzi o proste oczyszczenie odbytnicy przed operacyą jaką, przymieszki wszelkie są zbyteczne. — Ilość płynu wstrzykniętego, aby wywołać wypróżnienie stolca, bywa średnio dla dorosłych 180 — 300 gramów, dla dzieci starszych 120 — 180 gr., dla drobnych 60—150 gr. — L-y lecznicze działać mają bądź bezpośrednio na błonę śluzową odbytnicy, bądź też, i to przeważnie, przez nią na ustrój cały. Ponieważ płyn wstrzyknięty w tym ra-

Stosowanie

cm.

na

na-

do tegosamego służy

zarazem

Dr, J, P.

Lawenda (Lavendula), roślina należąca do rodziny wargo waty ch (Labiatae); około 20 gatunków: 1) L. spica Chaix, L. prawdziwa, pospolita, rosnąca po suchych wzgórzach Europy południowej; u nas hodowana zazwyczaj po ogrodach dła swej woni i dla zebrania z niej kwiatów, które potem w aptekach i domowem użyciu mają swoje zastosowanie. Gałązki proste, drzewiaste, najwyżej 2 lub 3 stóp dorastające, od dołu gęsto liśćmi porosłej liście siwe, bezo-gonkowe, równowązko-lancetowate, brzegiem podwinięte; drobne kwiatki wargowate, wo modrawe czyli błękitne, w długi kłos przerywany ułożone, w lipcu i sierpniu kwitnące. L. za potarciem ma bardzo woń przyjemną, ale najbardziej pachną jej kwiatki i dlatego też zbierają je w wielkiej ilości dla otrzymania z nich olejku i wody lawendowej. 2) L. officinalis Chaix, L. rera DC.; krzew rosnący w Algierze, na w. Kanaryjskich, w Hiszpanii, płd. Francyi i płd. Włoszech, Azyi Mnieszej; zwłaszcza kwiaty służą do wydobycia wonnego

zie do odbytnicy powinien w niej pozostawać czas dłuższy, aby mógł działanie swe rozwinąć, więc też ilość jego powinna być niewielka, nieprzekraczająca połowy ilości używanej do L-yw wypróżniających, nadto i sam płyn nie powinien drażnić błony śluzowej odbytnicy, dla tego też zawsze do niego dodawany bywa krochmal, kleik z kaszy owsianej lub ryżu, odwar korzeni storczykowych (Tuber a Salep), guma arabska i t. p.—Z leków w Ł-ach takich najczęściej zadawane bywają odurzające i działające na nerwy, jak n. p. makowiec (Opium), wyciąg albo nastój wilczej jagody (Belladonna) czarcie łajno (Asa foetida), kozłek (Valeriana) i t. p., rzadziej sole, działające już w dawkach drobnych, jak n. p. octan ołowiu (Plumbum a~ ceticum) i emetyk (Stibio-Kali tartaricum). L-y tego rodzaju zalecane też bywają u dzieci przeciwko pasorzytom (robakom), gnieżdżącym się w odbytnicy; w tym razie do płynu klej-kiego dodaje się octu, czosnku, odwaru nasion bylicy glistnika (Decoctum Sem. Cinae) i soli miedzi.—Jeszcze do końca w. XVIII L-y lecznicze były bardzo rozpowszechnione, nawet nadużywano ich często; dziś stosowanie ich jest słusznie ograniczone. — L-y odżywcze, zalecane dotąd jako środek ostateczuy, gdy chory już w żaden sposób inny odżywiać się nie może (niedrożność przełyku, jadłowstręt nieprzezwyciężony u obłąkanych i t. p.) składają się zwykle z rosołu mocnego, w którym roz-beltano żółtko jajeczne, z mleka, również z żółtkiem, z soku wyciśniętego z mięsa surowego i t. p., zazwyczaj także z dodatkiem krochmalu, albo odwaru korzenia storczykowego; dodawane bywa także i wino. Jako lek krzepiący i orzeźwiający zalecane bywają także L-y z wina samego, przyczem unikać należy win wytrawnych, najodpowiedniejsze do tego są wina hiszpańskie słodkie, zawierające sporo wyskoku i przednie francuskie czerwone. Skuteczność L-yw takich, niestety, jest niewielka, ponieważ za pośrednictwem błony śluzowej odbytnicy ustrój tylko bardzo niewiele przyswoić sobie może. — Ilości płynów wstrzykiwanych naraz także muszą być niewielkie (100 —150 gramów), lecz wstrzykiwania kilkakrotnie na dzień ponawiać należy. Każdą L-ę leczniczą lub odżywczą, poprzedzać powinna wypróżniająca. — Wspomnieć tu jeszcze trzeba o L-ach działających tylko mechanicznie, zalecanych przeciwko nagromadzeniu się kału spieczonego w kiszce grubej; wlewa się wtedy do kiszki za pomocą cewki długiej a giętkiej, wprowadzonej głęboko, ilość zuaczuą wody letniej(2 —4 litrów), osiągając przy-tem nieraz skutek bardzo dobry; mniej skuteczne są L-y takie przeciwko zawęźleniu jelit ( Volvu-lus), lub innego rodzaju niedrożnościom kiszek, przeciwko którym zalecano też L-y z powietrza, t. j. wdmuchywanie go do kiszek, za pomocą cewy giętkiej i mieszka; zamiast powie

trza używano też dwutlenku węgla, albo raczej wody przesyconej kwasem węglowym. Xako-niec do tego rodzaju L-yw zachwalano też wdmuchywanie dymu tytoniowego, mającego być pomocą osobliwą przeciwko przepuklinom uwięzionym (ob. przepuklina).

L-yw jest bardzo dawne, znali je już podobno Egipcyanie, przypisujący jakoby wynalezienie ich ptakowi ibisowi (ob.), napewno zaś Grecy i Rzymianie. Zalecają je w dziełach swych: Erasistratos, Asklepiades iOribasios (ob. te nazw.) a pierwszy Celu.s (ob.) wspomina o L-ach odżywczych. Arabowie i lekarze średniowieczni europejscy znają i zalecają je również wielokrotnie. W Starożytności i w Wiekach Średnich narzędziem do dawania L-yw bywała cewka i pęcherz zwierzęcy, napełniony płynem. Uciskając pęcherz, wtłaczano zawartość jego przez cewkę tkwiącą w odbycie. Takie narzędzie b. pierwotne było jeszcze w użyciu powszech-nem w w. XVI, później dopiero, od końca wieku rzeczonego, zaczęto dopiero zamiast pęcherza używać sikawki, — Obecnie do dawania L-ywT służy jeszcze b. często sikawka cynowa średniej wielkości, zawrzeć mogąca do 300 sześ. płynu, opatrzona cewką zaokrągloną końcu, z kości słoniowej, lub z kauczuku, zywana pospolicie s e ry n g ą (z fr. la seringue, a to z gr. aópr(£—p(oę = piszczałka, cewka). Oprócz niej w użyciu są k 1 i z o p o m py i i r y-gatory (ob. te wyr.), posiadające tę wyższość nad seryngą, że za ich pomocą można sobie samemu dawać L-y; również Hegara lejek (ob.), będący przyrządem najwłaściwszym do wlewania ilości wielkich płynu do kiszek, i strzykawka kauczukowa o wyglądzie gruszki wielkiej z cewką kościaną, albo również kauczukową, zbliżająca się bardzo do narzędzia pierwotnego z pęcherza.

szara-

Red.

Dr A. J. G.

Dr. J. F.

olejku. 3) L. Stoechas, Kocanka, rosnąca w Azyi Mniejszej i Całej Europie Południowej, stąd wyspy Hyerskie (Stoechades) wzięły nazwę. Ten rodzaj dostarczył kosmetyków starożytnym a o użyciu ich świadczy sama uazwa rośliny {lavare=myć). Ziele i kwiaty lawendy pod względem lekarskim (herba et flores lauen-dulae) od wieków do dziś dnia używane bywają jako lekko pobudzające, ale zawsze więcej zewnętrznie niż wewnętrznie. Biorą je do robienia kąpieli ziołowych; wchodzą one w skład ziółek aromatycznych, z których robione materacyki służą do okładania ciała zewnętrzuie. W domowem użyciu L-ą wraz z pieprzem tureckim przesypują suknie, futra i dywany, kiedy się je na zimę w skrzynie chowa, aby móle od nich odpędzić. Płócienne woreczki, napełnione kwiatem L-wym, kładą między bieliznę, która tym sposobem przyjemnego zapachu nabiera a niemiłą woń mydła traci. Także z szaf, gdzie konfitury lub cukier się znajduje, L. mrówki odpędza. L. lubi grunt lekki, gorący i na południe wystawiony.

Lawendowy olejek, eteryczny olejek otrzymywany z kwiatów dziko rosnącego lub spe-cyalnie na ten cel we Francyi i w Augli u-prawianej lawendy (ob.) przez destylacyę parą wodną. L. otrzymuje się przy tern w wydajności 0.5 — 3 procentów; najlepsze gatunki pochodzą z Anglii. Jasnożółty płyn o c. gat.

0.875—0.897, wre w 190 — 192°; posiada przyjemny zapach i smak aromatyczny, rozpuszcza się w prawie równej objętości alkoholu, a składa się z terpenu o p. w. 200 —210, pewnej kamfory i żywicy: zmienia się łatwo pod wpływem powietrza i światła. L. znajduje przeważnie zastosowanie w perfumeryi a także jako środek leczniczy przeciw migrenie i cierpieniom nerwowym, w roztworze spirytusowym jako zewnętrzny środek przeciw reumatyzmowi. Szeroko stosowana woda L-owa jest roztworem 175 gr. 1. w 4 litrach alkoholu. Gorsze gatunki olejku lawendowego znajdują zastosowanie do odpowiednich perfum, mydeł, lakierów i farb na porcelanę.

Laweta (z fr. l'affût, włos. affusto, niem. die Laffete, wyraz pochodzi od średniow. łac. fusta = drzewo, to zaś od łac. fustis = kij, drąg), łoże działa ruchome, rodzaj wozu, na którym spoczywa i rusza się działo. — Postaci L-y bywają b. rozmaite; zupełnie jest inna L. dla dział polowych, lekkich i ruchliwych, inna dla oblężniczych, fortecznych i okrętowych; inna dla dział długich (armat i granatników), inna dla moździerzy.—Działa najdawniejsze, leżące na podkładach drewnianych, L-t nie posiadały jeszcze, wynaleziono je dopiero w połowie drugiej w. XV i od czasu tego doskonalono coraz bardziej. Nieomal do końca w. XIX L-y wyrabiano pospolicie z drzewa z okuciem Żelaznem; obecnie przeważnie są używane ze stali, daleko trwalsze, a nawet lżejsze od drewnianych.—Kształt zasadniczy L-y działa potowego i moździerza ob. p. w. A r ty 1 e ry a (T. V, str. 100, ryc. 35 i str. 102, ryc. 40). L. taka składa się z dwu ścian podłużnych, naprzeciw siebie stojących, połączonych między sobą poprzecznicami, bądź równoległych, bądź też z przodu lub z tyłu bardziej nieco do siebie zbliżonych. Ściany to spodem o-pierają się na osi kół, na nich zaś leży działo, opierając się czopami swemi (por. Działo), we wcięciach brzegu górnego ich, przytrzymy-wanemi tam w sposób właściwy; więc do połowy (spodem) działo znajduje się między ścianami, wylot jego zaś wystaje naprzód. Pod końcem tylnym (gronem) działa, między ścianami L-y, znajduje się przyrząd, za pomocą którego zmieniać można nachylenie działa, obracającego się na czopach swych. Koniec tylny, czyli ogon L-y podczas strzelania opiera się o ziemię, podczas jazdy zaś przyczepia się go do t. zw. przodka, albo przodkary (por. ryc. 40 na str. 102 T. V) — Ryc. 35B (T. V, str. 100) ,daje wyobrażenie wystarczające o wyglądzie L-y pod moździerz. — Chociaż ryciny, na które się tu powołujemy, wyobrażają używane dawniej L-y drewniane, ujść jednak mogą za najzupełniej dostateczne, ponieważ zasadniczo nie różnią się od dzisiejszych stalowych artyleryi polowej, posiadających nadto przyrządy zmniejszające cofanie się działa po wystrzale. — Działa ciężkie forteczue, zwłaszcza umieszczone w wieżach opancerzonych, jak również wielkie okrętowe, posiadają łoża stalowe nie podobne do powyższych, o budowie bardzo złożonej, poruszane zaś bywają za pomocą maszyn. Opisanie ich pobieżne, samo przez się trudne, a korzyści niewiele przynieść mogące, opuszczamy, odsyłając do dzieł wymienionych w T. V na str. 102 i dodając do nich jeszcze: A.Demmin ,, Die Kriegswaffen in ihrer geschichtlichen Entwickelung-4 (Gera-Untermhaus 1891, wyd. 3-e), gdzie na str. 926 — 943 znajduje się przeszło 20 ryciu uwidoczniających L-y od ćwierci ostatniej w. XV do końca w. XIX i K. Górskiego „Hist. artyteryi Polskiej“ (Warszawa 1902) gdzie na str. 18, 21 i 40 znajdują się wyobrażenia L-t dawnych; por. też w T. V Encyklop. art. „Ar-tylerya“.

Lawiny, masy śnieżne, zsuwające się w dół ze stoków wysokich i stromych gór. Jeśli nachylenie zbocza górskiego jest stosunkowo niewielkie, massa śnieżna posuwa się powoli i często przeobraża się w lodowiec. W przeciwnym wypadku prędkość staczania się L-y wzrasta szybko: porywa ona napotykane massy śnieżne, głazy, drzewa, szałasy i t, p., zwiększając tym sposobem swą objętość; wreszcie u kresu swej wędrówki, w dolinie, sieje zniszczenie wśród siedzib ludzkich. L-uy bywają dwojakiego typu: 1) zimowe, kurzące (avalanches d'hiver, poudreuses, areins; Staublavinen) tworzą się

Hor

zwykle zimą i składają się z suchego, drobnoziarnistego śniegu, luźno leżącego na zamarzłej uprzednio ziemi lub śniegu. Z drobniutkich kryształków śnieżnych powstaje często w powietrzu obłok śnieżny, towarzyszący L-e. L-y tego typu są szczególnie niebezpieczne z dwu względów: po pierwsze, nigdy nie można wiedzieć kiedy się wytworzą, wystarcza bowiem nieznaczne zakłócenie spokoju w powietrzu (przejście kozicy, przelotny wietrzyk, głośna rozmowa); po drugie, na przodzie mknącej L-y powietrze zostaje ściśnione do takiego stopnia, że powstaje huragan, zmiatający wszystko co napotka na drodze. D. 29 lut. 1908 r. miejscowość Goppenstein, u wylotu budującego się olbrzymiego tunelu Lötschberskiego, przez który przejdzie nowa kolej żelazna łącząca Włochy przez Simplon ze środkową Szwajcaryą, nawiedziła L. kurząca, która obaliła dwupiętrowy dom, zabiła 11 ludzi i raniła 14. Rzecz znamienna, że massa śnieżna zatrzymała się w od-legości 4 — 5 m. od domu, że zatem czynnik destrukcyjny stanowiło tutaj ścieśnione nadzwyczajnie powietrze; na zmarłych i rannych stwierdzono oznaki uduszenia. — 2) gruntowe (aval, de fond, compactes, Grundl aviné ri), powstające przeważnie w marcu i kwietniu. L. te składają się ze śniegu mokrego, masywnego, ciężkiego i zaczynają się staczać w dół dzięki wodzie, przenikającej w przestrzeń między ziemią a śniegiem; zjeżdżanie takiej L-y po śliz-kiej ziemi jest tern niebezpieczniejsze, że, przylegając bezpośrednio do ziemi, porywa ona ze sobą więcej przedmiotów niż kurząca. L-ny są nor-malnem zwykłem zjawiskiem na całym obszarze Alp. Powstają one we wszystkich górach, zasobnych w śniegi i strome zbocza. Przytoczymy kilka faktów, dotyczących Tatrów, a podanych przez prof. Kolbenheyera w Bielsku. Przyjaciel K-a, p. Blasy, w ciągu swego długoletniego pobytu w Smokowcu (992 m.), położonym na stoku płd. Sławkowskiego szczytu 12 453 m.), zauważył, że prawie co wiosna (marzec i kwiecień) po południu słychać było huk podobny do grzmotu, poczem obłok śnieżny z błyskawiczną szybkością spuszczał się wzdłuż żlebów, ciągnących się od szczytu aż do t. zw. Kozich Kamieni. P. Blasy dwa razy bezpośrednio potem wchodził do górnego Koziego Kamienia i stwierdzał, że głęboki wąwóz tamże pełen był twardego śniegu, i że natomiast żleby ku szczytom były wolne od śniegu. Liczniejsze L-y odkrył B. na stromych, szerokich upłazach trawiastych (2 192 m.j ponad Krzyżówką (1 418 m,), iy₂ na zachód od Smokowca, w dolinie Wielickiej koło stawu Wielickiego (1678 m.), koło Granatów (2 399 m.), oraz szczytu Staroleśniańskiego (2492 m.), wreszcie na obu tarasach Kwietnika, oraz progu skalistego tamże. Inne szczegóły dotyczące Tatrów, u Coaza (str. 142 -4 p.). Przeciw L-om stosowane są, szczególnie w Alpach, naj

rozmaitsze środki ochronne (rowy, tarasy, murki, zalesianie i t. p.); ze względu na koszta są one i będą w przyszłości używane tylko przeciw L-om najniebezpieczniejszym i najszkodliwszym. Ogromna większość ich będzie istniała i nadal, i dodajmy, nie bez pożytku. Albowiem L-y przyczyniają się w znacznym stopniu do wyrównania różnic klimatycznych u dołu i na górze. Bez L-n byłoby w górze jeszcze zimniej, latem w dolinie jeszcze goręcej i suszej, gdyż masy spadającego śniegu uwalniają na górnych obszarach ciepło, a topienie się tych mas na dolnych wiąże; bez L-n mnóstwo pięknych pastwisk i łąk w górach zamieniło by się na wieczne pola śnieżne, lodowce by urosły, a klimat wogóle byłby surowszy, stąd góry mniej zaludnione. Naogół L-y stanowią dla życia organicznego na ziemi, specyalnie , w górach, czynnik dodatni, gdyż pożytek, jakiego dostarczają, jest bez porównania większy od szkody.—Bibl. Pierwsza i jedyna dotychczas monografia przedmiotu J. Coaz „Die Lawinen in den Schweizer Alpen“ (Bern 1881). Pozatem dużo ciekawych szczegółów u F. Sprechern „Grnndlawinenstudien“ (Jahrb. d. Schweizer Alpenclubs, T. 35 i 37, autor podaje wyczerpującą literaturę).

Lawirować — kierować żaglowym okrętem tak, ażeby, płynąc pod wiatr, posuwał się on w kierunku przeciwnym kierunkowi wiatru. Nie zawsze, a nawet dość rzadko podczas żeglugi wieją na morzu wiatry dla okrętu pomyślne; o ile kierunek wiatru jest przeciwny kierunkowi drogi okrętu, bez umiejętności L-a okręt byłby zmuszony na czas trwania wiatru zaniechać żeglugi, lub płynąć stale w kierunku niepożądanym. L-e odbywa się w ten sposób, że okręt zbliża się do celu swej żeglugi linią łamaną, wykazując co czas pewien (zwykle co 6 albo 12 godzin) zwroty i zmieniając kurs z jednego halsu ^ob. Kurs) na drugi. Zdolność okrętu do L-a polega na zasadzie płaszczyzny pochyłej, zastosowanej względem wiatru za pomocą żagli, względem wody za pomocą kilu (ob. Kil). Skutek działania czynników tych jest taki, że okręt może pod wiatr posuwać się ukośnie, tworząc kursem swoim z kierunkiem wiatru kąt, wahający się między 3 a 6l/₉ rumbami (ob. Rumb), t. j. między 33° 45' a 73° 8'. Kurs okrętu ^względem wiatru przy L-u nazywa się bejdem-w indem (ob. Kurs), a ponieważ lawirując, okręt może być to jedną, to drugą stroną na wiatr obrócony, przyczem pewna lina (t. zw. hals) z przednich żagli skierowana jest to w prawo to w lewo, rozróżnia się: bejdem-wind prawym i bej dem wind lewy’m halsem. Ostrym bejdemwindem nazywa się kurs względem wiatru wówczas, jeżeli okręt płaszczyzną swoją środkową (dyametralną) tworzy najmniejszy kąt z linią wiatru. Najostrzej pod wiatr mogą płynąć, a zatem L-ać najsku-

M. Z,

T. R.

Lawowanie (w malarstwie), rozprowadzenie po rysunku farby rozpuszczonej lub rozmieszanej w wodzie zapomocą pędzla; ,,lawować rysunek¹', znaczy: tuszem lub farbą go pomalować („Enc. Orgel.‘£ większa).

Lawrence: 1) główne miasto w hrabstwie Essex (Massachusetts), po obu brzegach rz. Merimac, na której w 1845 r. zbudowano 460 metr. dług. groblę granitową. Ognisko przemysłu bawełnianego i wełnianego; 45 000 m-ców, w tem przeszło 20 000 cudzoziemców; piękne kościoły, szkoły wyższe, biblioteka publiczna (Franklin library), papiernie, młyny parowe, fabryki machin, odlewnie żelaza. — 2) główne m-to hrab. Douglas (Kanzas), nad rz. tejże nazwy, siedziba uniwersytetu i państwowej szkoły dla Indyan (Haskel Institute) dla 400 chłopców i 150 dziewcząt; fabryki machin, mebli, narzędzi rolniczych, ożywiony handel; 10 000 m-ców.

St. Db.

Lawrence William Be ach, prawnik a-merykański (* w N. Yorku 1800—f 1881). Studya odbywał w Paryżu (1818 r.); w r. 1823 został adwokatem w N. Yorku; w r. 1826 — 1832 był sekretarzem poselstwa amerykańskiego w Londynie; potem wykładał ekonomię polityczną w N. Yorku w Columbia College. Wydał Wheaton’a „Elements of international law“, pisał rozprawy w sprawach społecznych i międzynarodowych („Disabilities of american wo-men married abroad“ 1871); tion of equity jurisprudence“ (Boston 1874) i inne.

T. R.

teezniej, statki o skośnem ożagleniu (ob. 0-kręt) od 3372°; statki rejowe zwykle około 6672°- Zwrot, wykonywany przy zmianie jednego halsu na drugi, najczęściej odbywa się przez sztag—t. zw. z wrot-o wersztag, jeżeli okręt dziobem swoim przechodzi przez linię wiatru. O ile zwrotowi-owersztag, który dla żeglugi jest najkorzystniejszy, staje coś na przeszkodzie, okręt wykonywa z w rot-f ordern wind i przechodzi wówczas rufą linię wiatru, zakreślając na morzu linię zamkniętą w postaci połowy ósemki. Halsem nazywa się również droga okrętu, przebyta jednym kursem przy lawirowaniu. Zdarza się też, iż okręt, płynąc jednym halsem, zbliża się do swego celu, płynąc zaś drugim — oddala się od niego. Pierwszy hals nazywa się wówczas korzystnym, drugi niekorzystnym. Przy równym, a dość silnym wietrze i spokojnem morzu okręt w celu zbliżenia się do celu, będącego na wietrze, t. j. w kierunku skąd wiatr wieje, skutecznie może używać pół-zwrotu. Jest to manewr, polegający na skierowaniu dziobu okrętu ku linii wiatru, przyczem okręt nie zmienia halsu, lecz, doszedłszy do linii wiatru, „kładzie się“ na dawny kiirs.

Lawirowanie, czynność, ob. Lawirować.

Lawless Walenty, lord Cloncurry, polityk irlandzki (* 19 sierp. 1773 w Dublinie—f 28 paźdz. 1853). Brat udział w ruchu narodowym irlandzkim, był jednym z najczynniej-szych członków stów. tajemnego United Irish-men. Wydał „Thoughts on the projected U-nion between Great Britain a. Ireland“ (1797). Organizował mityngi protestu przeciw projektowi unii Anglii z Irlandyą. W r. 1798 aresztowany przez rząd angielski i osadzony w wieży londyńskiej Tower (1799 — 1801). Po uwolnieniu dłuższy czas spędził w Rzymie. Po powrocie zamieszkał w Irlandyi, oddając się gospodarce wiejskiej. W r. 1831 wstąpił do I-zby Lordów, gdzie bronił sprawy Irlandyi.

Lawrence Thomas, malarz angielski (* 4 maja 1769, w Bristolu—f 7 stycz. 1830 w Londynie). Rozpoczął od portretów kredką, poczerń po uzyskaniu nagrody w 1785 r. próbował sił w malarstwie historycznem. Jako u-czeń szkoły sztuk pięknych w Londynie wystawił tamże cztery portrety kobiece, które zjednały mu wielki rozgłos. Od tego czasu malował bardzo wiele, przeważnie portrety; w r. 1794 został członkiem Akademii, a w r. 1820 jej prezesem. Do liczby bardziej znanych dzieł jego należą: portret królowej, członków kongresu w Akwizgranie (1818), a również obraz przedstawiający Homera czytającego swe utwory. W swoim czasie L. był bardzo modnym i wziętym malarzem, a przytem umiał zadawalać wymagania ówczesnego towarzystwa londyńskiego, trudno jednak uważać go za wielkiego artystę. Jego obrazy historyczne są małej wagi, a portretom zarzucić można błędy w rysunku, słaby koloryt i bardzo powierzchowną charakterystykę. Nie przeszkadzało mu to jednak cieszyć się wielkiem powodzeniem i mieć olbrzymie dochody. Pochowany został z wielkiemi honorami w katedrze św. Pawła.

„Administra-

E. Gr.

Lawrence Abbott, mąż stanu i filantrop amerykański (* 1792 w Groton [Massachussets] —f 1855 w Bostonie). Dorobiwszy się majątku w handlu i przemyśle, założył w r. 1830 w hrabstwie Essex miasto Lawrence, dziś zamożne i kwitnące. W r. 1834 i 39 zasiadał w kongresie; 1849 posłował do Anglii i był ministrem za prezydentury Taylora. Wsławił się jako filantrop, który wyposażał swoim kosztem wiele zakładów dobroczynnych, naukowych i religijnych.

Lawrence Sir Will i am, baronet (* w Ci-rencester [Gloucestershire] d. 16 czerw. 1783 r. — f d. 5 lip. r. 1867) chirurg znakomity. Wykształcił się w Londynie i już w r. 1802 został prosektorem w szpitalu tamtejszym św. Bartłomieja, a na stanowisku tem pozostawał lat 12. W r. 1805 został członkiem londyńskiego College of Surgeons, w r. 1813 chirurgiem młodszym (Assistant Surgeon) szpitala św, Bartłomieja, w r. 1814 nadto chirurgiem szpitala ocznego (Eye Infirmary), a w r. następnym powołano go na chirurga szpitalów kró-

• *T

Lawrence sir Henry Montgomery. —Lawson (herb).

lewskich: Bridewell i Bethlehem; w tymże r. 1815 został profesorem anatomii i chirurgii w kolegium chirurgicznem, a wykładał ją w ciągu lat czterech, poczym objął katedrę chirurgii w szpitalu św. Bartłomieja i zasłynął jako profesor znakomity, zachwycający słuchaczów zarówno treścią jak i formą wykładów. W r. 1828 został członkiem rady kolegium chirurgi-od roku zaś 1840 do śmierci także e-

go zastał wybuch powstania hinduskiego. Mając pod swemi rozkazami 500 — 60Ô ludzi, opierał się 7-tysięcznej armii powstańców. Podczas oblężenia został raniony śmiertelnie odłamkiem kuli armatniej, która eksploadowała.

Lawrence, sir (później lord) John Laird Mair, wicekról i gen.-gubernator Indyi, brat Henryka Montgomery L. (* 24 marca 1811 — w Richmond w hrabstwie York—f 27 czerw. 1879 w Londynie). Wychowaniec Haileybury College, młodzieńcem wstąpił do służby cywilnej Kompanii Wschodnio-indyjskiej. Przybył do Kalkuty w r. 1829, studyował języki miejscowe w kollegium w Port William pod Kalkutą, urzędowanie zaczął w Delhi. Wykazał niepospolite zdolności administracyjne i z powodzo-dzeniem wywiązywał się z najtrudniejszych zadań, zlecanych mu przez zwierzchników, U-czestniczył w przeprowadzeniu zainicyowanej przez lorda Bentincka reformy rolnej, polegającej na ustanowieniu 30-letniej dzierżawy, co znacznie poprawiło położenie tubylczej ludności rolniczej. Mianowany komisarzem w Dżalan-dar Doab (urodzajny pas ziemi pomiędzy rz. Set-ledż a Indusem), zaprowadził tam ład bez pomocy siły zbrojnej. Po anneksyi Pendżabu lord Dalhousie, ówczesny gen.-gubernator, zlecił administracyę tej prowincyi komisyi składającej się z trzech członków; jednym z nich był L., drugim brat jego sir Henryk. Wkrótce L. mianowany został głównym komisarzem tego kraju, liczącego przeszło 30 mil. m-ców; tutaj wprowadził 30-letnią dzierżawę rolną, a budową dróg i kanałów oraz udoskonaleniem irrygacyi przyczynił się do podniesienia dobrobytu. Jego energii i zabiegliwości Anglicy przypisują to, że w czasie powstania sepojów

T. R

cznego,

gzaminatorem. W 1. 1846 i 1855 piastował z wyboru godność przewodniczącego w kolegium rzeczonem. Gdy utworzono radę wykształcenia lekarskiego (Council of Medical Education and Registration), L. wszedł do niej, jako członek wyznaczony przez Koronę. Przez długi szereg lat był chirurgiem przybocznym (Serjeant Surgeon) królowej W i k t o r y i.

wybitnym i również znawcą wytrawnym chorób ocznych. Z pośród licznych prac jego wymieniamy: „Treatise on hernia etc.“ (Londyn 1807; wyd. 5-e, tamże 1838, przekł. niem.

Brema 1818; franc. Paryż 1888; włos. Medyolan 1820); „Anatomico-chirurgical views of the nose, mouth^laryngs and fauces“ (Londyn 1819, wyd. późn. 1834 i 1838). Gdy w r. 1819 ukazały się w druku wykłady jego p. n. „Lectures on physiology, zoology, and the natural history of man etc.“ (wyd. 2-e 1822; 9-e 1848), stał się L. ofiarą napaści przeciwników, zarzucających mu materyalizm i nieprawomyślność, a to groziło mu nawet utratą stanowisk zajmowanych, lecz z walki tej wyszedł ręką obronną. Z dzieł jego chirurgicznych wymienić jeszcze należy:

„Eighty-nine lectures on surgery etc.“ (Londyn 1831, 2 tomy) i „Lectures on surgery, medicale and operative etc.“ (tamże 1832, przekł. niem. Lipsk 1833—35). Z prac większych o chorobach ocznych: „A treatise on the venereal (1857) w Pendżabie utrzymany został spokój, disease of the eye“ (Londyn 1830, przekł. niem. Wejmar 1831) i „Treatise on the diseases of tbe eye“ (Londyn 1833, wyd. 2-e tamże 1841, wyd. amer. Waszyngton 1834 i Filadefia 1854).— Por. „British Medical Journal“ (r. 1867.

T. I, str. 36); „The Lancet“ (r. 1867 II str.

44 i 49); „Medical Times and Gaz.“ (r. 1867 II str. 43, 69 i 103) i „St. Bartholom. Hosp.

Reports“ (IV, r. 1868, str, 1).

Lawrence sir Henry Montgomery, słynny generał angielski (* 1806—f 1857 w Luc-kuow w Indyach). W 1823 wstąpił do arty-leryi bengalskiej, uczestniczył w kampanii birmańskiej 1824, później w 1. 1842 — 3 w kampanii przeciwko Afgańczykom i Sikhom. Odznaczył się zdolnościami administracyjnemi i niejednokrotnie zarządzał różnemi okręgami.

W r. 1846 zajął Lahorę, a mianowany w niej rezydentem angielskim, zreformował administracyę. W r. 1849, po przyłączeniu Pendżabu został mianowany prezesem komisyi administracyjnej, która kierowała zarządem tej prowincyi.

W r. 1857 przeniesiony na komisarza generalnego do Oudh z rezydencyą w Lucknow. Tam

L. był chirurgiem b.

Dr. J. P.

W r. 1859 powrócił do Anglii, spotykany owacyjnie; „Zbawca Indyi“ otrzymał od parlamentu podziękowanie i 2 000 f. st. pensyi dodatkowej. W 1864 r. po ustąpieniu lorda Elgina mianowany został gen.-gubernatorem Indyi. Za rządów jego znacznie rozszerzyła się sieć kolei żelaznych, rozwinął się system irrygacyi. Dbał L. także o uzdrowotnienie miast, przeprowadził reformy finansowe, zreorganizował wymiar sprawiedliwości. W 1869 złożył swój urząd i powrócił do Anglii, gdzie otrzymał parowstwo jako baron L. Pandżabu. W Izbie Lordów stale zajmował się sprawami Indyi, w 1878 r. zwalczał politykę rządu, zmierzającą do wojny z Afgańczykami. Pochowany w nawie opactwa Westminsterskiego. Pamięć jego uwieczniono posągami w Kalkucie i na placu Waterloo w Londynie.—Bibliografia: R. B. Smith „The Life of Lord L.“ (Lond. 1883).

Lawson (La us on), herb polski z indygie-natu. Na tarczy w polu modrem — między trzema granatami zapalonemi krokiew czerwona z óśmiopromienną gwiazdą złotą na swym szczycie. Nad hełmem w koronie szlacheckiej.

T. R.

str. 355; Siebmacher VI,

ks. 215

4, 30.

W.

W r. 1817

gwiazda óśmiopromienna złota. Labry z prawej strony błękitne, z lewej czerwone, podszyte złotem. Używany przez ród augielski Law-sonów, którego dwaj członkowie: Jan, kapitan,

/U

Ga

Fig. 3. Lawson (herb),

i Jakób, podporucznik artyleryi koronnej, otrzymali indygienat polski 30 maja 1685. Źródła: Volumina Legum V 730: Metryka koronna

D.

Lawszowa, Ławszowa, herb polski ob. Strzemię.

Laxenburg, pałac cesarski i m-ko w Au-stryi Niższej, okręgu Baden nad rz. Schwechat i na linii kolejowej Mödling-L.; 1500 m-ców. Odbudowany w 1600 r. (pierwotnie w 1377 r.), jest rezydencyą letnią rodziny cesarskiej, zwłaszcza był ulubionem miejscem pobytu arcyksięż-ny Stefanii, wdowy po Rudolfie; około pałacu park na 17-u wysepkach rz. Schwechat (400 hekt.), jeden z najpiękniejszych w Europie, z pomnikiem Franciszka I, pawilonami, grotami oraz budowlą gotycką Franzensburg, urządzoną na sposób średniowieczny, z cennemi zbiorami sztuki. W 1725 r. zawarto w Ł-u traktat handlowy z Hiszpanią.

Laxman Eryk, przyrodnik finlandzki (* 1737—f 1796). Kształcił się w uniw. w Abo (studyów nie ukończył), był adjunktem pastorskim; po przesiedleniu do Petersburga obrany korespondentem Akademii, wysłany został jako pastor do Barnaułu, gdzie oddany więcej nauce niż kościołowi, czynił rozległe badania przyrodnicze (1764 — 8). W r. 1770 obrany zwyczajnym akademikiem „ekonomiii i chemii“, badał carycyńskie wody mineralne, uczestniczył w wykładach publicznych przy Akademii. W r. 1779 odbył wyprawę geognostyczną do „Kraju jezior“ (w „Nordische Beiträge“ Palla-sa). W r. 1781 L. otrzymał miejsce pomocnika naczelnika kopalni nerczyńskich, lecz po roku został ,,za niedbalstwo“ wydalony, poczem mieszkał w Irkucku. W r. 1784 wspólnie z Baranowem założył hutę szklaną Talcyńsk, nie przestając jednocześnie zbierać danych o florze i faunie Syberyi, przyczem urządzał ko-

Eneylcl. rowsz. Ilustr Tor. I T. X 1.111, Zesz 337b

lekcye i przedsiębrał wyprawy od najbardziej północnych krańców Sybiru aż do granic Chin. Śmierć nie dozwoliła mu dokończyć ostatniej wyprawy od górnego biegu Irtyszu do Azyi środkowej. Jeszcze nie wszystkie prace L-a są wydane. Znaczna ilość papierów po nim spłonęła w r. 1812. Część jego bogatych zbiorów nabyło muzeum Instytutu Górniczego w r. 1786. Pisali o L-nie: Wilh. Lagus „Erik L.“ (Helsingfors 1880); I. Grot „Erik L.“ („Soborn. 2 otd. akd. nauk“, Petersb. 1881, T. XXIX);

Lagus „Erik'L., jego żjizń, putieszestwija i perepjiska“ (Petersb. 1890).    Hr-

Laya Jan Ludwik, dramaturg francuski (* 1761—f 1833). Rozpoczął karyerę literacką, ogłaszając napisaną pospołu z Legouvé komedyę „Le Nouveau Narcisse“ i zbiór elegii „Essais de deux amis“ (1786), następnie z powodzeniem wystąpił w Komedyi Francuskiej z tragedyą „Jean Calas“ (1791) i kome-dyą „Les Dangers de l’opinion“ (1790). W r. 1793 wystawił głośną sztukę „L’Ami des Lois“, gwałtowną satyrę przeciw Jakobinom, chłoszczącą niemiłosiernie Robespierre’a i Marata. Jakobini, oburzeni, użyli swoich wpływów w Komunie i Komitecie ocalenia publicznego: zabroniono wystawiania sztuki. Na protest L-a Konwencya zniosła ten zakaz, ale przestraszeni aktorzy błagali, by ich nie zmuszono do grania tej sztuki, która zagrażała ich bezpieczeństwu. Kiedy Góra stała się wszechpotężną, nietylko przerwano wystawianie komedyi, ale L., wyjęty z pod prawa, musiał się ukrywać. Zjawił się w Paryżu dopiero 9 thermidora, wydał rozmaite pisma literackie i wystawił z powodzeniem: „Deux Stuarts“ (1797), „Falkland“ (1799), „Une Journée du jeune Néron“ (1799). W r. 1813 L. został profesorem literatury francuskiej; uprzednio nauczał pokrewnych przedmiotów w kilku liceach, wybrany został na członka Akademii. L. prócz powyższych ogłosił wieie rozpraw literackich i publicystycznych. Zbiorowe wydanie dzieł: „Oeuvres complètes“ (Paryż 1836, 5 tom.). x-y-Layard Austen Henryk, archeolog i mąż stanu angielski (* 5 mar. 1817 w Paryżu —f 3 [5?] lip. 1894). Pochodził z rodziny francuskiej, oddawna osiadłej w Anglii. Po dłuższym pobycie we Włoszech wrócił w r. 1833 do Anglii i oddał się studyom prawniczym, lecz w r. 1839 porzucił je i udał się na Wschód. Zaciekawiony zwaliskami w miejscowości zwanej Nimrud (Nemrod), uważanemi wedle podania za pozostałości Ni ni wy, rozpoczął w r. 1845 na koszt posła angielskiego w Konstantynopolu, Strafforda de Redcliffa, rozległe poszukiwania, których wynikiem było odkrycie pałaców assy-ryjskich w części płdwej dawnej Niniwy. Niemniej pomyśluemi były i dalsze poszukiwania, czynione przez L-a w r. 1848 na koszt Muzeum Brytańskiego koło Mossulu (w środku dawnej Niniwy) i w gruzach Babilonu. Znalezio-

ne tutaj w wielkiej ilości rzeźby i napisy, m. in. biblioteka króla Assur-bani-pala (Sardanapa-la), złożona z wielu tysięcy cegiełek i stanowiąca. bardzo cenny materyał dla odtworzenia dziejów i kultury dawnej Assyryi, znajdują się w Muzeum Brytańskiem. Powróciwszy do Anglii, L. objął stanowisko podsekretarza stanu w ministeryum spraw zagranicznych (1852), wkrótce został wybrany do parlamentu i tu, jako zwolennik reformy administracyi, odegrał wybitną rolę. Nanowo podsekretarz stanu w min. spr. zagr. w gabinecie Palmerstona (1861 — 6), 1868 minister robót publicznych, 1869 poseł w Madrycie. Mianowany 1877 posłem w Konstantynopolu, w zupełności podzielał, jakkolwiek należał dotąd do partyi liberalnej, politykę wschodnią Beacotisfielda. Umowa z 4 czerw. 1878, na mocy której Cypr przeszedł do Anglii, była dziełem L-a. Po ustąpieniu Beaconsfielda (1880) L. porzucił swe stanowisko i powrócił do Anglii. Oprócz dzieł podanych przy art. Nin iwa (Ser. Il, T. III; str. 55, lam 1-szy) napisał: „Inscriptions in the cuneiform character, from Assyrian monuments, discovered by A. H. L.“ (Londyn 1851),

topisu“. 5) Laza K., najlepszy nowelista serbski i twórca spółczesnej beletrystyki (* 1851 w Szabcu — f 1890 w Belgradzie). W młodości był członkiem t-stwa Omladiny p. n. „Pobratimstwo“; za powstania hercegowińskiego i podczas wojny serbsko-tureckiej spełniał obowiązki pomocnika lekarza wojskowego. W r. 1879 napisał rozprawę doktorską: „Experimentelle Beiträge zur Wirkung d. Quecksilbers nebst einem Anhänge ü. d. Nachweiss d. Quecksilbers mittels Electrolyse“. Ogłosił mnóstwo prac medycznych w „Archivum“ Towarzystwa serbskiego lekarzy. W r. 1888 zaliczony w poczet członków korespondentów Akademii serbskiej. Powieści jego: „Svabica“, chociaż najpierwsza, wyszła dopiero w 1898; „Zvona sa crkve“ (czasopis: „Srpska Zora“ 1879, wyd. 2-e p. t. „Prvi put s ocem na jutrenja“); „okolska ikona“ (1880); „Sest prepovedaka“ (1886); „Ve-tar“ (czasop. Otadźbina) i „On zna sve“ (wyd. przez Akademię). Krytyka nazywa go „Turge-niewem serbskim“. Realizm jest rysem znamiennym jego twórczości. —„Nauen. Slov.“ J- F- G-Lazaroni Lanfrancus Paweł (f w Toruniu d. 16 czerw. r. 1647), lekarz włoski, rodem z Recyi, zmuszony wskutek zatargów religijnych ojczyznę opuścić, przybył do Torunia na początku w. XVII i w d. 80 lip. r. 1604 otrzymał tamże pozwolenie na wykonywanie sztuki lekarskiej wraz z zapewnieniem 100 talarów wynagrodzenia rocznego. Rada miasta w d. 7 listop. r. 1611 przedstawiła go na fizyka miejskiego, lecz posady tej nie otrzymał.—Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. polskich“

J)r. J. P.

„Early adventures in Persia, Susiana and Ba-bylonia“ (Londyn 1887,    2 t.; nowe wyd.

1894)—Ob. Archeologia Mezopotamii (Ser. I, T. IV, str. 612 i nast., także rysunki w tekście oraz na tablicach); Assyrya (T. V, str.

238, łam 1-y), Ni ni w a (ser. II, t. III, str.

Hr.

53 i 54).

Laybach, ob. N a u p o r t u s.

Laynez Jakób, ob. Leyne z.

(str. 265).

Lazams Maurycy (Moritz), filozof niemiecki, profesor psychologii i etnopsychologii na uniwersytecie berlińskim, tajny radca (* 15 wrześ. 1824 w Wieleniu w W. Ks. Poznańskiem. —f 13 kwiet. 1903 r. w Meranie w Tyrolu). Założyciel, łącznie ze słynnym lingwistą prof. Steinthalem (ob,), czasopisma Zeitschrift f. Voelkerpsychologie und Sprachwissenschaft (1859 — 1890,    20 tom.),

Lazar, ks. serbski, ob. Łazarz.

Dr. J. p.

portowych.—Por. Szpital.

Lazaret, nazwa dawana szpitalom wojskowym, zwłaszcza przygodnie podczas wojny u-rządzanym, a przyszła do nas z Niemiec, gdzie dotąd tego rodzaju szpitale tak nazywają (La-zareth), pochodzi zaś z języka włoskiego (Laz-zeretto) i oznaczała pierwotnie w Wiekach Średnich przytułki dla trędowatych (później także dla zapowietrzonych). Wyraz włoski lazzero (= trędowaty) utworzono z imienia Łazarza, wymienionego w ewangielii, którego ciało po- poświęconego badaniom przejawów ducha kryte było ranami i wrzodami. — W języku zbiorowego ( Volhsyeist), psychiki zbiorowej (Oe-francuskim L. oznacza wyłącznie szpital urzą- sammtgeist), pierwszy z pośród Niemców podjął dzony przy kwarantannie (ob.) w miastach badania umiejętne nad psychologią życia zbiorowego. Przeczuwał te badania Her der (ob.),

Lazarevic: 1) Mikołaj, tłumacz serbski i o Volksgeist’cie mówiła wiele History-nauczyciel w Budzie (f 1806), przełożył z nie- czna Szkoła prawa (ob.), jednak badania mieckiego: „Robinsona Krusoe“ (Buda 1799) i socyologiczne, zapoczątkowane przez Q u é-Wielanda: „Povjest (historya) drevnih Abderi- teleta’ (ob.), Comte’a (ob.), jeszcze w tov“ (1803). Wydał: Życiorys Suworowa (1799 XVIII w. zainieyowane przez Giambattistę V i-r.).    2) Jan, bajkopisarz i autor pracy; „Ver- c o (ob.), pozostały obcemi nauce niemieckiej do

such üb. den Ursprung des Kgr. Serbien' ‘(Peszt • połowy XIX w. i dopiero L., nieśmiało, w poli-1803).    3) Miłosz, syn poprzedniego (* 1801 | tycznej, w duchu pruskim pisanej, pracy „Die

w Dolnym Karlowcu), tłumacz z niemieckiego i sittliche Berechtigung Preussens in Deutschland“ i autor romansu: „Plemenita i silna ljubav“ (Bu- (1850), w której starał się wytłómaczyć przo-dapeszt 1831).    4) Laza, brat poprzedniego downicze stanowisko Prus w związku niemiec-

(* 1805 w Karlowcu), autor dramatu; „Vladi- kim ich„ wyższością polityczno - kulturalną i umy-mir i Kosara“ (Budin 1829). Pisywał do „Lje- słowo-estetyczną“, następnie w artykule „Ü

w dziejopisarstwie historycy (Lamp-„Alte und neue Richtungen in der

d. Begriff u. d. Möglichheit einer Völkerpsychologie“ (czasop. „Deutsches Musaeum“ 1851) już podał w głównym zarysie podstawy i metody nowej nauki. Głębsze opracowanie znalazły te poglądy w zręcznie przez obu redaktorów napisanym artykule wstępnym do I tomu czas. „Zeit. f. Völkerps“: „Einleitende Gedanken ü. Völkerpsychologie“. Odróżnia tu L. (którego wbrew zdaniu niektórych biografów, np. R. M. Meyera [ob. niżej], na podstawie całkowitego do dziś wydanego materyału biograficznego uważać należy za autora tego artykułu), za przykładem H e r b a r t a (ob.), cztery formy życia zbiorowego: język, służbę publiczną, duch publiczny, prawodawstwo; wszystkie cztery wypełniają pojęcia ducha zbiorowego, w którym psychologia zbiorowa badać winna stosunek jednostki do zbiorowości. W szeregu rozpraw drukowanych w pierwszych kilku tomach czasopisma wyłożył L. program szczegółowy nowej dyscypliny naukowej. Terminologia L-a jest zawsze zapożyczona u Her-barta (por. tegoż w szczególności „Allg. praktische Philosophie“, i „Bruchstücke zur Statik u. Mechanik d. Staats“) i bez znajomości Her-barta czytanie L-a nie przynosi właściwego pożytku (np. pojęcie „idei“, terminu używanego na każdym kroku przez L-a w różnorodnem znaczeniu: teoryopoznawczem, etyczaem i t. d.). Her bart odróżnia pięć zasadniczych idei etycznych: idee wewnętrznej wolności, doskonałości, sympatyi, prawa, słuszności; przeuosi je do życia społecznego, uważając za regulatywy nie-tylko postępowania jednostek, ale i społeczności; przeniesione na obszerniejszy grunt społeczny, idee te stają się czynnikami rozwoju społecznego (social bewegende Mächte) i tworzą pięć systemów społecznych: życie duchowe, kultura, administracya, organizacya praworządna, organizacya najemnicza, i tyleż grup instytucyi społecznych; realne środowisko idei nazywa się Bogiem; system uduchowionego społeczeństwa zawiera w sobie, w organicznem powiązaniu, wszystkie pozostałe. Z pośród artykułów, w których L. nakreślił program badań, należy wyróżnić, prócz wymienionych: „Ü. d. Verhältniss des Einzelnen zur Gesammtheit“, „Verdichtung d. Denkens in d. Geschichte“ (1862, obie w T. II); „Ü. die Ideen in d. Geschichte“ (1864, T. III), na którą i obecnie powołują się jeszcze polemizujący z platoui-zmem recht

Geschichtswissenschaft“ 1896 st. 72), Histo-ryografia „na niższym poziomie swego rozwoju pojmuje historyę wyłącznie jako wynik mechanizmu działającej przyczynowości. Historyo-grafia jest raczej historyą idei, które nietylko stanowią o jej wartości i celowości, ale są jej podstawami; jakkolwiek bowiem działa obok tego i przyczynowość mechaniczna, to jednak wiązanie za pośrednictwem idei jest najwyższą przyczynowością, rządzącą przyczynowością mechaniczną,..“ (tamże T. III, str. 399). Działają idee bądź materyalnie, i w tym sensie u-szlachetniają treść życia, bądź formalnie, i w tym sensie organizują życie, doskonalą o-sobowość człowieka, przedłużają jego istnienie w dziełach trwałych, wreszcie urzeczywistniają się w instytucyach, w których żyją nietylko biernie (jak w dziełach skończonych ducha ludzkiego), ale czynnie i twórczo (małżeństwo, rodzina, urządzenia prawne, gmina, państwo, kościół, stowarzyszenia). W rozprawie „Synthetische Gedanken zur Voelkerpsychologie“ (t-że T. III) poglądy te zostały rozszerzone i zmodyfikowane, zawsze w duchu platonizmu, który nazwać można platonizmem społecznym, ten zaś z góry wyznaczył nietylko kierunek, ale i granice badań zapoczątkowanych i zamknął te badania w ciasnem pojmowaniu zjawisk historycznych. Współzałożyciel czasopisma, Stein-thal, niedarmo był lingwistą. Stąd zawsze, jak i z zależności od Herbarta, płynęła jednostronność programu. Psychologia zbiorowości ludzkiej

'âll

it&

ia‘-y»; a

Fig. 4. Lazarus Maurycy.

bada, według L-a i St-a, nie p r o c e s y oddziaływania psychicznego w dziejowych przejawach, ale rezultaty tego oddziaływania, skrystalizowane w języku, mitologii, poęzyi, religii (czyli według terminologii wydawców w „duchu ohjektyw-nym“) To też pracowite tomy czasopisma wypełnione były w znacznej ilości przyczynkami filologicznemi, lingwistycznemi, mitolo-gicznemi, aż wreszcie na 21-ym tomie czasopismo zamienione zostało w organ berlińskiego Towarzystwa Folklorystycznego. Nie znaczy to, aby rozprawy L-a były pozbawione wartości. Przeciwnie, pod wielu względami zachowały trwałą wartość i rozrzucone w nich szczodrą ręką utalentowanego pisarza aforyzmy znalazły opracowanie w pracach późniejszych socyologów niemieckich (Schaffie, Simmel). W zupełnej zależności od filozofii niemieckiej i psychologii intellektualistyczuej — zamało śledząc rozwój już wtedy przez Comte’a i jego angielskich, rosyjskich, włoskich wyznawców budowa-

nej socyologii (ob.) indukcyjnej, ignorując College“ w Cincinnati tytuł doktora teologii (ot wszystkie inne działy kultury ludzkiej i organi-zacyi społecznej na korzyść jednej kultury duchowej, sprowadzając wreszcie pojęcie życia zbiorowego do pojęcia narodowości (co tłóma-czy się w pewnej mierze oddziaływaniem warunków politycznych i tendencyami unifikacyjnemi Niemiec ówczesnych), etnopsychologia L-a i Steinthala musiała być jednostronną i ciasną.

divinity). W r. 1896 opuścił uniwersytet i Berlin, odwiedził Bern i Wiedeń, wszędzie witany uroczyście; w Wiedniu 1897 wygłosił odczyt „Völkerpsychologische Bedeutung des Judenthums“ i osiadł w Meranie (w Tyrolu), aby wykończyć wielkie, od lat wielu przygotowywane dzieło o Etyce Judaizmu. Zdołał wykończyć tom I; w pracy nad drugim zmarł. W dziejach żydów niemieckich zaznaczył się również czynnie. Przewodniczył dwu synodom żydów niemieckich (w Lipsku i Augsburgu), był współzałożycielem wyższej szkoły judaistycznej (Hochschule für die Wissenschaft des Judenthums) w Berlinie i w wielkiej ilości prac okolicznościowych wyznaczał Żydom działalność w wysokim stopniu asymilacyjną: „Was heisst national?“ (1880); „Unser Standpunkt“; „An die deutschen Juden“; „Auf Moses Mendelssohn“; „Auf Michael Sachs“; „Rede auf Auerbach“; „Der Prophet Jeremias“ — wszystkie te mowy zebrane w „Treu und Frei“, wiele z nich poświęconych zwalczaniu antysemityzmu, jak przede-wszystkiem głośny odczyt „Was heisst national?“ w którym autor rozwija poglądy następnie wypowiedziane przez Renana w również głośnej mowie „Qu’est-ce qu’une nation“ (1882).— Oddany rządowi pruskiemu, bronił polityki Bis inarcka nawet w okresie zupełnego zerwania z nim liberałów (1887 z powodu zatargu o kredyty wojskowe) i postradał przy tej sposobności wpływy śród współwyznawców. — Lit. Acbelis „L.“; B r a s c h w „Nord und Süd“ (1894); Ribot „La psychologie allemande contemporaine“ (wyd. 6-e, przekł. polski); Bougie „Les sciences sociales en Allemagne*' (1896, doskonały wykład teoryi psych. L-a); Flint „History of the Philosophy of history in France aud Germany" (1874, ostatni rozdział); Rappaport „Zur Charakteristik der Methode u. Hauptrichtungen d. Philosophie d. Geschichte“ (Bern 1896, przekł. franc. 1904); Schweiger „Philosophie der Geschichte, Völkerpsychologie und Sociologie“ („Berner Studien“ prof. Steiua, T, XVIII); Goldfriedrich „Die historische Ideenlehre in Deutschland“ (1900); Wundt W. „Völkerpsychologie“ (T. I „Zur Entwicklungsgeschichte d. Völkerpsychologie“); Barth P. „Philosopie d. Geschichte als Sociologie" (1898); Paul H. „Principien d. Sprachgeschichte“ (Halla 1898;

„The Jewish Encyclopaedia“ VII (New-York 1905). Przedewszystkiem zaś. prof. Alfred Leicht „L. als Begründer der Sociologie" (Lipsk 1904) i tenże „L. (1824—1903)" (Berlin 1908, odbitka z „Mitth. d. Vereins f. d. Geschichte Berlins“). Leicht był ulubionym u-czniem L-a i przygotowuje większe o nim dzieło, a jednocześnie wspólnie z wdową po L-e, Na-hidą Ruth Lazarusową (primo voto Nahida Remy, ur. 1849, autorką wielu dramatów, powieści i t. d. a także książki „Das jüdische Weib“,

— Działalność piśmienicza L-a była obfita.

Należą tutaj: „Das Leben d. Seele in Monographien ü. seine Erscheinungen u. Gesetze“

(od r. 1856, wyd. 3-e 1883—67 3 t.); „Die I-dee.i in d. Geschichte“ (wyd. 2-e 1872); „Zur Lehre v. den Sinnestäuschungen“ (1867); „Rede aut W. Griesinger“ (1869); „Ein psychologischer Blick in unsere Zeit“ (1872); „Ideale Fragen in Reden und Aufsätzen“ (1878, wyd. 3-e 1885); „Erziehung u. Geschichte“ (1881); „lieber die Reize des Spiels“ (1883); „Schiller u. die SchillerstiftungL (1885); „Treu u. Frei. Reden und Vorträge ü. Juden u. Judenthum“

(1887); „Der Prophet Jeremias“ (1894); „Die Ethik d. Judenthums“ (T. I 1898, wyd. 5 te 1904, przekł. angielski 1901, rosyjski 1903) i „Was heisst u. zu welchem Ende studiert man jüdische Geschichte und Littcratur?“ (1900).

Po śmierci wyszły: „Pädagogische Briefe“

(wydane przez A J. Leichta 1903); „Lebense-rinnerungen, bearbeitet von Nahida Lazarus u.

Alfred Leicht“ (1906 631 str.). Zewnętrzny rozwój życia przedstawia się jak następuje. L. był wyznania żydowskiego i z tego powodu nie mógł otrzymać przez długie lata katedry w u-niwersytecie berlińskim; walka o tę katedrę wypełniała długi szereg lat. W r. 1860 staraniem Ribbecka otrzymał L. zaproszenie do Berna szwajc., gdzie w krótkim czasie zajął wybitne stanowisko dziekana i rektora (1865) i gdzie dla niego utworzono specyalną katedrę „psychologii zbiorowej“. Ciągnęło go jednak na szerszą widownię, więc wr. 1866 przeniósł się do Berlina. Tu po kilku latach czekania przyjął posadę lektora filozofii w akademii wojskowej, gdzie zdobył sobie przyjaźń następcy tronu, późniejszego ces. Fryderyka III; pomimo jednak tych względów nietylko katedry w uniwersytecie nie otrzymał, z powodów wyznaniowych, ale i usunięto go z akad. wojsk, z okazyi zmiany dyrektora (1872), i dopiero 1873, tytułem rekompensaty, ministeryum wolnomyślne (Falk) § 6); narzuciło go uniwersytetowi; niewybrany przez fakultet, nie przyjął L. honoraryum profesorskiego i pozostał do końca profesorem „honorowym“. Wydział pozostał też do końca nieubłaganym, i pomimo kilku sposobności i zapowiedzi, Lotzego i Diltheya przekładał nad L-a. W r. 1894 obchodzono uroczystości 70-ą rocznicę urodzin i przy tej okazyi L. otrzymał od rządu tytuł tajnego radcy, od uniwersytetu berneńskiego tytuł doktora praw, od „Hebrew Union

S. F.

St Dli.

Lazura, glazura, ob. Emalia i Polewa. Lazurowy błękit, ob. Ultramaryna, Lazurowy kamień, Ob. Lazuryt. Lazuryt, jeden z licznych synonimów dwu Lazowie Aâ£ai, Aâfcoi, łoc. Lazae, liczny,    minerałów błękitnych, oprócz barwy, i to nie

dziki, rozbójniczy lud, na płd.-wschodniem wy-    niepodobnej, nic spólnego niemających.

brzeżu m. Czarnego (Pontus Euxinus) w ziemi    ^ Lazuryt, lazulit, lapis lasuli, ka-

Kolchijskiej, pomiędzy rz. Phasis (Ryon) i Bathys    m ień lazurowy, ultramaryn natural-

zamieszkały; w dawniejszych czasach nazywali go ny> jest to gimokrzemian, jeden z sodalitów, mia-Grecy Kolchami, KoX^oi, a ziemię ich Kolchidą,

KoX^iç. W następnych wiekach pozostając z Rzymianami zawsze w przyjaznych stosunkach, wymieniali z nimi niewolników za wszelkie potrzebne towary, a szczególnie za sól. Głównem ich miastem było Archaeopolis, nad rz. Phasis. Od V w. po Chr. począwszy, tworzyli niezawisłe królestwo, zwane Łasica, skąd dzisiejsza nazwa tej krainy JMsistan, które w r. 520 wiarę chrześcijańską przyjęło, ze stołecznem miastem Kuta-tision, dzisiaj Kutais.

Lazowie, około 68 000 głów, są pokrewni z Gruzinami. W początkach w. XIX Lazistan rozpadał się na 11 państewek,na których czele stali d er e beje, będący nominalnie pod władzą sułtana. W r. 1820 Turcy poskromili niezależność tych władców. L. są ludem pokojowym, pracowitym, zajmują się rolnictwem, dostarczają dobrych żeglarzy i kupców, na zarobki udają się do Guryi i Mingrelii. Pospolicie nie rozstają się z orężem.

Hr.

JOj

przekł. polski 1894, ros. 1902 i t. d.) wydaje rękopisy w znacznej ilości pozostałe po La-zarusie.

Lazaryści, zgromadzenie kapłanów katolickich, ob. M i s y o n a r z e.

Lazerges Jan Raj m und Hip o lit, malarz francuski (*1817 — fl887). Dopiero w 20-ym roku życia rozpoczął studya u rzeźbiarza Davida d’Angers i malarza P. Bouchot’a. Trzy lata później wystąpił w Salonie. Malował przeważnie obr.izy treści religijnej: Zdjęcie z Krzyża, Jezus na górze Oliwnej, Śmierć Dziewicy. Prócz tego umieszczał w dziennikach artykuły traktujące o sztuce i wydał o niej parę broszur.

Lazistan, kraina nadbrzeżna na płd.-wsch. wybrzeżu, m. Czarnego, należąca w większej swej części (sandżak L.) do wilajetu tureckiego Trapezuntu, w mniejszej (na mocy układu w San Stefano 1878 r.) do okręgu Batumskiego gub. Kutaiskiej. L., zamieszkany przez Łazów (ob.), dostarcza flocie tureckiej najlepszych marynarzy. W starożytności kraina ta tworzyła część Kolchidy (ob.), późniejszego królestwa Łazika.

S. Dr z.

D. K.

Lazulit, ob. Lazuryt.

Lazur, minerał, ob. Lazuryt.

Lazur, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem— słońce złote. Nad hełmem w koronie szlacheckiej między dwoma piórami strusiemi panna ukoronowana w sukni czerwonej, trzyma w prawej ręce winne grono złote, lewą zaś ma opartą na boku. Labry błękitne, podszyte złotem. Nadany wraz z nobilitacyą Edwardowi, synowi Edwarda Thym, kapitanowi III okręgu korpusu żandarmów, 24 stycz.

1843 r. z mocy art. 3 prawa o szlachectwie, zatwierdzonego dla Kr. Polskiego, w r. 1836. Źródło: Ostrowski, Nr. 1731.    D

l'Æs

M3

Fig. 5. Lazur (herb).

nowicie sodalit siarczkowy 3Na₂Al₂Si₂0₈. 2 Na₂S₃. Rzadko bardzo zdarza się w kształcie dwunastościanów rombowych (postać innym sodalitom zwykła), zwykle w ziarnach lub skupieniach ziarnistych. Przepyszna barwa lazurowo-niebieska pochodzi prawdopodobnie od domieszki siarczków żelaza. Bywa zmieszany z haiiynem, dyopsydem, amfibolem i in. krzemianami. Twardość 5.5, c, wł. około 2.4; połysk szklisto-tłustawy, w krawędziach prześwieca. W płomieniu dmuchawki odbarwia się i topi na szkło białe, wzdęte od pęcherzy. W kwasach rozkłada się, wyziewając siarkowodór i wydzielając krzemionkę galaretowatą. Znajduje się nad Bajkałem w Sy-beryi, Tartaryi, Bucharyi, Chili, zwykle przejęty pirytem i kalcytem. Okazy usadzone ziarnkami złocistego pirytu. Starożytni przyrównywali L. do błękitu nieba usianego gwiazdami i uważali za jedno z szafirem. Używano go dawniej, a nawet i dziś używają na ozdoby i mozaiki. Do niedawna proszek L-u był cenną farbą malarską (ultramaryn naturalny), został jednak obecnie wyparty przez ultramaryn sztuczny, równie piękny a znacznie tańszy. Fabrykacya togo związku polega na wypalaniu kaolinu z sodą i siarczanem sodu i węglem; siarczan sodu ulega redukcyi na siarczek sodu i przyłącza się do Na₂Al₂Si₂0₈, powstającego z reakcyi pomiędzy kaolinem i sodą. 2) L a-zuryt, azuryt, lazur, miedź błękitna, błękit miedzi, szesylit: zasadowy węglan

Z. W.

St. Db.

x-y.

Jn D.

miedzi 2 CuC0₃. Cu (O 1I)₂, krystalizujący się w układzie jednoskośnym. Kryształy krótkie, krępe, tabliczkowate, niekiedy pryzmatyczne. Łup-liwość równolegle do płaszczyzn słupa dość wyraźna. Twardość 3.5 do 4, c. wł. 3.7 do 3.8. Połysk szklisty, mało przezroczysty lub mętny. Lazurowo-niebieski,rysa smaltowo-niebieska, stąd azuryt ziemisty takiż. Wypalany w kolbce czernieje i wydziela wodę, w płomieniu dmuchawki topi się i daje miedź, w kwasach rozpuszczalny z burzeniem się, w amoniaku rozpuszczalny, bez wydzielania gazów, na ciecz cie-mno-błękitną. Przeobraża się z biegiem czasu w malachit. Jest on produktem rozkładu minerałów miedź zawierających, najczęściej widzieć go się daje z kuprytem i malachitem, z pierwszego bowiem bezpośrednio powstaje a w drugi się przeobraża. Duże i piękne kryształy pochodzą z Chessy pod Lugdunem, kryształy mniejsze z Nowej Mołdawy, Szaszki, Dognaczki w Siedmiogrodzie, z Niżnie-Tagilska na Uralu, z Redruth w Kornwalii i w. in. U nas w Kie-leckiem ma go w ilościach niewielkich Miedzianka i Miedziana Góra. Dla uniknięcia nieporozumień najczęściej pierwszy z podanych tu minerałów (sodalit) nosi nazwę lazulitu, a drugi (węglan) ażury tu.

Lazystan, ob. Łazi stan.

Lazzari (Donato), ob, Bramante.

Lazzari Michał, archeolog włoski (* 1694 — f 1770). Studyował matematykę, potem bisiory ę i numizmatykę. Napisał „Inquisitio in epistolam Scipionis Maffei Marchionis ad Gis-bertuin Cuperum de Tabula equestris ordinis Constantiniani“ (Wenecya 1725); „Confutazioni di alcuni errori del dott. don Bernardino Zau-netti nella storia del regno de Longobardi“, (1746); „Appendice a discorsi apologetici sopra la città di Asolo e il suo vescovado“ (Ferrara 1752). Drukował wiele mniejszych prac naukowych i napisał parę poematów.

Lazzarini Grzegorz, malarz włoski (* w Villanuova, pod Wenecyą w 1635 — + w Wenecyi w 1740, według Zanetti’ego, a w 1755 r., według Longhi’ego). L. uczył się początkowo malarstwa u genueńczyka Francesco Rosa. Od niego przejął koloryt ciemny i zamglony, ale pod wpływem mistrzów weneckich zdobył się powoli na koloryt jaśniejszy, bogatszy w tonacyi i bardziej zharmonizowany. Z tych wzorów skorzystał z czasem jego uczeń, sławny Tiepolo, który był ostatnim z plejady wielkich malarzy włoskich. L. sam uchodził w swoim czasie za jednego z największych malarzy we Włoszech. Zapał współczesnych dla Ł-go jest obecnie mało zrozumiały, bo chociaż artysta rysunek ma poprawny, a koloryt mniej ponury, niż u poprzedników bezpośrednich, ale jest zimny zupełnie i zmanierowany. Główne prace L-go znajdują się w Wenecyi: Sześć Allegoryi nad pomnikiem doży Francesco Moro-rini, w sali Scrutinio pałacu Dożów; Św. Wawrzyniec Giustiniani, rozdający jałmużnę (w kościele San-Pietro in Gessate); Manna w Pustyni (kościół San Giovani e Paolo); Adoracya Magów (koś. San Clemente); Złoty Cielec w Murano (kościół św. Michała, San Michele); Sceny z życia św. Katarzyny w Vi-cenzy (ołtarz w kościele św. Katarzyny).

Lazzaroni, nazwa ubogiej ludności w Neapolu. Powstała zapewne w Średniowieczu i o-znaczała wówczas dotkniętą trądem biedną ludność. L. odegrali rolę w historyi. W r. 1647 pod wodzą Masaniella powstali przeciw Hiszpanom; w r. 1799 rząd ówczesny podburzył ich przeciw stronnictwu liberalnemu. Doskonałą charakterystykę L-ów znaleźć można u Goethego.

L%d stały. 1) Stosunek ilościowylądów i mórz. Powierzchnię znanego lądu stałego ocenia się obecnie okrągło na 135 mil. km. Liczba ta ulega ciągłym, i to dość znacznym, zmianom, albowiem materyał kartograficzny, będący podstawą obliczań, bezustannie się doskonali. Nadto istnieją ogromne przestrzenie niedotknięte dotychczas stopą ludzką: dookoła bieguna północnego nie badano jeszcze zupełnie około 5-u, dookoła południowego —21 mil. kim. Pomińmy na razie te obszary, a otrzymamy dla powierzchni morza (wziąwszy za podstawę powierzchnię ziemi według Bessla=510 mil. kim.) liczbę 349 mil. km. Zatem powierzchnia L-u st. wynosi wszystkiego 28 $ znanej nam powierzchni ziemi, i ma się do powierzchni morza, jak 1:2.6. Jednak są dane, umożliwiające hypotetyczną o-cenę rozkładu nieznanych przestrzeni podbiegunowych na Ł. st. i morze. Obszar arktycz-ny jest prawdopodobnie prawie zupełnie wodą pokryty (choć zdają się temu przeczyć ostatnie odkrycia Sverdrupa), zaś antarktyczny conaj-mniej w połowie składa się z L-u st. Z ta-kiemi poprawkami L. st. urośnie do 146 mil. km. (według najnowszych obliczeń Krümmla do 149 mil. km.) czyli 28.6$, zaś powierzchnia morza do 364 mil. km. czyli 71.4$ całkowitej powierzchni ziemi; stosunek wreszcie o-bu omawianych powierzchni przedstawia 1:2.5 (według Krümmla 1:2.43).    2) Rozmiesz

czenie lądów i mórz. Stwierdziliśmy znaczną przewagę morza nad L-m st. na powierzchni globu. Inną cechę znamienną stanowi nierównomierne rozmieszczenie obu tych składników. Na półkuli północnej odsetek L-u st. wynosi 40, na południowej w najlepszym wypadku 17 (analogiczne liczby dla półkuli wschodniej i zachodniej wynoszą 35 i 20). L. st. skupiony jest w znacznej części na półkuli północnej; przytem zajmuje on tu powierzchnie tern większe, im bliżej do koła podbiegunowego. Zaznaczy się ta osobliwość jeszcze wyraźniej, jeśli nie zaliczymy do wszeehmorza t. zw. m. Północnego, którego głębokość poza wązką i głęboką rynną, przebiegającą równo-

legie do wybrzeża skandynawskiego, nigdzie się ku południu — spotykamy się również u nie przenosi 50 m. Przeciwnie, na półkuli południowej. powierzchnia zajmowana przez lądy, od równika stale maleje, a przeciętna krawędź L-u st. (jeśli wykluczymy ląd antarktyczny) przechodzi przez 45° szer. połudn.; innemi słowy, od połowy drogi między równikiem i biegunem południowym rozpoczynając od szerokości tejsamej, na której Jeży miasto Bordeaux albo ujście Dunaju, niema już innych ziem, oprócz podbiegunowych i Patagonii. A-meryka południowa, sięgająca dalej od innych lądów, dociera zaledwie do 56° szer. połud.

wszystkich prawie półwyspów, że wymienimy Kamczatkę, Koreę, Indochiny, Indostan, Arabię, Florydę, Skandynawię i wszystkie półwyspy śródziemnomorskie. Tylko Jutlandya i Szkocya wymykają się z pod tego prawa wielkiej doniosłości, które możemy sformułować w sposób następujący: Rdzenie lądowe zachowują się naogół tak, jakgdyby były zgrupowane dookoła trzech wystających krawędzi i zbliżały się do osi biegunowej w miarę posuwania się od równika do szerokości południowych. Ziemia Ognista, przylądek Dobrej Nadziei oraz przylądek Tasmanii to miejsca, gdzie krawędzie owe zanurzają się pod falami Oceanu, aby znów się zjawić w jednej wyniosłości, połączonej koło bieguna w postaci lądu antarktycznego. Podział L-u st. na 3 rdzenie może się wydać niesłusznym, wobec tak ścisłej na pierwszy rzut oka łączności Europy z Azyą. Ale ta ostatnia okoliczność straci dużo na znaczeniu, jeśli zważymy, że wzdłuż podnóża wsch. Uralu przebiega zagłębienie będące niejako pomostem między Oceanem Lodowatym i Zagłębiem Aialo-kaspijskiem,— pomostem z pewnością niedawno bardzo opuszczonym przez wody. Inną ważną cechę wspólną omawianym trzem rdzeniom lądowym stanowi to, że wszystkie są przedzielone na dwie części poprzecznym pasem obniżonym, otaczającym całą ziemię. W samej rzeczy obie Ameryki rozłączone są prawie zupełnie, jeśli pominiemy przesmyk panamski. M. Śródziemne kładzie się między Europę i Afrykę, ’a tuż za Przesmykiem Suezkim morza Czerwone i Indyjskie oddzielają Azyę z jednej strony od Afryki, z drugiej od Australii i Poli-nezyi. To przenikanie wód wpoprzek mas lądowych wyda się nam jeszcze powszechniej-szem, jeśli zaliczymy tu Zagłębie aralo-kaspij-skie, łączące m. Czarne z niziną pustyni Gobi oraz zagłębia Sahary, tak ściśle związane z m. Śródziemnem. Tak tedy, od jednego końca globu do drugiego, w blizkości równika na półkuli płn. przewija się jakby wstęga wodna, natychmiast podsuwająca myśl o ogólnem obniżeniu się lądu, zupełnie niezależnem pod względem kierunku od depresyi; obniżenie to właśnie spowodowało powstanie trzech wyżej wspomnianych pasów oceanicznych. Wreszcie zauważyć należy, że część południowa trzech rdzeni lądowych jest wydatnie skręcona w kierunku wschodnim w porównaniu do części północnej. Afryka południowa odpowiada jedynie Trypolisowi i Egiptowi; Australazya leży na tej samej linii co Japonia, a południki Ameryki Połudn. przecinają zaledwie drobną cząstkę Ameryki Półn. 4) Wysokości i głębokości. Dotychczas badaliśmy rozpostarcie po-zi orne lądów; obecnie przechodzimy do budowy lądów, a raczej całej skorupy globu, gdyż nie sposób jest oddzielać tu sztu :znie lądu od

(przylądek Horn), czyli mniej więcej szerokości Moskwy lub wybrzeży Labradoru. Afryka znika pod 34°51’ poł. szer., a więc o 100 km. bliżej równika, niż np. cieśnina Gibraltarska.

Wreszcie Tasmania nie przekracza 43°30’ szer. połudn., nieledwie szerokości Bostonu oraz półn.

Portugalii, zaś płd. krawędź Nowej Zelandyi 47° tejże szerokości. Wart*? zaznaczyć, że stosunek powierzchni na półkuli północnej do takiejże powierzchni na półkuli południowej (2.25 : 1) mało się różni od stosunku między powierzchnią morza a powierzchnią L-u st. na całej ziemi (2.5:1). Dzięki omówionemu osobliwemu rozmieszczeniu kontynentów i mórz na ziemi można na niej rozróżnić niejako półkulę „lądową“ i „wodną“; biegun pierwszej przypada blizko uścia Loary (Francya) w 4772° N, 2¹/a⁰W, drugiej—na morze, na wschód od południowej wyspy Nowo-Zelandzkiej. Ale nawet i tak morze jeszcze przeważa na półkuli „lądowej“ (52#); na półkuli „wodnej“ woda pokrywa 94# powierzchni całkowitej.

Rzecz przytem ciekawa: zaledwie ¹/₂₀ części L-u st. na półkuli lądowej odpowiada L-i s. na antypodach półkuli wodnej. Wyniki powyższe niewiele się zmienią, jeśli umieścimy biegun półkuli lądowej w Pas-de-Calais lub nawet w sąsiedztwie Berlina. Możemy tedy powiedzieć, że Londyn, Paryż i Berlin zajmują środek rdzenia L-u st. Przeciwstawność istniejąca między L-m stałym a oceanem stanowi jedną z właściwości zasadniczych budowy globu ziemskiego. Domniemany ląd dookoła bieguna ant-arktycznego znajduje się akurat w antypodach morza Lodowatego półn., zaś środek Oceanu Spokojnego odpowiada mniej więcej środkowi lądu europejsko-azyatyckiego. 3) Ks zt alty lądu stałego. Oddawna spostrzeżono jak dalece symetrycznym jest ogólny układ lądów i mórz. A więc, rozpoczynając od okolic antarktycznych, wody zwracają się ku północy trzema rozgałęzieniami, z ostremi zakończeniami, a mianowicie oceanami Atlantyckim,

Spokojnym i Indyjskim. Zaś od północy suną trzy wyniosłości lądowe, klinowato ścięte ku południu: są to Ameryka, Europa wraz z A-fryką, wreszcie Azya, za której przedłużenie południowe może być uważana Australazya. Z podobną formą lądów—masywy (rdzenie) zwężające morza. Już pierwszy rzut oka na mapę dopro-

wadza do wniosku, że najwyższe punkty na powierzchni ziemi wznoszą się ponad poziom morza zaledwie o . drobny ułamek promienia globu ziemskiego. Najwyższa góra Gaurisan-kar w Himalajach (8 840 m.) stanowi zaledwie część promienia ziemi, zaś Mont Blanc (4 810 m.)—Vi32i- Innemi słowy, na kuli o jednometrowym promieniu, najwyższe wzniesienie ziemi figurowałoby z wysokością nieco mniejszą od iy₂ mm., co potwierdza słuszność znanego orzeczenia,że nierówności powierzchni naszej planety są mniej więcej tegosamego rzędu, co chropowatości skorupy jaja kurzego. Co większa, takie wysokie szczyty stanowią na ziemi rzadki wyjątek. Łańcuchy górskie, wśród których się one wznoszą, same zajmują niewielką przestrzeń powierzchni ziemi; największa część Lądu st. należy do obszarów znacznie niższych. Zatem à priori już możemy się spodziewać, że objętość ziem wystających ponad poziom morza jest stosunkowo nieznaczną i że, rozmieszczając te massy w sposób równomierny o-trzymamy płaskowzgórze, wznoszące się niezbyt wysoko ponad poziom morza, a) Postępy w znajomości ukształtowania pionowego Lądu st. i dna oceanów uwidoczniane na mapach współczesnych w postaci linii jednakowej wysokości (izohypsy) i jednakowej głębokości (izo-baty) pozwalają nam bliżej wejrzeć w budowę pionową skorupy. Jeśli całkowitą powierzchnię ziemi oznaczymy liczbę 100, to otrzymamy dla oddzielnych stref wysokości i głębokości wartości w odsetkach całości następujące:

Penck. Wagner. 0.5#)

0.6 ) 2.0#

1.2 )

720

| jest bardzo znamienny: od 8 840 m. do 2 000 m. nad poziomem morza spadek krzywej jest gwałtowny poczem łagodnieje, szczególnie między 200 m. i poziomem morza oraz tymże poziomem i 200 m. głębokości. W tej dopiero głębokości urywa się płyta lądowa. Z kolei krzywa znów spada raptownie aż prawie do głębokości 3000 m. (stok kontynentalny albo obszar aktyczny), aby na obszarze głębinowy m(abyssalnym)uledz ponownemu spłaszczeniu aż do głębokości 6 000 m. i wreszcie stromo się zakończyć. Te trzy części główne skorupy zajmują w odsetkach całości przestrzenie następujące:

m. Penck Wagner Płyta lądowa-j-8 840 do — 200 35.3%    34.3%

Stok lądowy —200 „—3000 13.2 Obszar głębin. 3 000 „—9 636 51.5

Tak tedy dno głębokiego wszechmorza stanowi większą część powierzchni ziemi. Tablica poniższa uwidocznia, ile z każdego z trzech stopni (w odsetkach całości) posiadają oddzielne lądy i oceany:

13.7

52.0

8 840- 4 000 m. n. p. m.

4 000—3 000 „

3 000-2 000 „

2 000 — 1 000 „

1000- 200 „

200- 0 „

0- 20₀ „

200-1000 „

1000—2 000 „

2    000-3 000 „

3    000- 4 000 „

4    000-9 636 „

Liczby powyższe możemy przedstawić graficznie w ten sposób, iż na osi odciętych, wyobrażającej poziom morza, zaznaczamy po kolei odległości, odpowiadające powierzchniozn oddzielnych stref. Następnie z każdego punktu dzielącego przeprowadzimy rzędne —dla L-u st. w górę, dla morza w dół, którym nadamy odpowiednie wysokości (8 840, 4 000, 3 000 m. i t. d.), wreszcie połączymy punkty końcowe tych rzędnych za pomocą krzywej, t. zw. kr żywej hypsograficzn ej, uwidoczniającej stopniowe przejścia od jednego poziomu do drugiego. Punkty końco we tej krzywej to najwyższy szczyt na lądzie st (Gaurisankar 8 840 m.), oraz największa znana głębia (9 636 m.). Przebieg krzywej, otrzymanej sposobem powyższym, .

p. p. m.

4.3

4.0

13.0

12.3

10.5

10.0

5.2

3.2

3.4

6.6

14.5

6.0

3.2

4.0

6.5

13.0

37.0    39.0

Stopnie

wysokości Europa Azya Afryka Australia Ameryka płn. Amer. płd. Ląd st. 1.5    14.1    2.4    0.8

7.7

9.0

6.0

62.5

29.8

Morze

VL

19.2

73.7

48.4

42.6

9’19

63.2

41.7    60.5    82.2

TSR

36.0

56.8    25.4    15.4

St. wysoki (powyżej 2 000 m.) St. średni (200—2 000 m.) St. nizki (poniżej 200 m.)

Oc. Indyjski Oc. Spokojny

5.4

4.6

14.5

80.1

21.2

74.2

Stopniegłębokości Oc. Atlantyc. Stopień kontynentalny (O - 200 m.)

Stok kontynentalny (200 — 3 000 m.)

Obszar głębinowy (ponad 3 000 m.)

11.5

25.5

63.0

Na lądzie panuje wszędzie stopień średni, z wyjątkiem Europy, do której zbliża się pod tym względem Ameryka południowa. Stopień wysoki najbardziej jest rozwinięty w Ameryce

połudn. Budowę Afryki masywną, mało urozmaiconą, uzmysłowiają doskonale podane dla niej liczby. Co dotyczę zagłębi oceanicznych, to są one jeszcze podobniejsze do siebie niż lądy, nie mniej jednak O. Atlantycki wyróżnia się stosunkowo znaczną przestrzenią zajętą przez oba stopnie górne.—b) Jak znacznych postępów dokonano w znajomości ukształtowania pionowego w przeciągu ostatnich lat 50-u, można wnioskować najlepiej z tego, że Humboldt oceniał przeciętną wysokość L-u st. na 300 m., dziś natomiast za najprawdopodobniejszą należy uważać liczbę 700 m. Odpowiednia liczba dla morza wynosi 3 500 — 3 700 m. Gdybyśmy zgarnęli massy lądowe i rospostarli je równomiernie na dnie morza, to i wtedy jeszcze morze o głębokości przeciętnej 2 500 m. zalewałoby całą ziemię. —o) Rachunki, przeprowadzone w celu otrzymania przeciętnych wysokości i głębokości dla oddzielnych pasów szerokości ujawniły, że L. st. posiada kształt falisty, z nabrzmieniami pod 80° i 35° szer. płn., 15° i 45° szer. płd., nabrzmieniami stale ku południu malejącemi—zasada słuszna jedynie do 60° szer. płd., gdyż na nieznanym obszarze podbiegunowym może znajdują się jeszcze wyższe massy lądowe. Głębokie zaklęśnienie morskie rozpościera się od 50° N do 50° S„ ku biegunom dno morskie się podnosi, tak, że spłaszczenie globu ziemskiego, choć w sposób nieprawidłowy, wydaje się w części skompenso-wanem. —d) Wysokości przeciętne oddzielnych lądów przedstawiają się w sposób następujący:

e) Dotychczas omawialiśmy jedynie budowę pionową skorupy ziemskiej jako całości, o-raz w pasach oddzielnych szerokości, wreszcie budowę pionową lądów; obecnie wskażemy parę właściwości charakteryzujących dokładniej rozmieszczenie nierówności na L-e st. Woda bieżąca dostarcza pierwszego punktu oparcia do odczytania z mapy nachylenia powierzchni L-u st. Rzut oka na mapę pozwala odróżnić przeciwstawność, jaka zachodzi między % dzisiejszej powierzchni L-u st., nachylonej ku 0-ceanowi, i resztą (około 30 mil. km.), gromadzącą swe wody w basenie zamkniętym (obszary bezodpływowe). Osobliwość O. Atlantyckiego jako wielkiego morza wewnętrznego występuje tu w całej pełni. W istocie, więcej niż połowa lądu st. schyla się ku niemu, natomiast ku O. Spokojnemu zaledwie ¹/ a ku Indyjskiemu %. Obramowanie obszaru atlantycko-arktycznego nazwano głównym działem wodnym ziemi. Jeśli pominiemy antarktyczną czaszę kulistą, to powierzchnie wielkich zlewisk (wraz z morzami) przedstawią się w sposób następujący:

7’

zlewisko Oc.    Spok.    195    mil. km.    czyli    40°/₀

„ Oc.    Atlant.    174    , „    „    35.5%

»    ,    18.5%

„ Oc. Indyjsk. 91    „

Obszary bezodpływ. 30    „

6%

Krümmel (1907)

<D

g

00

■O

00 P 00 p

cocn? «c> g

05 P w

CD

300

330

Eur.

3 260

091 8

3 860

3 830

3 860

3 590

8 680

3 500

Obsz. Atlant. Obsz. Spokojny Indyjski Wszechoc.

zas głębokości przeciętne oceanów:

950    650

1010 660

300

310

700

650

05

CM

650

735

Wielka Encykl. Illustr. Ser. I. Tom XI.III.

Azya Afr. Austr. Am. Płn. Am. Płd. Ląd stały ,§

Razem 490    „    „ czyli 100$

Zatem zlewisko Oc. Atlantyckiego , dorównywa prawie zlewisku oc. Spokojnego. Przestrzenie bezodpływowe są stosunkowo nikłe w obu Amerykach (około 1 mil. km.), dochodzą natomiast do rozmiarów olbrzymich wzdłuż wielkiego pasa, ciągnącego się przez Afrykę płn., Arabię do środkowo-azyatyckiego płasko-wzgórza i obejmującego olbrzymie zagłębie A-ralokaspijskie. Wnętrze Australii (4 mil. km.) również należy do obszarów bezodpływowych. Wielki dział wodny ziemi bynajmniej nie spoczywa na najwyższych wzniesieniach. Ma to miejsce jedynie w Ameryce; naogół zaś niewielkie wyniosłości oddzielają zwykle obszary wewnętrzne Starego Świata i Australii od powierzchni nachylonych ku Oceanowi. Inna właściwość urzeźbienia powierzchni ziemi, będąca zresztą w związku z już omówioną, polega na tem, iż prawie wszystkie większe i wyższe łańcuchy górskie dają się zgrupować z łatwością w dwa pasy. Jeden z nich stanowi jakby wieniec dookoła O. Spokojnego, nieprzerwany wzdłuż wybrzeży zachodnich lądu amerykańskiego, porozrywany na girlandy wysp po stronie wschodniej Starego Świata. Drugi pas jest prawie prostopadły do pierwszego. Należą do niego góry Antyllów i Wenezueli, a w Starym Świecie w jego skład wchodzi nieprzerwany łańcuch górski o wschodnio-zacho-dnim kierunku (Atlas płc.-afrykański, góry płd europejskie i przednio-azyatyckie wraz z Tien-szanem i Himalajami), który w Indochinach

skierowuje się na południe, aby wzdłuż wysp Zundzkich połączyć się z wielkim pasem „Spokojnym*.—5)Dyss y m etrya globu. Już z powyższych danych można było wnioskować o dyssymetryi urzeźbienia powierzchni ziemi. Nacisk na ten objaw położył Lapparent. Idzie mianowicie o to, żę wielkich głębi nie spotyka się bynajmniej w środku oceanów; przeciwnie,najczęściej opierają się one o wybrzeża,gdzie tworzą fosy u podnóża najwyższych wyniosłości lądowych. Z tą dyssymetryą spotykamy się nawet na lądzie (przekrój przez Tybet, Himalaje, nizinę Gangesu). Rzeczą jest niezmiernie ciekawą, żę badania drobiazgowe nad rozprzestrzenieni trzęsienia ziemi wykazały w 0-statnich czasach (Milnę, Montessus dę Ballore), że najwięcej trzęsień ziemi ma miejsce właśnie na tych obszarach, gdzie dyssymetryą jest najbardziej wydatna. Taka zgodność nie może być przypadkową. Dochodzimy tedy do wniosku, że depresye, w których gromadzą się wody oceaniczne oraz wzniesienia lądu stałego, zawdzięczają swe istnienie odkształceniom skorupy ziemskiej.—Bibl. Podręczniki geografii fizycznej i geologii (Supau, Wagner, Lapparent, de Martonne, Nałkowski) oraz A. Penck „Morphologie d. Erdoberfläche“ gdzie przedmiot jest wyczerpująco omówiony, oraz podana bibliografia źródłowa. Co dotyczę Oceanu, to najnowsze dane zawiera drugie przerobione wyd. O. Krümmla „Handbuch d. Océanographie“ (1907 Tom I). '    Kor-

L|d (niewłaśc. Lęd), w dokum. Landa, Lenda, Lynda, wieś nad Wartą w pow. Słupeckim, słynne dawniej z bogactw 0-pactwo cystersów i kościół poklasztorny. — W 1136 r. gród „de Landa“ jest wymieniony wśród głównych kasztelanii, płacących dziesięciny arcybpowi gnieźnieńskiemu. W 1145 r. Mieczysław Stary, po zwycięstwie nad bratem Władysławem, funduje opactwo cystersów z kościołem dla Niemców z pod Kolonii, hojnie je uposaża, a kmieci do klasztoru należących uwalnia od wielu powinności. W XIII w. zajmuje klasztor Kazimierz kujawski i wznosi zamek, który w 1247 r. wraca do ks. kaliskiego, Bolesława Pobożnego. O znaczeniu L-u jako grodu, stanowiącego ognisko oddzielnej ziemi, świadczy istnienie wielu dostojników ziemskich (cześnicy, skarbnicy, łowczowie), wspominanych w dokumentach XIII i XIV w. Później zamek lendzki, aczkolwiek opuszczony, ma kasztelana mniejszego, zasiadającego w senacie. Obdarzane przez cały w. XIII i XIV licznemi włościami przez królów, opactwo Lendzkie staje się niemal najbogatszem w Polsce, lecz nie dopuszcza do zakonu Polaków. Do 1551 r. było w L-dzie 27 opatów Niemców, którzy nieraz, nagromadziwszy wielkie skarby, kraj opuszczali. Chcąc temu zapobiedz, postanawia w 1539 r. Zygmunt Stary, aby nietylko Niemców, ale i Polaków do zakonu przyjmowano, a następnie, korzystając z okoliczności, że wśród zakonników zaczęła się szerzyć re-formacya, przeprowadza z wiedzą papieża wybór opata Polaka. Po tym fakcie Niemcy powoli sami z klasztoru ustąpili. Odtąd bywało po dwóch opatów: jeden, k o m e n d ato ryj n y, wybierany z grona bpów lub wysokich dygnitarzy kościelnych, pobierał ²/₃ dochodów; drugi, właściwy, rządził klasztorem i.brał tylko 73 dochodów. Ostatnim opatem komendatoryjnym był J. P. Woronicz (ob.). O rozmiarach i budowie pierwotnego klasztoru trudno coś orzec, gdyż kościół dzisiejszy i część zabudowań klasztornych pochodzą z XVIII w. Eardzo dawnym zabytkiem budownictwa (przypuszcz. z końca XIII w.) są krużganki klasztorne, w stylu gotyckim, o sklepieniach krzyżowych, na krawędziach lukami opasanych; zworniki mają przyozdobione herbami rodzin, które się do wzniesienia klasztoru przyczyniły, na krok-sztynach—rzeźby fantastyczne. Jedna strona krużganków ma sklepienia więcej do bizantyjskich zbliżone i ta przypuszczalnie może być pierwotnem sklepieniem z czasów Mieczysława. Kapitularz, do którego się z krużganków wchodzi, czysto gotycki, sklepienie jego zebrane w jeden filar, pośrodku stojący: później niektóre jego części wyłożono mozaiką gipsową. Do krużganków dotyka kaplica, według podania miejscowego pierwotny kościółek, b. szczupła o jednem oknie, z malowidłami na ścianach

1    sklepieniu z XIV i XV w. Górne piętro klasztoru, pałac opata i kościół są znacznie późniejsze. Kościół obecny stawiał w 1743 r. opat lędzki Mikołaj Łukomski, który przez lat 50 rządził klasztorem, własnym kosztem wzniósł

2    wieże i pokrył dach grubą blachą miedzianą, a wewnątrz kościół malowidłami przyozdobił. Herb jego umieszczony w wieżach. Po restau-racyi przybrał kścł wszystkie właściwości sztuki XVIII w., dawny charakter wczesnego gotyku na przejściu z romanizmu ledwie się na uboczach dochował, natomiast w ornamentyce, rzeźbie i malarstwie uwidocznia się styl Ludwika XV: rokoko i zopf.; cechują go wytwory ność i bogactwo artystyczne. Malowidła są pędzla głównie braci zakonnych i Antoniego Swa-cha, franciszkanina z Pyzdr. W skarbcu znajduje się monstraucya srebrna, mająca napis, że Stef. Batory ofiarował ją jezuitom w Połocku. Nazewnątrz kościoła wmurowana tablica pamiątkowa, poświęcona arcybpowi J. B. Skotnickiemu, który, zdawszy rządy swej dyecezyi Janowi Suchywilkowi, w 1372 r. przybył do L-u i 2 lata spędził w klasztorze. Po kasacyi zakonu w 1819 r. świątynia opustoszała; za staraniem osób prywatnych zezwolono zająć klasztor lędzki dominikanom, którzy przebywali tu do 1864 r. W 1850 r. kościół odnowiono, obecnie niszczeje on coraz bardziej; wiele kosztownych przedmiotów pobrano stąd do innych kościołów, część zabytków nabyli Przeździeccy

(r. 1879, II str. 855) i Gaz.“ (r. 1879, II str. 870).

Leadville, m-to w hr. Lake w półn.-amer. stanie Colorado nad rz. Arkanzas, w okolicy górzystej, 3 108 m. npm.; 11000 m-ców. Założone w 1859 r., pierwotnie California Gulch, zawierało L. obfite pokłady piasku złotego. W 1876 r. rozpoczęto tu wydobywanie srebra, a ludność wzrosła w krótkim czasie do 30 000 głów. Obecuie zę zniżką wartości srebra, L. podupadło, jednak zyski z dobywania metalu wynoszą jeszcze 13 mil. dolarów rocznie.

do mauzoleum rodzinnego w Warszawie.--Najbogatszy zbiór dokumentów do dziejów L-u zawiera Kodeks Wielkopolski. Prócz tego por. Pie-kosiński: „Przegl. Kryt.u (1877; rozbiór krytyczny przywilejów klasztoru L-dzkiego); W. Kętrzyński: „Liber mortuorum monasterii Lan-densis“ (Mon. Pol. hist. V); Zeissberg „Kleinere Geschichtsquellen Polens in Mittelalter“; Wł. Łuszczkiewicz „Dawne opactwo cystersów . w L-dzie i jego średniowieczne zabytki sztuki“ (Krak. 1887) Baliński i Lipiński; „Staroż. Polska“ (t. I.j.    . • .

Lądek, Lan deck, os. miejska, przedtem miasto w pow. Słupeckim nad Wartą, o J/4 mi‘ li od Lądu odległe, przy trakcie z Konina do Pyzdr; ok. 1 000 m-ców. Kościół paraf, murowany, w 1777 r. przez Kon. Jełowickiego wzniesiony, szkoła, dom schronienia dla starców. — Przy grodzie w Lądzie istniał kśł św. Mikołaja, nadany w samej fundacyi z 1145 r. Przy kościele było targowisko, które urosło na osadę miejską. W 1250 r. Kazimierz ks. kujawski zezwala opat. Chrystyanowi na obszarze tego targowiska założyć miasto na prawie niemie-ckiem. Lokacya nie nastąpiła odrazu; w 1269 r. Bolesław ks. Opolski ponawia przywilej lokacyjny na osadzenie L-a Niemcami lub wolnymi Polakami, a także bobrownikami i ludźmi związanymi z tą osadą. Wójt otrzymał wyższe i niższe sądownictwo. Opaci wyjednywali dla m-ta liczne przywileje. Kśł św. Mikołaja w w r. 1400 był wcielony do klasztoru i odtąd aż do r. 1819 zarządzali parafią cystersi. Po trzecim rozbiorze dobra kościelne zagarnął rząd pruski (Sł. Geogr.).

Lądowe-(fl.)opłata za przybicie tratew do brzegu.

Le (Leh), główne miasto wLadaku (ob.) między 34°10' szer. płn. a 77°40' dł. wsch. od Gr., 3 440 m. npm., o 5 kim. na północ od prawego brzegu Indusu; wysokie mury miejskie z ostro ściętemi wieżami, ulice wązkie i kręte, pałac dawnego radży, na wzgórzu (370 m.) obszerny klasztor, pomnik zmarłego w 1874 r. w okolicach L. geologa Stoliczki (ob.), obserwatoryum astronomiczne; 4 000 m-ców, Cudzoziemcy zajmują oddzielne przedmieście; o l¹/₂ kim. za m-tern forteca. L. jest wiel-kiem targowiskiem handlu dla wschodniego Tybetu, Indyi i Turkiestanu chińskiego, zwłaszcza miejscem składowein wełny kóz kaszmir-skich i jaków. W nowszych czasach, skutkiem konkurencyi towarów rosyjskich, handel z Turkiestanem wschodnim upada. Od 1870 r. Anglicy ustanowili w L. specyalnego urzędnika do kontroli nad handlem tranzyto.

Leader, w Anglii przywódca stronnictwa panującego, mającego większość w Izbie, stąd leader of the House; odpowiada pierwszemu ministrowi, premierowi (ob. Parlament angielski,

Leach Harry (* w Wisbech [Cambridge-shire] w r. 1836 —f d. 26 listop. r. 1879) le-

• karz. Do nauk przykładał się w Peterborough i w szpitalu św. Bartłomieja w Londynie; ukończywszy je w r. 1858 został chirurgiem (House Sergeon) w szpitalu Peterborough Infirmary, ale na stanowisku tym pozostawał niedługo i wyjechał do Indyi. Powróciwszy stamtąd, osiadł w Londynie i w r. 1862 został lekarzem (Resident Pchysician) szpitala marynarki na starym okręcie wojennym „Dreadnought“. Na stanowisku tem rozwinął działalność niestrudzoną i b. owocną, zająwszy się między inne-mi gorliwie zbadaniem przyczyn tak częstego między marynarzami gnilca (ob.), przyczem przekonał się, że wina w znacznej mierze spada na częste fałszerstwa i przechowywanie nieodpowiednie na okrętach środków przeciw-gnilcowych, a wskutek zabiegów jego w r. 1868 parlament na drodze prawodawczej usunął wykryte nadużycia i niewłaściwości przez L-a, co wpłynęło zbawiennie na stan zdrowia marynarki angielskiej, zarówno wojennej jak i kupieckiej. W r. 1869, gdy cholera wybuchła, L. objął zarząd okrętu szpitalnego „Belle Isle“, przeprowadzając równocześnie rewizye zdrowotne wszystkich okrętów przypływających do Londynu. Wykazawszy, że okręt „Dreadnought“ jest nieodpowiedni na szpitalny, w r. 1870 przeprowadził przeniesienie chorych do nowo urządzonego oddziału w szpitalu marynarki w w Greenwichu i objął zarząd nad nim; w r. 1873 ustąpił ze stanowiska tego, otrzymawszy nowo otworzony urząd naczelnika zdrowia w porcie londyńskim (Port Medical Officer), a na stanowisku tem również położył zasługi niemałe. L. wogóle wywarł wpływ ogromny na polepszenie stanu zdrowotnego marynarki, a podręcznik jego „The ship captains medical guide“ (Londyn 1868) i mnóstwo wyd. późn.) z urzędu znajdować się musi obowiązkowo na każdym okręcie angielskim. Oprócz książki tej ogłosił jeszcze prac kilka o gnilcu i o biegunce krwawej.—Por. „The Lancet“

„Medical Times and

Dr. J. P.

Leake Wilhelm Marcin, archeolog angielski (* 14 stycz. 1777—f 6 stycz. 1860 W Brighton). W r. 1800 wysłany w misyi wojskowej na Wschód, podróżował kilka lat po Azyi Mniejszej, Syryi, Egipcie, Grecyi; wraz z Byronem brał udział w greckiej wojnie o niepodległość. Po powrocie do Anglii wystąpił ze

służby państwowej, aby poświęcić się wyłącznie badaniom archeologicznym. Do rzędu główniejszych prac jego należą: “Researches in Greece“ (Lond. 1814); ,,Topography ot Athens“ (Lond, 1821; przekł. niemiecki); „Tour in Asia Minor“ (Lond. 1824); „Travels in the Morea“ (L. 1830) „Travels in Northern Greece“ (Cambridge 1835); „Peloponnesiaca“ (Camb. 1846); „Numismata

St. Db.

x-y.

Hr.

x-y.

hellenica“ (1854).

Leal Gomez Antoni Edward, poeta portugalski (* 1849), Jako zwolennik pozytywizmu wystąpił do walki z przesądami we wszystkich dziedzinach życia narodowego, w religii, polityce i literaturze. Utwory jego trafiły mimo to do warstw najszerszych. Ważniejsze: ,,A canalha“ (1873); „Tributode sangre“ (1873); „Claridades do sul“ (1875); „A Traiçâo, carta do rei “(1881); „Hereje, cartaarainha“ (1881); „Historia de Jesus“ (1884); „O Anti-Christo“ (1884); ,,0 processo de Jesus“; „Poesia da sciencia“; „Poesia do extraordinario“.

Leamington (Roy al—L. —S p a), m-sto i miejsce kąpielowe w Anglii, lir. Warwick, we wdzięcznej dolinie nad rz. Leam (dopł. Avonu), o 3 kim. na wschód od m. Warwick. Przez długi czas nieznaczna wieś (w r. 1811 było tu 540 m-ców), obecnie należy do rzędu najpiękniejszych miast Anglii i liczy przeszło 30 tys. m-ców. Swój szybki rozkwit zawdzięcza odkrytym tu w r. 1797 i licznie odwiedzanym zimnym źródłom mineralnym, zalecanym przeciw podagrze, reumatyzmowi i t. p. L. posiada szerokie i cieniste ulice, wspaniałe zakłady kąpielowe, przepyszne hotele, piękny ratusz, muzeum, kilka wyższych szkół i t. p. Między no-wem i starem miastem leżą piękne ogrody publiczne. W pobliżu m-sto Kenii w ort h (ob.). — Por. Smith ,,The saliue waters of L.“ (Londyn 1884).

Leander, ob. Hero i Leander.

Leander św. (* w prow. hiszpańskiej Murcyi-Kartagenie), gdzie ojciec jego Seweryan był rządcą. Zamłodu L, obrał sobie życie zakonne. 0-koło r. 578 został b-pem Sewilli. Za gorliwe wytępianie aryanizmu, oraz nawrócenie na wiarę katolicką królewicza Hermenegilda, król Wizygotów Leowigild skazał go na wygnanie, po ukaraniu syna śmiercią. Lecz później blizki zgonu, wezwał b-pa, a syna i następcę swego Rekareda powierzył mu na wychowanie. Młody Rekared, wyćwiczony w naukach przez L-a, stał się żarliwym katolikiem i, wstąpiwszy na tron, starał się o wytępienie aryanizmu. Grzegorz W. papież, z którym L. zabrał przyjaźń r. 583 w Konstantynopolu, poświęcił mu swój wykład księgi Hioba. L. zwołał sobór w Sewilli (590), na którym uchwalono wiele u-rządzeń; z trzech liturgii: rzymskiej, wschodniej i Gallów, L. ułożył czwartą, która później, kiedy chrześciauie poszli pod panowanie Arabów, przybrała nazwisko Mozarabicznej. Podniesiony do godności arcybiskupa, umarł L. około 597 r. Z £pism jego pozostały tylko: mowa r. 589 przy ^zamknięciu wielkiego soboru w Toledo i Reguła dla zakonnic czyli rzecz o pogardzie świata i ćwiczeniu się w modlitwach, pisana do siostry Florentyny. Brat L-a, św. I-zydor, objął po nim stolicę biskupią w Sewilli. Kościół obchodzi pamiątkę L-a d. 13 marca.

Leander Per J.H., filozof szwedzki (* 1831); kształcił się w uniwersytecie lundzkim, w r. 1862 otrzymał doktorat filozofii a 1863 był mianowany docentem filozofii. Ogłosił kilka prac bardzo oryginalnych o filozofii Bostroema, Descartes’a, Spinozy, Leibnitza, Kanta, Herbar-ta. Do rzędu jego prac najgłośniejszych należą: Rozprawa o filozofii współczesnej Niemiec, Danii i Francyi (1876); i Doktryna Bostroema w zakresie idei Boga (Lund 1885 — 86, wykład idealistycznej filozofii L-a).

Lear („Lir“) bohater dramatu Shakespeare’a, legendowy król Brytanii. Mit znajdujemy w kronice Gotfryda Monmoutha, który śmierć L-a na 800 lat przed Chr. kładzie. Od niego podanie to przeszło do Holinsheda. Temat ten opracowywano już przed Szekspirem (np. w zbiorze Steeven’a „Six old plays“ 1594 przedrukowano dawniejszą sztukę na tem podaniu osnutą p. t. „The true chronicie history of King Leir and his three daughters“. Szekspir do powyższego tematu dołączył historyę o niewdzięczności syna, zapożyczoną z „Arcadia“ Sidney’a.—Napisał go prawdopodobnie około r. 1605 — 6, w każdym razie nie wcześniej jak w r. 1603. —Wystawiono „Leaira“ poraź pierwszy 26 grud. 1606 na scenie teatru „Globe“, podobno uroczyście, w obecności Jakuba I. L. nietylko pod względem etycznym i estetycznym, lecz i z punktu widzenia psychiatrycznego był przedmiotem licznych stu-dyów (praca polska dr. Rothego w „Niwie“ 1878). Istnieje także studyum J. Kotarbińskiego („Ateneum“ 1880). Ciekawe zestawienie Edypa, L-a i Lilii Wenedy dała Orzeszkowa w noworocznym u-rze „Kur. Warsz.“ 1909. Ob. Szekspir.

Léauté Henryk, matematyk francuski i inżynier (* 26 kwiet. 1847), wychowaniec Szkoły politechnicznej w Paryżu, repetytor matematyki przy tejże szkole, następnie podinżynier przy fabryce tytoniu w Tuluzie. Napisał: ,,E-tude géométrique sur les fonctions elliptiques de I-reespèce“ (1880); „Méthode d’approximation graphique“ (1880 2 t.); „Sur un perfectionnement applicable a tous les régulateurs à force centrifuge“ (1880); „Théorie générale des transmissions par cables métalliques“ (1882); „Mémoires sur les oscillations à longues périodes“ (1885), oraz liczne rozprawy o liniach krzywych, funkcyach eliptycznych, równaniach ruchu, motorach parowych i hydraulicznych, przenoszeniu siły na odległość, które zjednały mu wstęp do Akademii. W r. 1892 zaczął wydawać „Encycl. scient, des Aide-Memoires“. Ł

Hr.

blioteki uniwersyteckiej. Pozostawił wiele prac dotyczących zabytków Grecyi starożytnej, jak również metody nauki języków greckiego i niemieckiego. Główną jego pracą jest „Voyage archéologique en Grèce et en Asie Mineure“ (Par. 1847). Po śmierci jego wydawnictwo to prowadził H. Waddington. Plansze z tego dzieła wydał i opatrzył komentarzami Reinach: „Bibliot. des monuments grecs et romains“

SI. Db.

France“ Vernet’a.

Leavenworth, stolica hrabstwa tejże nazwy ₍ suje za straceniem Ludwika XVI „bez zwłoki

i bez odwoływania się do ludu“. Przyjaciel osobisty Robespierre’a i Saint-Justa, w r. 1793 ożenił się najmłodszą z córek Duplay’a. W walkach partyjnych i szermierkach słownych czynnego udziału nie bierze. D. 14 paźdz. 1793 zostaje członkiem Komitetu Bezpieczeństwa i z ramienia tegoż w styczniu 1794 wykonywa poleconą mu (razem z S.-Justem) misyę wśród wojsk nad Dolnym Renem i Mozelą, przyczem wsławiły go zwłaszcza energia i męstwo podczas zdobywania Charleroi. D. 9 termidora kazał się aresztować razem z Robespierrem i S. Justem. Po uwolnieniu przez Henriofa bierze udział w nocnem posiedzeniu w Ratuszu, gdzie nadaremnie usiłuje skłonić Robespierre’a do kroku stanowczego—zwrócenia się do ludu. Ratusz zdobywają gwardziści pod wodzą Barras a i L., uważając sprawę za przegraną, wystrzałem z pistoletu odbiera sobie życie (28 lip-ca 1794), Ciało jego nazajutrz przywieziono na miejsce stracenia jego towarzyszy.

Lebbelski Jerzy zWresznic, kaznodzieja katolicki przy kościele ś. Wawrzyńca w Toruniu, w drugiej połowie XVI w.; przetłómaczył mowę łacińską Krzysztofa Warszewickiego do Stefana Batorego („Christophora Warszewickiego. Do Wielmożnego oświeconego a niezwyciężonego Stefana Króla Polskiego..., Oratio. Toruniae Excudebat Melchior Neringk“. 1582) o zgodzie, zawartej, jak opiewa tytuł z Iwanem, W. Ks. moskiewskim, w Zabłociu (Ki-werowej Górce) 15 stycz. 1582 r. Pracę swą przypisał L. Krzysztofowi Kostce z Sztenbachu, woj-dzie pomorskiemu (f 1596). Tłómaczenie to, które W. A. Maciejowski znalazł w bibliotece uniwersytetu wrocławskiego, jest w dya-lekcie kaszubskim.—Por. W. A. Maciejowski

(Warsz. 1851, str.

Dr, st. K.

„Piśmiennictwo polskieJ 624).

w stanie Kanzas, nad Missouri, ważny punkt handlowy, 20 000 m-ców; posąg prezydenta Gran ta (ob.), odlewnia żelaza, tartaki, fabryki machin, znaczny handel zbożem, bydłem i budulcem. Na półn. ważny posterunek wojskowy fort L.

Łeba, rzeka, ob. L e b s k o, j e z i o r o.

Lebadeja, w starożytności m-sto w Beocyi, dzisiejsza Lavadya.

Lebanon, nazwa kilku miast w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej: 1) Stolica hrabstwa tejże nazwy w st. Pensylwania, o 50 km. na wschód od Harrisburga; ok. 15 000 m-ców; liczne zakłady przemysłowe; w pobliżu bogate kopalnie żelaza i miedzi, oraz łomy pięknego marmuru. —2) Stolica hrabstwa Boone w st. Indiana; ok. 4 000 m-ców; gmach opery; liczne fabryki.—3) Miasto w hrabstwie Grafton w st. New-Hampshire, nad rz. Muscoma, której prąd porusza liczne fabryki; ok. 4 000 m-ców.

Le Bas Filip, historyk i archeolog francuski (* w Paryżu 1794—f tamże 1860). Syn znanego członka konwencyi (ob.). Służył wojskowo, następnie był urzędnikiem prefektury departamentu Sekwany. Przez kilka lat (1820 — 27) był nauczycielem przyszłego Napoleona III, potem profesorem w liceum St. Louis i w Ecole normale supérieure. W r. 1842 rząd wysłał go w misyi archeologicznej do Grecyi i Azyi Mniejszej. Po powrocie do Paryża został w 1846 r. konserwatorem i administratorem bi

Paryż 1888).

Lebas Jakób Filip, rysownik i grawer francuski (* 1707 — f 1783). Już w młodym jeszcze wieku posiadał własną szkołę, w której pracowali: Eisen, Cochin, Moreau młodszy, Fic-quet, Gaucher, Le Mire, Cathelin, a z Anglików kształcili się u niego Strange i Ryland. Zawdzięczamy jemu i jego uczniom wiele cennych reprodukcyi. Są to obrazy Bouchez’a. Chardin’a, Watteau (l’Assemblée galante), Ru-bensa, Lancret’a (Conversation galante) i wydane do współki z Cochin’em: „Les Ports de

St. Db.

Lebas Filip Franciszek, działacz Wielkiej Rewolucyi (* 1765—f 1794). Z zawodu adwokat, mieszkał na prowincyi, w Saint-Pol, którego przedstawicielem był w obchodzie święta Federacyi w lipcu 1790 r. W r. 1792 departament Pas-de-Calais obrał go na członka Konwencyi, gdzie L. się przyłącza do Góry i gło-

M. Ab.

Lebeau Józef, belgijski mąż stanu (* 1794 —f 1865). Jako adwokat w Leodyum założył w r. 1824 pismo literackie „Mathieu Leans-bergh“ które uzyskało szerokie wpływy i zdziałało wiele w kierunku stworzenia koalicyi antiministeryalnej w r. 1828. L. zmienił wówczas nazwę pisma na „La Politique“ i ostro napadał na wszelkie nadużycia rządu holenderskiego; nietylko jednak nie myślał o odłączeniu się od Holandyi, ale nawet nie wystawiał żądania autonomii dla prowincyi południowych. Powstaniem brukselskiem wrześniowera został zupełnie zaskoczony; starał się doprowadzić do zgody, było jednak zapóźno. Okręg Huy wybrał go do Kongresu narodowego, w którym był jednym z najwybitniejszych mówców, a konstytucya 1830 r. jest w znacznym stopniu jego dziełem. Cała jego wymowa nie zdołała zapewnić tryumfu księciu Leuchtenberg. Po odmowie ks. de Nemours, wybrano regentem Surlet de Chokier'a, a L. został ministrem spraw zagranicznych. Wtedy, wśród ogólnego

st rib.

Hr.

D.

St Db.

Dr. J. P.

St. Ob.

zamieszania, ocalił sprawę rewolucyi przez postawienie kandydatury ks. Sasko-Koburskie-go, co zjednało jej sympatye Anglii. Po wyborze ks. Leopolda konferencya londyńska u-znała niepodległość Belgii w zamian za zwrot na rzecz Holandyi małej cząstki Limburga i Luksemburga. Rezultat konferencyi był wielką wygraną, wy wołał jednak silne niezadowolenie tak, że nawet życiu L-ego grożono. Udało mu się jednak wytłumaczyć w Kongresie, że odrzucenie warunków konferencyi równałoby się wojnie nietylko z Holandyą, ale z całą Europą. Kongres większością głosów ratyfikował uchwały. Bezpośrednio potem L. podał się do dymisyi. W 1. 1832—34 był ponownie ministrem, ustąpił jednak wskutek nieporozumienia z królem. Przez jakiś czas był gubernatorem Namuru i posłem przy sejmie niemieckim we Frankfurcie. W r. 1840 stworzył pierwszy gabinet, złożony wyłącznie z liberałów. Ponieważ jednak izba wyższa wypowiedziała się przeciw niemu, a król nie chciał jej rozwiązać, gabinet podał się do dymisyi. Od tego czasu L. brał czynny udział w obradach izby posłów, z zapałem zv alczając mieszanie się kleru do polityki. Ministerya liberalne miały w nim dzielnego sojusznika, stale jednak odrzucał propozycye utworzenia własnego gabinetu, chociaż mu to kilkakrotnie proponowano. M-sto Huy, które przez długi czas w izbie posłów reprezentował, wystawiło mu pomnik. Pozostawił „Souvenirs personnelles“ (Bruksella 1883).

Lebedos, w starożytności jedno z 12-tu miast, należących do ligi jońskiej, w Azyi Mniejszej, na wybrzeżu m. Egejskiego, na północo-zachód od Efezu.-Ob. J o n i a (T. XXXIII, str. 39)

Lebel (Loebel), herb polski z indygienatu. Na tarczy dwudzielnej—pole prawe ukośnie w prawo ścięte, od góry srebrne, od dołu czarne; pole zaś lewe czerwone. Nad hełmem z zawoju czarno-czerwonego,srebrem przetykanego, wycho-

rp

y<-lV>.

Fig. 6. Lebel (herb).

dzi pięć piór strusich: dwa czarne z brzegów, a w środku jedno białe między dwoma czerwonemi. Labry z prawej strony czerwone, z lewej czarne, podbite srebrem. Używała go stara rodzina śląska von Loebel, w prowincyach nadbałtyckich osiadła od XV w., z której Jan Zygmunt i Jan, bracia rodzeni, otrzymali indy-gienat polski 1678 ze zmianą nazwiska na Lebel.—Źródła: Volumina Legum V, str. 398 i 574-, Siebmacher III, 11, 128; Ostrowski N« 1732.

Lebel Jan (Li Be aulx), kronikarz belgijski (* w Liège pod koniec XIII w.—f tamże 1370). Brał udział w wyprawie Edwarda III przeciw Szkocyi. Jest autorem kroniki, znalezionej ok. 1848 w. Châlons-sur-Marne, a wydanej przez Polaine a w Brukselli 1863. Pracę tę rozpoczął L. około 1357; zajmuje się przeważnie opisem wypadków wojennych.

Lebel Ignacy (* w Grzybowie [pow. Słonimski] w r. 1793 — f w Warszawie w r. 1861) lekarz. Po ukończeniu szkół u ks. Dominikanów w Grodnie w r. 1811 wstąpił do wydziału lekarskiego w Wilnie. W r. 1819 osiągnął dyplom lekarza klasy I i w r. 1821 wstąpił do wojska polskiego w stopniu lekarza batalionowego; po roku posunięto go na lekarza I sztabowego w pułku pierwszym strzelców konnych. Wystąpiwszy w r. 1828 ze służby woj-skowo-lekarskiej zabawiał się przez czas pewien wykonawstwem lekarskiem w Suwałkach, skąd następnie przeniósł się na stale do Warszawy. W 1.    1838—1840 pełnił obowiązki

akuszera przy Urzędzie lekarskim województwa mazowieckiego i kaliskiego. W r. 1839 Rada lek. Królestwa Polskiego przyznała mu dyplom doktora med, Od r. 1836 był członkiem czynnym Towarzystwa lekarskiego warszawskiego; urząd sekretarza dorocznego zajmował w 1. 1839—1846. Od chwili rozpoczęcia wydawnictwa „Pamiętnika Tow. lek. warsz.“ należał do grona redakcyjnego, od roku zaś 1840 do 1851 sam jeden zajmował się redakcyą kwartalnika tego. — L. był chętny do pióra, a większość przeważną prac swych (od r. 1837 do 1860) ogłosił w „Pam. Tow. lek. warsz.“ Wszystko, cokolwiek napisał, wymienia S. K o ś m i ńs k i w „Słown. lek. polskich.“ str. 266.

Lebel Mikołaj, oficer francuski (* 18 sierp. 1838—f 6 lipca 1891 r.). Ukończył szkołę wojskową w Saint-Cyr w r. 1857, został w r. 1869 kapitanem, a w r. 1876 szefem batatalionu, w r. 1883 dyrektorem szkoły strzelniczej w Châlons. Wtedy - to rozpoczął studya nad karabinami, dzięki którym został członkiem komisyi do ich udoskonalenia. Po długich pracach komisya ta przedstawiła model nowej broni, która znaną jest ogólnie jako karabin systemu Lebla. (Ob. Oręż Ser. II T. V str. 547). Broń L-a wprowadzono do armii francuskiej w r. 1886. W r. 1890 L. wystąpił ze służby i otrzymał miejsce poborcy podatku w Vitré.

Lebensohn: 1) Abraham Dob Ber ha-Koheu, syn Chaima, mający przydomek A d a m ha-Kohen (* w Wilnie), jeden z najlepszych

Dr J. P.

1826);

1835).

poetów hebrajskich i egzegetyków biblijnych, Wydał: „Szire Sefat Kodess“ (Pieśni świętego języka), dwa zbiory poezyi hebrajskich: jeden w Lipsku 1842, drugi w Wilnie 1856 r. Na niwie egzegezy biblijnej wypracował „Byu-rim Chadaszim“ (Objaśnienia nowe), na gruntowych zasadach gramatycznych oparty komentarz do całego Starego Testamentu (Wilno 1849 — 1853, razem z tekstem Biblii i innemi komentarzami). Znaczuą część tego komentarza pomnożył autor później dokładniejszem objaśnieniem i wydał osobno bez tekstu (Wilno 1858); ,,Ebel Kabed“ (Żal ciężki; Wilno 1825), mowa pogrzebowa z okazyi śmierci Sau-la Kacenelenbogena; ,,Kinat Sofrim“ (Elegia pisarzy, Wilno 1847) i obszerna mowa pogrzebowa, z okoliczności zgonu słynnego Mordechai Aharona Giucburga z Wilna; uwagi nad dziełem gramatycznem Salomona Lewinsohna „Mech-kere Laszon“ (Badania językowe; razem z niem w Wilnie 1849 r. wydruk). Żył jeszcze w r. 1863. 2)Michah (Michał Józ^ł), syn poprzedzającego, poeta hebrajski (* w Wilnie 1828—+ 1852). Już w dzieciństwie zdumiewał okazywanym talentem poetyckim, a chociaż skutkiem choroby płucnej całe jego życie były nieprzerwa-nem pasmem cierpień fizycznych, oddawał się jednak ciągle naukom. W 21-m roku życia przełożył wierszem 3-ą i 4-ą księgę Eneidy Wergiliu-sza na hebrajski; ,,Herisuf Troja‘‘ (Zburzenie Troi; Wilno 1849), Podczas swej bytności w Berlinie ułożył: „Szire Bat Cyjon“ (Śpiewy córy syońskiej; Wilno 1851), poezye hebrajskie, które przez Jozuego Steinberga, rabina wileńskiego, na niemiecki język wierszem przełożone i w tymże języku 1861 r. w Wilnie wydane zostały („Enc. Orgelb.“ większa).

Leber Ferdynand Józef von (* w Wiedniu d. 31 grud. r. 1727 —f tamże d. 14 paźdz. r. 1808), chirurg i anatom. Początkowo oddany na naukę do cyrulika, później zajął się chirurgią poważnie, kształcąc się również po za jej zakresem, a gdy w r. 1751 stanął do egzaminu na magistra chirurgii, wykazał tyle znajomości rzeczy, iż van S w i e t e n (ob.) wyrobił mu natychmiast posadę lekarską szpitalną w Breitenfurcie (Austrya dolna), ale L. już po roku opuścił stanowisko to, gdyż powołano go do szpitala mieszczańskiego w Wiedniu, powierzając mu równocześnie nadzór nad dwoma szpitalami podmiejskiemi (Marxer i Bäckerthaus). Od r. 1757 zajmował nadto posadę lekarza sądu karnego (iolterarzt), do którego obowiązków należało badanie stanu zdrowia obwinionych przed i po zastosowaniu tortur, oraz nadzór nad ich wykonywaniem. Na urzędzie tym okropnym przebył lat 19, t. j. 'do r. 1776, w którym tortury sądowe zniesiono ostatecznie w Austryi, do czego sam L. przyczynił się niemało przez złożenie cesarzowej Maryi Teresie podania wykazującego niedorzeczność okrutną tego środka dochodzenia sądowego. Odr. 1756 wykonywał pod dozorem prof, de H a ë n ope-racyi chirurgicznych w klinice uniwersyteckiej wiedeńskiej; w r 1761 mianowano L-a profesorem anatomii oraz chirurgii teoretycznej, jako też c. k. radcą, oprócz tego włożono na niego obowiązek składania cesarzowej sprawozdań o ważnych sprawach karnych. W r. 1776 Marya Teresa mianowała L-a chirurgiem swym przybocznym, dwa lata zaś później obdarzyła go dyplomem szlachectwa, a równocześnie uniwersytet wiedeński doręczył mu dyplom doktorski honoris causa. Od r. 1786 L. zaprzestał wykładów anatomicznych, nauczając w ciągu dalszym tylko chirurgii.—L. był anatomem b. biegłym i w swoim czasie najdzielniejszym chirurgiem w Wiedniu; wynalazł też kilka narzędzi operacyjnych, inne zaś, dawniejsze, ulepszył. Z prac jego, licznych, wyszczególnić należy: „Vorlesungen über die Zergliederungskunst“ (Wiedeń 1772, wyd, 2-e tamże 1778, przekład łac. 1777; wyd. 3-e, przerobione przez J. C. R o s e n m ü 11 e r a, Lipsk 1808), jako podręcznik b. użyteczny,— Por. J. Hyrtl „Vergangenheit und Gegenwart des Mus. für menschl. Anat. an der Wiener

Universität“ (Wiedeń 1869, str. 34) i „Allgem. Deutsche Biogr,“ (T. XVI11, str. 93).

Leber Jan Michał, historyk francuski (* 1780 f 1859). W r. 1802 wykładał literaturę włoską i gramatykę w liceum w Orleanie. Wkrótce jednak, w r. 1803, przybył do Paryża. Próbował szczęścia w poezyi, z miernem jednak powodzeniem, choć niektóre z jego sztuk były grywane po teatrach drugorzędnych. Większą uwagę zwróciły na się jego prace naukowe, np. „Grammaire générale synthétique* (1808). Ówczesny sekretarz ministeryum spraw wewnętrznych, Degérando, wyrobił mu tam posadę, a w r. 1809 wziął go z sobą do Rzymu, dokąd jechał jako członek komisyi do ane-ksyi państwa rzymskiego. Wkrótce L. powrócił do Paryża i do dawnego zajęcia. Cały czas wolny od zajęć biurowych poświęcił na zbieranie książek, manuskryptów, sztychów; zbiory te stały się w r. 1838 własnością miasta Rouen. Największą wartość ma jego praca „Essai sur l’appréciation de la fortune privée au moyen äge“ (Paryż 1847). Napisał jeszcze: „Histoiie critique du pouvoir municipal depuis l’origine de la monarchie jusqu’à nos jours“ (Paryż 1828); „Collection des meilleures dissertations, notices et traités particuliers relatifs à l’histoire de France“ (Paryż „Code municipal annoté“ (Paryż

St. Db,

Leberecht lub Lebrecht Karol, wybitny medalier (* 1740 r. w Meiningen—f 1827 w Petersburgu). W 26-ym roku życia otrzymał posadę rytownika stempli przy mennicy petersburskiej, skąd kosztem rządu dla wydoskonalenia się w medalierstwie wysłany za granicę zwiedził Włochy i Francyę. Powróciwszy do

j. Z. z Ł.

str. 637),

Lebetlf Jan, uczony francuski (* 1687—f 1760). Od wczesnej młodości interesował się staremi dokumentami liturgicznemi. Studya duchowne ukończył w Paryżu w kolegium Sainte Barbe. Poświęcił się cały studyom archeologicznym i z zapałem przeglądał stare rękopisy, gabinety zbieraczy starożytności i sam robił badania na miejscu, a o gorliwości, z jaką to czynił, świadczy fakt, że pieszo zwiedził 450 parafii w dyecezyi paryskiej. Niestrudzona jego działalność zapoznała go z całym szeregiem uczonych ówczesnych, czego ślady pozostały w obszernej, częściowo wydanej kore-spondencyi. Pisywał wiele. Niema prawie gałęzi wiedzy, któraby nie miała mu jakiej pracy do zawdzięczenia, a więc z historyi, geografii, liturgiki, dyplomacyi, filologii, numizmatyki, historyi literatury, archeologii. Otrzymał kilka nagród od Akad. Napisów (został jej członkiem w r. 1740). Do rzędu najpoważniejszych jego prac zaliczyć trzeba: „Dissertations sur l’histoire civile et ecclésiastique de Paris“ (1739—43, 3 t.); „Histoire de la Ville et de toute la diocèse de Pa

St. Db.

Petersburga, zajął wybitne stanowisko medalie-ra nadwornego i dostąpił wysokich zaszczytów: został radcą stanu i kawalerem orderu św. Anny, do którego w 1812 r. przydano mu insygnia brylantowe. W ciągu przeszło 50 lat wykształcił sporo uczniów, a był dla nich nietyl-ko doskonałym nauczycielem, ale i przyjacielem. L. jako medalier wyprzedził znacznie swoją epokę; medale jego odznaczają się doskonałym rysunkiem, miękkością rylca, starannością w odrobieniu i pewną elegancyą; okazał się też równie biegłym w wyrzynaniu drogich kamieni (kamei). 'Wybitniejsze prace: medal na odsłonienie konnego pomnika Piotrowi W. w Petersburgu, z portretem ces. Katarzyny II i wizerunkiem pomnika; medal ks. Potemkina Tau-ryckiego; medal na koronacyę Pawła I 1797 r.; na koronacyę Aleksandra I 1801; na stuletnią rocznicę bitwy pod Połtawą i wystawienie tamże przez Aleksandra I pamiątkowego pomnika 1809 r.; medal zasługi uniwersytetu w Dorpacie; duży medal śr. 80 mm. z popiersiem Katarzyny II, na upamiętnienie rozbioru Polski; medal Piotra Birona, na pamiątkę założenia przez niego w Rzymie liceum 1785 r. Najwybitniejszem jednak dziełem jest piękny medal wykonany 1803 r. z popiersiem Katarzyny II jako Minerwy.

Lebert Herman (przed ochrzceniem się nosił nazwisko Lewy; * we Wrocławiu d. 9 czerw. r. 1813—f w Bex [Szwajcarya] d. 1 sierp. r. 1878), lekarz, klinicysta znakomity.— Do nauk lekarskich przykładał się w Berlinie i w Zürychu, gdzie mu w r. 1834, po obronieniu rozprawy „De Gentianis in Helvetia sponte nascentibus“, dyplom doktorski przyznano. Ponieważ, będąc studentem, zajmował się gorliwie botaniką, przeto otrzymawszy dyplom, podróżował po Szwajcaryi i badał rośliny tam rosnące; następnie udał się do Paryża i przez półtora roku pracował pod przewodem Dupuytre-na i Louisa (ob. te nazw.) nad nauką lekarską. Na początku r. 1838 powrócił do Szwajcaryi i w Bex [kanton Vaud] zajął się wykonawstwem lekarskiem, później wyjeżdżał często do Paryża, gdzie spędził zimy 1. 1842 — 1845, zajmując się tam wtedy głównie anatomią porównawczą. Zimę r. 1845/6 spędził w Berlinie, poczem osiadł w Paryżu, oddany wykonawstwu lekarskiemu oraz pracom naukowym. W r. 1853 powołano L-a do Zürychu na profesora kliniki lekarskiej, gdzie wykładał do r. 1859, w którym przeniósł się do Wrocławia, aby zająć tam stanowisko takiesamo. W r. 1874 ustąpił z katedry i osiadł znów w Bex, ale przesiadywał także często w Nizzy i w vevey. — L. jako klinicysta odznaczał się poglądami szerokiemi i umiał w sobie połączyć zalety szkoły francuskiej i niemieckiej, profesorem był świetnym, a praktykiem znakomitym. Prac drukiem ogłosił sto- z górą, a prawie wszystkie zjednały sobie uznania spółczesne,

niektóre zaś z nich i dotąd nie straciły znaczenia swego w nauce. Prace L-a podzielić można na trzy działy: biologiczny, ściśle lekarski, najważniejszy i najobszerniejszy, nako-niec doświadczalny, zajmujący się szczególnie patologią. Tu wymienimy tylko: „Physiologie pathologique“ (Paryż 1845, 2 tomy z atlasem o 22 tab.), „Traité d’anatomie pathologique générale et spéciale“ (tamże 1852 — 1864, 2 tomy z licznemi tabl. kolor., wykonanemi artystycznie), „Handbuch der praktischen Medicin“ (Tybinga 1855/56, 2 tomy), „Handbuch d. allg. Pathologie u. Therapie“ (tamże 1865), „Grundzüge d. ärztlichen Praxis“ (1866,    3 zesz.; z

dzieła tego Anastazy Mizerski przełożył i wydał w Toruniu [1869—1873]. „Choroby narzędzi oddychania i krążenia“), „Traité pratique des maladies cancéreuses etc.“ (Paryż 1851), „Klinik d. Brustkrankheiten“ (Tybinga 1874, 2 tomy), „Die Krankheiten d. Magens“ (tamże 1878), i „Die Krankheiten d. Blut-und Lymphgefässe“ (w 'Cvyd. zbiorowem patol. V i r-chowa). —Por. autobiografię L-a „Biographische Notizen etc.“ (Wrocław 1869), „Beri. klin. Wochenschrift“ (r.    1878, str. 501 i 589),

„Allgem. Deutsche Biogr. T. XVIII str. 94 i „Biogr. Lex. d. hervorrag. Aerzte“ (T. III.

Dr. J. P.

ris“ (15 t.). Wydano po śmierci jego „Lettres de l’abbè L.“ (1866 — 7); „Correspondance de l’abbé L. et du président Bouhier“ (1885).

Lebid-ibn-Eabia, slyuny poeta arabski (* 575—f 662). Zrazu przeciwnik, później gorący zwolennik Mahometa. Utwór jego „Moal-laqa“ był tlómaczony na francuski („Celila et Dimna, ou fables de Bidpai, suivie de la Moallaha de L.“ Paryż 1816); na szwedzki przez Billberga (Lund 1826); na łacinę przez Peipera (Wrocław 1828); „Divan“ był zaś wydany

przez Jussuf-el-Chalidi (Wiedeń 1880), Hubera 5 000, Kujman ok. 4 500 m-ców. Więcej, niż (Lipsk 1887, przekład Hebera t-że 189L ). Por. ⁴/₅ całego obszaru ziemi ornej jest w posiada-Kremer „U. d. Gedichte des L.“ (Sitzungs- j niu włościan. Bardzo rozwinięta jest uprawa

St. Ob.

berichte d. Wien. Akad. 1881).

Hr.

tytouiu(niższyeh gatunków). Z kiszek owczych Lebiecki-Stołpywicki Korneli (f22stycz. j wyrabiane są struny gitarowe i dla warsztatów 1730), władyka włodzimiersko-brzeski, z pocho- i tkackich. Fabryk i zakładów przemysł, w dzenia i działalności nieznany. Musiał należeć j p-cie ok. 300; ważniejsze: wiatraki i młyny, do rzędu znaczniejszych wśród mnichów bazy- i cukrownia, gorzelnia, olejarnie, cegielnie, fa-liańskich, skoro był opatem w Supraślu (pow. bryka narzędzi rolniczych (w maj. Trubietczy-białostocki), głównej rezydencyi bazyliańskiej nie). Poziom oświaty nizki. Szkół ok. 40. od czasów Leona Kiszki (ob.), a następnie P-t posiada kurhany i horodysz cza; w przełożonym w Dermaniu (pow. dubieński) i Lub- niektórych miejscach znaleziono kości zwierząt nie. W r. 1726 obrany protoarchimandrytą, przedhistorycznych; w siele Kali kino znale-czyli generałem ruskiej kongregacyi bazyliań- ziono 568 srebrnych monet Złotej Ordy; pod skiej, po śmierci zaś Leona Kiszki dostaje no- L-em—krzyże miedzane i srebrne, monety minacyę królewską (12 sierp. 1729) na b-pstwo wschodnie i t. p. —,,Encjikłop. Stow.“ Brock, unickie włodzimiersko-brzeskie, na które kon- | i Efr. sekrowano go 11 grud. 1729. Rządy władycze j Lebediew Gierasjim, podróżnik rossyj-sprawował niecałe dwa miesiące; pochowano ; ski XVIII w. Dzięki jemu w r. 1781 w Kal-go we Włodzimierzu. Skąpe wiadomości o L-m 1 kucie powstał teatr. Po powrocie r. 1882 do w „Ostatnich pracach Stebelskiego“ (wyd. przez Petersburga zaliczony do ministeryum spraw Seredyńskiego „Script, rerum polonie.“ T. IV) zagranicznych, otrzymał ze skarbu fundusz na i u Juliana Bartoszewicza („Enc. Orgelbranda“ drukarnię. Wydał „Bezprjistrastnoe sozerca-większa).    Ab-KŁ nie sjistem wost. Indyi braingenow, obrjadow

E. lir.

Lebiediań, m-sto powiatowe gub. Tambow- jich i narodnjich obyczajew“ (Petersb. 1805). skiej, na prawym brz. rz Donu, przy odnodze Zmarł w trzecim dziesiątku w. XIX. dr. żel. Rjazańsko-Uralskiej; progimnazyum męz- Lebediew Michał, pejsażysta rossyjski kie, szkoła powiatowa, szkoła paraf, męzka (* 1812 w Dorpacie —f w Neapolu na cholerę r. i żeńska; szpitale miejski i ziemski; t-stwo o-    1837), syn rzemieślnika. Zdolności jego, jako ryso-

pieki nad ubogimi (od r. 1880); 13 352 m-ców    wnika uniw. dorpackiego, zwróciły    nań uwagę o-

(w r. 1897); cerkwi prawosł. 7 i monaster sób ustosunkowanych; wskutek tego przeniesio-troicki; większość domów drewnianych; fabryk    no go r. 1829 do Akad. sztuk    pięknych do

i zakładów przemysł. 9 (w tej liczbie gorzel-    Petersburga, gdzie się kształcił    pod kierun-

nia, 2 garbarnie, mydlarnia); 3 jarmarki. Ist- kiem Worobjewa. W r. 1833 wysłano go do niało tu dawniej stów. gosp. wiejskich. L. Włoch; z zapałem oddał się tam studyom nad powstał za Iwana Groźnego lub Teodora Iwa- przyrodą południa i stał się jednym z najlep-nowicza. Za Michała Teodorowicza był m-tem szych pejzażystów swego czasu. Nagła śmierć strażniczein; twierdza zgorzała w r. 1703 i nie nie dała się rozwinąć młodemu talentowi. Pej-została odbudowaną. L. w r. 1779 był m-stem zaże jego są nieliczne, najwięcej w Moskwie, p-wem namiestnictwa tambowskiego.—Łebie- w galeryi Tredyakowskiej.    E Gr-

Lebiediew Mikołaj, powieściopisarz rossyjski (* 1845 w Symbirsku— f 1888). Pisywał pod pseudonimem „N. Morskoj“. Studyo-wał przyrodę w uuiwers. w Petersburgu i pisywał artykuły naukowe. Pierwszą powieść „Arjistokratija gostiinnago Dwora“ umieścił w gaz. „Nowoe Wremja“ (1879); jako i inną „Kaljif na czas“ (1884). Pozostawił powieści:

diański powiat, 2939 w. kw.=306000 des. (wedł. Strjelbickij’ego), dzieli się na trzy części: wschodnią, płaską równinę, o glebie przeważnie piaszczystej, obfitującą w lasy i błota; zachodnią, wzniesioną, o glebie piaszczystej i gliniastej, z mnóstwem głębokich i kamienistych wąwozów; i środkową, równinną, o glebie przeważnie czarnoziemnej, poprzerzynaną częstemi stromobrzegiemi parowami, śród których naj- “W ewjetach“ (1883); „Sandrjiliona“ (1886);

ważniejszy Skwirnia. Obfite łomy kamieni wapiennych w gminach Dobryńskiej i Tielie-żyńskiej; pokłady torfu we wsch. części p-tu.

P-t zraszają: Don (na przestrzeni 45 w.)zdopł.

Woroneż i Krasiwaja-Miecza, oraz dopływy tych rzek. Jeziora: Strutiluoje, Piererywnoje,

Andrejewskoje i Tołmaczewo obfitują w ryby.

Błot dużo i wywierają one szkodliwy wpływ na zdrowostan m-ców. Ludność p-tu rdzennie było tu 14 206 m-ców: 6 871

E. (ir.

„Monjiczka“ (1890) (w czas. „Niwa“); „O dje-tjach nie dla djetjej“ (1883). W r. 1885—1888 w „Now. Wremia“ redagował dział felietonowo-publicystyczny p. t. „Razgowor“.

Lebiedin, m-to p-we gub. Charkowskiej, nad rz. Olszaną; progimnazyum żeńskie; kilka fabryk; domy przeważnie drewniane; ok. 20 000 m-ców (w r. 1897, wedle spisu jednodniowego,

męż. i 7 335

rossyjska, ,,inorodców“ niema; p-t liczy ok. kob.) —L. został zbudowany i zaludniony wy-160000 m-ców, w tej liczbie ok. 150 tys. wło- chodźcami - Małorusinami w r. 1658; zwal się ścian. Miejsc zaludnionych w p-cie 225. Sioła; wówczas „Lebiażij gorod“ i był m-stem seci-Kalikino z przeszło 7 000 m-ców. Dobroje ok. ! nowem sumskiego pułku kozackiego. W r.

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I. Tom XL111 Zesz. 338a    9

Hr.

L. J.

Dr j p.

Hr.

1708 miał tu kwaterę wojenną Piotr W. i tutaj zaczęła ściągać starszyzna kozacka, która została wierną carowi; tutaj Menszykow przeprowadzał okrutne śledztwo śród stronników Mazepy, którego żywym pomnikiem jest dotąd ogromna „Mogiła Gietmancew“, t. j. stronników hetmana—cmentarz straconych, przykryty jednym nasypem. W r. 1882 L. został m-stem p-wem gub. Słobodsko-Ukraińskiej.— Lebiedinski powiat, położony w płn.-zach. części gub. Charkowskiej, 2 723 w. kw. Powierzchnia zniża się z płucy na płdnie. Gleba czarnoziemna, gliniasta i piaszczysta. Główne rzeki —dopływy Dniepru: Suła (bierze tutaj początek) i Psioł z dopł. Olszaną. Wzdłuż biegu Psioła ciągnęły się niegdyś nieprzebyte lasy. Powiat przecinają dawne szlaki. Kwitnące ongi sadownictwo, pszczelnictwo i czumactwo (ob. Czumak) dziś upadły. P-t. liczy z górą 160 000 m-ców, w tej iiczbie 126 000 Małorusinów i 32 000 Wielkorusów. Główne zajęcie ludności rolnictwo.

Lebiedjincew Te ofan (* 1823 — f 1887), protojerej. Był wychowańcem Kijowskiej akademii duchownej. Pod wpływem prądów lat sześćdziesiątych wydawał w Kijowie (1860—63) „Rukowodstwo dla selskjich pasty rej“, tchnące podnioślejszem dążeniem. Gdy nastała reakcya po 1863 r., L. przeszedł do obozu rządowego i był naczelnikiem dyrekcyi szkoluej w Chełmie, działając tam w duchu russyfikacyi. W 3 881 r. powrócił do Kijowa, a w następnym roku rozpoczął wydawnictwo miesięcznika „Kiewskaja Starjina“. Pismo to skupiło wiele sił naukowych i roczniki jego zawierają nieoceniony materyał dla historyi, etnografii i literatury Rusi. Szkoda, że L. nałożył na nie pieczęć polakożerstwa, którem tchnęło wiele artykułów, i dopiero z objęciem redaktorstwa przez Naumenkę pismo owo zmieniło znacznie swoją tendencyjność.

Lebiedziński Antoni (* w Choroszczy [pow. białostocki] d. 17 stycz. r. 1821—f w Warszawie d. 14 mar. r. 1884), lekarz. Po ukończeniu szkół w Białymstoku udał się w r. 1841 do Moskwy i zapisał się do wydziału lekarskiego; uzyskawszy dyplom lekarski w r. 1846 został lekarzem miasta w Białej [gub. besarabska]; w r. 1850 mianowano go tamże lekarzem powiatu; w r. 1856 przeniósł się na takąsamą posadę do Sokółki [gub. grodzieńska], Za gorliwe oddanie się sprawie narodowej w r. 1863 skazany został na wygnanie; przebył na niem do r. 1867, a powróciwszy do ojczyzny, osiadł stale w Warszawie i zajął się wykonawstwem lekarskiem; w r. 1869 został lekarzem Domu schronienia starców św. Ducha i P. Maryi; od r. 1870 lekarzem zakładu św. Kazimierza, nakoniec w r. 1880 mianowano go pomocnikiem inspektora lekarskiego gub. warszawskiej. Zostawszy w r. 1869 członkiem czynnym Tow. lek. warszaw-

skiego, kilka lat z rzędu wybierany był do komitetu rewizyjnego, a na stanowisku .tem służył gorliwie sprawom towarzystwa. W „Pamiętniku Tow. lek. warsz.“ (1871 — 1875) ogłosił 3 prace, wymienione w S. K o ś m i ii s ki e go „Słown. lek. polskich“ (str. 267).

LebiedziÓW, m-ko, g. Wileńska, pow. Wi-lejski, przy b. drodze pocztowej z Wilna do Mińska, u źródeł Niewiaży (lewy dopł. Uszy); szkoła; kśł paraf. (zbud. z drzewa w r. 1476 przez kn. Olszańskiego, odnowiony w r. 1856); cerkiew prawosł.—L. należał pierwotnie do Holszańskich; w 1. 1519 — 57 królewszczyzna; w r. 1588 Albrycht Radziwiłł sprzedaje L. i Chożów z m-kiem Józefowi Hołowni, sędź. ziem. nowogr.; w r. 1827 L. nabywają Stanisław i Klara z Abramowiczów Radziszewscy; w końcu właścicielem L-a jest ks. Jan Cywiński, który zapisuje m-ko synowcowi swemu Cypryauowi. Byi tu oddawna zbór kalwiński murowany; od r. 1704 już przy nim kaznodziei nie było, lecz dojeżdżał z Żupran; zbór tutejszy jest jednym z 4-ch kśłów wyznania hel-weckiego w dystrykcie wileńskim, które dochowały się w całości aż do końca panowania Augusta III. —O 3 w. od L-a majątek Ma-linowszczyzna z wzorowem gospodarstwem, gorzelnią, kościarnią i krochmalnią.— „Slow. Geogr.“

Lebioda, Lebiodka, rz. prawy dopływ' Niemna, wpada pod m-tem Orle, przyjmuje rz. Żołudkę („Słown. Geogr.“).

Lebioda, roślina, ob. Ł o bo da.

Lebioda Michał (* na Wołyniu w końcu XVIII w. — f w Białocerkwi 1845), malarz. Nauki pobierał w Krzemieńcu, ćwicząc się w rysunku u słynnego Pitschmana, następnie w Uniwersytecie wileńskim pod Rustemem i Danielem, wreszcie wyjechał do Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, gdzie otrzymał stopień artysty. Sprowadzony przez Branickich na Ukrainę do Białocerkwi, malował mnóstwo obrazów do kościołów i okolicznych cerkwi, a nadto wiele portretów. Najcelniejsze jego malowidła: św. Antoni Padewski i św. Jan Nepomucen, znajdują się w kościele białocerkiew-skim, aMatka Boska w Piatyhorach; odznaczał się poprawnością rysunku i świeżością kolorytu. (O życiu L-y ob. „Tyg. Petersburski“ 1843 .M> 45 i Rastawiecki „Słownik malarzów“ III).

Lebiodka, zw. tak. maci e rzyć a (Origanum Lin.) roślina z rodziny wargowatych (Labia-tae). Zioła i podkrzewy, w Europie i na Wschodzie. Liście przeciwległe, omszone, kropkowane: kłosy gęste czworokątne; kielich rurkowaty 5-zębny, rzadziej dwu wargo wy; koroua cztero-działkowa, dwuwargowa, warga dolna trzy-działkowa; pręciki proste, najczęściej oddzielnie stojące. Należy tutaj 25 gatunków, zwłaszcza częstych w Europie płd.—1) L. czarna, zwana także macierzycą, macierdusz-ką, maj oranem zimowym (0. vulgare).

Kiil.

Hr.

638).

lir A. J. G.

Roślina pospolita w Europie i Azyi środkowej, u nas rośnie po suchych na słońce wystawionych wzgórzach, koło dróg i na brzegach lasów; kwitnie w lipcu i sierpniu. Łodyżka ga-łęzista, 30 — 60 cm. wysoka, wraz z liśćmi często purpurowo nabiegła; kwiaty ciemno-różowo-czerwone, wargowate, baldaszko-graniasto rozłożone, mocno-korzenno pachnące, jak i cała roślina. Dawniej używano ziółek z tej rośliny (herba origanmn) jako środka ogrzewającego; dzisiaj zaś służy do kąpieli ziołowo-parowych. Bywa brana jako przyprawa korzenna do potraw.—2) Ł. kozia, majeranek kreteń-ski, dyptam (O. creticum), rośnie w Grecyi, Azyi Mniejszej i Afryce płc.: przez Greków u-ważana za środek leczniczy na wszelkie rany. Arystoteles mówi, że okaleczałe kozy instykto-wo szukają tej rośliny. Wydobywano z niej olejek lotny, znany pod nazwą olejku chmielowego hiszpańskiego. — 3) L. Maj er an, maj ora n ogrodowy (O. Majorana), pochodzi z Ałryki płc., gdzie jest rośliną trwałą, rośnie dziko w Europie płd., w środkowej u-prawiają go w ogrodach jako przyprawę kuchenną. Dawniej używano go w lecznictwie. Dobywają z niego lotny olejek.

Leblanc Tomasz, teolog, jezuita (* 1597 w Yvoy le Pré, blizko Châlons — f 1669 w Reims). Oprócz wielu dzieł ascetycznych i moralnych, przeznaczonych dla ludu, wydał obszerny komentarz do psalmów p. t.: „Psalmo-rum Davidicorum analysis“ (6 t., Lyon 1665, Kolonia 1681).

Le Blanc Mikołaj, chemik i przemysłowiec francuski (* 1755 — f 1806). Syn kowala, studyował medycynę, w r. 1780 został chirurgiem ks. Orleańskiego i jednocześnie zajmował się badaniem zjawisk krystalizacyi soli neutralnych. W r. 1789 wynalazł sposób sztucznego wytwarzania sody z solą morską, który udoskonalił nieco później przy pomocy Dizé-go, preparatora Darc eta (ob.). Było to ważne odkrycie, które miało olbrzymie znaczenie dla przemysłu. D. 12 lut. 1790 r. zawiązała się spółka między ks. Orleańskim, Henrykiem Shée, Dizé’em i L. B-m dla eksploatacyi wynalazku; zbudowano fabrykę w Saint-Denis. Lecz śmierć ks. Orleańskiego doprowadziła wkrótce całe przedsiębiorstwo do upadku; tajemnica wytwarzania została ogłoszona publicznie i L. B., otrzymawszy od rządu, jako odszkodowanie za poniesione straty, śmiesznie małą sumkę, wiódł nędzny żywot, aż odebrał sobie życie. Podczas Rewolucyi L. B. piastował kilka godności (administratora dep. Sekwany, deputowanego do Zgromadzenia Prawodawczego, zawiadowcy prochów i saletry, członka komisyi i komitetów naukowych i t. p.). Jednocześnie prowadził dalej swe prace chemiczne i wskazał różne nowe sposoby otrzymywania ciał chemicznych: amoniaku, saletry, ałunu, niklu, kobaltu i t. p. Prócz licznych artykułów (w „Jour, de physique“), ogłosił „.Mémoires sur la fabrication du sel ammoniac et de la soude“ (Paryż 1798); „De la Cristallotechnie...“, pracę wielkiej wagi, przedstawianą ( od r. 1786) paryskiej Akad. Umiejętności (t-że 1802). W r. 1887 L. B-wi wzniesiono w Paryżu posąg bronzowy.—L i t.: H. de Mannoury d‘Ectot „Notice sur la vie et les travaux de N. L. B.“ (Paryż 1880); A. Anastasi „N. Le B., sa vie, ses travaux.,.“ (t-że 1884); Scheurer-Kestner „N. Le B. et la soude artificielle“ (t-że 1885).

Leblanc Ulysse (* w La Commanderie pod Bessuire [dep. Deux-Sèvres] d. 26 listop. r. 1796 — f na pocz. kwiet. r. 1871), weterynarz znakomity. W r. 1819 ukończył szkołę wete-rynaryi w Alforcie pod Paryżem, następnie zajmował się wykonawstwem specyalnem naprzód w Thouars [dep. Deux-Sèvres], następnie w Paryżu, gdzie zasłynął szybko. W r. 1828 wydał pracę o chorobach naczyń (wspólnie z Trousseau), w r. 1839 atlas chirurgiczno-anatomiczny) z Raye rem przedsiębrał prace doświadczalne nad nosacizną i tylczakiem (ob.) i był członkiem Akademii medycznej. Całe życie swe długie służył gorliwie postępowi nauki i przyczynił się wielce do rozwoju weteryna-ryi we wszystkich jej gałęziach.—P o r. „Biogr. Lex. d. hervorrag. Aerzte“ (t. III, str.

Dr J. p.

Le Blanc Feliks, chemik francuski (* w r. 1813). Kształcił się w Ecole des Mines w Paryżu, następnie przez szereg lat pracował w w laboratoryach chemicznych Dumas'a i Eremy ’ego jako asystent, potem jako kierownik pracowni analitycznej i profesor Szkoły Centralnej. Z licznych prac L-a szczególnie wyróżniają się badania z zakresu chemii organicznej, m. in. dotyczące tlenku węgla i jego działania na organizm zwierzęcy, hemateiny drzewa kampeszowego, chlorowanych estrów octowych, amidów, białkowych ciał krwi i t. p. Badał także gazy wydobywające się z wulkanów. Prace swe L. ogłaszał przeważnie w „Coinpt. rendus de l’Acad. des sciences“ i w „Ann. de chimie et de physique“. Wydał podręcznik chemii analitycznej.

Le Blant Edmund Fryderyk, archeolog francuski (* 1818). Początkowo, po ukończeniu studyów prawniczych pracował w mini-steryum finansów. Podróż do Włoch (1845 r.) wzbudziła w nim zamiłowanie do studyów archeologicznych. Widok rękopisów w muzeum Kirchera natchnął go myślą poszukiwań tego rodzaju rzeczy dotyczących Gallii. Zaczął więc badać napisy dotyczące dziejów chrześciaństwa w Gallii, a pierwszy rozpoczął tego rodzaju badania podług metody naukowej i krytycznej. Zajmując się odczytywaniem tekstu, zbierał jednocześnie przyczynki do powstania Kościoła we Francyi, do historyi obyczajów i instytucyi okresu Merowingów. Na tem polu pra-

cował w jednym czasie z Rossi’m. Badał napisy na grobach z IV i V w. i dzięki znajomości    log, fizyk (* 1841 w Nogent-le-Retrou [Eure-et-

Le Bon Gustaw, lekarz, etnograf, socyo-

ale mało zajmował się wykonawstwem, natomiast oddał się studyom nad hygieną i fizyo-logią. Wtedy napisał: „La mort apparente“ (Par. 1866); „Physiologie de la génération“ (t-że 1868); „Hygiène pratique du soldat et des blessés“ (t-że 1870); „La vie, physiologie humaine“ (t-że 1872). Są to rzeczy, obliczone na wielkie koła czytelników, popularne; wyjątek tworzy „Traité pratique des maladies des organes génito-urinaires“ (Paryż 1869), oraz „La Méthode graphique et les appareils enregistreurs à l’Exposition de 1878“ (t-że 1879). „Recherches anatomiques et mathématiques sur le lois des variations du volume du crâne“ zostały wyróżnione przez Akademię nauk i T-slwo Paryskie antropologiczne. Zwolna pociągać go zaczęły zagadnienia etnologiczne. Wyrazem tego zwrotu jest praca; „l’Homme et les sociétés, leur origine et leur histoire“ (Paryż 1877, 2 t.; wyd. 2-ie 1880), później „Les premières civilisations de l’Orient“ (Egypt, Asyrya, Judea i t. d., liczne ilustracye); „La Civilisation des Arabes“ (t-że 1884). W r. 1884 rząd francuski wysłał go do Indyi Wschodnich na studya nad sztuką budowniczą; rezultaty swoich poszukiwań L. wyłożył w pracach: „Les civilisations de 1‘Inde“ (Par. 1887) i „Les monuments de 1‘Inde“ (-że 1897), oba dzieła wspaniale ilustrowane, ale szczególnej wartości naukowej nie posiadają. Studya w Indyach dały mu pobudkę do dzieła „Les Levers photographiques et la Photographie en voyage“ (t-że 1888 —1889, 2 L). W tym czasie wydał także „L’équitation actuelle et ses principes, recherches experimentales" (parę wydań), nadto „Voyage aux monts Tatras“ (publikacya T-stwa geograficznego w Paryżu), „Voyage au Népal“ (w „Tour du Monde“). Po r. 1890 zwrócił się w kierunku studyów społecznych: te przyczynki, wogóle płytkie, cieszą się właśnie powodzeniem największem: „Les lois psychologiques de l’évolution des peuples“ (8 wydań; przekład polski J. Ochorowicza „Psychologia rozwoju narodów“, Warszawa 1897); „Psychologie des foules“ (Paryż 1895; obecnie 13 wydań; polski przekład Z. Poznańskiego „Psychologia tłumu“ Lwów —Warszawa 1900); „Psychologie du socialisme“ (wyd. 7-e 1907). W ostatnich czasach jął się studyów nad budową materyi. Taka działalność wszechstronna odbić się musiała ujemnie na wartości przyczynków: L, jest umysłem wszechstronnym, bystrym nawet, ale płytkim, pośpiesznie uogólniającym to, czego należycie nie zdołał przetrawić.

Lebon Maurycy, polityk francuski (* 1849). Choć zapisany do Izby adwokackiej paryskiej, nie zajmował się adwokaturą, lecz pełnił funk-cye sekretarza generalnego przy różnych pre-

Pisma św. tłómaczyl je w sposób gruntowny, Loire]). Otrzymał godność lekarską w r. 1876, wykazując ich związek z liturgią. W r. 1867 został członkiem Akad. Napisów. Napisał „Inscriptions chrétiennes de la Gaule antérieures au VIII siècle“ (1856—65, 2 t.); „Nouveau Recueil des inscriptions chrétiennes de la Gaule“ (1862); „Manuel d’épigraphie chrétienne (1869); „Etude sur les sarcophages antiques de la ville d’Arles“ (1878); „Les sarcophages chrétiens de la Gaule“ (1886); „Les actes des martyrs, supplément aux Acta sincera de Dom Ruinart“ (1882); „l’Epigraphie chrétienne en Gaule et dans l’Afrique romaine“

(1888); „Les siècles de notre ère“ (1893).

St. Db.

Wspólnie z Jacqueinart’em wydał „Histoire artistique de la Porcelaine“ (1861—62).

Leblowie, herb polski, ob. Mora.

Leboeuf Edmund, marszałek francuski (* 1809 —f 1888 w dep. Orne). Wyróżnił się jako oficer artyleryi w wojuach afrykańskich; r. 1854 został generałem; brał udział w oblężeniu Sebastopola; w r. 1857 został generałem dywizyi; był głównym komendantem artyleryi pod Solferino (24 czerw. 1859). Protegował go Napoleon III, dzięki któremu awansował, aż r. 1869 powołany został na ministra wojny, a w 1870 r. otrzymał tytuł marszałka.

K. (ir.

Przed wojną pruską przyczynił się do rozpowszechnienia złudzenia o rzekomo świetnym stanie armii francuskiej. W czasie wojny ujawniło się wielokrotnie niedbalstwo i lekkomyślność jego rządów. Odznaczył się wszakże męstwem w bitwach pod Metz. Dostał się do niewoli. Po powrocie do Prancyi zamieszkał w dep. Orne i żył w odosobnieniu, zdała od życia publicznego.

L. K.

St. Db.

Le Bon Józef, działacz w okresie W. R.e-wolucyi (* w Arras 20 wrześ. 1765 — fstracony 16 paźd. 1795 w Amiens). Był profes. retoryki w kolegium w Beaune, proboszczem konstytucyjnym w Vernois i Neuville-Vitasse, deputowanym z departamentu Pas de Calais do konwencyi, merem w Arras, prokuratorem departamentu i jego administratorem. Konwen-cya wysłała go jako pełnomocnika swes:o do dep. Somme i Pas de Calais, gdzie okazał się nadzwyczaj surowym dla przeciwników re-wolucyi. Po 9 thérmidora aresztowany i oskarżony o okrucieństwa, nadużycia i wpływanie na sędziów trybunałów rewolucyjnych w Arras i Cambrai. Sąd karny dep. Somme skazał go na śmierć 13 Vendémiaire’a IV Republiki, a po zatwierdzeniu wyroku L. został gilotynowany 24 Vendémiaire’a. Nie ulega wątpliwości, że był bardziej niż surowym w pełnieniu swej misyi, — nazywano go katem; nie jest jednak stwierdzone, aby był winny wszystkich zarzucanych mu zbrodni i aby proces jego był prowadzony bezstronnie. Pewną natomiast jest rzeczą, że jedynie dzięki jego energii udało się ocalić zagrożone przez Austryaków Cambrai.

Le Bnin Aleksander Antoni <* w

fekturach, później był merem w Rouen (1886) a następnie ,,Gazetę Rządową“ (1838 — 1857). i ostatecznie deputowanym (w r. 1891). Za- i 2) Tomasz, syn poprzedniego (f 1884), reda-siadł na lewicy. Powtórnie obrany w r. 1893; gował ,,Gazetę muzyczną i teatralną“ (1865), tegoż roku został podsekret. stanu do spraw ko- oraz wydał: ,,Komedye prozą i wierszem“ (1868); lonial. w gabinecie Casimir-Perier. W r. 1894 ,,Pan Adam w Warszawie“ (tekst do rysunków podał się do dymisyi, oświadczając, że urząd Ks. Pillatego, 1868); był spółpracownikiem ,,Kur. podsekretarza nie odpowiada wielkiej odpo- ! Codziennego“ („Enc. Orgelb.“ mniejsza), wiedzialności, która płynie z zarządu sprawami kolonialnemi. To dało powód do utworzenia ministeryum kolonii (20 marca 1894).

Lebon André, polityk francuski (* 26 sierp. 1859 w Dieppe), profesor dziejów konstytucyjnych w Szkole nauk politycznych w Paryżu 1884 —1894, naczelnik biura prezydenta senatu 1882—1893, członek Izby deputowanych 1893 —1898, minister handlu 1895, minister kolonii 1896 — 98. Wydawał: „L’Année politique“ 1880 1890 (pod pseudonimem André Daniel); napisał „L’Angleterre et l’émigration française“

(1881), „Etudes sur l’Allemagne politique“

(1890), „Cent ans d’histoire intérieure“ (1897);

„La politique française eu Afrique 1896—98“

(1901). Po niemiecku wykład prawa konstytucyjnego francuskiego w „Handbuch des öffent. Rechtst Marquardsena (1884).

Lebon Ernest, współczesny matematyk francuski, ogłosił: „Applications élémentaires des premiers principes de la géométrie analytique“ (1889); „Géométrie cotée et géométrie descriptive“ (19061, oraz wiele rozpraw pomniejszych, przeważnie z teoryi liczb i Lemoi-ne’owskiej geornetryi trójkąta. W r. 1905 obmyślił tabelkę do pośpiesznego rozkładu liczb na czynniki, udoskonaloną następnie przez Far-ry’ego (ob. „Wiad. mat.“ XI art., A. Łapare-wicza). Jego wielce popularny krótki zarys dziejów astronomii w r. 1903 wyszedł w pol-skiein tłom, S. Bouffała, z Dicksteina.

x-y.

S. P.

Ł.

Lebrecht Karo 1, ob. Le b e r e c ht.

Lebret Jerzy, polityk i mąż stanu francuski (*    1853). Jako doktor praw wysłany

do Anglii i Szkocyi dla zbadania prawodawstwa rolnego, w r. 1885 został profesorem prawa cywilnego na uniwersytecie w Caen. W r. 1872 był niej posłem do parlamentu. Napisał: „Etude sur la propriété foncière en Angleterre“

St. Db.

Warszawie d. 12 maja 1803 r.—f tamże d. 3 czerw. r. 1868) lekarz, najznakomitszy chirurg polski w. XIX. L. pochodził z rodziny francuskiej, w Warszawie osiadłej, ojciec jego Tomasz, siostrzeniec sławnego za Stani s ta w a Augusta księgarza-wydawcy D ufoura, osierocił dziecko, gdy zaledwie rok pierwszy życia skończyło. Matka jego, Adela i da, z domu Demi-muid, wyszła następnie za Antoniego Le-sznowskiego (ob.), który zajął się L-em i dwojgiem braci jego starszych jak dziećmi własnemi, kierując ich wychowaniem. L., przygotowany należycie w domu, na naukę dalszą był oddany do konwiktu ks. Pijarów na Żoliborzu, po ukończeniu zaś szkół zapisał się do wydziału lekarskiego uniwersytetu królewsko-warszawskiego i ukończył go w d. 18 paźd. r. 1824, otrzymując dyplom magistra med. i chir. — W d. 30 listop. tegoż roku, w celu kształcenia się dalszego L., wyruszył za granicę, udając się przez Wrocław, Drezno, Lipsk i Frankfurt n. Al. do Paryża, gdzie stanął d. 7 stycz. r. 1825; zajął się gorliwie nauką, uczęszczając na odczyty i zwiedzając kliniki, a przygotowując się równocześnie do doktoryza-cyi. W połowie września r. 1826 wybrał się z Paryża na zwiedzenie Francyi, zawadzając też o Szwajcaryę; zabawił dni kilkanaście w Alontpellior, następnie zaś przez Tuluzę i Bor-S. deaux powrócił d. 12 grud. do Paryża, gdzie go czekały egzaminy. D. 30 mar. r. 1827, po obronieniu rozprawy: ,,Essai médical sur la plique polonaise“ wydział lek. paryzki przyznał mu dyplom doktora med., który później Rada lek. Król. Pol. potwierdziła d. 27 sierp, r. 1838. Pod koniec maja roku tegoż L. wyjechał do Londynu i bawił tamże do końca merem tamże, a w rok póź- lipca, poezem przez Paryż, Bruksellę, Kolonię,

(Paryż 1882).

Lebrija, rzym. Nabrissa a. Nebrissa Veneria, m-to w prow. Sewilli w Hiszpanii, na linii kolejowej Sewilla-Kadyks; 14 000 m-ców; handel zbożem, winem, oliwą, trzodą. Piękny kościół w stylach; maurytańskim. gotyckim i romańskim, z wysmukłą wieżą i rzeźbami Al on z a Cano; ruiny zamku. Zarządów Mau-rów słynęła L. z handlu i bogactwa, w 1264 r. podbita przez Kastylię.

Frankfurt, Bawaryę udał się do Czech dla zwiedzenia źródeł mineralnych tamtejszych. Stamtąd udał się przez Drezno na pobyt dłuższy do Berlina, następnie zaś do Wiednia, skąd z powrotem, jadąc przez Kraków, przybył do Warszawy d. 23 stycz. r. 1828. Wycieczkę swą kilkoletnią L., obdarzony zdolnością pisarską i lubiący pisać, opowiedział b. szczegółowo w dzienniku podróży, nadzwyczaj ciekawym i barwnym. — W mieście rodzinnem zajął się wykonawstwem lekarskiem, a zwłaszcza chirurgią, która pociągała go już ku sobie jako studenta; Le Brun: 1) Tomasz, publicysta (* 1793 nią się również najbardziej zajmował podczas w Warszawie — f 11 marca 1857 tamże); był    podróży swej długiej. W d. 29 sierp. r. 1829

sekretarzem stanu przy radzie administracyjnej;    mianowano L-a lekarzem ordynującym szpitala

redagował ,,Gazetę Warszawską⁴' (1820- 1830) i Dzieciątka Jezus, któremu służył wiernie i u-

*

1857 Akademii medyko-chir. warszawskiej

profe-

od r. 1866 jako jego dziekan.

żytecznie do końca dni swoich, czyniąc wszyst- w r. ko, co w mocy jego było, aby go udoskonalać I miała być obsadzona katedra chirurgii operacyj-coraz bardziej; zwłaszcza pracował nad tern od j uej i kliniki chirurgicznej, głos ogółu uznał r. 1840, w którym został lekarzem naczelnym j L-a za najodpowiedniejszego i najgodniejszego do tegoż szpitala. Podczas wojny w r. 1831 niósł f objęcia stanowiska tego, które mu też władza pomoc chirurgiczną licznym wówczas wojowni- naukowa przyznała. L. d. 6 paźd. r. 1860 rozpo-kom ranionym i chorym, a gdy tych już nie- czął wykłady; pełnił obowiązki stało, powrócił do pracy pokojowej dawnej. L. i sorskie następnie także w wydziale lek. Szko-nietylko szpitalowi Dzieciątka Jezus, ale i wo- j ły Głównej,

uczniowie zaś kochali i czcili w nim przewodnika światłego, cierpliwego, wyrozumiałego, pobłażliwego, a przywiązanego szczerze do u-czniów swych. — Zostawszy zaraz po powrocie do kraju członkiem czynnym Towarzystwa le karsk. warsz., L. i jemu też zasłużył się dobrze. W 1. 1833 —1836 z wyboru był sekretarzem towarzystwa, od r. 1849 do 1854 wice-preze-sem, nakoniec w 1. 1854—1856 i w r. 1866 piastował godność prezesa. Gdy towarzystwo

.j

góle szpitalnictwu naszemu, wielce zaniedba- | Jako profesor cieszył się uznaniem kolegów, nemu, oddał przysługi niezmierne, podnosząc i ulepszając je najgorliwiej; właściwie on pierwszy do niego wprowadził porządek i ład, przekształcając szpital, w którym pracował, z przytułku dobroczynnego, zacofanego, zalatującego nieomal średniowieczem, na zakład leczniczy w i pojęciu Europy spółczesnej. Niezależnie od zajęć tych szpitalnych w 1. 1836 — 1841 zawiadywał jako lekarz naczelny Domem Zdrowia na Ordynackiem. W r. 1840 powołano go na członka honorowego Urzędu lekarskiego, następnie zaś i Rady lek. Król. Polskiego, a na stanowisku tern znów miał sposobność do pracy owocnej nad podniesieniem szpitalnictwa krajowego, o które dbał tak troskliwie. Nie poprzestając na doświadczeniu własnem, ani na tern, czego się napatrzył we Francyi, Anglii i Niemczech podczas wycieczki pierwszej za granicą, dwukrotnie jeszcze w 1. 1842 i 1857 odbywał podróże podobne, głównie, aby się zapoznać z postępem szpitalnictwa europejskiego, a opisawszy to wybornie p. n. ,,Wspomnienia j lekarskie z podróży odbytej w r. 1842 do Nie- j mieć i Francyi“ (Warszawa 1843, os. odb. z I ,,Pam. Tow. lek. warsz.“) i „Wspomnienia lekarskie z podróży odbytej za granicą w r. 1857“

—••

3®

ftgS

, -1>VM

gPSlPP

(w „Pam. Tow. lek. warsz.“ 1858, T. XXXIX str. 32 i nast.), starał się następnie o zastosowanie ulepszeń poznanych w kraju rodzinnym.

Fig. 7. Le Brun Aleksander Antoni.

lek. w r. 1837 zaczęło wydawać „Pamiętnik“ swój, L. został członkiem redakcyi i od czasu tego prace swe w wydawnictwie tem ogłaszał przeważnie. W r. 1847 należał do grona założycieli „Tygodnika lekarskiego“, w roku zaś 1866, gdy profesorowie Szkoły Głównej zajęli się założeniem „Gazety lekarskiej“, i on się znalazł w ich gronie, a oba tygodniki te zasilał również pracami swojemi. Taksamo poparcie gorliwe okazał wydawnictwu prof. G i r-sztowta (ob.) „Biblioteka umiejętności lekarskich“, do którego zaczął opracowywać „Chirurgię operacyjną“, — Liczba prac L-a drukiem ogłoszonych, treści głównie chirurgicznej, jest bardzo pokaźna; Kośmiński w „Słown. lek. polskich“ (str. 267--271) wymienia ich 228, a oprócz

— Pracując dla szpitala swego i dla szpitalnictwa wogóle, L., jako chirurg-wykouawca zręczny i sumienny, zjednał sobie z latami sławę szeroką i zasłużoną nietylko w stolicy, ale i w kraju całym.—Nie uganiając się łatwowiernie za nowinkami niesprawdzonemi, jednakże był chirurgiem szczerze postępowym, kroczącym wciąż naprzód; śledził bacznie postępy nauki i wszelkie odkrycia i wynalazki nowe za-stosowywał bez wahania, o ile mógł uwierzyć w ich skuteczność. Tak np. gdy do usypiania j chorych przed operacyą chirurgiczną użyto po raz pierwszy w Ameryce płn. eteru d. 17 paź. r. 1846, chloroformu zaś w Edynburgu d. 10 lut. r. 1847, L. nowe te wynalazki zastosował zaraz, gdy dowiedział się o nich, i pierwszy w Warszawie wykonał operacyę na chorym uśpionym eterem już d. 20 lut. r. 1847, na zachloroformowauym zaś d. 11 grud. roku tegoż. On też pierwszy u nas wykonywać zaczął kruszenie kamieni pęcherzowych, przeci- nich zostały w rękopisie jeszcze inne, mię-nanie podskórne ścięgien i mięśni, oraz inne o- i dzy niemi czterotomowy „Wykład chirurgii o-peracye różne. — Gdy w r. 1860 w założonej ' peracyjnej“ i przekład zupełny dzieła Kor-

iieliusza    Celsa    (ob.). — Nadto L. w r.    Bitwa pod Arbelą, Wjazd Aleksandra Wiel-

1862    powołany był    nu członka komitetu do    I    kiego    do Babilonu. Prace jego znajdują

Towarzystwa 1841 był.

naukowego w Krakowie. Nowakowski ,, Życie i prace

reorganizacyi służby zdrowia w Król. Pois., a się również w licznych galeryach poza grani-do r. 1866 kierował wydziałem lekarskim cami Francyi: w Wenecyi, Florencyi, Berlinie, dobroczynności. Od roku Dręznie, Piuakotece monachijskiej. Pozostawił także    członkiem Towarzystwa    również    kilka sztychów (Dzieciątko Jezus, Czte-

Por. F. J.    ;    ry pory    dnia i in.). Napisał parę prac z dzie-

bra-

P-

Ga-

St. Db.

c bard, zwany Lebru n-Pindar (* 1729 — t 1807 w Paryżu). Syn kamerdynera ks. Conti, sekretarz potem tego księcia, wychowaniec Collège Mazarin, przyjaciel encyklopedystów, Voltaire’a, panegierysta płaski zarówno tronu i szlachty, jak potem Rewolucyi i Cesarstwa, od którego pobierał pensyę w kwocie 6 000 fr. rocznie. Pisarz średniej miary, nierówny, niepoprawny, zawsze sztuczny i chłodny nawet w lirycznych nastrojach, napuszony. Pisze ody do Maryi Antoniny i śpiewa pochwały teroryzmu, Ody: „Sur le vaisseau Le Vengeur“, „Sur Lisbonne“ „Sur Homère‘‘, ,,Sur Ossian“ którego zgoła nie rozumie, i gdzie znaj duj emy taką strofę: ,,qu’Apollon nous garde et des Fingals et des Ossians, et du sublime ennui d'un barde qui chante au milieu des brouillards“. W epigramatach posiada pewną, duchowi czasu odpowiednią, wartość. Współcześni mu Francuzi, nawet Chenier, zowią go francuskim Pindarem. Wydania dzieł: „Oeuvres“ (1811, 4 t.), oraz „Oeuvres choisies (1821 i 1828).—Por. Sainte-Beuve „Causeries du Lundi“ V; Fr.

Aleksan- I dżiny sztuki: „Conférence sur l’expression dra Antoniego L. b. Dziekana wyd. lek. i t, d.“ i des différents caractères des passions⁻¹ (1667); (Warszawa 1868); ,,Szkoła- Główna warszaw- j „Traité de la physionomie“. Miał ska“ (Kraków 1901, T. II, str. 201 — 205; wy- j ci: Mikołaja (pejzażystę {* 1615 — kaz prac str. 397 — 408; niewłaściwie powięk- ! bryela, rysownika (* 162 —j- ?). szony do 250, przez wliczenie do nich prze- Lebrun Ponce mówień L-a w Towarzystwie lek., nigdzie in extenso nie drukowanych) i „Album zasłużonych Polaków i Polek w. XIX‘‘ (T. II, str.

280—286).

Dr J. p.

Le Brun Karol, malarz francuski (* w Paryżu 26 lut. 1619 — f 12 lut. 1690). Jako 11-letni chłopiec dostał się pod opiekę kanclerza Séguier’a, który dał mu za nauczyciela Szymona Vouet’a. Wtedy skopiował Świętą Rodzinę Rafaela w Fontainebleau, poczern udał się do Rzymu, gdzie przebywał cztery lata pod kierownictwem Poussin’a, studyując ko-styumy i dekoracyjną stronę sztuki. Po powrocie do Paryża został jednym z pierwszych kierowników królewskiej akademii malarstwa i rzeźby (załóż, przez Mazarni’ego w 1648 r.). Stworzył w r. 1649 Prace Herkulesa dla hotelu Lambert, w r. 1647, Męczeństwo św. Andrzeja dla katedry Nôtre Dame i w r. 1851 Męczeństwo św. Szczepana (Louvre). W Vaux wymalował cztery plafony: Sen, Tajemnica, Apoteoza Herkulesa, Muzy. Prace te przyniosły mu oprócz hojnego wynagrodzenia pensyę roczną 12 000

W. Z. K.

Lebrun Karol Franciszek książę Placencyi, francuski mąż stanu (* 1739 Saint-Sauveur-Lendelin (dep. Manche). — f 1824 r. w Saint-Mesmes (dep. Seine-et-Oise). W r. 1762 zajmował się w Paryżu adwokaturą; w r. 1766 został cenzorem królewskim, w 1768 — inspektorem generalnym dóbr koronnych; protegował go, zuajdujący się pod pod silnym jego wpływem, kanclerz Maupeou. L. brał czynny udział w walce rządu z parlamentami i w reformie sądowej 1771 r. W 1774 r. wraz z Maupeou wpadł w niełaskę i spędził 15 lat zdała od spraw państwa, poświęcając się literaturze. Jako literat zasłynął przekładami Jerozolimy Wyzwolonej (1774 r.; 2 tomy) oraz Iliady (1776 r.; 3 tomy).—W dziedzinie publicystyki znaną była jego broszura p. t. „La Voix du Citoyen“ (kwiecień 1789 r.), w

fr. i protekcyę Mazariniego i Ludwika XIV. Godefroy „Hist, de la poésie française à l’é-W r. 1660 Colbert mianował L-a dyrektorem Go- poque impériale“, belinów, gdzie L. malował bitwy Aleksandra W., co przyniosło mu tytuł pierwszego malarza królewskiego i szlachectwo. Dzięki jego namowom założył Ludwik XIV w Rzymie akademię francuską. W r. 1683 L. został dyrektorem akademii malarstwa i rzeźby, wkrótce jednak usunął się do Montmorency, a potem do Gobelinów, gdzie umarł. L. był najznakomitszym mistrzem swej epoki, odznaczał się siłą kolorytu i zmysłem dekoracyjnym. Oprócz wyżej wymienionych wykonał wiele prac dekoracyjnych: w zamku Colbert’a w Sceaux, w galeryi Apollina w Louvre (plafony Wieczór, Noc).

Najwięcej jednak odznaczył się odtworzeniem scen z życia i panowania Ludwika XIV. Obrazy te tworzył przeważnie w Wersalu, gdzie przebywał cztery lata i gdzie również wykonywał roboty dekoracyjne (np. wielka galerya,

salon pokoju, salon wojny). Z licznych prac j której przepowiada rewolucyę i jej przebieg. Był jego znajdujących się w Luwrze należy wy- I członkiem konstytuanty, jako poseł z Dourdan mienić:    Sen Dzieciątka Jezus, Wjazd Chry- ¹ (umiarkowany liberał); opracowywał projekty

stusa do Jerozolimy, Jezus niosący krzyż, Je- i praw finansowych.—W r. 1791 został wybrany zus na krzyżu, Hołd pastuszków, Upadek zbun- i na prezydenta dyrektoryatu w Seine-et-Oise, towanych aniołów. Z obrazów historycznych: ’ i w 1795 r, reprezentował ten departament w

w r. 1847.

x-y.

x-y.

St. Db.

Radzie Starszych, gdzie posiadał poważne wpływy dzięki biegłości w sprawach administracyjnych.—Po 18 Brumaire’a Bonaparte powierzył mu sprawę reorganizacyi finansów i admini-stracyi departamentalnej we Francyi. W r. 1804 został księciem Cesarstwa, starszym skarbnikiem państwa; zorganizował izbę obrachunkową; w r. 1805 —1806, jako gubernator generalny, zajmował się anneksyą Liguryi; w r. 1807 protestował nadaremnie przeciw zniesieniu Trybunatu, oraz powołaniu do życia nowej szlachty; w 1808 r. otrzymał tytuł księcia Placeucyi. —W 1810 r. zajmował się organi-zacyą departamentów na terytoryum dawnego Królestwa Hollenderskiego; generalnym gubernatorem tych prowincyi pozostawał do r. 1813, t. j. do czasu, gdy wojska rosyjskie wygnały go stamtąd. Powrócił do Francyi i stanął po stronie Restauracyi; od Ludwika XVIII otrzymał tytuł para Francyi, co mu jednak nie przeszkodziło w czasie Stu Dni od Napoleona przyjąć tytuł Wielkiego Mistrza Uniwersytetu. To też. w r. 1815 został z Izby wyższej wydalony; w r. 1819 jednak powołano go do niej ponownie. Członkiem Instytutu Francyi był od r. 1803. Syn wydał jego pamiętniki („Mémoires“ 1829). M-sto Coutances wystawiło mu pomnik

K, Gr.

Lebrun Andrzej (* w Paryżu 1743 r.—f w Wilnie 1811 r.), rzeźbiarz i profesor uniwersytetu wileńskiego. Po odbytych naukach w Paryżu kosztem króla francuskiego doskonalił się przez lat 8 w Rzymie i był uczniem słynnego Pigale’a. Jako wielce obiecujący rzeźbiarz wezwany zostaje do Warszawy 1765 r. na nadwornego artystę Stanisława Augusta. Współcześni niezmiernie podnosili gust L-a i jego pracowitość; nie wiemy jednak, co wyszło z pod jego ręki. Sobieszczański nazywa go jednym z najlepszych rzeźbiarzy i twierdzi, że najznaczniejsza część posągów z kararyj-skiego marmuru w zamku warszawskim i Łazienkach była jego dziełem, a nadto, że posąg Jana III miał być odlany podług modelu L-a. Na służbie królewskiej pozostawał ten artysta 30 lat, a po rozbiorach przeniósł się do Petersburga, skąd powołano go na nadzwyczajnego prołesora „skulptury“ do Wilna. Niewielu wonczas chciało się poświęcać rzeźbiarstwu, przeto L. nie stworzył swej szkoły, lecz nieliczne grono swych uczniów sposobił należycie. Zwłaszcza zasługuje na wspomnienie niesłusznie zapomniany Kazimierz Jelski, artysta dużej miary, który potem objął katedrę L-a. Jako człowiek L. miał odznaczać się niepospolitemi przymiotami i dla słodyczy i łagodności charakteru ceniony był przez kolegów profesorów.—Ź r ó-dła: Bieg życia Andrzeja syna Jana L. formularz służbowy, rkps w Bibl. Czartoryskich. Nadto o nim wzmianki: Sobieszczański „Wiadomości histor. o szt.“ II str. 268, 270; Ru-domina „Wiz. i roztrząsania naukowe“ (1840

XV str. 155); „Sprawozdanie komisji historyi sztuki Akad. Umiej.“,VI, str. XXVII-XXVIII. L- J-

Lebrun Jan C h r z c i ci el, krytyk artystyczny (* 1748 —f 1813). Najważniejsza jego praca: Galerie des peintres flamands, hollandais et allemands“ r 1792 — 6, 3 t., 210 rye.).

Lebrun, malarka, ob. Vigé e-L e b r un.

Lebrun Piotr Antoni, poeta francuski (* 1785 ■— y 1873). Za ody pisane z powodu wypraw Napoleona otrzymał pensyę stałą od rządu, której pozbawiono go podczas Restau-racyi. W r. 1828 został członkiem Akademii. Rząd lipcowy obdarzał go względami: w r. 1830 L. został dyrektorem drukarni królewskiej, a w r. 1839 parem Francyi. Napoleon III powołał go do senatu w r. 1853. Z wiele u-tworów jego wymienić należy: „Poème sur la mort de Napoléon“ (1822); „Le Voyage en Grèce“ (1828), poemat; tragedye: „Ulysse“ (1815); „Pallas, fils d’Evandre“ (1822) i „Marie Stuait“ (1820), która cieszyła się ogrom-nem powodzeniem i dotychczas jeszcze należy do repertuaru francuskiego.

Lebrun Karol August, aktor i poeta dramatyczny niemiecki (* 1792 w Halberstadt — y 1842 w Hamburgu); z prac jego najcelniejsze: ,,Drillinge“ i ,,Numero 777“. Jako aktor celował szczególnie w charakterystycznych rolach komicznych.

Lebrun Alfred, pseudonim Hen ne qui n’a Alfreda (ob.).

Le Brun Tondu Piotr (* w Noyon 1754 (lub 1763) —f w Paryżu 27 grud. 1793). Wydawał w Liège, Herve i Paryżu „Journal général de l’Europe“ (1785 — 92), dziennik miał duże powodzenie, dzięki obfitym informacyom. Po przeniesieniu pisma do Paryża wszedł w blizkie stosunki z Żyrondystami, z których wielu, a między nimi Dumouriez, było jego współpracownikami. W r. 1792, po ustąpieniu Du-mouriez’a L. objął stanowisko ministra spraw zagr. (10 sierp. 1792). Pracowity, ale niesamodzielny, ulegał wpływom swego poprzednika, jak również Dantona. Starał się wszelkiemi siłami zapewnić neutralność Anglii: Konwencya wypowiedziała jej wojnę wbrew jego usiłowaniom. I wtedy jeszcze prowadził z rządem angielskim pertraktacye, i to stało się przyczyną jego zguby. Aresztowauy 2 czerw. 1793, bronił przed Komitetem Ocalenia publicznego swej polityki, lecz bez powodzenia. Roku II 6 nivôse stanął przed trybunałem rewolucyjnym, oskarżony o stosunki z Żyrondystami, Du-mouriez’em, oraz o to, że wskutek jego nieudolnej polityki wybuchło powstauie w Wandei, jak również spowodowaną została utrata Belgii. Skazany na śmierć, został gilotynowany.

Łebsko (Łeba See), jezioro na Pomorzu, przez które przechodzi rzeka Łeba (125 klin. długa); z nią razem przy mieście Łeba łączy się z morzem Bałtyckiern; 17 kim. długie a 8 kim. szerokie.

Lec, m. w Prusiech wschód., ob. Ł o-6zan y.

Le Camus Stefan, kardynał i biskup Grenobli L J632—f 1707). Cieszył się wiel-kiem uznaniem u dworu, a Bossuet, La Fontaine i pani de Sévigné wynosili zalety jego umysłu. W młodych latach bardzo lubił wesołe towarzystwo i brał udział w wielu hałaśliwych wycieczkach, a głośnym był skandal wywołany przezeń w zamku Roissy, wskutek którego Mazarini skazał go na pokutę do Meaux, skąd wydostał się za protekcyą Colbert’a. W r.

1605 zamknął się w klasztorze Trapistów. Jak pierwej jego rozpustne życie tak teraz pokuta zadziwiła dwór cały. Król ofiarował mu biskupstwo w Bazas, którego nie przyjął, ale wkrótce, na usilne prośby przyjaciół, został biskupem w Grenobli, niezmieniając jednak surowego trybu życia. Jako biskup miewał częste zatargi z zakonami, a zwłaszcza z Jezuitami, którzy zwalczali go zawzięcie. W sprawie regaliów był pośrednikiem między Rzymem i królem, a to ściągnęło na niego niechęć Lu- Lecanoraceae, rodzina porostów s k o r up i a-dwika XIV, który nie chciał go uznać za urzę-    stycli {Kryoblasti). Należą tu porosty o pledowego przedstawiciela papieża. Kiedy został    sze różnorodnej, z drobnych ziarnek lub listecz-

kardynałem (1686), stosunki pomiędzy nim a    ków złożonej, ściśle do podłoża przyrosłej,

królem oziębiły się jeszcze bardziej; wzbronio-    Gonidia czysto zielonego koloru. Miseczki sie-

no mu wstępu na dwór, a po śmierci Innocen- ^ dzące, a nawet zagłębione w piesze, za młodu tego XI nie pozwolono udać się do Rzymu na    przez strzępki tej plechy {Exeipulum thallodes)

conclave. Zatargi L-a z królem trwały do r.    przykryte. Rodzina obejmuje około 200 ga-

1691. Wbrew temu, co nieraz o nim pisano, stosunki jego do Jansenistów ograniczały się na osobistych sympatyach dla niektórych człon-

St, Db.

640).

Dr J. Trż.

Dr J. Trz.

spora.

w r. 1744

ków; nauki ich stale potępiał.

Le Camus Antoni (* w Paryżu d. 12 kw. 1722 — t tamże d. .2 stycz. 1772), lekarz i poeta, W r. 1742 osiągnął dyplom doktorski, od r. 1762 był w Paryżu profesorem lecznictwa. L. był przeciwnikiem powszechnego za czasów jego przepasania chorych lekami, doradzając używanie⁻ ich umiarkowane oraz liczenie się z siłą uzdrawiającą przyrody samej, której należy pomagać, nie zaś przeszkadzać jej zabiegami leczniczemi zbyt częstemi i co chwila zmienianemi, przez co raczej szkodę wyrządzić można choremu niż pomódz mu. Poglądy te zdrowe wyłożył zwłaszcza w dziele „Médecine pratique, rendue plus simple, plus sûre et plus méthodique“ (Paryż 1769 t. 1-szy; 2-gi wydany został w r. 1772 przez B ou r rei a już po śmierci autora). W r. 1745, gdy zbudowano w Paryżu nowy amfiteatr anatomiczny, napisał po łacinie „Amphitheatrum medicum, poerna“. Oprócz tego ogłosił książkę ciekawą przeciwko nadużywaniu kosmetyków p. u. „Abdekers, ou Part de cons-erver la beauté“ (Paryż 1754—56 4 tomy), dramat i wiele utworów beletrystycznych i rozpraw lekarskich. — Por. „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (T. III str.

Lr J. P.

Lecania, rodzaj porostów skorupiastych {Kryoblasti), o piesze brudno-szarej, nalotem okrytej. Miseczki (Apothecia) bardzo drobne ¹/₃ mm. średnicy. Zarodniki cztero-komórko-we. Najpospolitszy gatunek: L fuscela Mass. Zdarza się na drzewach, najczęściej na korze osiny.

Lecanium ilicis, owad, ob. Kermes.

Lecanora, rodzaj porostów z grupy s k o ru-p i a s t y c h (Kryoblasti), rodziny Lecanoraceae. Wyróżniają się bardzo drobnemi, jednokomór-kowemi, bezbarwnemi zarodnikami. Należą tu drobne gatunki o piesze ziarnistej, zielonąwej, żółtawej lub szarawej, o miseczkach (apothecia) białawych, brunatnych lub czarnych, niekiedy mączastym nalotem pokrytych. Rosną na pniach drzewnych, płotach, murach i kamieniach. Istnieje 20 gatunków rozpowszechnionych we wszystkich częściach świata. Do rzędu pospolitszych należą: L. varia A c h. tworząca żółtawo-zielonkawe naloty; L. badia Ach. o brunatnem, L. atra Ach. o czar-uem, L. subfusia A c h. o szarem zabarwieniu.

tunków, rozsiedlonych po całej kuli ziemskiej i należących do kilkunastu rodzajów. Ważniejsze: Lecanora, Haematoma, Lecania, Uino-dina, Icmadophila, Callopisma, Dimereo-

Dr J. Trz.

Le Cat Klaudyusz Mikołaj (* w Blé-rancourt [dep. Oise] d. 6 wrześ, r. 1700—f w Rouen d. 20 sierp. r. 1768), znany i głośny chirurg, należący do najwybitniejszych we Francyi w. XVIII. L. pochodził z rodziny od kilku pokoleń zajmującej się chirurgią, sam w zawodzie swym kształcił się w Paryżu. Jeszcze przed ukończeniem zupełnem nauki arcybiskup z Rouen powołał go do siebie i odtąd L. w mieście tern zamieszkał nazawsze. W r. 1732 uzyskał dyplom doktora medycyny w Reims; w r. J734 w Rouen przyznano mu dyplom magistra chirurgii, następnie otrzymał posadę chirurga starszego w tamtejszym szpitalu Hôtel-Dieu i zaczął wykładać anatomię i chirurgię; w r. 1736 otrzymał godność królewskiego profesora i demonstratora; założył w Rouen akademię królewską umiejętności, nauk i sztuk pięknych {Académie royale des sciences, belles-lettres et arts) i został jej sekretarzem stałym w dziale umiejętności i sztuki; w r. 1762 król obdarzył go szlachectwem. — L. był operatorem nadzwyczaj zręcznym, przytem człowiekiem pełnym zdolności i nauki wszelakiej, obdarzonym pracowitością bajeczną, zajmującym się nietylko anatomią i chirurgią, fizyologią i lecznictwem, ale niemniej

gorliwie matematyką, filozofią oraz budowni- i nymi, T a nkr e d (ob.J.—Por. De Simone „L. e i ctwem wojskowem, a o w'szystkiem tern pisy- j suoi dintorni deseritti ed illustrati“ (L. 1874). wał również, zwłaszcza w „Journal de Tré- j Lscco, m-to okręgowe w prow. włoskiej Co-voux‘‘, „Journal des Savans*⁴, „Mercure“ i „Jour- j mo, pięknie położone nad jeziorem tejże nazwy, nal de Verdun“. Od r. 1732 do 1738 zdo- będącem odnogą jez. Como przy wypływie z niego Addy iprzy kolei Medyolan. L.,L-Comoi L.-Bergamo; piękny teatr, szkoła techniczna, pomniki Garibaldiego i Manzoniego; przemysł żelazny, jedwabny i bawełniany, znaczny handel; 6 000 m-ców (1881). W Średniowieczu było L. ważnym punktem obronnym i stolicą hrabstwa, pozostającego od XII w. w zależności od Me-

bywał pracami chirurgiczuemi kolejno nagrody wszystkie, wyznaczane przez Akademię chirurgiczną w Paryżu, co skłoniło akademię rzeczoną do poproszenia go, aby nadal zaniechał dalszego ubiegania się o jej nagrody, dając przez to innym możność uzyskiwania ich. Jako chirurg słynął zwłaszcza z biegłości wycinania kamieni pęcherzowych*, operacyę tę sa- i dyolanu. W 1296 r. zburzone przez Medyolań-mą ulepszył i wynalazł narzędzi kilka do wy- czyków, odbudowało się nanowo; 26 kwiet. konywania jej szybkiego i pewnego, wogóle    1799 r. Francuzi pod Serrurier’em doznali pod

jako człowiek pomysłowy zajmował się z powo- L. porażki od Austryaków i Rossyan. dzeniem wynajdywaniem narzędzi chirurgicznych

Lech (Li Cus), prawy dopływ Dunaju, bie-nowycb, lub ulepszaniem już istuiejących. Prac ! rze początek w Vorarlberg!! (pod „Czerwoną jego, bardzo licznych, ale dziś już prze- j Ścianą“) z jeziora Formarin, wstępuje pod Fiis-starzałych przeważnie, tu nie wyszczególniamy; wyliczenie ich znaleźć można w źródłach poniższych: A. Haller „Biblioth. chirurgica“ (T.

II, str. 174); „Dictionn. histor.“ (T. III, str.

416) i „Biogr. Lex. d. hervorr. Aertzte“ (T.

Dr J. P.

III, str. 641).

kość (przeciętnie 36—80 m„ przy uściu rz. Wertach — 390 m.). Równina między L-m i Wertachem nosi nazwę Lechfeld (ob.). Hr-Lecll—postać bajeczna, rzekomy protoplasta Lechitów (ob.). Nazwa Lechitów zjawia się w kronikarstwie polskiem dopiero u Kadłubka, L. zaś jeszcze później. Rodowód jego jest przejrzysty; jeżeli istnieją Lechici, mógł istnieć także jakiś Lech, od którego wzięli swoją nazwę. Termin ten ukazuje się po raz pierwszy u kronikarza czeskiego Dalimila (w początkach

sen w obręb Bawaryi, przepływa obok Schon-gau, Landsberga, Augsburga, tworząc granicę między Starą Bawaryą a Szwabią, tudzież o-stry przedział w strojach zwyczajach i narzeczach obu tych krajów, uchodzi zaś do Dunaju w pobliżu m-ka Rain pod Lechsend (nawprost Lecce: 1) Prowincya w A puli i (ob.), zw. i zwalisk starożytnego grodu). Obszar dorzecza dawniej Terra d’Otranto; graniczy na płn. i 6 600 kim. kw.; długość biegu—-285 kim. Główne z prow. Bari, na zach, z Potenza (Basilicata), i dopływy: Vils (pod Füssen), Halblech (pod Schon-na płdn. z morzem Jońskiem a na wsch. z A- j gau) i Wertach (pod Augsburgiem). L., rzeka dryatykiem; 6 797 kim. kw. (123.45 mil. kw.) ! o charakterze czysto górskim, płynąc przez ro-przestrzeni, 755 987 m-ców (stycz. 1908) czyli | mantyczne wąwozy i dzikie doliny alpejskie, 111 na kilometr kw. L„ starożytna Messa- tworzy wspaniałe wodospady (St. Mangtritt) i pi a, jest przeważnie krainą nizinową i b. uro- nawet na płaszczyźnie zachowuje charakter dzajną, o zdrowym, łagodnym klimacie. Głów- rzeki alpejskiej, zmieniając często swą szero-ne produkty: zboże (pszenica, owies i jęczmień), owoce strączkowe, wyborowe wino (w 1891 r.

1 793 631 hl.), oliwa (385 226 hl.), wosk, kasztany, jedwab i tytoń (472 650 kg.). Znaczna hodowla bydła;(sery— 1 255 000 kg.;wełn. owcz.485000kg.), na wybrzeżach rybołówstwo. Przemysł mało rozwinięty, zato ożywiony handel, zwłaszcza w portach Brindisi, Gallipoli, Taranto. 2) L. stolica pro-wincyi tejże nazwy na linii kolejowej Brindi-si-Gallipoli, 12 kim. od Adryatyku, w uroczem położeniu; siedziba b-pstwa, prefektury i trybunału pierwszej instancyi; posiada 4 bramy, reszt- w. XIV), choć tam jest imieniem pospolitem: ki dawnych fortyfikacyi, bramę tryumfalną na w ziemi Chorwackiej (południowej Polsce) był cześć Karola V, katedrę z XII w., kościoły: św. lech, a na imię było mu Czech. W historyi Przy byka Mikołaja z XII w. i Santa Croce w stylu ba- j Pulkawy (pisanej w 1374 — 1378) ów lech rokowym z XVI w., zabudowania klasztorne j przedziergnął się na imię własne Lecha, brata (obecnie pałac prefektury), muzeum (cenne ! czy towarzysza Czecha. Wywody te przeszły zbiory terrakoty, waz stylowych, monet i na- do młodszej kroniki Śląskiej: w jakiś czas po pisów), bibliotekę (10 000 t.), liceum męzkie, potopie, dwaj bracia rodu słowiańskiego, imie-szkołę techniczną i rolniczą, fabryki wyrobów niem Czech i L„ szukali dla siebie w świecie . wełnianych i bawełnianych, kwiatów sztucz- siedziby, od Czecha idą Czesi, od L-a Polanych, kapeluszy, mebli i tytoniu; handel oliwą cy. W iuterpolacyach (z w. XIV lub XV) do kro-i winem; 25 000 m-ców, z gminą do 30 000 niki wielkopolskiej zjawia się jeszcze Rus jako (1891). L. stoi prawdopodobnie na miejscu j trzeci brat, a wszyscy są synami Pana (Pan-starożytnego L u p i a; za czasów Normannów j nonia). Legenda jest już ustalona, a Długosz nosiło nazwę Lycia i było siedzibą oddzielne- ujmie te domysły w zwartą całość: L. przyjdzie go hrabstwa, którem tytułował się, między in- z Sławonii i Chorwacyi, założy Gniezno, a po jego śmierci będzie krajem rządził długi'zastęp . zdaje się jednak, iż jedynej tej nazwy przez jego potomków, Lechami lub Lestkami (ob. i L-tów tłómaczyó nie można. Dopiero w t. zw. Lestkowie) zwanych. Tosamo imię zostało wreszcie nadane młodszemu synowi Krakusa.

kronice Nestora zjawia się nazwa ,,Lachów“, którzy siedzieli nad Wisłą. Z w. XII bizantyjski historyk Kinnamos nazywa Polaków L e-c h a m i ( Aś^ot). W końcu XII w. mistrz Wincenty Kadłubek w swej kronice używa formy Leclii-tae. Skąd zaczerpnął Wincenty tej nazwy, czy z Rusi, czy, jakt wierdzi A. Małecki, ,,z ko-

kronikarskie polskie, jak Kroniką Wielkopolska, Dzierzwy, Kroniki śląskie, opierają się w tej • nazwie na Wincentym. Dopiero w pierwszej połowie XIV w. w kronice t. zw. Dalimila, czeskiej, zjawia się,,Lech, któremu uaimięb}-ło Czech“, który następnie w późniejszych kronikach przemienia się na imię własne osobnego człowieka, Lecha, brata czy towarzysza Czecha, ten zaś w Polsce osobne państwo założył. Tak u Długosza od protoplasty Lecha mieszkańcy Polski nazywają się L-mi. a cała legenda nabiera cech drobiazgowej dokładności. Następni historycy już bez zastanowienia powtarzali legendę o Lechu i L-ch, uważając tych ostatnich za synonim Polaków. Dopiero w początkach XVIII w. ogłoszona przez Sommersberga (,,Scriptores rerum Silesiàcarum“ t. II) Kronika Wielkopolska, posiadająca w zepsutym i sfałszowanym 'tekście wiadomość, że Piast „non ex Lechitarum propagine“ pochodził, nastręczyła badaczom pole do domysłów, kim być mogli owi L-ci. Lengnich wywodził L-ów od Łazów, mieszkających nad m. Czarnem, za nim zaś poszedł Naruszewicz. A. Prażmowski. wywodząc ich z za Dunaju, każe im podbić kraje polskie i przybrać nazwę Lachów polnych ,,pol-Lachów“ czyli Polaków, tak jak inna ich gałąź nad Adryatykiem nazywała się Mo rl akami, t. j. morskimi Lachami. Wszystkie te poglądy o początku Polski doznały nowego impulsu w chwili ogłoszenia znanych falsyfikatów (np. Libuszyn Sąd) gdzie L-wie występują jako oddzielna warstwa społeczna. Falsyfikat ten, przyjęty powszechnie, wpłynął na uczonych polskich, a w pierwszym rzędzie na Lelewela, który skonstruował sobie pojęcie gminu rolniczego, zwanego kmieciami, i dostojniejszych, możniejszych L-w, praojców szlachty. Między kmiećmi a L-i wrze walka, objawiającą się w ważniejszych przełomowych, momentach, jak bunty po śmierci Mieszka II lub Bolesława Śmiałego. Tak więc, zdaniem Lelewela, L. nie byli narodem polskim, ale jego częścią, mianowicie górującą warstwą w narodzie. Badaczy starożytności polskich i słowiańskich utwierdziło w tern

1,. K.

Legenda odtąd stale powtarza się u historyków naszych. Jest ona nawskroś płodem kronikarzy —życie znało nazwę Lęchów v. Lachów, nadawaną szczepom polskim przez plemiona ruskie, i z niej erudycya kronikarska wytworzyła L-a, taksamo jak powołała do ży- ! szlawej erudycyi“ i rzekomych listów Aleksan-eia Wandę (ob.). L. i Wanda tern się właśnie ¹ dra W., trudno oznaczyć. Następne źródła różnią od Lestków, którzy istnieli w bajce ludowej i, stamtąd wzięci, również zostali pasowani na książąt.

Lecha, zdrobniałe leszka, także licha i liszka. Lechą lud nad Rabą zowie polanę, większy obszar gruntu (Swiętek „Lud nadrab-ski“ 701; por. „Zb. wiad. do antr. kraj.“ XIV 149), mający 4 — 6 zagonów. Niekiedy L-ą nazywa się pas ziemi równej szerokości, przeznaczony każdemu żniwiarzowi do zżęcia (pod Grójcem, Czerskiem; por. „Klosy“ VII, 180).

K.

W dalszej przenośni używa się L-y na oznaczeniu rzędu, szeregu, np. ,,siadły tłuszcze lechami po stu“.

Le Chevalier Jan Chrzciciel, archeolog i dyplomata francuski (* 1752 —f 1836).

Poświęcił się stanowi duchownemu, w r. 1784 udał się do Konstantynopola jako sekretarz prywatny ambasadora hr. Choiseul-Gouffier.

Zajmował się badaniem wykopalisk trojańskich.

Podczas W. Rewolucyi podróżował w celach naukowych po całej Europie. Po powrocie został mianowany konserwatorem biblioteki św.

Genowefy. Napisał: „Voyage dans la Troa-de contenant la description de la plaine de Troie“ (1800; przekł. angielski); „Ulysse-Homère ou du véritable auteur de lTliade et de

St JSb.

l’Odyssée“. W pracy tej wyraził przypuszczenie że Ulisses był autorem Iliady i Odyssei. Używał pseudonimu Kol i ad es.

Hr.

Lechfeld, równina, w Bawaryi, między rz. Lech (ob.) i Wertach i miastami Landsberg i Augsburg (ok. 37 kim. długa), niegdyś może potężne jezioro, przez czas długi nieurodzajna płaszczyzna, dziś zamieniona w większej swej części na łąki i .pola uprawne. W pobliżu Augsburga, pod wsią Untermeitingtn, klasztor franciszkanów L., tłumnie odwiedzany przez pielgrzymów. Na tej równinie Otton I pobił Węgrów 10 sierp. 955 r. W nowszych czasach równina L. stała się miejscem ćwiczeń dla armii bawarskiej. Równinę przecinają linie dr. żel. Augsburg-Buchloe i Bobingen-Lands-berg.

Lechia, Lechici, ob. Lec h.

Lechici. Najdawniejsze źródła zachodnie ) przekonaniu ogłoszeuie sfałszowanego Sądu Li-mówiące o Polakach i Polsce nazywają ich ! buszy—odtąd przeważna część badaczy L-ów Poloni, a kraj Polonia. Nazwa ,,lecliitów“ za odrębną warstwę uważa, zwykle za najeźdz-jest im nieznana. Witukind nazywa Słowian, ców (teorya najazdu). Tak celtycką teoryę których władcą był w r. 963 Mieszko I, „Li- najazdu i lechityzmu utworzył Fr. Lewestam aicavici“, których najrozmaiciej. objaśniano, w ,,Pierwotnych dziejach Polski“, a zasłużony

Ktrz.

skądinąd A. Bielowski fantastyczną teoryę illi- , sehe Völkernamen“' (Archiv f. slav. Phil. T.; ryjską (,,Wstęp krytyczny do dziejów Polski“ j VIII); tenże ,,Polen, Ljachen, Wenden“ (ib.); 1850), K. Szajnocha w r. 1858 wydaje swój i Nehring Wł. ,,Ueber den Namen für Polen und ,,Lechicki początek Polski“ z teoryą najazdu j Lechen“ (ib. T. III); Kunik E. ,.Lęchica“ L-ów normańskich. Wkrótce jednak przyszła ! („Kwart, hist.“ T. XII); tudzież drobniejsze arty-w tym kierunku reakoya. Nowe, poprawne j kuły, pośrednio łączące się z tą sprawą, roz-i krytyczne wydanie źródeł polskich w „Mon. ! rzucone w licznych czasopismach, zwłaszcza w Poloniae“,—rozpoczęte w Krakowie głównie wy- i „Wiśle“ i ,,Ludzie“. Ob. Lachy, Plemien-dawnictwa dyplomatów, wreszcie stanowcze | ne nazw y. zdemaskowanie fałszerstwa „Sądu Libuszy“ | Lschler Gotard Wiktor, teolog prote-i t. p. zabytków rzekomo literatury czeskiej, i stancki (* 1811 —f 1888 r.). W r. 1853 dzie-zadały cios stanowczy dotychczasowym studyom | kan w dyecezyi Knittlingen, w r. 1858 profes. .nad pierwocinami Polski, nad jej układem spo- \ na uniwersytecie w Lipsku i członek pierwsze-łecznym i nad L-mi. Zaczęto badać gruntownie ; go sejmu tamże. Napisał: „Geschichte d. en-dzieje pierwotne na podstawie najskrupulatniej- ; glischen Deismus“ (Stuttg. 1841); „Das apo-szej analizy źródeł. Wtenczas przyszła i ko- j stolische und nachapostolische Zeitalter“ lej na rewizyę teoryi Lechickićh, czego dokonał [ (Haarlem 1851); „Geschichte d. Presby-prof. Antoni Małecki („Lechici“ Lwów 1897, | teryal- u. Synodalverfassung seit der Refor-wyd. 2-e Lwów 1907), gdzie rozwiał wszelkie , mation“ (1854); „Johann v. Wicliff u. die Vor-dawne złudzenia, opierające się na błędnych , geschichte der Reformation“ (Lipsk 1873); „Ur-faktach źródłowych i na koncepcyach apryory- ! kundenfunde zur Gesch. des Christi. Altertums“ stycznych. Zaczęto też badać sprawę, ostroż- ¹ (Lipsk 1886); „Johannes Huss“ (Halla 1890) nie, nie siląc się na hypotezy, a trzymając się j i in.    st- Db-

więcej gruntu reakcyi. Dziś można tylko

stwierdzić, że nazwy Lach, Lech, nie znali | chius, Lo echo wic z),

XVII w.

Lechowicz An dr z ej (Loeaechius Loe-

poeta polski z Pochodził z ro-

Niemcy, ani Czesi, ani też inni zachodni Sło- I początków wianie, nie znają też najstarsze źródła polskie, | dżiny szkockiej, osiadłej w Polsce. Sam L. znaną jest zaś na Wschodzie, jako Lach na i urodził się w Polsce. Mieszkał w Koronie Rusi, Lengiel u Madiarów, Ledianin u Serbów, ; i na Litwie i zostawał w przyjaznych stosun-lub Lenkas u Litwinów; zdaje ’ się, że dostała j kach z Kacprem Miaskowskim, który o nim się ta nazwa tym ludom za pośrednictwem Ru- z życzliwością wspomina w swoich wierszach, si. Z form tych wnioskować można, że pierwo- L. nietylko mówił popolsku jak rodowity Potnie miała oua samogłoskę nosową (Lęch), lak, ale pisał wcale gładkim wierszem. Prze-wreszcie, że cytowane wypadki używania niósł się później do Szkocyi. Pozostała je-tej nazwy na oznaczenie mieszkańca do- ! dnak w Polsce po nim bogata puścizna wier-lin przez Podhalan, przyniesione tam zostały ! szy polskich i łacińskich, drukowanych bądź drogą wpływów wołosko-ruskich, które w tych i w Wilnie, bądź w Krakowie. Nie wymieniając stronach działały silnie i gwarę ludową ura- ! zbyt licznych wierszy okolicznościowych łaciń-biały. Jeśli Polska pierwotna nie używała na swe J skich, związanych ze sprawami polskierni i po-określenie tej nazwy, używać mogła tern mniej j święconych wybitnym w tej epoce osobom, pseudo-klasycznej L-ów. Z kroniki t. zw. Nestora j z polskich utworów zaznaczyć należy: „Na wynika, że Lechowie oznaczają Słowian półno- ! szczęśliwe y pożądane zwrócenie się J. K. M. Zyg-cno-zachoduich (Pomorzan i Lutyków), a z ni- ; muuta III do Wilna po rekuperowaniu Smolni i plemiona poiskie. Jakie znaczenie miała i leńska“ (Wilno 1611): „Uprzejme witanie Jata nazwa Lęch? Pomijając wszelkie etymologie j nusza Radziwiłła na szczęśliwe zwrócenie się dawniejsze, można powiedzieć, że względy o- ! z pomorskich krajów do Litwy“ (Wilno 1613); gólnej natury nie potwierdzają bynajmniej do- j „Nagrobek y thren pogrzebowy przy ostatniej mysia, iż niegdyś lech (lęch) oznaczał człon- j posłudze bogoboynie zeszłey Elżbiety Chodkie-ka jakiejś wyższej panującej warstwy społecz- ! wiczówny Szemethowey y pamiątka niespodzie-nej. Zbliżyć go można do pierwiastka ,Jecha“ ! waney śmierci Hieronima Chodkiewicza“ ( Wil-(areola), w ruskim do „ljada“ i pochodne ! no 1613, druk Józefa Karcanaj;—oba wiersze ,Jjadina“, „ljadica*“ (ob. Lędyna), co znaczy | wyróżniają się wdzięczną formą; „Żałoba sowi-odłóg, ugór. Byłby to zatem wyraz zbliżony ; ta albo Pales z utraty wizerunku dobrej gospo-znaczeniem do nazwy Polak, Polanie: Lęch, ¹ dyni żałosna“ (Wilno 1617, u Leona Mamonicza; to mieszkaniec równin, odłogów; jako taki jest J wiersz z powodu śmierci Albrychta Rogowskiego, to wyraz bardzo stary, który w podobnem zna- j kasztelana wiskiego s-sty uciańskiego i pło-ezeniu był użyty w kilku europejskich języ- \ ckiego i jego małżonki Zofii z Paców); „Swia-kach, a w polskim przechowały go tylko stare j dek pobożności chrześciańskiej kamień albo nazwy geograficzne. — Literatura zebrana u Ma- j klasztor świętey Brygitty przy Grodnie“. Naj-łeckiego op. cit ; cf. nadto K. Potkański „La- ! ważniejszym utworem polskim L-a jest „Musa chowie i Lechici“ („Rozpr. wyd. filolog. Akad. J gór Wielickich“ (Kraków 1608). Jest to upoe-Um. w Krakowie“ XXVII); Pervolf J. „Slavi- tyzowany obraz salin wielickich, oddany w

wierszach wcale ładnych. Po łacinie bardzo wiele    cznern występował z artykułami publicystycz-

pisał L. wierszy pochwaln. ślubnych (epithalamia)    nemi i przemówieniami jako przeciwnik ir-

T. ft.

Leclair Antoni, filozof niem. (* 1848 w Weronie). W r. 1866 zaczął odbywać stu-dya uniwersyteckie w Gradcu, pracując nad filologią, historyą i filozofią. Następnie był czynny jako profesor gimnazyalny w miastach austryackich i czeskich, ostatnio w Wiedniu. L. jest jednym z przedstawicieli idealizmu im-manentnego, czyli t. zw. filozofii immanentnej która, podobnie jak Berkeley, wychodzi z założenia, że wszelkie doświadczenie jest doświadczeniem treści i świadomości ludzkiej. Pogląd swój wyraża L. w twierdzeniu, że myślenie = myśleniu o bycie, a byt=pomyślanemu bytowi. Przyrodę pojmuje on całkiem fenomenalistycz-nie. Nie uznając czynnika transcendentalnego, bytu pozaumysłowego, odrzuca wszelką metafizykę. Zadanie filozofii polega — według

nagrobkowych (epitaphia). Szczegółowy wykaz landzkiej polityki Gladstone’a, dążącej do Estreicher XXI). Prócz tego opisał L. życie | nadania Irlandyi autonomii (Home Rule‘u). Zygmunta Augusta, Henryka i Stefana Batorego, wierszem łacińskim (opisy te są umieszczone przy piątej edycyi r. 1615 dzieła Klemensa Janickiego „Vitae Regum Polonorum“).

Już po wyjeździe, do Szkocyi wydał jeszcze L. wiersze na śmierć Janusza Radziwiłła „Nae-niae a diversis scriptae in Exequias Illustrissi-mi principis Dni Janussi Radivili...“ (Lubeka 1621, w drukarni Piotra Własta Kmity ).xy-Lecky William Edward Harpole, historyk angielski, z urodzenia irlandczyk (* 26 marca 1888 koło Dublina — f 1903). Przeznaczony przez rodziców do stanu duchownego, studyował teologię w Trinity College w Dublinie; odziedziczywszy po śmierci ojca znaczny majątek, zapewniający mu niezależność, porzucił nauki teologiczne i zajął się studyami history-cznemi; wiele podróżował po Niemczech, Hollan- | niego —na pogodzeniu teoryi poznania ze sta-dyi, Francyi, Hiszpanii, Włoszech, które stały nowiskiem nauki pozytywnej. L. ogłosił: „Der się ulubionem miejscem jego pobytu. Pierwsza Realismus der modernen Naturwissenschaft im jego praca „The leaders of public opinion in Lichte der v. Berkeley u. Kant angebahnten Ireland“ ukazała się r. 1861 anonimowo (wyd. 2-e Erkenntnisskritik‘‘ (1879); Beiträge zu einer 1872 pod własnem nazwiskiem). Daje w niej monist. Erkenntnisstheorie“ (1882)) „Kritischer charakterystykę znakomitych Irlandczyków: Swif- Idealismus u. Pösitivismus“ (Vierteljahr, f. ta, Flouda, Graftona i O’Cotinella. Najdojrzal- wissenseh. Philos. T. V); „Das kategoriale Ge-szym owocem jego studyów historycznych, po- präge d. Denkens in seinem Einfluss auf die święconych głównie dziejom umysłowości i kul- Probleme der Philos. insbes. der Erkenutniss-tury europejskiej, jest słynne dzieło: „History theorie“ (tamże T. VII); „Lehrbuch d. allgem. of rise and influence of the spirit of rationalisai    Logik“ (wespół z G. A. Lindner’em, 1894).

in Europe“ (1865 w 2 t.,- dotąd wyszło 18 Le Clerc Sebastyan, rysownik, rytownik wydań angielskich; poniemiecku w tłómacze- i krytyk sztuki (*    1637 —- f 1714). Już w

niu H. Jolowieza, popolsku w tłom. M. Feld- ! 12-ym roku życia wzbudzał podziw swemi rysuu-manowej p. t. „Dzieje wolnej myśli w Europie“ | kami. Ryciny jego ,,Tableaux de lTnsti-Łódź 1908, 2 t.). Główną treścią tego dzieła, j tution des Mathurins“ (1654) miały olbrzymie nacechowanego obszerną wiedzą i wszelkiemi ! powodzenie. Nieco później wykouał trzy se-zaletami stylu, jest zobrazowanie zwycięstwa | rye rysunków, w których przedstawiał szcze-naukowego sposobu myślenia nad teologicznym, j goły z życia i męki Jezusa Chrystusa. Przez Pierwsze rozdziały, poświęcone zanikowi wia- i czas jakiś zajmował się sztuką wojskową ry w cudowność, wyzwalaniu się pojęć religij- i i chciał nawet poświęcić się jej zupełnie, za radą nych od pierwiastków antropomorficznych i dzie- ' jednak malarza Le Bruu'a (ob.) zaniechał tego jorn prześladowań religijnych, zachowały dotąd j i zajmował się nadal akwafortami, poświęcając swoje znaczenie; zestarzały się natomiast j wczasy studyom matematycznym. Wydał „La rozdziały dające rzut one na rozwój poglądów ! Pratique de la géométrie“ (1669); „Grande politycznych i ekonomicznych. Niektóre myśli Geometrie“ (1690). Ilustracye do dzieła zawarte w powyższem dziele rozwinięte są w „FHistoire sacrée en tableaux“ (1669) należą drugiej, większej, pracy L-go, przedstawiającej do rzędu najlepszych jego prac. W r. 1672 rozwój poglądów moralnych w epoce przejścio- został profesorem geometryi i członkiem aka-wej od pogaństwa do chrześciaństwa, p. t. „Hi- demii królewskiej. Odznacza! się ogromną pra-story of European morals from Augustus to cowitością, pozostawił przeszło 3 000 plansz. Charlemagne“ (1869, wyd. 3-e 1877); rozpatru- Należy jeszcze wymienić jego ilustracye do je w uiem L. przyczyny tryumfu chrześciaństwa dziel: „Triomphe de Charles IV“ (1664); „Le w Europie. Trzecie wielkie dzieło L-go poświę- Livre des paysages“ 1673; „Métamorphoses d’Ovi-cone jest dziejem utrwalenia konstytucyjnego ! de" (1676); nadto „Les Tapisseries historiques, ustroju Anglii na arystokratyezuem podłożu w ! représentant les conquêtes de Louis XIV“ w. XVIII, p. t. „History of England in the XVIII (.1680 — 82); „Les Saints“ (1686—7); „Les gran-century“ (1878 — 90). Wydał prócz tego: „Po- des conquêtes du roi“ (1687); „Les petites eins“ (1891) i ,,A history of Ireland in the conquêtes du roi“ (1702). Krótko przed śmier-XVIII Century“ (Lond. 1892). Na polu pôlity- cią napisał „Nouveau Système du monde, con-forme à l’Ecriture sainte“ (1686 — 7), a w dziele tem stoi na poziomie nauki ówczesnej. Pozostawił dwóch synów, artystów: 1J Seba-styana (* J676 — -f 1763), profesora perspektywy i geometryi, autora Porwania Europy; 2) Ludwika Augusta, rzeźbiarza i profesora Akademii w Kopenhadze (* 1689).

Leclerc Karol Wiktor Emanuel d’0-

stin, generał francuski (* w Pontoise 1772 r. —f 1802). Podczas oblężenia Tulonu otrzymał stopień kapitana i zbliżył się do Napoleona, którego siostrę, Paulinę, pojął za żonę. Odtąd życie jego jest związane z nazwiskiem Napoleona. Towarzyszył mu w kampanii włoskiej w 1796 r.; w 1799 pod Moreau był ge-(* 1789—f 1865), nauczyciel Micheleta i de Ré- nerałem dywizyi w armii Renu, a w r. 1801 musata (w liceum Karola W.). Miał cześć dla mi- głównodowodzącym armią w Portugalii. Po strzów greckich, pisał wierszem w tym języ- pokoju w Amiens Napoleon powierzył mu doku (poemat Lysis 1814) i w łacińskim, wy- wództwo ekspedycyi na w. San-Domingo. Pomi-dał Morelles’a „Les Mémoires sur le XVI11 s. mo niesnasek pomiędzy nim a admirałem Vil-et sur la Révolution“ (1821); współpracował laret-Joyeuse Leclerc zdobył wyspę w ciągu przy wydaniu krytycznem dzieł Montaigne’a kwartału. Ponowne powstanie krajowców pod i Cycerona. W r. 1824 profesor wymowy ła- wodzą Toussaint-Louverture’a, oraz epidemia Żółcińskiej w Sorbonme, poświęcił się badaniom j tej febry wyczerpały go do tego stopnia, że u-literatury Wieków Średnich, W r. 1838 Aka- i dał się na Wyspę Żółwią, gdzie też wkrótce demia mianowała go członkiem komisyi redak- umarł. Ob. Napoleon I.

Leclerc Lucyan (* w Yille-sur-Illon fdep.

St. I)b.

Le Clerc Józef Wr i k t o r, uczony francuski

st. nb.

cyjnej dzieła „1’Histoire littéraire de la France“; część dotycząca XIII w. była przeważ-    Vosges] w r. 1816) lekarz i zasłużony historyk

nie jego przyczynkiem. Jako dziekan wydziału literackiego zdziałał wiele dla podniesienia ogólnego poziomu nauki, a w początkach Drugiego Cesarstwa robił co mógł, aby ocalić godność nauki przed zakusami reakcyi. Db-Leclerc Daniel (* w Genewie d. 4 lut. 1652—f tamże d. 17 czerw. 1728) lekarz i historyk medycyny b. zasłużony. — W naukach

medycyny. Będąc lekarzem wojskowym, służył długo w Algieryi, a tam, wyuczywszy się biegle języka arabskiego, zajął się badaniem dzieł lekarskich Arabów średniowiecznych, zwracając również uwagę na lecznictwo arabskie spółczesne, a przez to zasłużył się wielce nauce. Po wystąpieniu ze służby prowadził w ciągu dalszym prace swym w tym kierunku zawodowych wykształcił się w mieście rodzin-    i przełożył część dzieł Rhazesa i Tb n -einem, w Montpellier i Paryżu, dyplom doktor-    Beithara (ob.). "Najważniejszem z dzieł je-

ski uzyskał w Valence; osiadłszy następnie w i go, opartem na badaniu źródeł sumiennem, jest Genewie jako lekarz dni tam swoich dokonał, J ,,Histoire de ła médecine arabe‘‘ (Paryż 1876, używając wziętości niemałej. — L. był synem    2 tomy); z prac innych jego na wymienienie

lekarza, a pochodził z rodziny od kilku pokoleń    zasługują jeszcze: ,,De la médecine arabe et

służącej już nauce: więc sam ją też pokochał od    particulièrement de la médecine arabe en Al-

dziecka i oddawał się jej z zamiłowaniem, po-    gérie“ (Montpellier 1854); „Ł-a chirurgie d’A-

mimo że zajęcia jego lekarskie niewiele mu    bulkasis“ (Algier 1871); ,,Abulcasis, son oeuvre

czasu wolnego pozostawiały. Od r. 1704 zu-    pour la première fois reconstituée“ (Paryż 1874)

pełnie zaprzestał wykonawstwa lekarskiego,    i „Abdurrezzak, Kachef-er-roumoûz (révélation

des enigmes) ...ou traité de matière médicale arabe d’Abd-er-Rezzaq l’Algérien. Traduit et annoté“ (tamże 1874). —Por. ,,Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (T. III. str. 346).

Leclercq Mateusz Mikołaj Józef, prawnik i mąż stanu belgijski (* 1796 — f dzieło to jest nietylko znakomitem, ale zara- 1889). W r. 1830 został posłem do kongresu zem i pierwszem opracowaniem dziejów nauki narodowego. Przemawiał tam za monarchią i sztuki lekarskiej, do dziś b. cennem: dla te- i przeciw izbie wyższej, w r. 1840 przez rok go też L-owi należy się bezsprzecznie nazwa piastował tekę ministra sprawiedliwości w ga-„ojca dziejów lekarskich“, ale, niestety, L. ba- binecie Lebeau. W r. 1847 liberalny gabinet dania swe doprowadził tylko do czasów Gale- ofiarował mu poselstwo w Rzymie, Watykan na (ob.). Z prac innych jego wymienić nale- jednak nie zgodził się na jego nominacyę, pozy jeszcze „Bibliotheca anatomica“ (Genewa , mimo jego szczerze religijnych przekonań. Na-1685, 2 tomy, fol.; wspólnie z Mangetem) pisał: „Le pouvoir judiciaire en Belgique“ i „Historia naturalis et medica latorum lumbri- Bruks. 1852 — 57); „Coutumes du pays, duché eorum intra hominem et animalia nascentium de Luxembourg et comté de Chiny“ (Bruks. etc.“ (tamże 1715).—Por. ,,Biogr. méd.“ (T. III 1867 — 78). str. 285); „Dictionn. histor.“ (T. III, str. 418) i „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (T. III, str.

612). nr-J- p-

pracując już tylko naukowo, oraz służąc spół-obywatelom jako radca rządu kantoualnego.

I)r J. D.

Najważniejszym owocem badań jego jest podług źródeł opracowana „Histoire de la médecine“ (Genewa 1696 i 1699; Amsterdam 1704 i 1723; Haga 1729; przekł. ang. Londyn 1699);

St. Db

Lécluse (f w Paryżu w r. 1792), dentysta

b. biegły. L. początkowo był aktorem i występował w paryskiej operze komicznej; w r. 1737

opuścił scenę i wyuczył się dentystyki, poczem został także członkiem kolegium chirurgicznego (Collège de Saint-Côme) i umiał sobie w zawodzie swym wyrobić rozgłos zasłużony. Zostawszy dentystą nadwornym króla Stanisława Leszczyńskiego, opuścił Paryż i przeniósł się do Nancy, gdzie i po śmierci króla przemieszkiwał do r. 1777, poczem powrócił do Paryża, ale odtąd wieść mu się dobrze przestało; stracił majątek i powodzenie w zawodzie swym, a skończył ostatecznie jako aktor grający rolę błazeńskie w jednym z teatrzyków paryskich. W dziejach dentystyki należy się mu miejsce zaszczytne, ponieważ przyczynił się niemało do jej postępu i rozwoju, zwłaszcza u-lepszył sposób wstawiania zębów sztucznych, oraz niektóre narzędzie używane przez dentystów. Z prac jego drukowanych wymieniamy: „Anatomie de la bouche“ (Paryż 1752) i „Eclaircissemens essentielles pour parvenir à préserver les dents de la carie“ (tamże 1755). — Por. ,,Biographie raéd.“ (T. V, str. 556) i „Nouvelle biogr. générale“ (T. XXX, str. 221 L

Por. K, Sprengel „Versuch e. pragmat. Geschichte der Arzneykunst“ (wyd. 3-e, T. III str. 47); „Biogr. médicale“ (T. IV str. 6); „Dictionn. histor.“ (T. II str. 184) i „Biogr. Lex. d. horvorr. Aerzte“ (T. II str.

Dr .1. P.

302 i VI str. 687).

Lecocq Aleksander Karol (* 3 czerw. 1822 w Paryżu), słynny kompozytor francuski operetek. Kształcił się w konserwatoryum pa-ryskiem pod kierunkiem Bazina i Halévy‘ego. Pierwsze siedem jego operetek nie doznały powodzenia, dopiero ,,Fleur de thé“ (1868) imię jego rozsławiła w całej Europie. Odtąd szczęście dopisywało mu zwykle. Z mnóstwa następnych operetek L-a największem cieszyły się powodzeniem: ,,Le beau Dunois“; ,,Les cent vierges“; „Girofié-Girofla“; ,,La petite mariée“; ,,Le petit duc“; „Camargo“; ,,Le coeur et la main“; ,,Ali-Baba“ i najsławniejsza ze wszystkich, ,,La tille de Madame Angot“. Wszystkie te operetki, oraz parę innych, były przedstawiane w Warszawie.

Dr J. P.

L’Écluse Karol de, pisywany także de l’Escluse, po łac. Carolus Clusius; niektórzy mianują go też Franciszkiem (* w Arras |dep. Pas-de-CalaisJ d. 18 lut. r. 1526 — f w Leydzie d. 4 kwiet. r. 1609). lekarz szeroko słynący jako botanix znakomity. L. pierwotnie oddawał się nauce prawa w Gandawie i w Leodyum, następnie wyjechał do Niemiec i w uuiwersytecie marburskim zajmował się filozofią; nakoniee w r. 1550 udał się do Montpellier, gdzie rozpocząf nauki lekarskie pod przewodem słynnego G. Rondeleta (ob.), lecz poświęcał się głównie botanice. Po trzechletnim tam pobycie, or;iz po otrzymaniu tamże dyplomu doktora med. w r. 1554 osiadł w Antwerpii, gdzie pracował przeważnie nad ulubioną botaniką. W r. 1560 wybrał się w podróż daleką po Francyi, Hiszpanii, Portugalii i Anglii, aby zapoznać się z roślinami w krajach tych rosuącemi. Po powrocie osiadł w Arras w r. 1571, ale niedługo tam przemieszkiwał, gdyż w r. 1573 cesarz Maksymilian II powołał go do Wiednia i powierzył mu zarząd ogrodem botanicznym. Na stanowisku tern L. pozostawał do r. 1587, w którym opuścił Wiedeń, udając się do Frankfurtu nad Menem, gdzie przemieszkał lat sześć, nieomal zapomniany przez wszystkich. W r. 1592 uniwersytet w Leydzie, mianując go profesorem honorowym, zaprosił do objęcia zarządu ogrodem botanicznym tamtejszym; pomimo wieku już podeszłego i zdrowia nadwerężonego L. przyjął stanowisko to, a do r. 1599 b. gorliwie spełniał obowiązki swe, sprowadzając do Hollandyi wiele roślin wówczas tam nieznanych. Lata życia ostatnie spędził w zaciszu domowem, nie usta-jąc jednakże w pracy nad botaniką, ukochaną przez siebie. — L był botanikiem najznakomitszym w. XVI, i wogóle w dziejach botaniki niewielu ma sobie równych. Jego „Rariorum stirpium historia“ (Antwerpia 1601, in fol. z rycinami wybornemi) jest dziełem znakomitem, posiadaj ącem wartość niespożytą, opisy roślin w niem zawarte są pod każdym względem wzorowe; między innemi zaleca L. w niem ziemniaki, których znaczenie spożywcze już wtedy umiał ocenić. Z innych dzieł jego wymienić jeszcze można: „Antidotarium florentinum, sive de exacta componendorum medicamentorurn ratione libri très“ (Antwerpia 1561) i „Aromatum et simplicium aliquot medicamentorurn apud Indos nascentium historia“ (Antwerpia 1567; 1574, 1579), jest to właściwie przekład dzieła Gar-cyiab Hort o, z języka portugalskiego dokonany, ale rozszerzony i opatrzony uwagami i dopełnieniami własnemi L-a, który także na łacinę przełożył i uwagami opatrzył dzieła Mikołaja Monarda i Krzyżtofora a Costa.

A. Fol.

Lecointe-Puyraveau Michał Mateusz, francuski mąż stanu (* 1764 —f w Belgii 1827). Przed Rewolucyą adwokat i administrator, znalazł się w Zgromadzeniu Prawodawczem. Był członkiem koraisyi wysłanej do Chartres, z powodu zaburzeń agrarnych, i orzekł, iż powodem zaburzeń był fanatyzm religijny. W procesie Ludwika XVI głosował za odwołaniem się do ludu, za karą śmierci i przeciw zwłoce. W Konwencyi kilkakrotnie atakował Marata. W maju 1793 został wysłany do Wandei i Deux-Sèvres dla organizowania republikanów przeciw zbuntowanym włościanom. W Radzie Pięciuset występował tak przeciw emigrantom jak i jakobinom, podtrzymywał Dyrektoryat, nie brał u-działu w zamachu stanu 18 brumaire‘a. Po ogłoszeniu cesarstwa usunął się do życia prywatnego. Podczas Stu Dni był czynny jako generalny komisarz policyi w departamentach południowych i wschodnich. Po Waterloo był

uwięziony. Sąd skazał go na deportacyę, któ-rą-to karę zamieniono mu na wydalenie z

(1857). Pozostawił parę utworów scenicz-

St. Db.

nycli.

Le Comte dtl Nouy Juliusz Jan Antoni, malarz francuski (* w Paryżu 1842). Uczeń Gleyre'a, SignoPa i M. Gérôme'a, wystąpił w salonie w 1863 z obrazem Franciszka di Ri-

mini i Paweł Malatesta w otchłaniach piekielnych (Muzeum w Cette). Do liczby bardziej znanych prac jego należą: Posterunek grecki; Wzywanie Neptuna, Hiob z przyjaciółmi;. Tanecznica u fellahów, Miodowy miesiąc w Wene-cyi, Sen Eunucha, Ramzes w haremie.

Leconte de Lisie Karol Maria Reue

St. Db.

Francyi. W Belgii spędził życia.

ostatnie lata

St. Db.

(* r. 1818 w Saint Paul na w. Réunion—f 18 lipca 1894 około Louvenciennes). Pochodził z rodziny bretońskiej. Ojciec jego, lekarz wojskowy, wychowywał go podług zasad „Emila“ Rousseau’a. Po otrzymaniu średniego wykształcenia L., przeznaczony przez ojca do zajęć handlowych, podróżował sporo, zwiedził Indye i wyspy Sundzkie. Krajobraz podzwrotnikowy kształcił jego wyobraźnię. Czując niechęć do zajęć handlowych Początkowo zamieszkał w Rennes, pochłonięty przez studya nad historyą i językiem greckim. Razem z przyjacielem swoim Th. Rousseau (słynny malarz) zwiedził Bretanię. Parę razy odwiedzał swą wyspę rodzinną, wreszcie w 1846 na stałe osiadł w Paryżu. Gorący zwolennik FourieUa, z zapałem pomagał Con-sidérantowi. Pierwsze utwory swoje wydrukował w jego „Phalange“ i „Démocratie politique“. Wiersze te wywołały wielki zapał wśród

St. Db.

Le Cointre Wawrzyniec, mąż stanu francuski (* 1742—f 1805 w Guianes). Zamożny kupiec i przemysłowiec w Sèvres, stanął po stronie Rewolucyi i zasiadał w Zgromadzeniu Narodowem. W procesie Ludwika XVI głosował za karą śmierci. Występował kilkakrotnie przeciw Robespierre‘owi, co spowodowało jego uwięzienie. Oświadczył się przeciw dożywotniemu konsulatowi i konstytucyi roku VIII. Został za to powtórnie uwięziony i wysłany do Guignes, gdzie spędził ostatnie lata życia, zajmując się rolnictwem.

Ludwik, rzeźbiarz francuski f 1695). Nazwisko jego spotyka-

Leccmte

(*    1643

my po raz pierwszy w 1678 r., kiedy wykonywał wazy bronzowe do pałacu w Wersalu.

Wykonał wiele posągów do ogrodów w Werst. Db.

salu i Marły.

wyjechał do Francyi.

Lecomte Ludwik, jezuita francuski (* ok.

1656 —f 1729 r.). W r. 1685 Ludwik XIV wysłał go wraz z pięciu innymi jezuitami do Chin dla sprawdzenia map geograficznych.

Komisya ta przebywała dwa lata na dworze syamskim,- poczem w r. 1688 udała się do Chin. L. i jego towarzysze, chcąc ułatwić sobie nawracanie Chińczyków, stosowrali się w wielu wypadkach, zwłaszcza w liturgii, do zwyczajów krajowców, pomimo że inni misyona-rze potępiali to postępowanie. Lecomte bronił siebie w broszurach: „Nouveaux Mémoires sur J młodych poetów. R. 1848 pochłonął go cał-l’état présent de la Chine“ (Paryż 1696) i „Let- j kowicie. Klub klubów wysłał go do Bretanii w tre à M. le duc du    Maine sur les cérémonies    celu przygotowania    wyborów, ale niepowodze-

de la Chine“ (Liège    1700).“ Obrona    była bez-    nie poróżniło go z    klubem. Kiedy uchwalouo

skuteczną: dzieła L-a potępiła Sorbonna, a sam zniesienie niewolnictwa w koloniach francu-sposób nawracania bulle Innocentego X, Kle- skicli, co zrujnowało rodzinę L-a materyalnie,

St, Db.

mensa XI i Benedykta XIV.

zainicyował on list otwarty do przedstawi-

Lecomte Klaudyusz Marcin, generał cieli ludu, wypowiadający gorące uwielbienie dla francuski (* w Thionville 8 wrześ. 1817 — roz- tej decyzyi. W 1852 r. wyszedł pierwszy strzelany w Paryżu    18 marca 1871).    Po ukoń-    zbiór jego wierszy „Poèmes antiques“. W przed-

czeniu szkoły w St.    Cyr brał udział    w kam-    mowie L. twierdzi,    że Homer, Eschylos i So-

niejsze grono młodych poetów grupuje się koło L-a, zbierając się w celu wymiany myśli i czytania swoich utworów. L. był uważany przez nich za mistrza. Utwory tego groua drukowane były w zbiorze „Parnasse contemporain“ (1866, 1871, 1876). W 1870 rząd cesarski przyznał L-wi peń^yę roczną; za Republiki otrzymał on miejsce bibliotekarza w senacie, co położyło kres jego nędzy. Po śmierci W. Hugo w 1886 L. zajął jego miejsce w Akademii. Poezya L-a stanowi punkt zwrotny

roz-

St. Db.

panii krymskiej, przyczem był ranny podczas fokles uosabiają istotną poezyę, a po nich nastą-oblężenia Sebastopola, i w kampanii włoskiej. pił okres upadku; zwalcza współczesne poglądy W r. 1870 został generałem brygady. W nocy estetyczne i nawołuje do helleńskiej powagi przed wybuchem komuny, w d. 17 na 18 mar- i i prostoty. W tym czasie zbliża się z W. Hu-ca 1871, usiłował zabrać armaty należące do go. Odsunąwszy się od czynnego udziału w ży-gwardyi narodowej, a stojące na wzgórzu Mont- ciu polityczno-społecznem, pracował L. nad tło-inartre. Oddział wojska, którym dowodził, od- ¹ maczeniami z greckiego i łaciny. Coraz licz-mówił poszłuszeństwa, a sam L. został strzelany razem z generałem Thomasem.

Lecomte Julian Franciszek, pisarz francuski (* 1814 — -j- 1864). Oficer marynarki, wystąpił z niej i poświęcił się dziennikarstwu. Był założycielem lub kierownikiem wielu pism poświęconych marynarce. Napisał m. in. „Dictionnaire pittoresque de la marine“

„Les Pontons anglais“ (Paryż

(1833);

1850 — 52, 5 t.); „Histoire de la révolution de Février“ (1850); „Histoire de l’armée d'Orient“

spędził w Hiszpanii, gdzie był biskupem w

w literaturze francuskiej. Ogólna atmosfera ówczesna wysunęła na plan pierwszy wiarę w naukę, w szukanie prawdy. Przenikliwy wzrok L-a szybko dojrzał złudę zjawiskowej strony rzeczywistości i ciemnię, poza nią istniejącą. Stąd płynął spokojny, silny jego pesymizm. Poza chwiejność usposobień w jednostkach sięga L. ku stałości trwałej, którą widzi w dziejach ludzkości. Jej duszę chce on wypowiadać. Tłumiony ogień uczucia niekiedy tylko wybncha okrzykiem zgrozy lub rozpaczy. Poezya ta, chłodna, a oparta na czci dla spokojnego, kamiennie wyrazistego kształtu, posiada plastyczną doskonałość epiki malarskiej. Utwory: „Poèmes antiques“ (1852); „Idylles de Théocrite“ (1861); „Odes anacréontiques“ (1861); Poèmes barbares“ (1862); „Iliade“ (1866); „Odyssée“ (1867); „Hésiode“ (1869); „Les hymnes orphiques“ (1869); „Le Catéchisme populaire républicain“ (1871); „Oeuvres d'Eschyle“ (1872); „Les Erinnyes“ (1872); „Oeuvres d'Horace“ (1873); „Oeuvres de Sophocle“ (1877);

Calahorra.

E. Gr.

Lecoq Henryk, przyrodnik francuski (* 1802 —f 1871). Po ukończeniu studyów farmaceutycznych w Paryżu osiadł w Clermont-Ferrand, gdzie był profesorem liistoryi naturalnej i dyrektorem miejskiego ogrodu botanicznego (1820 — 54), profesorem w szkole przygotowawczej medycyny i farmacyi (1840 i nast.) profesorem na wydziale nauk ścisłych (1854 i nast.), dziekanem tegoż wydziału, prezydentem trybunału handlowego. W r. 1854 uzyskał stopień doktora nauk ścisłych za bardzo oryginalną rozprawę: ,,De la Distribution géographique des plantes à fleurs colorées''. W r. 1859 obrany korespondentem paryskiej Akademii Umiejętności. Ogłosił 40 z górą dzieł i broszur z dziedziny botaniki, rolnictwa, ogrodnictwa, meteorologii, fizyki, geologii; pisał też o wodach mineralnych. Najważuiejsze prace: ,,Observations météorologiques, 1850—51" (Clermont-Ferrand 1855, 2 t.); ,,Etudes sur la géographie „Oeuvres d'Euripide“ (1885); „Poèmes tragi-    botanique de l’Europe" (Paryż 1854 — 58, 9 t.);

ques (1886); L'Apollonide“ (1888) i „Derniers    „Scènes du monde animé" (t-że 1854 —64, 3 t.);

Poèmes" (1895).

Z. Br.

„Les Epoques géologiques de l’Auvergne" (t-że Le Coq Robert, polityk i prałat francu-    1868, 5 t). W r. 1856 L. sporządził dosko-

ski (* w Montdidier — f r. 1368 w Hiszpanii),    nałą mapę geologiczną dep. Puy-de-Dôme w

Ojciec jego był na służbie u Filipa Walezyu-    48 arkuszach. W r. 1828 L. założył „Annales

sza, co umożliwiło Robertowi staranne wychowa-    scientif., littér. et industr. de l’Auvergne", któ-

nie w szkołach Orleanu. Po ich ukończeniu    rych był kierownikiem aż do śmierci. — Lit.

L. był adwokatem króla przy parlamencie    „Tittres et travaux scientifiques de Lecoq“

Hr.

paryskim; dzięki swym zdolnościom wznosił się po    (Clermont-Ferrand 1857).

Leooq de Boisbaudran Paweł Emil, zwany F r a n c i s z k i e ra, chemik francuski (* 1838 w Cognac [dep. Charente]). Syn bogatego kupca wódczanego, kształcił się w domu i wcześnie oddał się chemii, zwłaszcza czyniąc doświadczenia spetroskopijne (ob. Analiza spektralna, t. III, str. 68, szp. 2-ga i str. 69, szp. 2-ga). W r. 1875 L. odkrył w blendzie cynkowej z Pierrefite (w Pirenejach) nowy pierwiastek — gal (ob.), którego istnienie przepowiedział już w r. 1871 Mendelejew (ob.), później dwa nowe ciała — samar (ob), i di s prosium, z których pierwszy okazał się pierwiastkiem. W r, 1878 L. został korespondentem paryskiej Akademii Umiejęt-1880 przyznała mu na-)00    fr.). L. nie zaj

muje żadnego stanowiska urzędowego, przebywając stale w mieście rodzinnern. Wyniki swych prac wyłożył w licznych pracach (w „Bul. de la Soc. chimique“, „Annales de chimie et de phys.‘‘; „Comptes rendus de l’Acad. des sciences" i t. p.); Osobno wydał „Spectres

Hr.

szczeblach urzędów, aż wreszcie został mianowany biskupem-księciem Laonu, parem Francyi i członkiem Rady stanu. Na tern stanowisku wywierał doniosły wpływ na ważniejsze sprawy dyplomatyczne i polityczne: w r. 1345 prowadził rokowania z królem Nawarry, Karolem Złym; odgrywał wybitną rolę w stanach generalnych r. 1356, ale po zatargu następcy tronu ze stanami usuuął się od życia publicznego; na prośby jednak Paryżan został ponownie powołany do rady królewskiej i odtąd (r. 1357) wraz z Marcelem i Pecquigny'm ostro się przeciwstawia delfinowi, postępuje samowolnie, rokuje z Paryżanami w jego imieniu, zmusza go do u-stępstw na rzecz Nawarry, aż wreszcie go zdradza na rzecz króla nawarskiego, z któ- ności, która w rym poznał się bliżej jeszcze za czasów swej grodę Lacaze’a misyi dyplomatycznej w r. 1345.—Na zgromadzeniu stanów w Compiègne w r. 1358 szlachta, korzystając ze swej przewagi, wymogła usunięcie L‘a jako zbyt wyraźnego rzecznika de-mokracyi mieszczańskiej z rady stanu. L. zamieszkał w Paryżu, gdzie po bitwie z Anglikami w r. 1358 usiłował napróżuo uspokoić lumineux*¹ (Paryż 1874).

Le Courtois Jan Chrzciciel, prawnik francuski (* w Thaon 9 lipca 1838; profesor prawa cywilnego i dziekan wydziału prawa w Poitiers, poprzednio 1867 — 1870 w Sztras-

Paryżan; wreszcie udał się do Laon, ażeby dokonać zdrady na rzecz króla Nawarry. Nie powiodło się to przedsięwzięcie, i L. ucieczką musiał życie swe ratować. Na tem skończyła się karyera jego polityczna. Resztę dni L. j burgu. Prócz znacznej ilości artykułów z dzie-

Wielka Eucykl. Illustr. Ser. I. Tom XI.III. Zesz. 338a.

Lectisternium, (rzecz, lectus, łoże, i czasownik sternere, słać), oznacza, także pod nazwą pulvinar, pulvinaria, szczególnie ucztę, dla bogów przeznaczoną, jako ofiarę, którą im w świątyniach lud rzymski w nadzwyczajnych wypadkach albo z wdzięczności za okazaną łaskę albo też celem uproszenia sobie ich opieki składał. Naokół stołu, zastawionego hojnie znacznemi potrawami, ustawiano natenczas (parami na łożach, zasłanych wezgłowiami) zdobione wonnemi kwiatami posągi bóstw pewnych, najczęściej Junony, Latony, Dyany, Minerwy, Apollina, Merkuryusza, Neptuna i Herkulesa, zaproszonych solennie na taką ucztę. Nadzwyczajne ofiary owe, będące prawdopodobnie naśladowaniem greckich teoksenii (ob.), trwały po 3— 4 dni, czasem przez tydzień i dłużej, potrawy wszelkie mieniano kilkakrotnie. Po raz pierwszy urządzono L. na przebłaganie bogów w r, 399 przed Chr. podczas morowej zarazy, która Rzym nawiedziła; najświetniejsza zaś odbyła się w r. 63 przed Chr. podczas konsulatu Cycerona na podziękowanie bogom za pomoc w odkryciu sprzysiężenia Katyliny. Dozór, jako i urządzenie takiej uroczystości powierzano umyślnym na to stowarzyszeniom. Podczas publicznych uczt tych podejmowano w całej stolicy, w hojnej gościnie, wszystkich miejscowych i obcych bez wyjątku, przebaczano sobie urazy wzajemne, umarzano procesy, uwalniano nawet z kajdan mniejszych przestępców. Od tych nadzwyczajnych uroczystości rozróżniać należy zwyczajne, dorocznie na cześć Jowisza, Junony i Minerwy, na Kapitolu, i to we wrześniu, podczas rzymskich, a w listopadzie podczas plebejskich igrzysk obchodzone L-a. Kładzono wtedy posąg Jowisza na bogatem wezgłowiu, a obok mego zajmowały obie boginie miejsce na krzesłach. W ucztach tych wolno było także senatorom brać udział. Nadto, w licznych świątyniach rzymskich wyprawiano, wśród ofiar i modłów, podobne uczty pewnym bóstwom niemal codziennie, a zwano je natenczas L. diurna. Urządzeniem regularnych uroczystości zajmowali się zrazu trium-viri, a później septemviri epulones (ob.), którzy potrawy, dla bóstw przeznaczone, po pewnym czasie dla siebie sprzątali. —L. na cześć wyłączoną bogiń obchodzone przez niewiasty zamężne, nosiło osobną nazwę sellisternium.

dżiny prawa cywilnego i handlowego w ,,La France judiciaire** (od r. 1879) ogłosił wspólnie z prof. Surville w zbiorze Baudry-Lacanti-nerie „Traité du contrat de mariage ou des régimes matrimoniaux“, 3 tomy (wyd. 3-e 1905—6), oraz suplement: ,,La loi du 13 juillet 1907 sur le libre salaire de la Femme mariée et la contribution aux charges

s. 1*.

du ménage“ (1908).

Lecouvreur Adryanna, aktorka francuska (* 1692 — f 1730 w Paryżu). Występy zaczęła w Sztrasburgu, debiutowała w ,,Comédie Française“ 1717 r. z ogromnem powodzeniem. Deklamacyi i sztuczności ówczesnych aktorów przeciwstawiała dykcyę naturalną i prostotę. Z pośród licznych jej wielbicieli najbardziej znanym jest marszałek Maurycy Saski; aby mu umożliwić dochodzenie praw do Kurlandyi, sprzedała wszystkie swe srebra i biżuteryę. Podobno otruła ją kochanka tegoż marszałka, księżna de Bouillon. — Biskup Languet odmówił Adryannie pogrzebu kościelnego, to też pochowano ją nocą na ul. Bourgogne staraniem jednego z przyjaciół, de Laubinière. Wolter z tego powodu napisał utwór ,,La mort de M-lle Lecouvreur“, skutkiem czego musiał opuścić Paryż. Życie znakomitej artystki odtworzyli Scribe i Legouvé w sztuce: ,,Adrienne L.“

K. Gr.

(1849).

Lectio florentin a, lectio vulgata, oznaczają tekst i pisownię rękopisów Dygestów Justyniana. Najdawniejszym i najlepszym rękopisem Dygestów jest Codex Florentinus, pochodzący z VI lub VII wieku, pisany przez Greków, bardzo poprawny i prawie zupełnie dokładny. Cenny ten zabytek posiada obecnie Biblio-theca Laurentiana w Florencyi. Do r. 1406 był on przechowany w Pizie (stąd littera Pisana). Manuskrypt powyższy zawiera też grecki spis 38 prawników i dzieł, z których przy układaniu Dygestów korzystano. Spis ten zowie się Index Florentinus. Tekst powyższego florentyńskiego rękopisu zowią dzisiaj lectio flo-rentina w przeciwstawieniu do lectio vulgata, tj. tekstu samych Dygestów, ustalonego przez Glos-satorów. Dawniej sądzono, że tekst w rękopisach glossatorskich ( lectio vulgata, littera Bononiensis) wypisany był z rękopisu florentyńskiego, ale zdanie to odparł skutecznie Savigny; Mommsen zaś wykazał, że źródłem tych rękopisów był rękopis z X lub XI wieku, oparty wprawdzie na rękopisie Florentyńskim (archetyp), ale poprawiony z innego manuskryptu równie dawnego jak nim był rękopis florentyński. Lectio Ha-loandrina v. Norica oznacza poprawny tekst Dygestów, który na podstawie lectio Pisana wydał niemiecki humanista Grzegorz Halo-ander (właściwie Meitzer) z Norymbergi r. 1529. Główna zasługa Haloandra polega na uzupełń, t. zw. inscriptiones i subscriptiones.

S. Drz.

Dr. J. P.

Lecytus (łac. lecythus z grec, yj Xvpmfroç, zdrob. xo Xïjxôxhov), flakonik zawierający oliwę zaprawioną wonnością jaką, którą Grecy starożytni po kąpieli namaszczali sobie ciało. Była to bańka kulista z szyjką wązką, mniej lub więcej wydłużoną=łac. ampulla.

T. D.

Lecytyna, związek estrowy kwasu glicery-nofosfornego, w którym dwa atomy wodoru hydroksylów alkoholowych zastąpione są przez reszty kwasów tłuszczowych, wodór zaś kwasu fosfornego przez resztę choliny. Zależnie od Lectio senatus, ob. Senatus Romanus. grup zastępujących wodory alkoholowe istnieją

Dr. A. £

różne L-y: stearowa, palmitowa lub olejowa; oba atomy wodoru zastąpione być mogą przez dwie różne grupy, z których podług pewnych autorów jedna przynajmniej musi być resztą kwasu olejowego. Jako przykład L-y wymienić można zbadaną bliżej przez Hoppe-Sey-lera (ob.) L. dwustearową C₄₄ H₉₀ N P0₉:

CH₂—0--Cł8 H₃₅ 0

I

ch-o-cI8 h₃₅ o

!

ch₂-o

PO

/C₂H₄ —0 W\(CH₃)₃

OH

L. jest związkiem rozpowszechnionym w przyrodzie: podług Hoppe-Seylera znajduje się prawie we wszystkich dotąd badanych komórkach zwierzęcych i roślinnych, oraz w płynach zwierzęcych. Szczególnie obfitą jest w subtancyi mózgowej (podług Kocha przeważnie w subsstancyi białej — aż do 5°/,,), w nerwach (w osłonce rdzennej, gdzie uwarunkowuje powstawanie t. zw. figur mieli-nowych), w ikrze ryb, w żółtku jaja, w narządach elektrycznych ryb, w nasieniu i ropie, prócz tego w mięśniach, krwinkach, osoczu krwi, mleku (szczególnie kobiecem) i w żółci. Otrzymuje się L-ę przeważnie z żółtka jaj: wyciągamy ją eterem i alkoholem i następnie albo wykrystalizowujemy albo też strącamy acetonem; sposób Bergella polega na otrzymywaniu nierozpuszczalnej soli chlorokadmowej, którą następnie rozkładamy węglanem amonu. Otrzymana L. jes-t ciałem o konsystencyi wosku, po wysuszeniu w próżni —proszkowata, rozpuszczalna w alkoholu, szczególnie przy temp. 40 — 50 °C, w eterze, chloroformie, siarczku węgla, benzolu i w olejach tłuszczowych. Z roztworów strącana zostaje acetonem. W wodzie pęcznieje w postaci opalizującej masy klajstrowej, która pod drobnowidzem przedstawia się jako skupienie kropelek i nici — wyżej wspomnianych figur mielinowych. Przez zmy-dlanie (alkaliami lub wodą barytową) rozpada się na cholinę, kwas glicerynofosforny i kwasy tłuszczowe (olejowy, stearowy lub palmitowy). W ostatnich czasach L. stała się przedmiotem badań dzięki niektórym własnościom chemiko-fizyologiczuym. Badania Kyesa, Sachsa, Morgen-rotha i in. wykazały, że w stosunku do pewnych jadów pochodzenia zwierzęcego (szczególnie żmij: Cobra, Crotalus i in.) L. odgrywa rolę analogiczną z komplementami, tj. czynnika, aktywującego swoisty, a sam przez się nie czynny amboceptor. Kyesowi udało się otrzymać tak zwane lecytydy, t. j. związki ciał

czynnych wspomnianych jadów z L-ą. Był to pierwszy wyjątek zpod zasady teoryi ogniw bocznych Ehrlicha, podług której ciała o ściśle określonej budowie chemicznej (a do tej kate-goryi należy L.) nie mogą odgrywać roli anti-genów. Ostatnio L. weszła na porządek dzienny dzięki odczynowi Wassermana (ob.): posiada ona mianowicie własność reagowania z surowicą chorych na przymiot i hamowania hemolizy w systemie hemolitycznym; może więc zastąpić wyciąg z wątroby luetycznej, który z początku uważany był za warunek nieodzowny swoistości reakcyi. Znaczenie farmakologiczne L-y polega na jej własnościach odżywczych, a głównie na udziale jej w budowie substancyi nerwowej. Wchodzi ona w skład modnych a usilnie reklamowanych preparatów aptekarskich.

Leczenie (łac. curatio, medicatio, therapia [z gr. 7] łłepowreta], franc, le traitement, niem. die Kur, die Behandlung) jest to zastosowanie lecznictwa (ob.) i obejmuje zabiegi wszelkie, mające na celu bądź zapobieganie rozwojowi dalszemu choroby powstającej, bądź też usuwanie już rozwiniętej. Zapobieganie powstawaniu chorób wogóle jest zadaniem hy-gieny (ob.), z którą L. zapobiegawcze (Curatio prophylactica) styka się wielokrotnie. Gdy choroba już się rozwinie, wtedy, w miarę możności, stosuje się L. doszczętne (G. radicalis), dążące do usunięcia zupełnego choroby za pomocą środków i zabiegów właściwych i do przywrócenia stanu zdrowia prawidłowego [Restitutio ad integrum). Ponieważ jednakże w wielu razach, z powodów różnych, L. doszczętne nie jest możliwe, więc wtedy zwalcza się tylko objawy czyli przy-pady choroby najważniejsze lub najgroźniejsze za pomocą t. zw. L-a przypadowego (C. symptomatiea), które częstokroć zlewa się w jedno z L-em łagodzące m, czyli uśmie-rzającem (C, palliativa), mającem za zadanie usuwanie lub zmniejszanie cierpień chorego. Rozumie się samo przez się, że różne te rodzaje L-a nie wyłączają się wzajemnie, lecz owszem najczęściej biegną zgodnie z sobą. Ze względu na środki i zabiegi stosowane L. może być albo lekarskie (Medicatio sensu strictiori)} posługujące się zadawaniem leków (ob.), dyetą i hygieną szczegółową, albo też chirurgiczne, za pomocą zabiegów wykonywanych ręką, z użyciem narzędzi albo i bez nich. Granicy stanowczej między obu działami temi ustalić niepodobna, ponieważ częstokroć wzajemnie posiłkować się muszą. —Wobec ciągłego rozwoju i postępu nauk lekarskich wytworzyło się mnóstwo sposobów L-a odrębnych, posługujących się zasięgami i środkami właściwemi sobie; z pośród nich wyszczególniamy jako najważniejsze: L. elektrycznością (ob. Elektroterapia), gimnastyczne albo ruchowe (Cinesothe-

rapia).— Por. Gi m n s t y k a), kąpielami (por. Według Homera jest L. małżonką Tyndareosa B al n eolo gi ai Kąpie 1 e).L. n atur al n e, czy-    i z niego matką Kastora, Polydeukesa i Hele-

li p r z y r o d ol e c zni c t w o(ob. Fi z y a t ry k a),    ny. Odmienna wersya    znowu głosi, że Zeus

piciem wód mineralnych, powietrzem (por. Klimatyczne leczenie), prostujące (ob. Ortopedy a), surowicą {serothe-rapia\ ob. Surowica), światłem (ob. Fo-tochromoterapia), rzęce mi (Organotherapia, ob.), tuczeniem (ob.), wodą (ob. Hydrotherapia), wyciągami z tkanek (ob. Opotherapia), wzie-w a n i e m (ob.).

ukochał L-ę w postaci łabędzia albo gąsiora lub gwiazdy, poczern L. dwa jaja zrodziła, a z jednego z nich córka Helena, z drugiego zaś obaj Dyoskurowie urodzić się mieli. Inni nato-tk an kami zwie- miast podają opowieść, że Helena była córką

Dr. J. P.

Zeusa i Nemezis. Z boginią zaś tą, która w gęś się przemieniła, złączył się był w akcie miłosnym Zeus w postaci łabędzia, poczem Nemezys porodzić miała jaje z którego, gdy je

Lecznica (łac. valetudinarium, franc, mai-    pasterz jakiś znalazł po    drodze, urodziła się

son de santé, niem. Heilanstalt, Krankenhaus)    Helena.—Scena miłosna    L-y z łabędziem roz-

1) Zakład do leczenia chorych na miejscu,    kochanym była w starożytnych i w nowszych

tern tylko różniący się od szpitala (ob.), że za-    czasach ulubionym tematem znakomitych arty-

S, Drz

Le Dain (Le D a i m) 01 i v i e r, cyrulik i chirurg Ludwika XI jeden z jego ulubieńców (* w Thielt w pobliżu Bruges, Flandrya; powieszony w Montfaucon 21 maja 1484). Nazwisko jego właściwe brzmiało Chivier Necker. Był on prawdziwie złym duchem Ludwika XI, znany pod nazwiskiem ,,Le diable“ albo ,,Le mauvais“. Król obsypywał go urzędami i dostojeństwami i nadał mu tytuł hr. de Meulan. Przebiegły intrygant, umiał ogromną ambicyę pokrywać pokorą i uniżonością. Nie odstępował króla, który żył w nieustannej obawie przed śmiercią. Ludwik XI czując, że koniec jego już niedaleko, polecił D-a swemu następcy, Karolowi VIII. Dworzanie jednak pałali chęcią zemsty uważając L-a za sprawcę wszystkich okrucieństw króla. Natychmiast więc po śmierci Ludwika XI L. i powiernik jego Daniel Baert zostali uwięzieni i osadzeni w wieży Louvre.

St. Db

zwyczaj bywa mniejszy, urządzony wygodniej, stów pędzla i dłuta, nieraz nawet zbytkownie, ponieważ zwykł służyć tylko chorym zamożniejszym. Nadto często bywa przeznaczony wyłącznie dla pewnego rodzaju chorób, chociaż to nie warunek konieczny, ponieważ bywają też L-e mieszane, przyjmujące chorych rozmaitych. L-e takie nazywane też bywają do ma mi zdrowia.—2)

Dr. J. P.

W Warszawie L-ami zowią zakłady dla chorych przychoduich, niezamożnych, w których lekarze stali o godzinach pewnych udzielają porad za opłatą zniżoną.

Ledański, herb polski. Na tarczy w polu barwy niewiadomej znak w kształcie dużej litery S w środku przekrzyżowanej. Klejnot herbu nieznany. Herb ten dochował się na pieczęci Filipa z Lednic, ziemianina lwowskiego, z roku 1536, przytwierdzonej do jednego z dokumentów zbiorowych szlachty ziemi ruskiej. P i e k o s i ń s k i: „Studya, rozprawy i materyały z dziedziny historyi polskiej“, T. VII str. 71. D-skrócenie nazwiska Kar. Fryd. Ledeboura (ob.), umieszczane przy nazwach przyrodniczych.

Ledebour Karol Fryderyk, von, botanik niemiecki (* 1785 — f 1851). Studyował w Gryfii prawo, później matematykę i przyrodoznawstwo; w r. 1805 nauczyciel botaniki i dyrektor ogrodu botanicznego tamże; w r. 1811 profesor historyi naturalnej w Dorpacie; w r. 1826 odbył podróż do gór Ałtajskich; w r. 1836 usunął się w stan spoczynku, mieszkając kolejno w Odessie, Heidelbergu i Monachium. Napisał: „Reise durch d. Altaigebirge u. d. dsungarische Kirgisensteppe“ (Berlin 1829 — 30, 2 t.); „Flora altaica“ (t-że 1829 — 34, 4 t., z Meyerem i Bungem); „Icones plan-

Dr. J. P.

Lecznictwo (łac. Therapia, z gr. t) d-spa^eia^ usługiwanie, pieczołowitość, opiekowanie się kim. Franc, la thérapie, uiein. die Heilkunde) po polsku także często, bez potrzeby jakiejkolwiek, z cudzoziemska nazywane terapią, jest nauką o leczeniu (ob.), a rozpada się na dwa działy główne, t. j. na L. ogólne {Th. generalis), dające wskazówki zasadnicze, oraz na L. szczegółowe {Th. specialis), nauczające L-a powieszono, leczenia chorób poszczególnych.

Lecznicze środki, ob. Lek i.

i'r, J. P.

Lecznisko (niem. Kurort). Miejscowość położona w okolicy zdrowej, posiadająca źródła mineralne do picia lub kąpania się przydatne, albo teź urządzenia lecznicze inne, jak n. p. Nałęczów, Otwock i t. p.

Ledeb.

JIr.

Leda, A7j6a, córka Testyosa, króla Etolii, i Laofonty; inne źródła znowu mianują ojcem jej Tespiosa, Glaukosa albo Tyestesa, matką zaś Deidanię, Leukippe, Eurytemis albo Pan-tejdyję. Ożenił się z nią Tyndareos, król Sparty, i spłodził Tymandrę, Klitemnestrę i Filonoe. Z niego i z Zeusa, który się u niej w tejżesamej nocy z płonącym afektem pojawił, powiła L. dwie pary bliźniąt, i to z Tyn-darosa syna Polydeukesa, u Rzymian Polluk-sem zwanego, i córkę Helenę, a z Zeusa syna Kastora i według pewnych źródeł córkę Klitemnestrę. Kiedy obaj synowie, znani pod nazwą Dioskurów (ob.), dostali się jako półbogowie do nieba, wydał Tyndareos piękną Helenę za Menelaosa, którego do Sparty był sprowadził. Poeci i mytografowie greccy różnią się bardzo w opowiadaniu szczegółów tych legend.

Ur.

S. P.

gistik“.

Ledebur-Wicłieln J a u, polityk austryacki (* 1842—f 1903). Niemiec z Czech; studyo-wał prawo w Pradze. Wybrany z kuryi wielkiej własności do sejmu czeskiego, należał do partyi klerykalno-feudalnej. W r. 1889 został dożywotnim członkiem Izby Panów. W 1. 1895 — 1897 był ministrem rolnictwa w gabinecie

E, Gr.

St. l>b.

tarura novarum floram rossieain, imprimis al-taicam, illustrantes“ (Dorpat 1829 — 34, 5 t., 500 tablic kolorowanych folio); „Flora rossica“ (Sztutgart 1812— 53, 4 t.).

Ledebour Jerzy, polityk niemiecki, so-cyalista, członek frakcyi socyalno-demokratycz-nej w parlamencie niemieckim, mówca popularny, publicysta (* 7 marca 1850 r. w Hanno-werze). Początkowo był nauczycielem prywatnym w Niemczech i Anglii, potem pracował w dziennikarstwie postępowem pruskiem (głównie w berlińskiej demokratycznej ,,Volkszeitung“, skąd wystąpił wraz z Mehringiem (ob.); był redaktorem tygodnika ,,Socialdemokrat“ (Berlin 1894—5) i ,,Sächsische Arbeiter-Zeitung“ Drezno 1896); stale pisuje do „Vorwärts“ i „Neue Zeit“ (Berlin, Sztutgart). Do parlamentu wszedł w r. 1900 i zajął opróżnione przez śmierć miejsce W. Liebknechta (ob.). W życiu stronnictwa swego, w parlamencie i publicystyce, zajmuje L. stanowisko mocno zarysowane. Jest wrogiem kompromisów oportunizmu, rewizyonizmu (ob.), niewzruszenie stoi przy teoryach Marx’a (ob.) i na punkcie taktyki politycznej zwalcza stale i bezwzględnie południowców (bawarskich, badeńskich i t. d.), skłonnych do odchyleń w kierunku kompromisów parlamentarnych bądź z rządem, bądź ze stronnictwami (z liberałami, z centrum). Mowy jego w przedmiocie polityki kolonialnej niemieckiej zarówno w parlamencie, w agita-cyi, jak na zjazdach krajowych i międzynarodowych (1907 w Sztutgarcie) zwracały zawsze uwagę opinii publicznej. — Taksamo wyraźne stanowisko zajmuje L. w kwestyi polskiej, w której z biegiem lat wyrobił sobie ugruntowane naukowo i politycznie, a także humanitarne i uczciwe w wysokim stopniu stanowisko. W artykułach dziennikarskich; w parlamencie, w agitacyi robotniczej, w polemikach z towarzyszami partyjnymi nie ukrywał nigdy swojej głębokiej sympatyi dla narodowości polskiej i nie przestawał podkreślać powagi czynnika narodowego w socyaliźinie współczesnym. Polemiki te zjednały mu u przeciwników (nawet w obozie własnym, gdzie w poglądach na sprawę polską L. jest odosobniony wbrew tradycyi, reprezentowanej przez Marxa, Engelsa i Liebknechta) przezwisko „Ledeburskiego“. Z powodu ograniczeń językowych pruskich z r. 1907/8 zabrał głos w tygodniku polskim „Wiedza“ („Prawo do mowy ojczystej“, Wilno r. 1908, str. 33 i in.).

Ledebur Leopold Karol baron, historyk niemiecki (* 1799 —f 1877). W r. 1828 został dyrektorem królewskiego muzeum starożytności i zbiorów etnograficznych. Napisał: „D. Land und Volk d. Brukterer“ (Beri. 1827); „Die fünf Münsterschen Gaue und die sieben Seelande Frieslands“ (1836); „Der Maiengau, od. das Mayenfeld‘‘ (Berl. 1842); „Nordthürin-gen und die Hermundurer“ (1842, 1852); „Ueb. die

in den baltischen Ländern gefundenen Zengnis-se eines Handelsverkehrs mit d. Orient“ (Berl. 1840); „Die Heidnischen Alterthümer d. Regierungsbezirks Potsdam“ (Berl. 1852); „Die Grafen v. Valkenstein am Harz“ (Berl. 1847); „Adelslexikon d. preuss. Monarchie (B. 1854); „Dynastische Forschungen“ (1853—55. Był założycielem i głównym współpracownikiem ,,Allg. Archiv f. d. Geschichtskunde d. preuss. Staats“ (1830 — 36) i „Archiv f. deutsche Adelsgeschichte, Genealogie, Heraldik und Sphra-

St. Dl).

Badeniego.

Ledeganck Karol Ludwik, poeta flamandzki {* 9 listop. 1805 w Cecloo—f 19 marca 1847 w Gandawie). Po ukończeniu studyów prawnych był czas jakiś sędzią pokoju w Zomergem, w r. 1845 został profesorem uniwersytetu w Gandawie. L. należał do rzędu najulubieńszych flamandzkich poetów. Z prac jego należy wymienić: „Bloemen mijuer Lente“ (Gandawa 1839); „De drie zustersteden“ tamże 1846). Zbiór jego dzieł wydał J. F. S. He-remans (Gandawa 1856).

Lednagóra, ob. Lednica.

Lednica, Lednogórskie jezioro, w W. Ks. Poznańskiem, niedaleko m-ka Pobiedzisk, na północ od drogi z Poznania do Gniezna, o 4 mile od pierwszego z tych miast, o 2 od drugiego. W kierunku podłużnym z północy na południe ma jezioro prawie milę długości, w uajszerszem miejscu 1 kim. szerokości; południowym jego kresem jest wieś Lednagóra lub Lenna Góra. Dno jeziora torfo-wate, wybrzeża płaskie, porosłe sitowiem. Między wsią Latalicami na zchd. a Dziekanowicami na wsch. na wodach jeziora leżą wyspy: Ostrów (ob.) i na płdnio-zachód od niego Le dnie z k a. Ostrów zajmuje 24 tnrg. magd. obszaru w formie zbliżonej do trójkąta. Południową część tej wysepki zamyka wał, długości około 300 mtr., szer. od 12—15 mtr. W stronie zchd.-płnc. wznosi się on przeszło na 6 metr. wys., ze stron zachodniej i wschodniej tylko na 4.5 m. Ledniczka ma w samym środku nasyp sztuczny, ścięty stożkowato i o-toczony fosą, a poza nią wałem, zniszczonym w znacznej części, tylko w płnc.-zchd. stronie jeszcze zachowanym. Zdaje się, że obie wysepki połączone były niegdyś z sobą i z lądem w stronę Gniezna i Poznania drewnianym mostem, którego szczątki znajdują na dnie jeziora. Na Ostrowie są zwaliska i szczątki architektoniczne, zwane ogólnie Ruiną lednicką (ob. Fig. 8: Widok ogólny). Pierwszą o niej

mm

Fig. 8. Ogólny widok ruiny Lednickiej od Zachodu.

i Si

L.

IgS

«

mś

r/

iHI

!pl

wK

hhMI

SM

MM

1MÉ

i

.vî

«I

pi

«gagil

mu

i^i

KS

il

::

E?

liii

ÉÉ

hb

feg

a-

«ner

Si

J§.

-

-i^plp⁵

üiiÉ

23

i®

‘ü

wzmiankę podał w 1822 r. Monę w „Gesehi- osi ze wschodu na zachód w kształcie prosto-chte des Heidenthums im. nördlichen Europa“, kąta o 39 mtr. długości, a 14 szerok. Składa czerpiąc wiadomość z odpowiedniego ustępu się z 3 odrębnych części: a) zaokrąglonego, Długosza. W 1843 r. Ed. Raczyński zwró- najlepiej zachowanego budynku wschodniego, cił uwagę publiczną na starożytność zabytku, stanowiącego zamkniętą w sobie całość; b) o wiele wówczas wspanialszego, gdyż ponad wielkiego prostokąta zachodniego, przedzielone-gruzami wznosiła się jeszcze arkada z ciosa- go na 2 połowy, i c) rozgraniczającego te 2 uych głazów granitowych. W 1845 r. rząd części również prostokątnego budynku środko-pruski, zainteresowany ruiną, nabył ją na wła- wego, zasklepionego z wierzchu. Rozkład pozio-sność w celu poszukiwań naukowych, co zapo- my i pionowy zwalisk, z drobiazgowem uwy-biegło dalszemu niszczeniu rumowisk, służą- datnieniem szczegółów podaje prot. Sokołow-cych przez szereg lat za nieprzebraną kopal- ski w swem sprawozdaniu (ob. niżej Bibl.). nię rzeźbionych i obciosanych kamieni wapien- Mury ruin są z granitów polnych różnej wiel-nych, które zabierano na wapno. Przy usuwa- kości, łupanych podłużnie, związanych zaprawą niu gruzów budowniczy rządowy Gadów zbu- w znacznej części gipsową, z dodatkiem tartej rzył nieostrożnie ową arkadę. Jedynym wyni- cegły i ostrego piasku rzecznego. W zaokrą-kiem dodatnim robót była korespondencya mię- glonej części wschodniej są najniższe i najdłuż-dzy władzami o przedmiotach, znalezionych sze, z najobficiej użytą zaprawą gipsową; w wśród ruin i o charakterze niektórych nieist- zachodniej mur jest ściślejszy i regularniejszy, niejących już dziś szczegółów. W 1856 r. Al- ze stosugami (ob.) linearnie kielnią w świe-bin Węsierski, nabywszy L-ę na licytacyi, od- żym tynku wyrytemi, i na zaprawie również kopał wschód.-płd. część fundamentów, a ruinę gipsowej z dodaniem cegły tartej i piasku i zabytki w niej odnalezione otoczył troskliwą rzecznego; wreszcie w części środkowej mur opieką. W 1858 r. archeolog poznański Kazi- o kamieniach większych, podobny do zachod-mierz Szulc opisał je pierwszy szczegółowiej niego, z tą różnicą, że zaprawa składa się i był zdania, że ruiny, zwłaszcza we wscho- z wapna, nie z gipsu. Szlachetniejsze szcze-dniej swej części, są pozostałością starosto- goły budowy, jak: odrzwia, węgły, obmurowane wiańskiej świątyni pogańskiej. W 1860 r. były sześcianami z tufu, a gzymsy i ornamen-Lelewel, na podstawie niedokładnych jedynie ty z wapienia, dziś zniszczone, musiały przejść planów, uważał ruinę L-cką za zwaliska za- przez staranną rzeźbę. Dochował się do XIX mku Bolesława Chrobrego. Wreszcie w 1862 r. w. tylko róg gzymsu (ob. fig, 9), odrysowany wysłany przez To warz. Nauk. Krakowskie dla według wiernego rysunku Ferdynanda Qua-zbadania zabytku Aleks. Przeździecki postawił sta (ob.) o charakterystycznem romańskim hypotezę, że ruina jest pozostałością świątyni chrześciańskiej, a domysł swój poparł cytatą z Długosza. W r. 1874 Władysław Łuszczkie-wicz i Maryan Sokołowski, zjechawszy na miejsce z Krakowa, doszli do przekonania, że ruina jest pozostałością wspominanego przez kronikarzy grodu Ostrowskiego, który wybitną rolę odegrał w pierwotnych dziejach Polski. Ruina należy do trzech epok: ] ) W epoce przedhistorycznej Ostrów był starosłowiań-skiem grodziszczem, ogniskiem życia politycznego i miejscem ofiarniczych obrzędów pogańskich; na Ledniczce zaś wznosił się prawdopodobnie obronny zameczek książęcy. 2) Po zaprowadzeniu chrześciaństwa wzniesiono na Ostrowie mały okrągły kościółek, a przy nim rezydencyę książęcą w obwarowanym grodzie. W XI w., przy wzmożonym ruchu w budowuictwie, pierwotny kościółek rozszerzono nawą prostokątną w stronę zachodnią i przeniesiono tu chwilowo zagrożoną katedrę arcybiskupią z Gniezna. 3)

■ ■■■■    ' •

. -    -J,t

:    - - ...

- ' '

..... . ••.. ■■ -.......-

-i

i 4;iv! W¹

.”.t

Fig. 9. Gzyms romamki z ruiny Lednickiej.

profilu. Prócz wielkiej ilości kości ludzkich i zwierzęcych, ułamków urn, skorup, krążków glinianych, używanych jako kółka tkackie lub do sieci, oprócz sprzętów i narzędzi, okuć żelaznych, odkopano w 1847 r. trumienkę kamienną ze skieletami dziecinnemi, a w 1865 w górnych częściach zabudowania środkowego, urnę z popiołami i kośćmi, podobną do

W XII i XIII w. książęcą rezydencyę zamieniono na gród kasztelański, a kościół sprowadzono do pierwotnych rozmiarów, nawę opuszczono, kryptę bazylikową wraz zprezbyteryum przerobiono na kaplicę zamkową, a dla pomieszczenia zalegających kryptę trumien i kości zmarłych wybudowano sklep środkowy. Ruina r., ciągnie się nieprzerwanie w kierunku jednej

na

Z. Gr.

starosłowiańskich popielnic, dawniej już wydobytych z pod ruin, nadto według przechowywanej tradycyi monety rzymskie, jakoby Marka Aureliusza, Dyoklecyana i Maksymiana, oraz „pieniądze polskie“, pierścień srebrny starożytnej roboty i wiele innych. Zdaniem prof. Sokołowskiego ruina ostrowska nie jest pozostałością świątyui pogańskiej, ani wogóle żadnej budowli przedchrześciańskiej, gdyż nosi ślady budynku konstrukcyjnie skończonego, złożonego z regularnych murów o tradycyach artystycznych Byzancyum i romanizmu. Nie może być rówuież zamkiem Bolesława Chrobrego, jak przypuszczał Lelewel, gdyż w XI w. Polska murów fortyfikacyjnych świeckich jeszcze nie znała. Kierunek ruiny, rozkład jej i szczegóły konstrukcyjne dowodzą budowy kościelnej o charakterze obronnym, jak wszystkie wogóle kościoły w owych wiekach. — B i b 1. (por. Ostrów) Raczyński E. „Wspomnienia Wielkopolski“ (Poznań 1857 T. II); Szulc Kaz. „Budowle i wykopaliska Słowian pogańskich“ („Rocz. Tow. Prz. Nauk Pozn.“ T. II, 1863); Przezdziecki Al. „Wykopalisko na wyspie jez. Lednicy pod Gnieznem“ („Rocz. Tow. Nauk. Krak.“ T. XVII, 1869. Tu również list Lelewela do Węsierskiego). Sokołowski Mar. „Ruiny na Ostrowie jez. Lednicy“ („Pamiętn. Akad. Umiejętn.“ T. III, str. 117—277 Krak. 1876. Praca najważniejsza, jedyna naukowa, badawcza, tle ogólnych wywodów i syntetycznych poglądów na sztukę w tej przeszłości, do której należą ruiny na Lednicy; obfite rysun.).

Lednice, Eisgrub, m-ko na Morawach nad rz. Dyją (Thają); posiada pałac ks. Liech-tensteina z teatrem, oranżeryą i pięknym parkiem (250 kim. kw.), oraz kościół gotycki; do 2500 m-ców.

Lednicki Aleksander, prawnik i działacz polityczny współczesny (* 1866; kończył szkoły w Mińsku lit., nauki prawne w Liceum im. Demidowa w Jarosławiu), adwokat przysięgły i członek rady adwokackiej w Moskwie, obrońca sądowy utalentowany, wymowny i szczęśliwy zajął w obcem środowisku stanowisko jedno z najwybitniejszych, zdobył sobie pierwszorzędną klientelę, uznanie w sądzie i u kolegów, zdobył imię jednego z najgłośniejszych adwokatów rossyjskich, praktyków-cywilistów. Od lat wielu jest prezesem Katolicktego Towarzystwa Dobroczynności w Moskwie, donieda-wna jedynej organizacyi kulturalnej Polaków w Moskwie zamieszkałych. Wypadki polityczne ostatniego dziesięciolecia sprawiły, iż L. niezależnie od zawodu zaczął uprawiać politykę, bądź jako członek partyi konstytucyjno-demokratycznej rossyjskiej, bądź jako pośrednik pomiędzy społeczeństwem postępowem rossyjskiem a ojczystą Polską, jako członek różnych zjazdów (1905 r.): adwokackich (Petersburg 1905, marzec), ziemskich (Moskwa 1905, maj i listopad), jako deputowany do pierwszej

Dumy (1906 maj —lipiec) z Mińska lit.—i wszę dzie zajął wybitne stanowisko. Obdarzony z natury wielkim talentem krasomówczym, doskonale oryentując się w sytuaeyi, zręczny i spokojny polemista, mając poczucie rzeczywistości i możliwości politycznej, a jednocześnie godząc się z koniecznością chwili, mógł, pomimo napięcia momentu, sam przekonań u-miarkowanych, zgoła nie rewolucyjnych, liberał i demokrata—zająć w stronnictwie K.-d tów stanowisko wybitne. W Dumie zabiera! głos wielokrotnie (przeszło 20 razy), w duchu postępu, zawsze podkreślając akcenty autono-mistyczne (uwzględnić się mające w przeróżnych aktach prawodawczych) prawa narodów do własnego życia; piętnował w gorących słowach indiosynkrazye nacyonalistyczne, jurysdyk-cyę sądów wojennych, pogromy żydowskie. U-czestniczył w licznych komisyach parlamentarnych (równouprawnienia, nietykalności osobistej i t. d.); ale jednocześnie domagał się, aby Duma „porzuciła poziom dyskusyi mityngowej“ i zwalczał pomysł odwołania się Dumy w manifeście do narodu (w przededniu zamknięcia Dumy). Łącznie z innymi towarzyszami partyjnymi podpisał odezwę rewolucyjną w Wy-borgu i z tej racyi byt oddany pod sąd w końcu 1907 r. i skazany na trzymiesięczne więzienie; karę odbył w Moskwie latem 1908 r. Wbrew żądaniu ministra sprawiedliwości nie został w konsekwencyi tej kary pozbawiony praw obrońcy sądowego. Przedstawiciel Mińska lit., po rozpędzeniu I Dumy musiał wysłuchać gorzkich zarzutów od wyborców na sejmiku relacyjnym (1906 wrzesień) z powodu stanowiska zajętego w sprawie rolnej (stanowisko to zresztą wynikało z przynależności do stronnictwa K.-d. ów i powinno było być znane wyborcom i w dobie wyborów). Konstytucyjny demokrata w Rossyi, L. utrzymywał stale i u-trzymnje nadal najbliższe stosunki ze stronnictwem polskiem postępowo - demokratycznem, gdzie również zajmuje stanowisko przodujące w Radzie i w pracach stronnictwa. Należał do grona założycieli Towarzystwa Kultury Polskiej; pisuje do „Prawdy“, do „Nowej Gazety“ (a w Rossyi do „Russkaja Myśl“, „Russk. Wjedomostji“). Zabierał wielokrotnie głos z katedry publicznej w Warszawie, Krakowie, Lwowie, Zakopanem. W Dumie wnosił wielokrotnie interpe-lacye w przedmiocie nadużycia administracyi, wyroków śmierci itp. (wyrok śmierci na Papaja, zesłanie członków redakcyi „Kuryera Codziennego“; więzienie prewencyjne Okręta i t. p.), nie odmawiając nigdy pomocy przeciwnikom politycznym. Po zmianie ustawy wyborczej (czerwiec 1907 r.) i zmniejszeniu przedstawicielstwa polskiego do ¹/₃ L. wzywał do kon-centracyi wszystkich stronnictw w Królestwie Polskiem.—Poza okolicznościowemi artykułami politycznemi ogłosił drukiem study urn jubileuszowe o Konopnickiej („Russkaja Myśl“

Ledóchowscy, ród—Ledóchowski Stanisław.

■oo

1904). Por. Stenograficzne sprawozdania^roz-praw I Dumy (Petersburg 1906) str. 52 — 1987 passim, w szczególności str. 102, 1196, 1213,    1343,    1986); Listy otwarte w sprawie

polskiej, zamienione z Rodiczewem w „Russk.

S. F.

D.

znana

mu

Wjedomostji“ 1905 r.

Ledóchowscy, ród polski, herbu Szaława. Można ta i zasłużona krajowi rodzina wzięła początek ze wsi Ledóchowa, położonej na Wołyniu, w powiecie krzemienieckim. Pierwszą wzmiankę o niej znajdujemy w uchwale sejmu wileńskiego z r. 1528 (metr. litewska ks. 201, str. 237), gdzie między ziemianami wołyńskimi wymieniony jest Bohdan Ledochostski. W końcu XVI w. w aktach wołyńskich występuje dość często kilku L-ch, cząstkowych posiada-czów w Ledóchowie, a między niemi Makary, pisarz ziemski krzemieniecki, dziedzic największej części wsi gniazdowej i protoplasta właściwy istniejącego obecnie rodu magnackiego. Synem Makarego był Samuel, po ojcu pisarz ziemski, a następnie sędzia krzemieniecki, dzielny wojownik w potrzebach mołdawskiej, inflauckiej i moskiewskiej, wnukiem zaś Stefan: ten, pierwszy z L-ich, zasiadł w senacie. Michał Kory but, nagradzając jego zasługi jako wojownika i urzędnika (14 lat sprawował podkomorstwo krzemienieckie), dał mu w r. 1673 kasztelanię bracławską oraz darował wielkie swe dobra dziedziczne Pieczychwosty w pow. łuckim, kładąc tern podwalinę przyszłej świetności L-ich. W niemniejszem również zachowaniu był Stefan i u Jana III, który w r. 1676 posunął go na kasztelanię wołyńską. Umarł Stefan koło roku 1680, pozostawiając synów: Stanisława i Franciszka. Z nich pierwszy, jeden z najznakomitszych mężów czasu swego, słynny marszałek konfederacyi Tarnogrodzkiej, w-woda wołyński (ob.), zmarł bezpotomny w r. 1725; drugi Franciszek, kasztelan wołyński (1697 — 1704), pozostawił liczne potomstwo. Z synów jego Adam i Michał byli kasztelanami wołyńskimi, jeden po drugim, w 1. 1745 — 1783; z dalszych zaś potomków wyróżnili się zasługami dla kraju syn Michała, Stanisław generał-adjutant buławy polnej koronnej, syn Adama, Franciszek, wojewoda czerniehowski (1776 r.), syn tegoż Antoni, poseł na sejm czteroletni (ob.), wyniesiony w r. 1800 do godności hrabiego św. państwa rzymskiego, wreszcie, wnuk Antoniego, Mieczysław, arcybiskup gnieźnieński (ob.).

Ledócho wska Józefa z Truskolask ich, artystka dramatyczna polska (* we Lwowie 1780 — f 14 marca 1847 r.). Córka artystki dramatycznej, w 12-m roku życia zaliczouą została do grona aktorek teatru narodowego, pod zarządem Woj. Bogusławskiego. W dwa lata później wystąpiła po raz pierwszy w ko-medyi „Żona zazdrosna“. Młoda, jaśniejąca wdziękami i talentem, w r. 1801 oddała rękę

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I. Tom 3X111 Zes*. 338a.

swoją Stanisławowi hr. Ledóchowskiemu. Po kilku latach pożycia; zatęskniwszy do zawodu, który ukochała, rozłączyła się z mężem i wróciła na scenę, której była ozdobą i chlubą. Głównie talent jej jaśniał w tragedyi: role Barbary Radziwiłłówny, Ludgardy, Chymeny w Cydzie, Lady Macbeth w tragedyi Szekspira, ściągały tłumy widzów. Koroną ról jej była sławna scena w „Macbecie“, w której Lady, zbudzona zgryzotą sumienia, ukazuje się w śnie lunatycznym, ze światłem w ręku, w ubiorze pełnym nieładu, ze wzrokiem martwym i twarzą wybladłą, i pragnie obmyć ręce z krwi, zabójczo przez nią wylanej. Wysokiego wzrostu, cudnych oczu, nogi nadzwyczaj małej i rąk kształtnych, temi darami natury umiała rozporządzać artystycznie, tembardziej, że z powodu trądu na twarzy, używała grubo blanszu i różu, przez co gra jej oblicza mniej miała wyrazu. Mniej się uwydatniała w komedyach: nazwyczajoua do powagi, nie umiała scen wesołych oddawać. Opuściła scenę w końcu 1833 r. „Enc. Orgelb.“ większa.

Ledóchowski Stanisław (nazwisko pisane często przez u), herbu Szaława, syn Stefana, kasztelana wołyńskiego, marszałek Konfe-deracyi Tarnogrodzkiej. Postać mało poza okresem sławy i potęgi (1715 — 7 r.), a ze wszech miar godna zbadania i poznania. Wiadomo o nim na razie, że w r. 1694 został z cześnika podczaszym wołyńskim, że był podkomorzym krzemienieckim już 1700—1 r., kiedy marszałkowa! trybunałowi koronnemu. Przez lat 15 wśród gwałtownych rozłamów i zmiennych kolei Wojny Północnej nie słychać o L-m; dopiero ruch ogólno - szlachecki, skierowany przeciwko gwałtom saskim i przypuszczalnemu zamachowi stanu Augusta II, rozpoczęty 1714 r., wysunął go na przodujące stanowisko. Za sprawą szlachty bełzkiej i Potockich, zwłaszcza Michała, pisarza koronnego, zjazd konfederatów w Tarnogrodzie powierzył mu 26 listopada 1715 r. laskę związkową z pensyą 10 tys. złp. rocznie. Na tym posterunku okazał się L. tak moralnie, jak intelektualnie godnym powszechnego zaufania; ubóstwiany przez szlachtę za beinteresowuość, wymowę i takt, stał się prawdziwym, nie tytularnym, wodzem polityki i wojny konfederackiej. Energią, sprawnością, rozumem zaimponował takiemu graczowi jak poseł carski Grzegorz Dołgorukij; wydał się ,,rozumnym, chytrym i ze wszystkich postępków podobnym do Mazepy“—,,taki przebiegły człowiek, jakiego w całej Polsce nie widziałem, pozornie świątobliwy i prawy, przysięga, że chce pokoju, a potajemnie tworzy fakcye, przedłuża kongres (traktatowy), wzmacnia wojsko i innych sposobów wszędy szuka“. Według przypuszczenia Dółgorukiego L. dążył skrycie do buławy w. kor., piastowanej wówczas przez dwulicowego S i e u i aw s ki e g o (ob.), a razem z ihnymi przywódcami związku

kary śmierci za przekupstwo polityczne, i dowodził, że nie wystarczy przysięga, lecz urzędy publiczne winny śledzić, kto jest płatny; nawoływał do inicyatywy prywatnej w nowych układach z włościanami, w myśl Konstytucyi 3-go maja, obiecując, iż sam w swych dobrach na Wołyniu uwolni włościan. Po rozbiorach osiadł w Galicyi, po pewnym zaś czasie przeniósł się do Warszawy, gdzie za Królestwa w r. 1815 —1820 pisywał ulotne broszury treści religijnej, występując przeciwko masoneryi, niedowiarstwu i rozwiązłości obyczajów, popierając swe wywody niemal wyłącznie cytatami

myślał o powołaniu na tron Jakóba Sobieskiego. Bądź co bądź jawnie z tem nie wystąpił i partyzantom szwedzkim dał bezwględną odprawę. Talent polityczny nie ustrzegł go jednak od fatalnego błędu, kiedy-to po naradzie sekretnej w Wyzwie z intrygantem L. Pociejem, hetmanem w. lit., odmówił ratyfikacyi u-mowy rawskiej (18 stycz. 1716), zawartej z Flemingiem przy pośrednictwie polskich senatorów i przyjął pośrednictwo Piotra W.

Wszystkie późniejsze zwycięstwa konfederatów, podniesienie ich siły zbrojnej do 50 tys. (w tem piechoty 6 000), próby przeprowadzenia zgody bezpośrednio z królem—nie odwróciły z Pisma św. W jednej z tych broszur (,,Do ka-wynikłej z tamtego błędu klęski, jaką stał się nonika światowego“⁴) usprawiedliwia się, iż jadła Rzpltej traktat warszawski 3 listop. 1716 nie- ko świecki o tych sprawach pisze, „bo jeśli ten wyczerpany aż do 1768 r. pozór i powód do biskup dowcipne układa wiersze, i zabawne interwencyi rossyjskiej w Polsce. Nie zatarła też satyry, tamteu pienia marsowe tłómaczy, inny przygnębiającego wrażenia Sejmu Niemego o ambasadzie pisze, — na cóż wychowany na

łonie religii nie ma jej czci publicznej oddawać?“ Pisma swe wydał w r, 1820 w Krakowie p. t. ,,Zbiór różnych pism“ ( r. 1815—20); (Rzut myśli o Masonii, 1815; Do Biskupów o starożytnej matce Babilonii i nieodrodnej córce Masonii 1816; Do plebana przepisy ewan-gieliczne ściśle dopełniającego, 1816; Do kanonika światowego, 1816; i in.). W r. 1822 wstąpił do zgromadzenia Missyonarzy w Warszawie.

(1 lutego 1717), który ów traktat zatwierdził, pompatyczna mowa Ł-go do króla, wysławiająca zasługi Tarnogrodzian. „Stawamy nieodrodni orła polskiego synowie, bo niezmrużonem na jaśniejący Majestat Twój patrzyliśmy i patrzymy okiem... My całość dostojeństwa W. K.

J. B.

Ledóchowski Jan (* w Warszawie 1791 — f w Paryżu 1864), poseł na sejm powstańczy 1830/1 r. Był synem Marcina i Maryi Anny z Łączyńskich. Wychowaniec szkoły wojskowej w Wiedniu, ukończył ją w stopniu oficera, poczem wstąpił do wojska Księstwa Warszawskiego i jako adjutant ks. Poniatowskiego, ranny pod Raszynem, posunięty na stopień kapitana, dostał się niebawem do niewoli austrya-ckiej. Wydostawszy się z niej, brał udział w wyprawie 1812 r. Wzięty do niewoli rossyjskiej pod Oszmianą, nie powrócił już do służby wojskowej w Królestwie Kongresowem, lecz osiadł na roli, poprzestając na urzędzie sędziego pokoju i członka krakowskiej Rady Wojewódzkiej. Od roku 1825 piastował mandat poselski z powiatu jędrzejowskiego i uczestniczył w trzech sejmach: 1825 r., czerwcowym 1830 i powstańczym. Usposobienia krewkiego, po-pędliwego, nie liczył się ze słowami, a nieraz podobno dawał się unieść wygórowanej ambi-cyi; umiał jednak krótkiem w porę przemówieniem pociągnąć za sobą Izbę Poselskę, bacząc zawsze, by nie zabierać drogiego czasu. Podczas koronacyi Mikołaja I „zdobył“ dla posłów miejsce pierwsze na uroczystości, usuwając na plan drugi Radę Stanu, przeciwko której nieraz występował, atakując ją podejrzliwie na sejmie 1830 r. Na tymże sejmie popierał prawo o włóczęgach, dowodząc że nie do nich stosuje się gwarancya wolności osobistej, nalegał na ujawnienie wszystkich zażaleń w adresie do

M. i w popiół za panowania Twego obróconą dźwigamy ojczyznę, którą trzymając, domów i fortun naszych pozbyliśmy“. Że nie był jednak podkomorzy zaślepioną ćmą, lecącą w o-gień opieki Piotrowej, dowiódł tego na najbliższym sejmie grodzieńskim 1718 r., kiedy energicznie zwalczał kabały Dołgorukiego i bronił emancypacyjnej polityki Augusta II.

Ostatnie lata spędzał w swym rodowym majątku; słynął jako ,,mąż pobożności wielkiej, rozsądku wytwornego, ludzkości nieporównanej; co roku z tłumnym orszakiem szlachty wołyńskiej zjeżdżał do Łucka na święto Niepokalanego Poczęcia Matki Boskiej, której też poświęcił „Pieśń o Najświętszej Maryi Pannie w Podkamieniu“. Został wojewodą wołyńskim 26 marca 1724. Umarł następnego roku bezdzietnie; żonę miał Maryannę z Wielhor-skich. — „Dziennik konf. tarnogrodzkiej“; „Pamiętniki Krz. Zawiszy“⁴; „Dzieje Polski pod pan, Augusta II“ t. zw. Erazma Otwinowskiego Sołowiew „Jistorija Rossiji⁴“; Szujski „Dzieje Polski“ tom IV, tamże podane inne źródła. Ob. Tarnogrodzka Konfedera-

cy a.

Wł. K.

Ledóchowski Antoni, poseł na sejm czteroletni (*' 1755 — f 1835). Syn wojewody Czernihowskiego Franciszka i Ludwiki z Den-hoffów, zasiadł w sejmie jako poseł czerni-howski w drugim komplecie posłów; wyzwolenie moralne, które zastał, charakteryzował w silnych słowach: „szczęk broni nie gwałci obrad publicznych; podłe i nikczemne dusze znikły; nie widać prałatów ani innych możnowładców, płaszczących się przed dumą ambasadorów“.

W sprawie proponowanej przysięgi o niepo-bieraniu pensyi zagranicznych dopominał się tronu, sprzeciwiał się oskarżeniu Lubeckiego

. j. u.

przez wzgląd na jego zasługi dla kraju; wraz z innymi podpisał szereg petycyi sejmowych (o zmie-sienie Artykułu Dodatkowego,szanowanie wolności osobistej i wolności druku, przywrócenie Rady Wojewódzkiej Kaliskiej, w sprawie Wincentego Niemojowskiego). Po wybuchu Powstania Listopadowego mianowany (6 grudnia) regimen-tarzem i dowódcą sił zbrojnych województwa krakowskiego, sformował sam pierwszy pułk Krakusów i dziewiąty piechoty; pracę organizacyjną i dowództwo zdał Henrykowi Dembińskiemu, sam zaś wziął bardzo czynny udział w pracach sejmowych; należał jednak do 8-go pułku piechoty w batalionie Karskiego i bił się pod Grochowem, Dębem Wielkiem, a w początkach lipca został mianowany dowódcą pospolitego ruszenia w województwie krakow-skiem. W pracach sejmowych pozyskał pewną popularność, aczkolwiek kilku wystąpieniami wywołał przeciw sobie niechęć (Barzy-kowskiego); wywoływał przytem częste nieporozumienia. D. 20 grudnia nawoływał do przyjęcia warunków stawianych przez Chłopickiego, choć sam je nazywał „trudnemi“ i ,,niezgodne-mi z powagą narodową“, lecz w danym razie, ze względu na stanowczość Chłopickiego, ko-niecznemi; żądał przytem, by deputacya, mająca prawo odwołać dyktatora, była wybrana przez Izbę, nie zaś wyznaczona. Przy tej sposobności w wyrazach bardzo ostrych potępił Stanisława Zamoyskiego. Deputacyi tej został członkiem. D. 25 stycznia, zdając sobie sprawę z psychiki Izby, pociągnął ją za wnioskiem detronizacyjnym Sołtyka, kilku energicznemi słowy; potem dalszemi wnioskami uzupełniał uchwałę detronizacyjną, żądając podpisania jej w osobnych księgach przez cały kraj. Domagał się wezwania do powrotu tych wszystkich, co wyjechali za granicę po wybuchu powstania, a w razie odmowy—pozbawienia ich praw obywatelskich: za takiego uważał też Lubeckiego, w którego obronie stawał był na ostatnim sejmie. Po bitwie ostrołęckiej w d. 31 maja wystąpił z wnioskiem uchwalenia adresu dla Skrzyneckiego, jako dla dobrze zasłużonego ojczyźnie, pomimo przegrauej bitwy, a nie poprzestając na tern, gdy adres został uchwalony, na umyślnie zarządzonem posiedzeniu tajnem wniósł powierzenie Skrzyneckiemu władzy całkowitej, „by rząd był w jednej osobie“; w każdym razie nalegał na reformę rządu. Tym wnioskiem sprawił, że uważano go za powolne narzędzie Skrzyneckiego. W sprawie włościańskiej, wziętej pod obrady sejmu, stał na gruncie reakcyjnym, nie popierając reformy. Po ostatecznym upadku powstania, przez Galicyę udał się do Paryża, dokąd przybył w początkach 1832 r. wraz ze swym przeciwnikiem politycznym, Zaliwskim. Przystąpił do „Ogółu“ demokratycznego i od tego czasu brał bardzo czynny udział w życiu emigracyjnem po stronie demo-kracyi, którą i materyalnie też wspierał, na-

przemian doznając nędzy lub opływając w dostatki, gdyż kilkakrotnie spadały nań znaczne sukcesye, które jednak bardzo szybko z powodu wystawnego życia topniały. Zasadnicze cechy charakteru L-go doprowadzały go do częstych starć, nawet pojedynków, i mnożyły mu niechętnych; naraził się Towarzystwu literackiemu, porównywując je do Mikołaja I za używanie języka obcego (francuskiego) w dysku-syi:    krótki czas był członkiem „Komitetu

narodowego polskiego“ pod prezydencyą generała Dwernickiego. Zmuszony niebawem przez rząd francuski do opuszczenia Fran-cyi, 'przeniósł się do Anglii, gdzie przez lat kilka walczył z niedostatkiem. Po powrocie do Paryża należał do Towarzystwa Demokratycznego, a jako ostatni prezes komitetu rozwiązał go w r. 1862 jeszcze przed Powstaniem Styczniowem. Popierał pracą i pieniędzmi Szkołę polską w Batignolles, na którą pierwszy ofiarował 30 000 fr.—Nekrolog w „Roczniku Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu 1866“; Barzykowski St. „Hist. Powst. Listopadowego.“

Ledóchowski Halka, hr., Mi ec z y sław Jan od K rz y ż a (* 29 paźdz. 1822 w Górkach pod Klimuntowem w woj. Sandomierskiem, z Józefa i Maryi z Zakrzewskich — f 22 lipca 1902 w Rzymie). Pierwsze nauki pobierał w domu rodzicielskim, następnie kształcił się w gimnazyach w Radomiu i Warszawie, poczem wstąpił do seminaryum duchownego przy kościele ś. Krzyża w Warszawie. Dn. 17 sierp. 1841 przyjął sukienkę duchowną w Klimunto-wie z rąk biskupa-nominata sandomierskiego, ks. Bąkiewicza. Po dwuletnim pobycie w seminaryum warszawskiem udał się w towarzystwie świątobliwej matki do Rzymu, gdzie, u-mieszczony przez Grzegorza XVI w konwikcie szlacheckim, ukończył studya filozoficzne i teologiczne. Znając już, krom ojczystego, języki rosyjski, niemieeki i francuski, nabył w tym czasie wprawy w łacinie i przyswoił sobie języki: włoski, angielski, portugalski i hiszpański. Mając lat dopiero 22, otrzymał, z przyzwoleniem papieża, 13 lut. 1845 r., święcenia kapłański«- z rąk kardynała-wikarego w kościele św. Jana laterańskiego, a nazajutrz odprawił pierwszą mszę w krypcie ś. Piotra, tuż przy grobie księcia Apostołów. Zaraz potem wstąpił do Stowarzyszenia młodych księży, którzy zajmowali się wyszukiwaniem i uczeniem zaniedbanych dzieci. Wśród tej czynności zapadł na ospę, której ślady pozostały na jego obliczu.

Z polecenia Piusa IX, który zamianował go był tajnym swym podkomorzym, zawiózł do Madrytu kapelusz kardynalski x. Franzoniemu, a potem towarzyszył nuncyuszowi Kamilowi di Pietro do Lizbony. Tu nie wahał się chodzić w sutannie po ulicach, czego portugalscy duchowni z obawy przed zniewagą nie czynili. Przykład jego pociągnął innych księży za sobą.

arcybiskup nadzwyczajnych względów od króla i królowej. Rokrocznie jeździł później około Nowego Roku do Berlina i przebywał aa pokojach królewskich, a po wyjeździe otrzymywał od królestwa listy najłaskawsze. Wjazd swój do Poznania odbył 24 kwietnia 1866. Powitano go tam serdecznie, atoli pierwsze kroki jego ostudziły sympatyą. Dn. 18 maja bowiem zakazał duchowieństwu brać udział w komitetach i zgromadzeniach wyborczych, oraz przyjmować mandaty poselskiej 21 sierpnia zabronił śpiewania po kościołach pieśni ,,Boże, coś Polskę“; równocześnie zaprowadził w seminaryum du-chownem w Poznaniu wykład łaciński na miejsce polskiego, krom historyi, a niemiecki w filozofii; 24 czerw. 1867 r. nie pozwolił ogłaszać z ambon terminów wyborów, a za udział w przygotowaniach wyborczych karał duchownych, skutkiem czego wybory do sejmu pruskiego w r. 1867 wypadły dla nas tak niepomyślnie, że do Koła polskiego weszło tylko 12 posłów na miejsce dawniejszych 20; 10 listop. tegoż roku zakazał duchowieństwu należeć do T-stwa czytelni ludowych; 3 wrześ. 1868 r. pozwolił przechowywać dekoracye wojenne pruskie w kościołach, a 8 lipca 1869 r. wzbronił odprawiania solennych nabożeństw za duszę Kaźmierza W. Wszystko to zniechęciło społeczeństwo polskie do arcybiskupa. Tymczasem 8 grud. 1869 r. rozpoczął się sobór powszechny watykański. L. wybitną na nim odgrywał rolę, należąc do liczby najgorliwszych popieraczy dogmatu o nieomylności papieża. On-to pierwszy z arcybiskupów podpisał prośbę, aby sobór dogmat ten ogłosił, co się też stało 18 lipca 1870 r. na 2 tygodnie przed wybuchem wojny francusko-niemieckiej. Wkrótce potem, dnia 20 września, wojska włoskie zajęły Rzym i Pius IX został więźniem we własnym pałacu. To spowodowało L-go do podjęcia podróży do Wersalu, gdzie wraz z powinszowaniem zwycięstw wręczył Wilhelmowi I w imieniu swoich owieczek, ale bez ich wiedzy i woli, adres z prośbą o czynne poparcie sprawy papieskiej. Na ten krok oburzyła się większa część społeczeństwa polskiego, a niechęć do L-go wzrosła, gdy w liście z 31 stycz. 1871 r., pisanym do Kajetana Morawskiego, wyraził się, że byłoby hańbą dla katolika dać głos takiemu kandydatowi do krzesła poselskiego, któryby nie złożył oświadczenia, że będzie występował: 1) w obronie władzy świeckiej papieża; 2) w obronie wolności stowarzyszeń, także w zastosowaniu do zakonów; 3) przeciw szkołom wyznaniowym; 4) przeciw małżeństwom cywilnym. Zachęceni przez arcybiskupa, żądali tak zwani ultramontanie od kan-aby i towarzyszącemu mu ks. oficyałowi Jani- dydatów, aby podpisywali owe „cztery punkta szewskiemu, znanemu patryocie, przysłano za- kościańskie“, a gdy trafili na opór, złamali proszenie. Marszałek odpowiedział odmownie, przy wyborach solidarność i na nielegalnych Wtedy L. oświadczył, że albo razem pójdą na głosowali kandydatów, co spowodowało klęskę obiad albo wcale nie pójdą, poczem życzeniu Polaków w obwodzie miedzy chodzko-obornicko-jego stało się zadość. Odtąd doznawał nowy szamotulskim. Naraził się wreszcie Ł. Kołu pol-

Po powrocie do Rzymu poznał Ksienię Makry-nę Mieezysławską (ob.). W r. 1856, zamianowany prałatem domowym, udał się jako delegat apostolski do Nowej Grenady w Ameryce. W podróży wśród okropnej burzy ujrzał Matkę Makrynę zatopioną w gorącej modlitwie. Widzenie to napoiło go pewnością, że nic mu się złego nie stanie. W kilka tygodni później odebrał list od Makryny, w którym mu donosiła, jak była o niego niespokojną, widząc niebezpieczeństwo, w jakiem się znajdował na morzu, ale się za nim modliła do Matki Boskiej, i otrzymała od niej jego ocalenie. Z Santa Fé de Bogota, gdzie obrał sobie siedzibę, musiał L. dalekie odbywać podróże, konno, z trudem niemałym i niebezpieczeństwem, obszar bowiem jego delegacyi obejmował pięć państw republikańskich. Z powodu nieznośnych i dokuczliwych komarów, much, bąków i innych owadów wszyscy w tamtych stronach palili tytoń, mężczyźni i kobiety, księża i zakonnice, palili wszędzie, nawet w kościele. L. jednak nigdy publicznie nie palił, lecz tylko w domu, u siebie. Odwołany z Ameryki, 30 września 1858, prekonizowany został na arcyb-pa tebań-skiego in. p. inf., a konsekrowany 3 list. przez kardynała di Pietro i arcyb-pów Franchi i Vi-telleschi. Tegosamego roku wysłał go Papież do Brukseli jakonuncyusza apostolskiego. Tu zjednał sobie przychylność Leopolda I i gorliwie opiekował się katolikami, szczególniej zaś popierał stowarzyszenia katolickie i zgromadzenia zakonne. Po śmierci ks. Leona Przyłuskiego, arcyb-pa gnieźnieńskiego i poznańskiego (f 12 marca 1865), rząd pruski chciał narzucić Wiel-kopolsce niemca na arcypasterza, ale oparły się temu kapituły poznańska i gnieźnieńska. Wreszcie Pius IX zalecił L-go, na którego rząd się zgodził, poczem obie kapituły wolały zrzec się na ten raz prawa wolnego wyboru i przyjąć osobę zupełnie Wielkopolanom nieznaną niż narazić dyecezyę na dłuższe sieroctwo lub niemieckie rządy, i dla dogodzenia formie, w Gnieźnie 16 grud. 1865 r. przez aklamacyę L-go obrały. Prekonizowany na konsystorzu 8 stycz. 1866 r. razem z patryarchą carogrodzkim i ks. Melchersem, arcyb-pem kolońskim, przybył L. do Berlina w celu spełnienia świeckich swych obowiązków. Dotąd było w Prusach zwyczajem, że przysięgę wierności odbierał od biskupów minister na imię królewskie; ale L. oświadczył z góry, że złoży ją tylko wprost królowi Wilhelmowi, co też za zezwoleniem tegoż uczynił 14 kwiet. 1866 r. Gdy potem otrzymał zaproszenie na obiad dworski, ale sam tylko, zażądał od marszałka dworu,

min z religii, a te, które z rozkazu rodziców mimo to do kościoła poszły, karano w szkole świe- aresztem. D. 27 wrześ. wstrzymano L-mu pen-syę kwartalną w ilości 3 000 talarów, ale zatrzymanej pensyi nie użyto na zapłacenie kar sądowych, lecz trapiono go egzekucyami, które były dwojakiego rodzaju: jedne od naczelnego prezesa za niedopełnienie jego żądań, drugie od sądu za niestosowanie się do ustaw majowych. Gdy nareszcie kary pieniężne dosięgły 30 000 talarów, a brać niebyło co, wystosował naczelny prezes Günther 24 listop. 1873 r. z polecenia ministra list do L-go z zawezwaniem, aby złożył urząd biskupi, grożąc w przeciwnym razie procesem przed trybunałem berlińskim. Wraz z L. odpowiedział, że urząd swój otrzymał od Boga przez jego namiestnika, że żadna władza świecka odebrać go munie może, a sam godności swej nie złoży. Po pierwszem wezwaniu nastąpiło drugie i trzecie, i znowu napróżno, poczem w nocy 4 lut. 1874 r. aresztowano L-go i wywieziono do więzienia w Ostrowie. Tam zamknięto go w celi pod nr. 25, niedaleko od komórek złodziei i zbrodniarzy. Zapoznawszy się z porządkiem przepisanym przez władzę, L. trzymał się go najskrupulatniej, odrzucając wszelkie dyspensy i ofiary. Sam zamiatał sobie celę, sam łóżko uściełał, sam wszystko uprzątał. W więzieniu zamianowany został przez Piusa IX kardynałem. Po dwóch latach, d. 3 lut. 1876 r. o godz. 6 rano wywieziono go pod eskortą wojskową do Austryi. Po krótkim pobycie w Pradze, potem w Gradcu u brata, Antoniego, wreszcie w Krakowie, gdzie mu duchowieństwo i obywatelstwo całej Galicyi oddawało hołdy, udał się przez Wiedeń, gdzie się kilka dni zatrzymał, do Rzymu, i tu stanął 3 marca. W tyinsamym dniu przyjął go Pius IX ze słowy: „Witaj, dzielny obrońco wiary“ i do serca swego go przytulił. W Rzymie zajął L. odrazu wybitne wśród kardynalskiego kollegium stanowisko dzięki swym zdolnościom, świątobliwości, silnej woli i wszechstronnemu a gruntownemu wykształceniu, którem zdumiewał uczonych, zwłaszcza słynnych podróżników, w geografii bowiem miał niepospolite wiadomości. Najtroskliwiej zajmując się archidyecezyą poznańsko-gnieźnieńską, był zarazem gorliwym rzecznikiem Polaków u Stolicy Apostolskiej, a dom jego, który zawsze utrzymywał na odpowiedniej wysokiej godności swojej stopie, roił się od rodaków ze wszystkich dzielnic polskich, których gościnnie podejmował, szczególniejszą życzliwość okazując Wielkopolanom. Dn. 6 maja 1877 poprowadził deputacyę polską do Ojca ś. Był solą w oku rządowi pruskiemu, który jeszcze w r. 1884 wydał za nim list gończy. W r. 1883 zamianował Leon XIII L-go sekretarzem memoryałów, a 1885 sekretarzem bre-wiów i wielkim kanclerzem orderów papieskich. Nie chcąc stać na zawadzie porozumieniu Sto-

przy swym arcypasterzu. czasie wizytował kościoły poznańskie, zakazała * licy Apost. z rządem pruskim, arcbp zrzekł się, na władza dzieciom chodzić do kościoła na egza- | życzenie Leona XIII, arcybiskupstwa gnieźnień-

skiemu, zalecając 17 maja 1871 r. przesyłać petycye do parlamentu niemieckiego, aby skłonić rząd do przywrócenia władzy ckiej papieżowi, na ręce posła Wojciecha z Radlić Hazy, niezasiadającego w Kole, przyczem zarz.ucił posłom polskim niedostateczne ocenia-nie „popędów serc katolickich“. Tę politykę potępiano głośno, chociaż ceniono osobiste przymioty L-go: czystość i przykładność życia i gorliwe krzątanie się około wewnętrznej naprawy Kościoła.—Stosunek społeczeństwa polskiego do L-go odmienił się, odkąd arcbp stał się przedmiotem prześladowania ze strony rządu pruskiego. Wypowiedzenie przez Bismarcka walki Kościołowi katolickiemu wywołało opór jak wszystkich biskupów pruskich tak i L-go. innymi arcybiskup zaprotestował przeciw t. z. ustaw om m a j o wym, a gdy minister oświecenia dr. Falk nakazał 16 list. 1872 r. zaprowadzić od Wielkanocy 1873 r. niemiecki wykład religii we wszystkich wyższych szkołach W. Ks. Poznańskiego, po daremnych przedstawieniach, uczynionych rządowi i królowi, arcb. rozporządził 23 lut. 1873 r., aby w polskich gimnazyach i szkole realnej poznańskiej uczono religii katolickiej tylko popolsku przez cztery niższe klasy, a dopiero w wyższych poniemiecku. Było to pierwsze fatalne ustępstwo władzy duchownej w dziedzinie szkolnej, mimo to rząd się niem nie zadowolił. Nauczycieli religii, wzbra-niających się uczyć młodzież poniemiecku, poskładano z urzędu, a świeckich nauczycieli wezwano, aby religię wykładali poniemiecku. Ale tylko dwóch Niemców oświadczyło się z gotowością usłuchania rządu. Tym sposobem od Wielkanocy 1873 r. ustała w szkole nauka religii. Skutkiem tego zarządził L. nauczanie religii poza szkołą, ale rząd zagroził surowemi karami tak nauczycielom jak i dzieciom, gdyby na te lekcye chodziły. Tysiące młodzieży pozostało bez nauki religii. Następnie zabrano się do seminaryów. Dn. 27 maja 1873 r. zawezwał rząd L-go do oddania mu wszystkich dokumentów tyczących się seminaryów, a gdy odmówił, poddał rząd 25 czerwca seminaryum poznańskie rewizyi i, uznawszy je za niezdolne do wychowywania duchownych, zamknął 23 sierp. Po seminaryum zwinięto alumnat duchowny, szkoły Sercanek w Poznaniu, Urszulanek w Poznaniu i Gnieźnie, oraz szkółki zostające pod dozorem Sióstr Miłosierdzia. D. 28 lipca skazany został L. na 200 talarów kary za to, że przy obsadzeniu probostwa wieleńskiego nie zniósł się, stosownie do nowych ustaw, z naczelnym prezesem Księstwa, a następnie na 500 talarów, że probostwa tego w mniemaniu rządu nie obsadził, poczem zawezwano parafię, aby sama sobie proboszcza obrała. Takie zawezwanie otrzymały też parafie w Krobi, Buku i inne, ale uadaremnie, bo lud twardo stał

Gdy L. w tym

skiego, 1879).

Ledóchowski Włodzimierz (* 1866 r.). Wychowywał się w Wiedniu, w Teresianum, nauk teologicznych słuchał w Rzymie i Tarnowie, wstąpił do zakonu jezuitów 1889 r. Został su-peryorem domu św. Barbary w Krakowie w 1896 r., a po złożeniu professyi czterech ślubów doszedł do godności prowincyala w r. 1901. Pisywał do „Przeglądu powszechnego“ artykuły w kwestyach religijnych i socyalnych (główniejsze: „Rozumność wiary“ 1897; „Duchowieństwo a kwestya socyalna“ 1898; ,,Kartka uwag o ostatnim kongresie robotników w Krakowie“ 1898; ,,Co myślą socyaliści o re-ligii“ 1899). Nadto w 1. 1897—1900 w ternże czasopiśmie prowadził dział p, t. ,,Sprawy

L. J.

Kościoła“.

Ledóchowskich hrabiów herb. Na tarczy ze skrajem złotym w polu błękitnem—w środ-

5y ''i

D.

Ledoux Karol Mikołaj, architekt i pisarz francuski (* 1736 — f 1806). W 1. 1766 — 1773 wykonał wiele poważnych prac w katedrach w Sens i w Auxerre, a później zbudował wielką ilość prywatnych gmachów w Paryżu, kierował budową fortyfikacyi i wałów paryskich, część tych robót pozostała do dziś dnia, podał wiele projektów na budynki zagranicą (mianowicie dla Cesarza rossyjskiego). Napisał: „L’Architecture considérée sous le rapport de l’art, des moeurs et de la législation“.

St. Db.

Hr.

sko-poznańskiego i ustąpił miejsca 1886 r. ks. Juliuszowi Dinderowi (ob.). W r. 1892 został prefektem kongregacyi Propagandy, prócz tego był członkiem kongregacyi: Inkwizycyi, Soboru, Indeksu, Obrzędów, Odpustów i ś. Relikwii, Spraw kościelnych nadzwyczajnych i Study ów, wreszcie protektorem zakonu Kawalerów Maltańskich i papieskiej Akademii duchownych. Umarł w Rzymie; pochowany na cmentarzu ś. Wawrzyńca w grobowcu Propagandy. Serce jego przewiózł we wrześniu tegoż roku serdeczny jego przyjaciel i wielotetni kapelan i sekretarz, ks. prałat Meszczyński, do Gniezna i złożył w katedrze tamtejszej, w Kaplicy Maryi Częstochowskiej. Tam też wystawił mu skromny pomnik bratanek, Antoni L., podpułkownik wojsk austryackich, właściciel Lipnicy, syn Antoniego, najstarszego brata kardynała, w katedrze zaś poznańskiej wzniósł mu piękny pomnik, dłuta Władysława Marcinkowskiego, arcyb-p Ploryan Stablewski ze składek dyece-zalnych.—„Żywot Mieczysława L-go“ (Poznań, nakładem wydawnictwa x. Fr. Bażyń-

UrSt.-X.

ii

iFig 10. Ledóchowskich hrabiów (herb).

ku złotego pierścienia trzy takież krzyże: jeden i dwa. Nad koroną hrabiowską w hełmie ukoronowanym—ręka zbrojna z mieczem. La-bry błękitne, podszyte złotem. Tarczę podtrzymują rycerze zbrojni z czerwonemi pióropuszami na hełmach. Dewiza: Avorum respice mores, Odmiana herbu Szaława (ob.), nadana wraz z tytułem hrabiowskim austryackim Antoniemu Halka L-mu, wojewodzicowi czerni-howskiemu, członkowi znanego w dziejach rodu, herbu Szaława, 8 maja 1800.—Źródła: Gritzner i Hildebrandt; Siebmacher IV, 14, 91; Ostrowski.

(Paryż 1804).

Ledoux Franciszek Gabryel, sławny tancerz i dyrektor pierwszego baletu polskiego (* w Paryżu 1754 r.—f w Warszawie 1823). Sprowadzony przez Tyzenhauza, podskarbiego nadwornego lit., w dobrach jego uczył 60 dzieci wiejskich tańca, z których później wielu zdolnych tancerzy, jako i tancerek, wyszło. W Warszawie 1783 r. wystawił swego układu pierwszy balet „Hylas i Sylwia“, w którym wystąpili uczniowie jego i uczennice; nadto założył w stolicy Rzeczypospolitej szkołę baletu. W r. 1794 dla wielu rannych i schorzałych swoim kosztem założył lazaret i potem utrzymywał. Zaliczony do orszaku, który czuwał nad bezpieczeństwem osoby króla, wyjeżdżającemu z zamku konno owarzyszył. Był twórcą baletów, pomiędzy Któremi najupodo-bańsze były: „Wanda“, „Kora i Alonzo“ „Zaślubiny góralów“. —„Enc. Orgelb. ‘ większa.

Ledroi, starożytne m-sto na w. Cyprze. W spisie miast hołdowniczych królów asyryjskich Assur-had-dona (681 — 668 przed Chr.) i Assur-bani-pala (668 — 626) figuruje pod nazwą Li-dir. Jest dalej o niem wzmianka w IV w. po Chr. Zbudowane było prawdopodobnie na dziś. Leondari Vu no (Lwi Pagórek), ok. 6 km. na płd.-wschód od Leukozyi, głównego m-sta wyspy. Poszukiwania nowszych czasów odkryły tutaj przedmioty pochodzące z najstarszego okresu kultury cypryjskiej, t. zw. epoki przedfenickiej.

Ledru-Kollin Aleksander August, syn znanego lekarza i profesora Ledru, do nazwiska ojca dodał nazwisko matki Rollin, ponieważ wśród adwokatów paryskich był^już adwokat ! Ledru (* w Paryżu 2 lut. 1807 - f w Fonte-! nay-aux-Roses [dep. Sekwany[ 31 grud. 1874),

polityk francuski. Otrzymawszy stopień dokto- stała z inanifestacyi ludowej 16 kwietnia i ra praw w r. 1828, zapisał się do adwokatury paryskiej w r. 1830 i wszedł w zastępy opozycyi przeciwko monarchii lipcowej. Pomimo młodego wieku stał się znanym z powodu energicznych wystąpień przeciw stanowi wojennemu (1832), rzezi na ulicy Transnonain, jakoteż przez swoją obronę jednego z oskarżonych w procesie „kwietniowym“ (1835); zwłaszcza poszukuje jego pomocy prasa opozycyjna, która ma ciągłe procesy. Jego kandydatura do Izby Dep. przepada w r. 1839, lecz przechodzi w 1841. Występuje tamjako skrajny demokrata; jest odosobniony, ponieważ jego poglądy republikańskie i nieprzejednana opozycya szły dalej niż mieszczańska opozycya ówczesna, zwana radykalną, ale zato w kraju jego mowy znajdują odgłos coraz większy. Wybrany znów w r. 1842 i w r. 1846, przy każdej dysku-syi zaznacza swe stanowisko; przytem coraz wyraźniej opiera się na klasie robotniczej, i nawet zachęca do ostrzejszej walki przywódców socyalistycznych, nie podzielając jednak ich teoryi. Zostawszy zamożnym dzięki romantycznemu małżeństwu (1843), założył dziennik „la Réforme“, który zogniskował wszystkie żywioły rewolucyjne i stał się w ostatnich latach panowania Ludwika Filipa organem o-pozycyi nieprzejednanej. W r. 1847 był jednym z'głównych organizatorów t. zw. bankietów politycznych w Paryżu i na prowincyi (Lille,

ściągnęła wojsko do Paryża. Lud żąda wtedy usunięcia wojsk, a L,-R. we wspaniałej mowie na Polu Marsowem zajmuje stanowisko pojednawcze, doktrynerskie. To doktrynerstwo nie zadawala nikogo; przy wyborach do zgromadzenia zwyciężają umiarkowani. L.-R., twórca głosowania powszechnego, otrzymuje mandat trzech departamentów, gdy Lamartine—dziesięciu. Zgromadzenie Konstytucyjne przyjęło bardzo chłodno sprawozdanie L.-R-a z czynności członka Rządu Tymczasowego. D. 6 maja 1848 r. wybrano go wprawdzie do Komisyi Wykonawczej, która zajęła miejsce Rządu Tymczasowego, ale umieszczono na ostatniem miejscu na liście, i to za protekcyą Lamartine’a! Niechęć Zgromadzenia ku niemu wzrasta. D. 15 maja, podczas najścia tłumu na zgromadzenie L R. energicznie wystąpił: kazał opróżnić salę posiedzeń, gromił tłum i przywrócił porządek, a później z Lamartinem udał się do Ratusza, a-by zwalczać rząd rewolucyjny, ogłoszony przez manifestantów (obwołani zostali: Barbés, Blan-qui, Blanc, Albert, Cabet, Proudhon, Raspail, o-raz sam L.-R.). Na początku powstania czerwcowego znalazł się w ciężkiej sytuacyi, jako członek Komisyi Wykonawczej, ale ustanowienie dyktatury wojskowej Cavaignaca i zawieszenie Komisyi Wykonawczej uwolniły go od odpowiedzialności za straszne wypadki. Skorzystał z tego, aby energicznie zaprotestować przeciw reakcyi. Żądał amnestyi, bronił Bianca i Caussidière’a, żądał swobody prasy, występował przeciw stanowi oblężenia, bronił prawa do pracy i protestował przeciw interwencyi w sprawy rzymskie. Jako kandydat na prezydenta otrzymał tylko 370 000 głosów (d. 10 grudnia). Ludwik Napoleon miał w nim przeciwnika niezmordowanego, który uchodził wtedy znów powszechnie za przywódcę skrajnej lewicy. W obozie reakcyjnym wrzało przeciwko niemu, pisma monarchiczne go szkalowały, deputowany rojalistyczny Denjoy obraził go w Izbie, co wywołało pojedynek; chciano go nawet podstępnie zamordować. Ale wśród ludu popularność jego rosła, podróż agitacyjna po prowincyi była niejako tryumfalnym pochodem, a przy wyborach do Zgromadzenia Prawodawczego w r. 1849 został obrany w pięciu departamentach. W tym czasie przyznawał się do socyalizmu, jak i cała Góra, nie oświadczając się wyraźnie za żadną z istniejących teoryi soc-ych. W no wem zgromadzeniu z całą gwałtownością wystąpił przeciwko ekspe-dycyi włoskiej i domagał się postawienia w stan oskarżenia prezydenta rzeczy pospolitej i ministrów. D. 13 czerwca, kiedy manifestacyą ludową na bulwarach rozpędził Changarnier, część Góry wespół artyleryą gwardyi narodowej, z L.-R-m na czele, udała się do Kon-serwatoryum sztuk i rzemiosł i tam chciała ukonstytuować się jako konwencya rewolucyj-

Châlon-sur-Saône, Dijon), wszędzie podejmowany z entuzyazmem. Kiedy 24 lut. 1848 król uciekł, a księżna Orleańska zjawiła się w Izbie z żądaniem, aby parlament uznał ją za regentkę, L. zażądał utworzenia Rządu Tymczasowego, który też natychmiast ogłoszono dzięki interwencyi ludu. L.-R. został jednym z członków tego rządu jako minister spraw wewnętrznych, i wraz z Floco-nem reprezentował żywioł jakobiński, jak Ludwik Blanc i Albert—socyalistyczny. Jako minister spraw wewnętrznych miał zadanie trudne: powstrzymywania reakcyi mieszczańskiej jak i rewolucyjności ludu, zaspokojenia potrzeb szerokich mas, przeprowadzenia wyborów. W tym celu usunął prefektów Ludwika Filipa i wysłał na prowincyę komisarzy specyalnych, a do nich wystosowywał okólniki, gdzie wykładał idee demokratyczne i uczucia republikańskie. Te sławne „Circulaires“ i „Bulletins de le République^ (redagowane przez p. George Sand), wywołały oburzenie jego przeciwników politycznych, ale postawiony między większością konserw, i mniejszością socyalistyczną, L.-R. tracił wziętość wśród żywiołów krańcowych, zwłaszcza że w sprawach socyalnych się nie oryentował, główny nacisk kładąc na działalność polityczną.

Tem zraził sobie socyalistów; miał jednak przeświadczenie o potrzebie gruntownych reform. Burżuazya wiedziała o tem, i to tłóma-czy jej nienawiść do L.-R-a. Reakcya skorzy-

katury francuskiejdrukowanej w ,,Gazecie Sądowej“ 1905 i 1906 r.

Ledum (Bagno), roślina z rodziny wrzo-sowatych (Ericaceae), krzewiny zawsze zielone, o liściach naprzemian-ległych, skórkowatych, z brzegiem zawiniętym, okrytym z pod spodu pilśnią; kwiaty na końcach gałązek ułożone w biały baldaszek. Kielich mały, 5-ząb-kowy, korona o 5 głębokich, mocno rozwartych łuskach; pręcików 5 lub 10; zawiązek 5-komór-kowy, szyjka pojedyncza, znamię obrączkowate, pięcio-promieniste; owoc—torebka 5-komór-kowa, otwierająca się przegródkowo i dzieląca na 5 łupin. Gatunków 5, w strefie umiarkowanej lub chłodnej półkuli północnej. L. palustre Lin., bagno, b. świnie, bagienko, dziki rozmaryn, 50 — 150 cm. wysoki krzew, rosnący po torfowiskach i miejscach bagnistych w Europie płc., Ameryce i płc. Azyi, kwitnie w maju i czerwcu, ' dużo przyczynia się do narastania warstw torfu; liście od spodu rudym włosem pokryte; ostro-gorzkie, narkotyczne, używane niegdyś w lecznictwie, dzisiaj przeciw molom i w browar-stwie jako domieszka do piwa. L. latifolium L i n. rośnie w Ameryce płc., liście pod nazwą herbaty labradorskiej używane w suchotach.

Hr.

na. Po rozbiciu L.-R. i Considérant szczęśliwie zdołali się wymknąć. Przez trzy tygodnie L. ukrywał się i dopiero na prośby przyjaciół 6 lipca udał się do Belgii, a później do Anglii, gdzie przemieszkał przeszło 20 lat. Najwyższy trybunał skazał go na deportacyę. W Anglii pisał wiele przeciw Napoleonowi, wydał też obszerniejszą pracę o rządzie angielskim. Utworzył z Mazzinim, Kossuthem, Rugem i kilku innymi międzynarodowy komitet rewolucyjny i brał przez pewien czas udział w wydawaniu „Voix du proscrit“. Pozostawał w bardzo blizkich stosunkach z Worcellem i Her-zenem. W roku 1857, oskarżony o współudział w spisku Tibaldiego na życie Napoleona, skazany został po raz drugi na deportacyę. Ale Anglia odmówiła wydania, sam zaś L. głośno protestował przeciw temu oskarżeniu. Napoleon III zaliczał L.-R.-a do rzędu najniebezpieczniejszych swoich wrogów, wyłączył go z amnestyi r. 1859 i 1869. W listopadzie 1869 r. odmówił L. przyjęcia mandatu z trzeciego okręgu Sekwany, a 10 stycz. 1870 Emil Olivier wyrobił u cesarza pozwolenie powrotu dla L.-R-a. Wraca tedy w marcu 1870 r. do Fran-cyi i osiada w swoim majątku Foutenay-aux-Roses. Po rewolucyi 4 września powrócił do Paryża, ale w życiu politycznem już udziału nie brał. Nie należał do rządu Obrony Narodowej, i nawet przeciw niemu wystąpił, oskarżając go o brak energii. D. 31 października jego nazwisko figurowało na liście Komitetu Ocalenia Publicznego obok Delescluze’a, Blanqui’ego, Flou-rensa i in. Ale uważano go już za tak mało niebezpiecznego, że nawet nie pociągnięto go do odpowiedzialności. Otrzymał podczas wyborów do Zgromadzenia Narodowego 8 lutego 1871 r. trzy mandaty: nie przyjął żadnego i powrócił do życia politycznego dopiero w marcu 1874 r. przyjąwszy mandat deputowanego z Vaucluse. Przed samą śmiercią stał się przedmiotem najwyższej czci, nawet u dawnych nieprzejednanych wrogów. Pochowany został z wielkiemi honorami, a w r. 1878 wzniesiono mu pomnik w Paryżu. Prace: „Consultation contre l’état de siège‘‘ (1832); „Mémoire sur les événements de la rue Transnonain“ (1834); „Lettre à Mr. de Lamartine sur l’Etat, l’Eglise et l’Enseignement“ (1844); ,,Aux Travailleurs“ (1844); „Jurisprudence administrative“ (1844 — 45, 9 t.); „Journal du Palais“ (1837—1847, 27 t.); „Répertoire général de la jurisprudence française“ (1843 — 48, 8 t.); ,,Du paupérisme dans les campagnes“ (1847); „Réponse à nos calomniateurs“ (1848); „Le 13 juin 1849“ (1849); ,,De la Décadence de l’Angleterre“ (1850); ,,Du Gouvernement direct du peuple“ (1851). W r. 1880 ukazał się w Paryżu zbiór mów politycznych „Dicours politiques“ Bliższe szczegóły o L.-R-e znaleźć można w pracy Posnera „Działalność polityczna ad wo-

i-y.

Red,

Lee, rzeka w Irlandji, w hrabstwie Cork (ob.), bierze początek w pobliżu granicy zachodniej, uchodzi poniżej m-sta Cork (ob.) do O. Atlantyckiego, tworząc wspaniały port; długość biegu 80 kim.

Lee, dwie powieściopisarki angielskie, córki aktora Johna Lee. Starsza 1) Zofia (* 1750 w Londynie — t 13 marca 1824 Clifton; młodsza 2) Harriet (* 1756—f 1 sierp. 1851 w Clifton. Obie prowadziły 1780 — 1803 szkołę żeńską w Bath. Zofia napisała „The chapter of accidents“ (1780); „The recess, or a tale oi other days“ (Lond. 1784); wspólnie z siostrą wydawała „Canterbury taies“ (1797 —1805), cieszące się uznaniem czytającej publiczności. Harriet jest autorką prac: „The errors of innocence“ (1786); „Clara Lennox“ (1797) i opowiadania „Kruitzner, or the German’s tale“ (1823), które posłużyło Byronowi za temat do jednego z jego utworów.    st’ Db-

L?e Robert Edward, generał amerykański (* 19 stycz. 1807 w Stratford [Wirginia] - f 12 paźdz. 1870 w Lexington). Pochodząc ze starej rodziny osiadłej w Wirginii, z ojca zaprzyjaźnionego z Waszyngtonem, L. odbył studya wojskowe w Akad. wojennej w Westpoint (1825—29); jako oficer sztabu geuer. brał u-dział 1847 w wojnie z Meksykiem i był raniony; 1852 mianowany dyrektorem Akademii w Westpoint, 1855 otrzymał dowództwo nad pułkiem, na pograniczu Texasu, w walkach z Indyana-mi. W r. 1861 po ogłoszeniu secesyi Stanów płd. L. podał się dymisyi; gdy zaś wybuchła

T. H.

(tamże 1871).

Lee Anna {* 1736—j 1784), założycielka sekty Shakerów ob. Shakers.

Lee Samuel, oryentalista angielski (* 1783 w Longnor—f 1852). Pochodził z b. biednej rodziny; oddany do rzemiosła, z drobnych oszczędności kupował książki do nauki. Drogą sa-mouctwa nauczył się łaciny i greczyzny, później hebrajskiego, chaldejskiego i syryjskiego. Pożar zniszczył jego księgozbiór, pozbawiając go środków do pracy naukowej; ale możni protektorzy ułatwili mu dalsze kształcenie. Około 1810 został nauczycielem kolegium, w 1831 prof. hebrajszczyzny w uniw. Cambridge. Wydał i uzupełnił gram. perską Wiliama Jonesa (1823 — 28, w 4-ce), przekład Podróży Ibn-Ba-tuta (z arabskiego) 1829 w 4-ce, ułożył gram. hebrajską (1830) i słownik hebrajsko-chaldej-

K. A

sko-angielski (1840).

Lee, hrabia, ob. Mont hol on K. Fr.

Leech Jan, rysownik angielski (* 1817 r.— f 1864). Dał się poznać jako ilustrator książek i współpracownik satyrycznego „Puncha“. Wkrótce zasłynął jako wybitny karykaturzysta (humorystyczne sceny z życia ludu londyńskiego). Wogóle pozostawił przeszło 50 000 rysunków. Wybór ich: „Pictures of lite and

St. Db.

wojna, wstąpił do szeregów konfederatów, w początku w randze generał-majora, później, na wiosnę 1862, mianowany wodzem naczelnym na miejsce ranionego Johnstona. Zaraz po objęciu dowództwa w bitwie siedmiodniowej (26 czerwca — 2 lipca 1862) zadał szereg klęsk armii federalnej w okolicach Richmondu i zmusił ją do odwrotu. Wkrótce pobił generała federalistów Pope’a przy Bull-Run, przeszedł rzekę Potomak i wtargnął do Marylandu, ale musiał się cofnąć przed przeważającemi siłami. D. 13 grud. 1862 zaatakowany przez ßurnside’a pod Fredericksburgiem, przyprawił go o dotkliwe straty; d. 2 — 5 maja 1863 na czele armii 58-tysięcznej stawił czoło 125 tysiącom federalistów nad rzeką Rapahannock i pod Chancellorsville i zadał im porażkę. Powtórnie przeprawiwszy się przez rz. Potomak, wpadł do Pensylwanii, ale pobity przez Mea-de’a pod Gettysburgiem, musiał cofnąć się za rzekę, co uczynił w zupełnym porządku. W bitwie tej liczebność armii federalnej wynosiła 80 000 ludzi; straty—23 000; po stronie konfederatów walczyło 75 000 ludzi; padło 25 000. Bitwa pod Gettysburgiem miała decydujące znaczenie, gdyż wykazała przewagę Północy, na stronę której odtąd szala zwycięstwa stanowczo się przechyliła. W dalszym ciągu wojny L. poprzestawać musiał na obronie swych pozycyi, ale talent jego wojskowy w wojnie obronnej niemniej zajaśniał jak w zaczepnej. Mając przeciwko sobie z jednej strony nowego wodza naczelnego Północy, Granta, z drugiej — Sheridana, który dokonał słynnego marszu przez Georgię, L. cofał się, staczając nieustanne bitwy, w których jego armia topniała, podczas gdy armia przeciwników ciągle otrzymywała posiłki. 11-ście miesięcy trwała ta nierówna walka; wreszcie 9 kwiet. 1865 L., znalazłszy się wobec przeważających sił federalistów, złożył broń przed Grantem pod Appomatox. Warunki kapitulacyi były niezwykłe: Grant zażądał od konfederatów tylko złożenia broni i zaprzestania kroków wojennych, poczem pozwolono im odejść, pozostawiając im nawet konie. L. powrócił do życia prywatnego, otoczony powszechnym szacunkiem za męstwo i szlachetność charakteru. Zrujnowany skutkiem konfiskaty jego majątku przez rząd, odrzucał proponowane mu przez przyjaciół i wielbicieli posady z bogatem uposażeniem, przyjął tylko urząd prezesa Washington College w Lexingtonie. Tam spędził resztę żywota swego i tam umarł. —L i t e r.: Grasset „La guère de sécession 1861—65“; Cooke „Life of gen. L.“ (N.-Y. 1871, nowe wyd. 1887); Jones „Personal réminiscences of Robert E. L.“ (N.-Y. 1874); Lee Childe „Life and campaigns of gen. R. E. L.“ (Lond. 1875); „Memoirs of gen. Robert Edward L.“ (Lond. 1886); Fitz Hugh Lee „General L.“ (N.-Y. 1894).

Encykl, Powsz. llustr. Ser. I T. XL111, Zesz 338b.

Lee Robert (* w Melrose w r. 1793 — f w Surbiton Hill d. 6 lut, 1877położnik a przytem anatom i fizyolog znakomity. Dyplom doktorski osiągnął w Edynburgu w r, 1814, poczem został asystentem w tamtejszej Royal Infirmary; w r. 1817 przybył do Londynu, skąd w celach naukowych udał się do Paryża. W r. 1823, zajął się wykonawstwem położnictwa. W r. 1827 został lekarzem Lying In Hospital, gdzie zaczął wykładać położnictwo. W r. 1834 mianowany Professor Begius położnictwa w Glasgowie, ustąpiwszy z katedry, powrócił do Londynu, gdzie objął wykłady położnictwa w szpitalu św. .lerzego i nauczał do r. 1866. W r. 1875 porzucił wykonawstwo. Prace: „Researches on the pathology and treatment of some of the most important diseases of women“ (Londyn 1833; przekł. niem. Hannower 1834); „Elements of midwifery in-cluding the history and treatment of diseasfes of women and children“ (Londyn 1837); „Pa-thological observations on the diseases of the utérus etc.“ (tamże 1840 — 1849, 2-e części), ,,Clinical midwifery eto.“ (tamże 1842); „Lectures on the theory and practice of midwifery etc.“ (tamże 1844) i „A treatise on hysteria“

Pr J. P.

character“ (Lond. 1887).

Leeds, m-sto w Anglii, w hrabstwie York, położone w malowniczej i żyznej okolicy po obu brzegach rz. Aire. L, łącznie z przedmieściami liczyło w r. 1901—428 968 m-ców (206 065 męż. i 222 903 kob.); przyrost ludności za okres 10-letni 1891 —1901 wynosił 16.7 Pod względem zaludnienia L. zajmuje

5-te miejsce wśród miast angielskich. Liczne linie Kolejowe krzyżują się tu na 3-ch dworcach.

rol II—kartę, która dotąd zachowała swą siłę. Będąc już w w. XVII siedzibą przemysłu wełnianego, L. liczyło wówczas zaledwie 7 000 m-ców, w r. 1775 — 17 000, a w r. 1851 —172 000. Nadzwyczaj szybki wzrost m-sta rozpoczął się

Ważne znaczenie dla handlu posiada kanał L.

—L i v e rp o o 1 (ob.). L., środowisko angielskiego przemysłu wełnianego i handlu sukienniczego,

lir.

Leeds-Liverpoolski kanał, jeden z najwspanialszych w Anglii, łączy m-stj Leeds (ob.) z Liverpoolem (ob.j oraz rz. Aire z rz. Mersey; długość 210 kim., szerokość 12 m., głębokość 1.5 m. Zbudowany w 1. 1770—1816,

prowadzi handel wszechświatowy, zwłaszcza z z chwilą zaprowadzenia machin, kontynentem Europy,z Australią, Chinami, Ameryką plncną i płdnwą. Ważny jest także handel surowem żelazem i stalą, Okrąg przemysłowy obejmuje na zachód m-sta: Shipley, Keighley,

Bradford, Halifax, Huddersfield i in. Tutaj

Hr.

miasto przylega do miasta, fabryka do fabryki, kosztował 2 mil. funt. sterl.

Leemans Konrad, archeolog holenderski

Lugduni Batavi“ (tamże 1843); „Mémoires sur la peinture des anciens“ (tamże 1854); „Bou-rou-Boudor“ (1873).    st- Db-

Leer (L. in Ostfriesland), m-sto p-we

Ledy, w żyznej okolicy, punkt węzłowy linii kolejowych Münster - Emden, i Brema - Neu-schanz; sąd, komora celna, urząd żeglugi; liczne konsulaty; giełda i izba handlowa; przystań z własną flotą handlową; przedmioty handlu: zboże, towary kolonialne, płody ziemi, masło, ser, drzewo, bydło rogate i konie; corocznie 36 targów bydła rogatego i 4 targi końskie; przemysł reprezentują: warsztaty okrętowe, lejnie żelaza, fabryka machin, produkcya likieru, mydła, oleju, tytoniu i cygar, piwa, mąki i t. p. Gimnazyum realne (połączone z filologicznem), król. szkoła żeglugi, wyższa szkoła żeńska z seminaryum dla nauczycielek; 2 szpitale; oświetlenie gazowe i wodociągi. Loża wolnomularska; Kśły: reformowany, luterski, katolicki i mennonitów; synagoga; ratusz z piękną salą, kilka starych budowli, jak Harder-wykenburg (z r. 1 500), Hanenburg (z XVII w.); ok. 12 000 m-ców (ok. 1000 katolików). Wiecie ożywiona komunikacya okrętowa z miejscami kąpielowemi Borkum i Norderney. Po-blizki pagórek Plitenberg (25 m. wys.), sztucznie usypany, prawdopodobnie z czasów pogańskich. Przy uściu Ledy do Ems leży wieś (dawniej warownia) Le er ort z 300 m-cami (przeważnie lotsmani i rybacy).

Leersia, rodzaj trawy z jedynym gatunkiem L. oryzoides Sw. (Phalaris oryzoides L., Oryza clandestina A. Br.), Zamokrzyca łąko-wa. Należy do podrodziny Phalaridae. Cechy: kłoski w wiechę rozpierzchłą zebrane; każdy kłosek składa się z jednego, z boku spłaszczonego kwiatka o 3 lub 6, a czasami tylko o jednym pręciku; cewki dwie włoskami pokryte; plew brak; łodyga prosto stojąca lub kolankowato zgięta, liśćmi bardzo ostremi po brzegach po-

Inne gałęzie przemysłu: przędzalnie lnu, bawełny, fabryki żelaza i wyrobów żelaznych (* 1809 w Zalt-Bommel), dyrektor muzeum w Lej-(obejmujące wszystkie gałęzie tej produkcyi), dzie, zasłynął jako powaga w sprawie starożytno-machin, przetworów chemicznych, tytoniu, fa- ści egipskich. Napisał m. in. „Hierogliphica Hora-brykacya odzieży, zwłaszcza czapek i konfekcyi pollona“ (Lejda 1835)-, „Monuments égyptiens damskiej, wyrób obuwia, garbarnie, huty szklą- du Musée des antiques de Leyde“ (tamże 1835); ne, papiernie, garncarnie i in. Dawna część „Monuments égyptiens portant des légendes m’-sta jest nędznie zabudowana, ma ciasne I royales“ (tamże 1828); „Papyri graeci musaei i ciemne ulice, na nowszej — obszerne ulice i place, oraz sporo pięknych gmachów. Wzdłuż wybrzeża rz. Aire, przez którą prowadzą 2 mosty łańcuchowe, 3 kamienne i 2 żelazne, ciągnie się główna ulica Briggate z najpiękniej- w Prusiech, reg. Aurich (ob.), w pobliżu rz. szemi sklepami. Przy ul. Wellingtona mieszczą się główne składy towarów. Fabryki leżą przeważnie w pobliżu rzeki. Najpiękniejsze gmachy: ratusz (zbud. w 1. 1853—58 w stylu późnego renesansu), przed którym wznosi się pomnik Wellingtona (dłuta Marochetti’ego), nowy pałac sprawiedliwości (New Courthouse) z więzieniem, okazałe sukiennice, bazar, hale targowe, giełda, wspaniały szpital w stylu lombardzko-gotyckim (General lnfirmary), ukończony w r. 1867, dzieło Gilberta Scotta; liczne kościoły anglikańskie (St. John Church z r.

Hr

1634, św. Piotra i in.) oraz wszelkich sekt, liczne kaplice, m. in. Mili Hill Chapel, w której kazał niegdyś Priestley, 2 synagogi. Zakłady naukowe: Yorkshire College (oddział Victoria University w Manchesterze) — wyższa szkoła techniczna, gimnazyum (Grammar School), 3 seminarya duchowne (anglikańskie, katolickie i weslejańskie); biblioteka publiczna (100 000 tomów) ze zbiorami sztuki, dawna biblioteka, założona przez Priestleya (75 000

tom.), instytut literacko-filozoficzny z muzeum, kilka teatrów, m. in. Grand Theatre. Wielkie banki: filia banku angielskiego, Leeds Joint Stock Banking Company, Yorkshire Bank Comp. i in. Miasto ma 2 wielkie parki, zaopatrywane w wodę przez wspaniałe zbiorniki. L. wybiera 5 posłów do parlamentu. W pobliżu m-sta leżą zwaliska opactwa cystersów Kirkstall.—

Początek m-sta sięga epoki rzymskiej. Dawna jego nazwa Loi dis jest pochodzenia anglosaskiego. Zamek warowny tutejszy oblegany był przez króla Stefana w r. 1139. W r.

1399 więziony był w nim Ryszard II. W w.

XVI powstały tu pierwsze pracownie rękodzielnicze. Karol I nadał m-stu przywileje; Ka

gach Raby.

Leeuw Albert zwany Elbertus Leoni-n u s, prawnik i mąż stanu niderlandzki (* w Bommel w 1519 r. — f w Arnhem 1598). Uczeń Macropodiusa w Utrechcie, Breidenbacha w Emmerich i Piotra Nanninga w kolegium w Lovanium, w 1550 r. doktor praw, był tamże długoletnim profesorem prawa cywilnego. Słynny z gruntownej nauki i podniosłości charakteru, w r. 1579, potępiając srogość Filipa II, porzucił urzędy i schronił się do Hollandyi. L. przyczynił się do uspokojenia rozruchów w Gandawie i na południu, wyczerpując wszelkie środki łagodzące. W Hollandyi przyjął zasady kalwinizmu. Posłował przy dworach Henryka III-go franc, i Elżbiety augielskiej. Wybitniejsze dzieła: „Emendationum sive observatio-num libri septem“ (Arnhem 1610); „Dissertatio de Trapezitis (bankierzy) Belgii vulgo Lombar-

Br. J

Hr.

St. Ub,

kryta. Trawa trwała o kłączu włóknistym, kępiastym. Występuje gromadnie w łachach rzek i płytkich stawach. Przytrafia się gdzie niegdzie po całej Europie, Azyi, Ameryce i A-fryce płc. U nas rośnie nad brzegami Wieprza i Pilicy, w okolicach Suchedniowa, Lublina, Hrubieszowa, Sandomierza, koło Warszawy (Łazienki, Wilanów), Częstochowy, Międzyrzeca, w Galicyi zaś w okolicach Żywca i po brze-

Dr J. Trz.

dis“ (Leyda 1640).

Leeuvarden, stolica Fryzyi hollenderskiej, ob. L e u w a r d e n.

Leeuwenhoeck Antoni Jan, przyrodnik holenderski, odkrywca wymoczków (* 24 paźdz. 1632 w Delft,— f 26 sierp. 1723 tamże). Początkowo pracował jako buchalter i kasyer w jednej z firm sukienniczych w Amsterdamie, lecz porzucił swe zajęcie i wrócił do miasta rodzinnego (1654), gdzie oddał się ulubionym studyom, zwłaszcza badaniom przy pomocy mikroskopu. A posiadał niezwykłą zręczność w budowaniu i używaniu swych prostych, lecz znacznie powiększających mikroskopów (zbudował ich około 200). Samouk bez pojęcia o metodzie naukowej, L. badał wszystko, co mu wpadało pod rękę, i każde przypadkowe spostrzeżenie doprowadzało go do najdziwaczniejszych wniosków; wynagradzał to wszakże pracowitością i sumiennością. Znając tylko język hollen-derski, podczas gdy wyłącznym językiem uczonych była za jego czasów łacina, musiał, ze znaczną stratą czasu i pracy przyswajać sobie wiadomości, które mógłby był czerpać łatwiej i dokładniej z innych źródeł. Przez długi czas wyniki badań L-a były znane tylko szczupłej garstce przyjaciół w jego mieście rodzinuem, i wiadomość o nich przeniknęła do szerszych kół dopiero w r. 1673, kiedy przyjaciel jego de Graaf (ob.), odkrywca pęcherzyków Graafa w jajniku, przesłał wyniki niektórych jego odkryć T-stwu Król. w Londynie. Odtąd L. był jednym z najczynniejszych spółpracowni-ków wydawanych przez to T-stwo „Philosophical

Transactions“. L. pierwszy spostrzegł krążenie krwi w naczyniach włoskowatych ogona kijanki - żaby, odkrył ciałka krwi (widział je przed nim już pono Malpighi (ob.), lecz uznawał za kulki tłuszczowe). Badania L-a nad naczyniami włoskowatemi stanowią uzupełnienie teoryi Wił. Harvey’a (ob.). L. odkrył poprzeczne prążkowanie mięśni, bezpłciowe rozmnażanie się hydr (ob) za pomocą pączkowania, budowę fasetkową (franc. taille à facette) w brylantach oka owadów (ob. Oko, ser. II, t. IV, str. 1018, łam

2-gi i str. 1019, łam 1-szy), naczynia spiralne, drabinkowe i kropkowane u roślin (opisał także różnicę w budowie grup jedno-i dwuliście-niowych) i t. p. i słusznie poczytanym być może (obok Grew’a i Malpighi’ego) za jednego z twórców anatomii roślin. Najdonioślejszem wszakże odkryciem L-a było odkrycie wymoczków (ob.), jakkolwiek niewyzyskane przezeń naukowo. L. badał także ciałka nasienne samcze (ob. Samiec i samica), odkryte w r. 1677 i przedstawione mu przez Jana Hama (ob.), którego później energicznie bronił przeciw uroszczeniom Hartsoekera (ob.), chcącego przywłaszczyć sobie sławę tego niezmiernie ważnego odkrycia. Prace L-a wydane zostały pod tyt.: „Sendbiieven, ontledingen en ontkelkin-gen, ondervindingen en beschouwingen“ Leyda i Delft 1685 —1718, 7 t.; toż po łacinie pod tyt.: „Opera omnia s. Arcana naturae ope exactissi-morum microscoporum detecta“ (tamże 1715— 22, 7 t.) i po angielsku w skróceniu (Londyn 1798—1801, 4 t.). W r. 1875 umieszczono tablicę pamiątkową na domu, w którym urodził się L. (w Delft). — Haaxman „Antonius van L.“ (Leyda 1875).

Lefaucheux Kazimierz (* 1802 —f 1852), fabrykant broni w Paryżu. Wynalazł wr 1825 odtylcowy system broni myśliwskiej, używanej do dziś dnia, oraz zastosował go do rewolweru, noszącego jego nazwisko.

Lefebvre (Lefèvre) Tanneg ui, filolog francuzki, humanista znany p. n. Tanquil Faber, Le Febvre (* 1615 w Caen, — f 1672 w prowincyi Touraine). Samouk w zakresie greczyzny, uzyskał protekcyę kard. Richelieu’go, który dał mu posadę zawiadującego drukarnią Luwru, z pensyą 2000 liwrów. Po objęciu rządów przez Mazariuiego L„ usunięty, musiał z nędzy sprzedać swoją bibliotekę. Katolik z pochodzenia, przyjął protestantyzm i uzyskał katedrę w akademii w Saumur. Stamtąd we* zwano go na katedrę do Heidelberga, lecz zapadł na zdrowiu z przepracowania się umysłowego i zmarł przed objęciem stanowiska. Dzieci jego, również zyskały imię w nauce: córka—jako M-me Anne Dacier—słynna z erudycyi humanistycznej (ob.); syn, zrazu pastor szwajcarski, po powrocie na łono Kościoła, dał się poznać jako wybitny matematyk i przeciwnik poezyi, którą właśnie studyował jego ojciec..

K. A.

Lefébure Eugeniusz, egiptolog francuzki, (*    1838 w Prunoy (départ. Yonne),

cent (maître des conférences) w Szkole wyższej w Algierze. Poprzednio był docentem fakultetu w Lyonie i kierownikiem misyi archeologicznej w Kairze. Przeważnie poświęcał się zagadnieniom mitologii egipskiej; napisał m. in. „Livre des morts“ (1873); „Sur Oziris“ (1874); „L’Egypte ancienne“ (1879); „Cham et Adam égyptien“ (1887); „Sur le chapitre XV du Todten-buch“ (1868 —1874); ,,Les Prites égyptiens“ (1890). Wydawnictwa archeologiczne: „Tombeau de Séti I-er et de Ramsès IV“ (1886) i in.

(1890).

A. Ł.

A. Pol

gnan.

J li

L. ojciec napisał m. in.: „Epistolae criticae“ (2 t., Saumur 1659-65); ,,Les vies des poètes grecs, tamże, 1665; ,,Méthode pour commencer les humanités grecques et latines“ (Saumur 1672). Wydał z komentarzami (i tłumaczeniami łacińskiemi) cały szereg pisarzy greckich (Ana-kreonta, Arystofanesa, Lucyana, Safony) i rzymskich.

do-

K. A.

Lefébure Leon Albert, polityk francuzki (* 1838 w dep. Górnego Renu). Bouapartysta, był deputowanym w 1. 1851 — 1869. Po wojnie frau-cuzko-pruskiej pozostał obywatelem francuzkim i reprezentował w Izbie departament Sekwany (w 1871 r.). W 1873 r. został podsekretarzem w ministeryum finansów w drugim gabinecie hr. de Broglie. Był współpracownikiem dzienników. Napisał: „Etude sur l’Allemagne nouvelle“ (1872); „Etude sur l’économie rurale de l’Alsace“ (1869); a wspólnie z Tisserand’em ,,Les Questions vitales“ (1876); „La Science pénitentiaire au congrès de Stockholm“ (1880); wspólnie z F. Desportes’em „La Renaissance religieuse en France“ (1886); „le Devoir Social“

St. Db.

Lefébure de Fourcy Ludwik Stefan, matematyk franc. (* 26 Sierp. 1785 na S. Domingo [Haiti] — f 12 Marca 1869 w Paryżu), wychowaniec Szkoły politechnicznej w Paryżu; służył w artyleryi i marynarce, następnie był egzaminatorem w Szkole politechnicznej, od r. zaś 1838 profesorem w Wydziale nauk ścisłych. Opracował doskonałe podręczniki: „Leçons d’Al-gèbre“ (1826, liczne wyd.), „L. de Géométrie analytique“ (1827, wyd. 10-e 1881), „Traité de Géométrie descriptive“ 1829, wyd. 8-e 1881), które cieszyły się wielką wziętością. Jego geo-metryę wykreślną w r. 1849 i trygonometryę w r. 1850 przełożył na polski A. Bernhard; w r. 1836 na jego podręczniku oparł swą trygonometrę ks. F. Kasterski.

Lefébure-Wély Ludwik Alfred (* 13 list. 1817 —f 31 grud. 1869 w Paryżu), znakomity wirtuoz na organach, oraz kompozytor. Posiadał wybitny talent improwizatorski. Jako kompozytor uprawiał prawie wszystkie formy muzyczne (opery, msze, kantaty, symfonie i t. d.); ze wszystkich wszakże jego utworów jedna tylko kompozycya fortepianowa bez wartości: ,,Les cloches du monastère“ obiegła cały świat, rywalizując, z rożnem powodzeniem, z „Przebudzeniem się lwa“ Kątskiego i „Modlitwą dziewicy“ Bądarzewskiej.

Le Febvre Klaudyusz, malarz trancuski (* 1632—f 1675). Uczeń Le Sueur’a i Le Bruna, odznaczył się jako portrecista: dzięki poparciu Colberta został wezwauy na dwór Ludwika XIV, gdzie polecono mu zrobić portrety króla i jego rodziny. Najlepsze portrety: Henryki angielskiej, panny de La Vallière i pań: de Montespan, de Sévigné i de Gri-

St. Db.

Lefebvre Piotr Franciszek Józef, książę Gdański, marszałek Francyi (* w Ruf-fach 20 paźdz. 1755—f w Paryżu 14 wrześ. 1820). W r. 1789 był sierżantem w gwardyi francuskiej, podczas Wielkiej Rewolucyi wypłynął na szerszą widownię. W ruchach paryskich odznaczył się zarówno przez swą e-nergię jak i humanitarność. Należąc do armii mozelskiej, w ciągu kilku miesięcy posunął się ze stopnia kapitana na stopień generała dywizyi. Dowodził naprzód przednią strażą armii reńskiej i mozelskiej, potem przeszedł do armii Sambry i Mozy, wespół z Jourdanem stoczył około 20 bitew z Austryakami w r. 1794 (Fleurus) i 1796 (Altenkirchen). Po śmierci generała Hoche’a objął po nim tymczasowo dowództwo, a w armii Dunajskiej otrzymał ranę w bitwie pod Stokach (1799), powróciwszy do Francyi, stanął na czele 17-ej dywizyi wojskowej w Paryżu; a powodując się jedynie ślepem posłuszeństwem i subordynacyą wojskową, udzielił energicznego poparcia Napoleonowi Bonapartemu w zamachu stanu 18 i 19 Brumaire’a. Mianowany senatorem w 1800 o-trzymał godność marszałka Francyi za cesarstwa w r. 1804. Uczestniczył następnie we wszystkich kampaniach Napoleona. W bitwie pod Jeną dowodził pieszą gwardyą cesarską, po Iławie (Eylau) otrzymał rozkaz oblężenia Gdańska, zajętego przez Kalkreutha. Po kapitula-cyi Gdańska (26 maja 1807) mianowany 10 września 1808 księciem Gdańskim. W wojnie hiszpańskiej dowodził 4-tn korpusem armii, w kampanii austryackiej 1809 przyczynił się do zwycięstw pod Eukmühl i Wagram. W wyprawie 1812 r. uczestniczył na czele gwardyi cesarskiej, a pozostając wiernym Napoleonowi do końca, brał udział w bitwach pod Montmi-rail, Arcis-sur-Aube, Champaubert. Za pierwszej Restauracyi przez Ludwika XVIII mianowany członkiem Izby parów, zachował parostwo za monarchii grudniowej, ale utracił za powtórnej Restauracyi, wszedł jednak do izby wyższej za rozkazem królewskim w r. 1819. Będąc synem ubogiego młynarza, na swem Wysokiem stanowisku zachował pewną rubasz-ność i prostotę, a pochodzeniem swem lubił się chlubić.

St Db.

St. Db.

Lalaing“.

Hr.

1833 — f w młody adwokat był

Lefebvre Juliusz, polityk francuski. (Daty urodzenia i śmierci nie znane). Lekarz w Pontivy, w r. 1793 był wybrany do Konwencyi; wspólnie z Lidon’em i Tellier’em otrzymał misyę zapewnienia swobodnego przewozu zboża. Podczas procesu Ludwika XVI głosował za zamknięciem w twierdzy i za zwłoką. Zagrożony więzieniem, ukrywał się w okolicach Tours. Do konwencyi powrócił po upadku Góry i był członkiem komitetu kolonii. Wysłany do Belgii, pozostawał tam przez kilka miesięcy w sprawie przyłączenia tego kraju do Francyi. Był do 1798 członkiem Rady Starszych. Dalsze losy jego nie wiadome.

Lefebvre-Desnouettes Karol fu., wojskowy francuski (* 1773—f podczas rozbicia się okrętu 22 kwiet. 1822 r.). Wstąpiwszy do wojska jako ochotnik w 1792, brał udział w wojnach republiki, a w 1798 jako kapitan został adjutan-tem Bonapartego, któremu towarzyszył podczas kampanii włoskiej. Odznaczył się pod Maren-go, jako pułkownik pod Austerlitz i w kampaniach 1806 i 1807 w Brusach i w Polsce. W r. 1808 został generałem brygady i otrzymał tytuł hrabiego. W kampanii hiszpańskiej odznaczył się pod Tudelą, pod Benavente został jeńcem angielskim. W r. 1811 udało mu się ujść z Anglii; w kampanii 1812 r. był dowódcą dywizyi lansyerów polskich. W r. 1814 walczył pod Brienne, La Ro-thière, Montmirail i Vauxchamps. Na wieść o ucieczce Napoleona z Elby połączył się z nim i jako par Francyi dowodził dywizyą lekkiej kawaleryi gwardyi pod Fleurus i pod Waterloo. Po upadku Cesarstwa, uchodząc przed aresztowaniem, udał się do Stanów Zjednoczonych, a tymczasem sąd wojenny skazał go zaocznie na karę śmierci. W Stanach Zjednoczonych otrzymał obszar ziemi w Alabama, gdzie zajmował się rolnictwem. Po kilku latach tęsknota za krajem skłoniła go do poproszenia Ludwika XVIII o pozwolenie na powrót. Pozwolenie to L. otrzymał, o kręt jednak, na którym wracał, rozbił się na brzegach Irlandyi.

Le Fèvre Jan, bardziej znany pod imieniem Toison d’or, kronikarz burgundzki (* w Abbeville 1395 lub 96 r. — f w Bruges 1468). W r. 1415 w służbie ks. Bur-gundyi walczył po stronie angielskiej, w 1430 r. Filip Dobry wysłał go do Rouen w misyi dyplomatycznej do Henryka VI angielskiego. Był jednym z najwybitniejszych przedstawicieli rycerstwa ówczesnego, brał udział w wielu turniejach, a dzięki znajomości historyi różnych rodów głos jego w sprawach heraldycznych rozstrzygał. Kronikę zaczął pisać w 67-ym roku życia i doprowadził ją od 1408 do r. 1436; pierwsza część (okres 1411 —1422) jest miejscami kopią z kroniki Monstrelefa; lata 1428 — 36 są pracą oryginalną. Część kroniki jego wydał Le Laboureur w „Histoire de Charles VI“ (Paryż

1663). całą zaś Buchon w „Collection des Chroniques Nationales“ (T. VII—VIII). Przypisują mu również „Traité des hérauts d’armes“; „Traité des brisures“ (herald.) jak również współudział w „Livre des faits de Jacques de

St. Db.

Le Fèvre Jan, astronom franc. (* koło r. 1650 w Lisieux [Calvados] —f 1706 w Paryżu); za młodu był tkaczem, gorliwie się jednak oddawał astronomii i matematyce, i dzięki temu zwrócił na siebie uwagę Picarda, który w r. 1682 wezwał go do Paryża do współpracowni-ctwa w czas. „Connaissance des temps“. W Akademii, do której wszedł niezwłocznie, poznał się z Lahirem, z którym przedsięwziął parę prac wspólnych; niezgodność jednak usposobień, może i zazdrość Lahire’a, rozdzieliła ich wkrótce i prawdopodobnie przyczyniła się do wydalenia L-a z Akademii w r. 1701.—L. założył w Paryżu pracownię narzędzi matematycznych p. f. „Pod dwoma globusami“, w której sporządził swego pomysłu plauisfer (1702) i mikrometr (1705). Opracował kalendarz na 1. 1700—1750 i efemerydy na 1684—85 (pora. w „Conn. des temps“). Szczegółowy życiorys opracował A. Tissot (1872).

Le Fèvre Mikołaj, chemik francuski (I 1674 w Londynie). Po ukończeniu studyów w Akademii protestanckiej w Sedanie został demonstratorem u Valiota, profesora chemii w „Jardin du roi“. Powołany w r. 1664 przez Karola II do Anglii, objął kierunek laborato-ryum pałacowego i został członkiem świeżo założonego T-stwa Królewskiego. Zręczny i sumienny manipulator, L. F. był jednym z pierwszych chemików, godnych tego imienia. Jego książka „Chimie théorique et pratique“ (Paryż 1660, 2 t.', przełożona na trzy języki, którą Lenglet du Fresuoy i Dumoustier wydali w 5-tem wyd. p. t. „Cours de chimie“, t-że 1751, 5 t.), jest rzeczy wistem dziełem nauko-wem, nie zaś stekiem przepisów i recept, jak większość prac chemicznych z owej epoki. L. odkrył octan rtęciowy w kształcie białych kryształów, badał własności licznych ciał chemicznych, pierwszy podał i sformułował prawo roztworów nasyconych. L. przełożył na francuski „Religio medici“ T. Browne’a (Haaga 1688).—Por. J. B. Dumas: „Leęons sur la philosophie chimique“ (Paryż 1837).

Lefèvre Franciszek Ernest, mąż stanu francuski (* w Hawrze Paryżu 1889). Jako

współpracownikiem dziennika „Rappel“ i prowadził energiczną kampanię przeciw Cesarstwu. W r. 1875 został członkiem, a w r. 1879 prezydentem rady municypalnej Paryża, w r. 1881 wszedł po raz pierwszy do izby ua liście radykalnej. Tam występował przeciw bulanżyzmowi i był kilkakrotnie wiceprezydentem izby. Napisał: ,,Des Légistes et de leur

ryż 1859).

T,. K.

x-y.

St. Db.

St. Db.

I,. J

influence au XII-e et au XIII-e siècle (Past. m>.

Lefèvre Andrzej, pisarz francuski (* 1834). Uczeń Szkoły „des chartes, urzędnik archiwów, początkowo pracował na polu historycznem: „Les finances de la Champagne aux XIII et XIV s.“ (Paryż 1857); „Les Finances particulières de Napoléon III“ (1868). L. wchodził w skład ko-misyi, której powierzono zbadanie papierów znalezionych w Tuileries. Później przerzucił się do dziejów kultury; w tej dziedzinie prace główniejsze: „L’Homme à travers les âges“ (1880); „La Renaissance du matérialisme“ (1881); zwłaszcza zaś „Les Races et les langues“ (1892). L. pisywał i utwory poetyckie, zajmował się krytyką („Essais de critique générale“ 1877, 2 t.), brał znaczny udział w ruchu wol-nomyślnym i radykalnym (należy do liczby założycieli pism „Libre pensée“ i „Pensée nouvelle“). Wykłada w szkole antropologicznej im.

P. Broca.

Lefèvre Edward, przyrodnik francuski (* 1839 — f 1874). Jeszcze w młodości z zamiłowaniem studyował botanikę. Jako urzędnik kolonii w Kochinchinie ułożył wspaniałą kolekcyę roślin. Wkrótce potem zajął się entomologią, a specyalnie dwiema grupami rodziny Chrysomelidów. Wyniki swych badań ogłosił w ,,Annal, né la Soc. entomologique“ (1872). Najważniejszą pracą L-a jest „Catalogue raisonné des Eumolpides du monde entier“ (Liège 1885). Inne swe prace ogłaszał w rocznikach t-stw entomologicznych.

Lefèvre-Deumier J u 1 i u s z, pisarz francuski (* 1797—f 1857). Młodzieńczy poemat „l’Univers“ i tragedye „PExile vengeur“, „Richard III“ i „Les Mexicains“ miały powodzenie tylko w gronie najbliższych przyjaciół L-a, jak i uastępne utwory. W r. 1831 udał się

L.    do Polski i brał udział w powstaniu. Odznaczył się w kilku bitwach, był ranny, a po upadku Warszawy przez rok więziony w Austryi. Po powrocie do Paryża napisał parę rzeczy, również obojętnie przyjętych. Odziedziczywszy spadek, który rychło roztrwonił, otworzył salon uczęszczany przez wybitnych ówczesnych przedstawicieli sztuki literatury i nabył wkrótce na własność (wspólnie z A- Hous-saye’m) pismo „l’Artiste“, a od 1848 r. był współpracownikiem „La Patrie“ i „Le Bien public“, gdzie niebawem zjednał sobie opinię zdolnego krytyka. Zwrócił na siebie uwagę Napoleona III, który mianował go swym sekretarzem, a w 1852 r. bibliotekarzem Tuileryów.

M.    in. napisał: „Lettre à Louis Napoléon Bo

naparte“ (1848); „Projet d’organisation morale et pratique du droit à Passistance“ (1849); „Célébrités d'autrefois“ (1854); „Oehlenslaeger, le poète national du Danemark“ (1854); „Victoria Colonna“ (1856). Żona, Mar y a Ludwika Roulleaux du Gage (* 1819), była zdolną malarką i rzeźbiarką.    st Łb-

Le Fèvre d'Etaples Jakób, ob. Faber Jakób Stapulensis.

Lefèvre - Pontalis Germain Antonin, francuski mąż stanu (* 1830). Współpracownik ,,Journal des Débats“ i „Revue des deux Mondes“, wybrany został na posła do I-zby 1869 r. W izbie głosował przeciw wojnie pruskiej. Za rzeczypospołitej zasiadał na prawicy i był jednym z wybitniejszych jej mówców. Napisał: „La Hollande au XVII siècle“ (1864); „Vingt Années de république parlementaire“ (1884); ,,Jean de Witt“ (1884). Brat jego, Amadeusz (* 1833), adwokat, redaktor ,,Revue des deux Mondes“, w Izbie należał do większości klerykalnej.

Leffler Anna Karolina, księżna Cajanello, poetka szwedzka, ob. E d g r e n.

Le F1Ô Adolf Karol, generał francuski (* 1804—f 1887). Uczeń szkoły w St.-Cyr, brał udział 1830—48 w wyprawach do Afryki, gdzie też dosłużył się stopnia generała. Po re-wolucyi lutowej był przez rok posłem w Petersburgu. Jako członek Zgromadzenia narodowego zasiadał na prawicy, a obrany ponownie o-świadczył się za monarchią, lecz zwalczał politykę ks. Napoleona, co spowodowało jego aresztowanie (1851) i wygnanie z Fraucyi aż do

r. 1857. Po rewolucyi 4 września 1870 został ministrem wojny; Thiers zatrzymał go nadal na tern stanowisku. Po upadku Komuny mianowany am- * basadorem w Petersburgu 1871 — 79, gdzie cieszył się względami Aleksandra II i starał się zobojętnić wpływy Bismarcka, który w 1875

r. chciał wywołać nową wojnę francusko-niemiecką.

Lefort Karol (* 1771-t 1831), nauczyciel w liceum krzemienieckiem. Kształcił się w seminaryum francuskiem w Berlinie, następnie uczęszczał na uniwersytet w Halli; sprowadzony w 1809 r. przez Czackiego, nauczał jęz. francuskiego w klasach licealnyeh. Był bardzo dobrym człowiekiem i uczył umiejętnie, ale nie umiał nadać sobie powagi, przeto nie przynosił należytej korzyści, gdyż często uczniom cała lekcya schodziła na swywoli, której L. nie umiał poskromić. Zmarł w Krzemieńcu przed zamknięciem liceum. Wydał podręcznik:

Grammaire française pour l'instruction des jeunes gens“ (Krzemieniec 1812). Estreicher (II 558) mylnie nazywa go Janem Mikołajem.

Lefort: 1) Franciszek Jakób, generał i admirał rossyjski, ulubieniec Piotra I (* 1653 w Genewie —f 1699 w Moskwie). Pochodził z rodziny szkockiej, osiadłej w Piemoncie, później w Szwajcaryi, gdzie ojciec jego Jakób, zamożny kupiec, był członkiem Wielkiej Rady w Genewie. Przeznaczony przez ojca do zawodu handlowego w Marsylii, rzucił wkrótce pracę i zaciągnął się do gwardyi szwajcarskiej we Francyi, lecz po pojedynku zamknął do Hollandyi (1674), gdzie odznaczył się w akcyi

Hr.

wojennej przeciw Francuzom. W r. 1675 udał się do Moskwy, gdzie zyskał wpływ w kołach emigrantów. Po zaślubieniu Elżbiety Souhay (1678), siostry przyrodniej pierwszej żony Patryka Gordona (ob.), L. został przyjęty do armii w randze kapitana. Za regencyi Zofii (1682 — 89) cieszył się względami ks. Golicyna i brał udział w działaniach wojennych przeciw Tatarom i w obu wyprawach krymskich (1687 i 1689). Nie posiadając zdolności strategicznych ani dyplomatycznych, lecz tęgi rębacz i człowiek giętkiego umysłu i wesołego usposobienia, temi przymiotami, a zwłaszcza niezwykłą wytrzymałością w piciu trunków, L. zjednał sobie wielką przyjaźń Piotra, któremu ze swej strony był oddany całkowicie. Pod wpływem L-a i Gordona Piotr I powziął zamiar poznać dokładniej Europę i przeszczepić kulturę zachodnią na grunt moskiewski. Nieodłączny towarzysz i doradca cara we wszystkich jego przedsięwzięciach, L. uczestniczył w obu wyprawach azow-skich (1695 i 1696). W r. 1697 stał na czele wielkiego poselstwa do dworów europejskich. Na koszt cara urządził przy swem mieszkaniu w dzielnicy niemieckiej Moskwy olbrzymią salę, gdzie odbywały się huczne uczty i bale. —Por. Posselt „D. Gen. u. Adm. Franz L.“ (Franfurt u. M. 1866,    2 t.).- 2)

Piotr, baron, generał rossyjski, bratanek poprzedzającego (* 1676 w Genewie—f 1754). Wstąpił do służby moskiewskiej (1694) i był sekretarzem wielkiego poselstwa w r. 1697, na którego czele stał jego stryj. Po powrocie został dowódcą pułku niemieckiego, na którego czele brał udział w licznych bitwach. Po śmierci Franciszka L-a Piotr I przeniósł na bratanka przyjaźń, jaką żywił dla stryja. W randze generał-majora L. walczył przeciw Szwedom. Mianowany generał-lejte-nantem i wice-prezesem rady wojennej, towarzyszył Piotrowi do Turcyi i Finlandyi, walczył przeciw Persom (1722) i został gubernatorem astrachańskim. Katarzyna I mianowała go w

r. 1726 generałem naczelnym. W r. 1743 L. usunął się do swych posiadłości w Meklemburgii.

sądu.

Le Franc Marciu, poeta francuski (* w Normandyi ok. 1410—f zapewne w Rzymie około 1461). Był sekretarzem Amadeusza III, sabaudzkiego, późniejszego papieża Filipa V. Z dzieł jego znakomitsze są: „Le Champion des dames“ (napisane 1440 — 42); „1‘Estrif de Fortune et de Vertu“ (nap. 1447—48). Tłómaczył księgi Jeremiaszowe. Jego dzieła są ważnym przyczynkiem do badania obyczajów współczesnych, a pisał je w duchu wolnomyślnym (nie wierzy w wiedźmy), w obronie ciemiężonych.

Lefranc Bernard Edme, francuski mąż stanu (* 1809 — 1883). Brał czynny udział w walkach partyi demokratycznej przeciw monarchii lipcowej. Zasiadał w Zgroinadzentu Usta-wodawczem w r. 1848 i Prawodawczem 1849 (umiarkowany republikanin). Po zamachu stanu 2 grudnia praktykował jako adwokat w Paryżu i był kandydatem opozycyi do izby deputowanych, jednak bez powodzenia. Wybrany ale dopiero w r. 1871, w tymże roku został ministrem handlu i rolnictwa, a w 1872 roku objął tekę ministra spraw wewnętrz-

St. Db.

Lefranc Abel-Julian-Maurycy, historyk fraucuski (* 1863).- Po odbytych studyach w ojczyźnie, w Lipsku i Berlinie dostał zajęcie w bibliotece Mazariniego w Paryżu, potem był archiwistą w Archiwach Narodowych, wreszcie sekretarzem w ,,Collège de France“. Prace ważniejsze: „Histoire de la ville de Noyon et de ses institutions jusqu’à la fin du XIIl-e siècle“ („Bibliot. de Pécole des études“, Paryż 1887); „La jeunesse de Calvin“ (Paryż

1888); „Histoire du Collège de France“ (Paryż 1893).

Lefrançais Gustaw, członek Komuny Paryskiej (* w Angers 1826). Trudnił się nauczycielstwem, lecz po 1848 r, musiał działalność pedagogiczną przerwać. Wygnany po przewrocie grudniowym, wrócił dopiero 1859

St. Db.

Br. j.

nych.

Lefórt Paweł, krytyk francuski (* 1829).

Po ukońceniu nauk udał się do Hiszpanii, gdzie przez kilka lat studyował sztukę, a zwłaszcza malarstwo. Pierwsze prace jego o mistrzach hiszpańskich    wyszły w    ,,1‘Histoire    des Pein

tres“ Karola Bianca i zwróciły na L-a uwagę. Później wydał: „Essai d‘un catalogue de l'oeuvre gravé et litographié de Goya“ (1677);

„Velasquez“    w    zbiorze    „Artistes    célèbres“

(1888); „Murillo et ses élèves“ (1892); „Chefs d'oeuvre de Part au XIX siècle; la Peinture espagnole“ (1894). Jako inspektor sztuk pięknych organizował (1879 — 89) naukę rysunków w Algierze. Prace L-a i studya krytyczne odznaczają    się    głęboką    wiedzą i    trafnością    muny.    D.    26    marca    obrano    go    na    członka

j Rady    z    IV    okręgu    (Hôtel-de-Ville)    razem    z    Ar-

r., zamieszkał w Paryżu, gdzie dawał lekcye oraz pracował w banku. Po wydaniu prawa z r. 1868 został jednym z najczynniejszycli mówców publicznych. Stawiał bez powodzenia kandydaturę do Ciała Prawodawczego. Brał udział w Międzynarodówce, niezbyt wybitny. Po 4 września 1870 atakował ostro Rząd Obrony Narodowej i żądał ustanowienia Komuny. W ruchawce 31 paźdz. wysunął się naprzód (pierwszy się przecisnął poprzez szeregi strzelców bretońskich i na czele ludu wtargnął do Ratusza). Nazajutrz oddany za to pod sąd, a-resztowany d. 2 listopada i osadzony w Conciergerie, już 7 listop. obrany został, w odpowiedzi na to, na pomocnika mera XX okręgu, pozostawał jednak w więzieniu przez 4 jeszcze miesiące. Tam napisał i w postaci listów ogłosił w „Combat“ broszurę: „Le 31 octobre". Po wybuchu marcowym przyłączył się do Ko-

M. Ab.

St Db.

turem Arnould, Cléinence’m, Gérardine'm i A-mouroux, przyczem L. największą ilość (8 619) głosów dostał. W pracach Komuny brał czyn -ny udział. D. 9 kwietnia zaczął kierować zarządem IV okręgu. Zwolennik środków energicznych, należał jednak do t. z w. „mniejszości“, do przeciwników polityki blaukistowsko-jakobińskiej. Protestował przeciw utworzeniu Komitetu Ocalenia Publicznego i w wyborach nie uczestniczył, ostro wystąpił przeciw Gre-lier'owi z powodu barbarzyńskiej jego groźby względem mieszkańców ociągających się z powrotem do Paryża. Deklaracyę Mniejszości podpisał wraz z innymi. W razie rozdwojenia opinii w łonie Komuny uznawał za konieczne odwoływanie się do wyborców. Udało mu się ujść z życiem z pogromu. D. 31 sierpnia skazany przez Wersalczyków na śmierć, we wrześniu 1872 brał udział w kongresie Międzynarodówki w Hadze. Przebywał w Szwajcaryi, gdzie z Eudes'em i in. założył ,,Revanche'¹, zamkniętą w lutym 1872 r. W Neufchâtelu w r. 1871 wydał „Etude sur le mouvement communaliste à Paris, en 1871" mającą na celu, obok oceny wypadków tego roku ze stanowiska „mniejszości“, również i specyalne zadanie: rehabilitacyę Vermorela. Pracował L. w Jur-skiej Federacyi Międzynarodówki; wtedy zapoznał się i zbliżył z Krapotkinem (ob.) który dzieło L-a uważa za „jedyne, gdzie rzeczywiste znaczenie Komuny zostało należycie wyświetlone⁴'. W r. 1900 w Brukselli ukazały się jego ,,Souvenirs d’un révolutionnaire“.

Lefrançais, ob. Lalande.

Lefuel Marcin Hektor, budowniczy francuski (*    1810--f 1881). Uczeń Szkoły

Sztuk Pięknych, zdobył ,,Prix de Ronie" w 1836 r. W r. 1854 po Viscontim kierował pracami nad połączeniem pałaców, Louvre i Tuileries, wykonał w 1855 tymczasowy pałac wystawy sztuk pięknych. Po pożarze z r. 1871 odbudował pawilon Marsan.

Legaci W Polsce zaczynają działalność jako wysłańcy i zastępcy Papieża w czasach, kiedy organizacya kościelna głębsze zapuściła korzenie. Wprawdzie przypuszczać należy, że już w chwili przyjęcia chrześciaństwa musiał u nas działać jakiś wysłaniec papiezki, w charakterze legata misyjnego (apostolskiego), ale jego osoby, z powodu braku odpowiedniego ma-teryału źródłowego, ściśle oznaczyć niepodobna. Dopiero po tak zwanej reakcyi pogańskiej, kiedy za Kazimierza Odnowiciela i Bolesława Śmiałego zaczęły stosunki kościelne w Polsce się odradzać i prawie nanowo wytwarzać, zjawił się pierwszy znany legat a latere Kardynał Rudolf (w r. 1073) i jacyś iuni z imienia nieznani legaci (w r. 1075), którzy mieli za zadanie ugruntować organizacyę kościelną w Polsce, a zarazem skłonić Bolesława Śmiałego do zwrócenia skarbów zabrauych księciu ruskiemu, zapewne Izasławowi I. Jest to je-

dyna znana legacya z wieku XI; dopiero wiek XII rozpoczyna długi szereg poselstw papieskich w Polsce. — Okres I (1104 — 1215). Tylko obcokrajowcy występują sporadycznie i pomiędzy jedną a drugą legacyą są znaczne przerwy. Wogóle legat nie jest iustytucyą stałą, przecież częstotliwość legacyi pozwala w następnych okresach o tem znamieniu zapomnieć. Atrybucyę legatów i zakres ich działalności nie są inne w Polsce niż w innych krajach, gdyż legaci są wytworem powszechnym, stanowią insty-tucyę ogólno-kościelną, więc też i w Polsce spotyka się legatów a latere, jeżeli piastują godność kardynalską, legatów wysłańców (legati missi), jeżeli tej godności nie posiadają, legatów do zbierania opłat na rzecz papieża, zwanych kollektorami lub nuncyuszami I (nuntii). Działalność legata wytknięta jest in-! strukcyą papieską do załatwienia pewnej sprawy, duchownej lub świeckiej; poza tem służy legatowi prawo jurysdykcyi nad całero duchowieństwem, wyposażonej w moc najwyższą, oraz w możność prawną pobierania opłat papieskich. Ciężar utrzymania legata, nadzwyczaj dotkliwy, spada na barki duchowieństwa tego terytoryum, na którem on przebywa. Takich legatów gościła Polska w tym okresie co pewien czas, w przecięciu co lat 10, jednego lub dwóch. Są to następujący: 1) G u al d o (Galio), bisk. Bellowaku (1104); 2) Idzi, bisk. tusku-lański (1122 — 1124), obydwaj za panowania Bolesława Krzywoustego; pierwszy załatwił bliżej nieznaną sprawę sporną pomiędzy dwoma biskupami i miał ochrzcić syna Bolesławowego, Władysława; drugi dokonał rozgraniczenia dye-cezyi w Polsce i ustalił hierarchię kościelną; 3) G w ido (r. 1146—50), przysłany głównie w sprawach natury politycznej, dotyczących strącenia z tronu wielkoksiążęcego, krakowskiego, Władysława II; nie zdołał atoli pogodzić i zwaśnionych Piastowiców, a klątwie przez niego rzuconej oparł się tak stan duchowny jak świecki; 4) Baldwin (Gallus=francuz) (r. 1163) występuje jako kollektor do zbierania opłat na rzecz papieża; 5) Raj no ld (Regi-naldus) (1167 — 84), wysłany dla przeprowadzenia reform pap. Aleksandra III, załatwia oprócz tego pewne sprawy sporne między duchowieństwem; 6) Idzi Garzoni, biskup modeński (Mutina) (r. 1184) przywozi relikwie św. Flo-ryana do Krakowa; 7) Jan Malabranca (r. 1189) i 8) Piotr z Kapuy, kardynał (r. 1197), przeprowadzają dzieło reformy kościelnej Innocentego III, tj. sprawę celibatu wśród duchowieństwa; nadto pierwszy nakłania duchowieństwo do złożenia dziesięciny tzw. saladyńskiej na odzyskanie Ziemi św., drugiego podobno przy wyjeździe z Polski złupiono; 9) Konrad de Krosik, bisk. halberstadzki i opat cysterski de Sychem, działają równocześnie (r.    1207)

jako komisarze w sporze pomiędzy arcybiskupem gnieźnieńskim Henrykiem Kietliczem (ob.)

a Władysławem Laskonogim o immunitet ko- , Pantaleon, archidyakon leodyjski, później-ścielny; 10) Piotr de Laken e, opat (r. 1209), I szy papież Urban IV (1247 — 1255), wyznaczony do spraw krzyżackich, zwołuje synod wrocławski w r 1248, pośredniczy w układzie z pomorskim Świętopełkiem; 15) Guido, kardynał od św. Wawrzyńca w Lucynie (1265 —1268), prócz spraw politycznych, odbywa synod we Wrocławiu r. 1267, głosi krucyatę przeciw Saracenom, zakłada szkołę przy kościele św. Magdaleny we Wrocławiu; 16) Filip, bisk. Fermanu (1278—1283), przeprowadza szereg ustaw kościelnych, rozstrzyga spór między Henrykiem III Łysym, ks. Ślązkim, a duchowieństwem o podatki, rzuca klątwę na Henryka a interdykt na dyecezyę wrocławską. Legat ten wyrzucony był z Węgier; 17) Mikołaj Bocasinus, kardynał, bisk, Ostyi i Velletri, późniejszy papież Benedykt XI (1301—1304), działa na Węgrzech, a ustawę tameczną synodalną przeciw grabieżcom dóbr kościelnych rozciąga całą Polskę; biskupa Krak. Muskatę (ob.) powstrzymuje od mieszania się w stosunki poli-dobrze obznajomieni ze tyczuo - węgierskie (1301);

ostatni z rzędu w tym okresie, przejeżdża raczej tylko przez Polskę na Ruś w celu pozyskania jej dla kościoła katolickiego.—To są wszyscy znani legaci z tej epoki, działający w Polsce; nie należy atoli zapominać, że nie byli to wysłańcy specyalnie na Polskę wyznaczeni, zwykle mieli oni równocześnie legacyę do innych krajów: Węgier, Skandynawii lub Czech. Ponieważ władzą swą sądową konkurowali z miejscowymi biskupami, więc episkopat tym obcym przybyszom nie był chętny, taksamo i duchowieństwo, które koszt legacyi musiało opłacać.— Okres II (1215—1515). W tym okresie łatwiej oznaczyć lata, w których legatów w Polsce nie było, niż wymienić tych wszystkich, którzy prawie bez przerwy u nas gościli. Zakres ich działania jest tensam co w okresie poprzednim. Charakterystyczne zmiany zaznaczają się w tem, że już i miejscowi duchowni, tj. polscy, zostają legatami, a jeżeli są i obcokrajowcami, to przynajmniej stosunkami polskiemi. Warunek to był niezbędny wobec wzmożenia się opłat na rzecz kuryi, wobec udziału legatów w synodach, wobec ich najwyższej władzy sądowniczej i wyrabiającego się zwyczaju, iż legat w miesiącach papieskich nominuje na dostojeństwa kościelne. Rozpoczyna ten okres 11) Henryk Kietlicz, arcyb. gnieźnieński, pierwszy z miejscowego duchowieństwa zamianowany legatem (1215 — 1219); pozostał nim do swej śmierci. Miał oddany najwyższy nadzór nad stosunkami kość. w całej Polsce, szczególnie zaś obronę swobód i wolności Kościoła (immunitetu) przed władzą świecką, ponadto działalność misyjną w Prusiech. Ponieważ pap. Honoryusz III nadał mu tytuł Le-gatus natus, czyli „urodzony*¹, przyjmuje się więc, że jest on zarazem pierwszym legatem z tą godnością w Polsce: pogląd o tyle niesłuszny, że godność legali nati związana jest z pewnym urzędem kościelnym i służy każdemu, kto ten urząd osiągnie. Papież dał tylko tytuł honorowy, ale nie przywiązał do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego na stałe samych funkcyi legata. Po Kietliczu ważniejszymi legatami z tego okresu są: 12) Wilhelm Sabaudzki, bisk. Modeny, późniejszy papież Aleksander IV (1224 — 1227), który głównie zwraca uwagę na sprawy Zakonu Krzyżackiego w Prusach; 13) Szymon (1230), dlatego ważny, że jest to pierwszy kollektor Stolicy Apostolskiej w Polsce, o którym można powiedzieć, iż był legatem niższego rzędu, tj wyłącznie przeznaczonym do ściągania opłat na rzecz kuryi. Odtąd uwijają się po Polsce ci tak zwani kollektorzy, zagraniczni lub miejscowi duchowni, zwykle biskupi,których jedynym obowiązkiem jest kollekta, ale wyposażeni są w najwyższą moc względem zalegających z opłatą. Przedtem mieściła się ta kollektor-ska działalność we władzy legata; 14) Jakób

na

18) Montilis

de Monte Flor um, kardynał 1309, legat na Węgry i Polskę, ogłosił synodalne ustawy węgierskie dotyczące karności kleru jako obowiązujące w Polsce; 19) Wilhelm de Aura, kardynał (1341) i 20) Idzi Albor no z, bisk. sabiński, kardynał (1363), których działalność mało objaśniona; 21) Wojciech Jastrzębiec, bisk. poznański (1409) mianowany legatem apostolskim przez pap. Grzegorza XII; 22) Branda, bisk. placentyński, kardynał kastilionejski, (1411,    1423 — 24), wysłany

powtórnie, ma działać głównie przeciw kace-rzom (husytom), obecny na koronacyi Królowej Zofii, żony Wład. Jagiełły; 23) Wilhelm, kard. św. Marka (1420), wyznaczony do sprawy spornej z Krzyżakami; 24) Latinusde Ur-sinis, bisk. Ostyi, kardynał (1425), mający skłaniać do wypowiedzenia wojny Husytom w Czechach; 25) Julian Cesarini, kardynał, dwukrotnie, w r. 1431 i 1442 — 44; za pierwszym razem działał w sprawie soboru bazylejskiego (ob.), 'za drugim pośredniczył w sprawie zawarcia zgody z Władysławem Warneńczykiem i Elżbietą królową węg., skłaniał Warneńczyka do krucyaty przeciw Turkom, starał się, aby Władysław skłonił Węgry i Polskę do posłuszeństwa papieżowi, z pola bitwy pod Warną (1444) uciekł; 26) Eneasz Silwiusz Piccolomini, kardynał, późniejszy papież Pius II, humanista (ob.), był legatem za Kazimierza Jag. Obok niego działali: 27) Mikołaj z Kuzy, kardynał (ob.) (1454); 28) Jan Carvajal, kardynał św. Anioła (1455 — 1456), głoszący bezskutecznie krucyatę przeciw Turkom; 29) Jan de A rago ni a, kardynał (1479); 30) Piotr Regi nus, kardynał, działa (r. 1500 i 1501) w sprawie krucyaty przeciw Turkom, jako legat na Węgry, Czechy i Polskę. Prócz wy-

mienionych ważniejszych legatów w tym okresie można przytoczyć całe szeregi specyalnych komisarzów do spraw krzyżackich, sędziów inkwizytoiów do spraw heretyckich, delegowanych przez papieża; także mnóstwo spotyka się kollektorów: wszyscy oni jednak nie mogą się równać co do obowiązków i znaczenia z właściwymi legatami, z którymi działają równocześnie.

Strasoldo, protonotaryusz apostolski, r. 1536, uwiadamiający o odbyć się mającym soborze powszechnym w Mantui, który później (1545) zwołano w Trydencie; 36; Hieronim Rora-rius, dworzanin Pawła III 1539 — 1540, nakłania do zgody między Ferdynandem, kr. czes. i węgr. a Zygmuntem I, Zygmuntem Augustem i Janem Zapolyą; Zygmuntowi Augustowi przywozi poświęcony miecz i kapelusz, a Zygmuntowi I breve przeciw heretykom. 37) Hieronim Martineng o, sekretny ca-merlengo Pawła III, 1548, działał w sprawie herezyi, Soboru Trydeuckiego i unii; w tych-samych sprawach wysłany był Marek Antoni Matheus (ob.) r. 1553.—Okres IV i ostatni (1555—1794), charakterystyczny przez to, że rozpoczyna stał ą nuncyaturęw Polsce, (ob.). To utworzenie stałych ambasadorów papieskich jest w związku z Soborem Trydenckim, który uznał za stosowne, aby papież utrzymywał na dworach królów chrześcijańskich swoich agentów dyplomatycznych, którzyby przestrzegali duchownych i świeckich (politycznych) spraw Kościoła. Taki stały urząd znosił prawie potrzebę legatów, mimo to jednak dla niektórych specyalnych spraw nie zaprzestano ich wysyłać; również i w tym okresie nie przestała używać kurya przeróżnych delegatów, pełnomocników do spraw podrzędniejszej natury. Istnieje wtedy w tej epoce w Polsce: a) Legatus natus tj. arcybiskup gnieźnieński, jako zwierzchnik biskupów; b) nuncyusz, albo in-ternuncyusz przy dworze królewskim, jako agent dyplomatyczny; od czasu zaś do czasu pojawia się c) legat w jakiejś specyalnej misyi. d) Poza tymi legatami wyższego rzędu istnieje moc najróżnorodniejszych zastępców papieża. Tylko legat wyższego rzędu ma wybitne znaczenie, a z tych, pominąwszy prymasów gnieźnieńskich, wysuwają się na czoło nuncyusze, którzy są stałymi legatami. Odbierają oni szczegółową instrukcyę, według której mają działać, prócz tego rozporządzają najwyż-szemi środkami w sprawach ochrony praw Kościoła: to też na nuncyuszów idą ludzie wypróbowani, siły najzdolniejsze. Zwykle po odwołaniu z Polski zostają nuncyuszami w Wiedniu, lub kardynałami, o co starali się królowie polscy; dwóch zaś z polskich nuncyuszów otrzymało godność papieską (ob. Okres II). Niezwykłego uroku dodaje im prawo nominacyi na beneficya kościelne, z którego korzystają w miesiącach papieskich. Ich relacye (sprawozdania), przysłane papieżowi o stanie wewnętrznych i zewnętrznych stosunków polskich są nieprzebraną Kopalnią wiadomości pierwszorzędnego znaczenia. To też w bibliotekach watykańskich pracują od lat kilkunastu tak zwane ekspedycye naukowe rzymskie uczonych

Wśród tych legatów niższego rzędu można przyjąć za zasadę, że oni są przeważnie dostojnikami kościelnymi polskimi. Legaci w ści-słem tego słowa znaczeniu, tj. pełni zastępcy papieża, zwykle kardynałowie, cudzoziemcy (choć dwaj między tymi legatami są dostojnikami kościoła pols.), obejmują swą działalnością Czechy, Węgry, Polskę a także Niemcy, zostają niekiedy papieżami, co dla Polski ma niemałe znaczenie, gdyż są świadomi stosunków miejscowych. Ponadto legaci tego rodzaju są pośrednikami w polityce między Polską a całym chrześciańskim światem, wciągają ją w wielkie przedsięwzięcia najwyższej potęgi politycznej Wieków Średnich: w dzieła polityki papiestwa. Stąd poszło, że właściwi legaci stali się raczej agentami dyplomatycznymi, a kwestye spraw podrzędniejszej natury, jak opłat na rzecz Stolicy Apostolskiej, karności i sądownictwa kościelnego, pozostawili różnym kollektorom, nuucyuszom, komisarzom i inkwizytorom. — Okres III (1515—1555). Znamieniem tego okresu jest to, że Polska otrzymuje legata stałego, którym jest każdorazowy arcybiskup gnieźnieński (Legatus natus, czyli ,,z urodzenia'-). Oczywiście, taki legat nie mógł zastąpić agentów dyplomatycznych, którzy musieli utrzymywać ciągłe stosunki z kuryą i być w porozumieniu z dyplomatami całego świata chrześcijańskiego; dlatego dawnych legatów nie zaprzestała wysyłać kurya do Polski, a arcybiskupom gnieźnieńskim, jako legatom stałym, przypadła jurysdykcya nad biskupami w państwie polskiem i najwyższe znaczenie jako naczelników kościoła, czyli prymasów (ob.). Takim pierwszym legatem z urodzenia i prymasem Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego został 31) Jan Łaski, arcybiskup gnieźnieński (ob.), któremu, tak jak i jego następcom, nadał pap. Leon X na Soborze Laterańskim w r. 1515 godność primas legatus natus.

Mimo to w tym okresie spotyka się taksamo dawnych legatów, jako też owych niższego rzędu uuncyuszów, komisarzy, inkwizytorów i kollektorów. Ze znaczniejszych legatów zasługują na wymienienie: 32) Tomasz de Ni-gris, biskup skardoneński, r. 1523, któryż polecenia Adryana VI namawiał Zygmunta I do krucyaty przeciw Turkom, jak również wskazywał środki tępienia i niedopuszczenia here-zyi Lutra. W tymsamym zapewne celu działali:

33) Tomasz Devio, zwany Kajetanem i polskich nad zebraniem tego materyału, jako i 34) Wawrzyniec Campegius, kardyna- I najcenniejszego ze wszystkich dyplomatycznych łowię, legaci w 1. 1523-- 1524; 35) Pamfil ¹ do poznania historyi polskiej. Nuncyusze od-

woływani przez papieża (często na życzenie j sce w tym okresie wielu nadzwyczajnych dworu), dawali swemu następcy informacye o - oraz legatów do spełnienia nadzwyczajnych, stosunkach państwa, z czego wytworzyła się i ważnych misyi politycznych i kościelnych, ogromna szkoła doświadczenia. Zdarzało, się, że w przerwach między pobytem jednego a drugiego nuncyusza działał t. z w. inter nuu-cyusz, zwykle sekretarz, pozostawiony przez wyjeżdżającego nuncyusza; stanowisko to było drugorzędne. Na urzędzie nuncyuszów należy wymienić następujących (życiorysy i działalność ob. pod osobnemi artykułami); 38) Alojzy Lippoman (1556—6);    39) Pamfil

Ważniejsi z nich są: 91) Scipio Rebiva, kardynał legat (lbb9); 92) Bonifacy de Ragus i o, biskup kameryński, nuncyusz nadzwyczajny (1568); 93) Stanisław Hozyusz, bisk. warmiński, kardynał (ob.), wysłany na synod prowincyonalny gnieźnieński (1566) jako legat a latere;    94) Stanisław W a r s z e -

wieki, jezuita (ob.j, nuncyusz nadzwyczajny do Anny, infantki — królowej (1570); 95) Wawrzyniec Magnus, generał jezuitów w pro-wincyi austryackiej, nuncyusz nadzwyczajny do Zygmunta Augusta (1571); 96) Serafin

Strasoldo, wyznaczony w r. 1557; 40) Kamil Mentuati (1558—9); 41) Bernard Bon-giovanni (1560 — 1563); 42) Jan Franciszek C o m m e n d o n e (1563 —5); 43) J u 1 i u sz    Olivarius,    audytor    Roty;    97)    Alojzy,    kar-

Ruggieri (1566 — 8); 44) Wincenty de    dyna!    Esten,    wysłany    do elekta    polskiego    Heu-

Porticu (1568 — 73); 45) Antoni Marya    ryka    Valois    (1573j;    98^)    Antoni Possevi-

n o, jezuita, nuncyusz nadzwyczajny (ob.) r. 1581 -1582; 99) Jerzy Radziwiłł, bisk. krakowski, kardynał (ob.), na legata w r. 1592 wyznaczony przez pap. Klemensa VIII, aby za-pośredniczył zgodę między Zygmuntem III a ces. Rudolfem i przeprowadził małżeństwo Zyg. III z córką cesarza Anną; 100) Marcin Malącrida, kanonik św. Maryi na Zatybrzu, referendarz do Zyg. III (1595);    101) Bene

dykt Man di na, bisk. kazertański i 102) Alfons Visconti,—nadzwyczajni nuneyusze do Zygmunta III (1595 — 75);    103) Jan Ma

rya Bellet i, wizytator apostolski dyecezyi inflanckich w r. 1611;    104) Franciszek Ma

rya Ceriołus, umyślny nuncyusz na sejm z r. 1622; 105) Karol Magalotti, wysłaniec do Władysława IV (1624); 106) Scipio de Ilicis, arcybiskup pizański, nuncyusz nadzwyczajny (1648); 107) Fabrycyusz Pa o luz zi-bisk. ferrarski, nadzwyczajny nuncyusz Innocentego XII do Augusta II (1698) i 108) Anni-bal Alb anus, wysłaniec do Augusta II (1710). Tych nadzwyczajnych nuncyuszów można postawić na równi z legatami działającymi przed Soborem Trydenckim; po soborze, wraz z ustanowieniem nuneyatur, zaszła ta zmiana, iż legatom odjęto najwyższe sądownictwo, a więc i nuneyuszom, pozostawiając od wyroku nuncyusza (legata) apelacyę do papieża. Arcybiskupi gnieźnieńscy jako prymasi pozostali przy godności legati nati przez cały ciąg bytu Rzeczypospolitej, a więc do r. 1794. Ostatnim prymasem i legatem z urodzenia jest Mi chał Jerzy Poniatowski. Prymasi polscy stali na tem stanowisku, że z chwilą odjazdu nuncyusza oni przez czas nieobecności mają sprawować jego funkcyę, i dlatego opierali się pozostawianym przez odjeżdżających internuneyu-szom. Z tego powodu przyszło nawet do poważniejszego starcia za króla Michała Korybu-ta, kiedy prymas Prażmowski wystąpił ze swemi uroszczeniarai przeciw internuneyuszo-wi Karolowi Grap pi, pozostawionemu przez nuncyusza Franciszka Nerli. Król Michał

Gratiani (1573—4), internuncyusz; 46) Wincenty Laureo (1574 — 8); 47) Andrzej Caligari (1578 — 81); 48) Wojciech Bolo gaetti (1581—5);    49) Hannibal de

Capua (1586 — 8); 50) Hipolit Aldobran-d i n i (1588—91,późniejszy papież Klemens VIII);

51) Mikołaj Mascardi (1590); 52) G e r-manik Malaspina (1592 — 8); 53) Klau-dyusz Rangoni (1596 — 1606); 54) Franciszek Simonetta (1606—12); 55) Leli-usz Ruini (1612 — 4),    56) Franciszek

Drotallevi (1614—21); 571 Kuźnia de Torres (1621 — 2); 58) Jan Lancelloti (1622 —6); 59) Antoni Santacroce (1627 —

30); 60) Honorat Visconti (1630 — 5); 61)

Maryusz Filonardi (1635 — 43); 62) Jan de Torres (1645 — 52); 63) Piotr Vidoni (1652—9); 64) Antoni Pi gna tel li (1660-8), późniejszy papież Innocenty XII; 65) Ga-leatius Marescotti (1668— 70); 66) Franciszek Nerli (1670—9); 67) Anioł Ra-nuzzi (1671—2); 68) Franciszek Bonvi-si 1672—5); 69) Franciszek Martelli (1675—80); 70)OpitiusPallavicini (1680--

6); 71) Jakób Cantelmi (1687 — 9); 72)

Andrzej Publicola Santacroce (1690 — 6/;

73) Antoni Dévia (1696—1700); 74) Franciszek Pignatelli (1700—3); 75) Hora-cyusz Filip Spada (1704—6); liusz Piazza ( 1706—7);    77)

marchio S p i n ol a (1708 — 12); 78) Benedykt Erba Odescalchi (1712 — 3); 79) Hieronim Grimaldi (1714—22); 80) Wincenty Santi ni (1722—8); 81) Kamil marchio Pao-luzzi (1728 — 38);    82) Fabrycyusz Ser-

belloni (1738—46);    83) Alberyk Ar-

chinto (1746 — 54); 84) Mikołaj Serra (1754— 60); 85) Antoni E u ge ni u sz marchio Visconti (1760—6); 86) Marya Anioł comes Durini (1767—72);    87) Józef comes Ga-

rampi (1772 —6); 88) Andrzej Archetti (1776); 89) Ferdynand Saluzzo (1784—8);

90) Wawrzyniec Litta(1794).—Prócz tych stałych nuncyuszów spotyka się w Pol-

1907).

St Ob.

Dr J. P.

B. O.

internuncyusza tego nie uznał (1669). Władzę prymasa i Icyati nati w Polsce usiłował zachować Ignacy Krasicki, arcybiskup gnieźnieński (1795—1801), ale rząd pruski stanowczo mu tego wzbronił. Późniejsi arcybiskupi, jak Leon Przyłuski (ob.), tytułowali się legatami z urodzenia, a stale tej tytulatury zaczął używać arcybiskup Ledóchowski (ob.) od r. 1866. Oczy wiście, jest to tylko czczy tytuł, nie idzie za nim żadne osobliwe wyposażenie we władzę.—Źródła i literatura: Fabisz Paw. Wład. „Wiadomości o legatach i nun-cyuszach apostolskich w dawnej Polsce“ (0-strów 1864); Ry kacze wski Erazm „Relacye nuncyuszów apostolskich o Polsce“ (od 1548 —1690, 2 t.)J Wierzbowski Teodor „Synopsis legatorum a latere, legatorum natorum, nun-tiorum etc.“ (Rzym 1880); Szczęśniak Wład. „Rzekoma bytność legatów Leona IX pap. na Rusi w r. 1054“ („Przegląd hist.“ T. III 1906); Akademia Umiejętności w Krakowie posiada szeregi odpisów z nuncyatur, wyciągniętych z bibliotek watykańskich. Nad wydawnictwem tych aktów pracuje prof. Abraham, będą one dotyczyły Średniowiecza i stosunków fiskalnych kamery apostolskiej z Polską. Na podstawie tych aktów napisał Jan Ptaśuik „Kollektorzy kamery apostolskiej w Polsce piastowskiej“ („Rozpr. Ak Um.“ T. LI, 1907). Poszczególne nuncyatury także będą wydane i opracowane. Ludwik Boratyński ogłosił już nawet „Studya nad nuncyaturą polską Bolognettego“ („Rozpr. Ak. Um.“ T. XLIX 1906“), a Maciej Loret przyczynki do nuncyatury Garampiego: „Dwaj nun-cyusze w Warszawie“ (Garampi i Archetti) („Bibliot. warsz.“ 1905; T. IV); „Przyczynek do pobytu nuncyusza Garampiego w Warszawie“ („Kwart, hist.“ 1906) i „Nuncyusz Garampi w Warszawie“ (1772) („Kwart, hist.“

Ab. Kł.

Le Orallienne Ryszard, pisarz angielski {* 1866). Z początku buchalter; w r, 1889 został sekretarzem teatru, a w 1891 r. krytykiem teatralnym. Silne wrażenie zrobiły pierwsze i najlepsze jego utwory „My Ladies Sonnets“ i „Volumes in Folio“ (1889); późniejsze posiadają mniejszą wartość. Utwory jego prozą miały wielkie powodzenie: „George Me-redith, some characteristies“ (1890); „The religion of a literary man“ (1893); „Prose Fan-cies“ (1894). Napisał dwa romanse: ,,The quest of the golden girl‘‘ (1897) i „The romance of Zion Chapel“ (1898).

Legallois Julian Jan Cezar (* w Che-rueix pod Doi w Bretanii d. 1 lut. 1770 — f w lutym 1814 w Paryżu), lekarz i fizyolog. Do nauk przykładał się w Caen, w r. 1793 przerwał je i wstąpił do szeregów Wandejczy-ków, po rozbiciu ich przez republikanów, musiał się dosyć długo ukrywać jako tułacz, w końcu udało mu się wstąpić do Szkoły lekarskiej (École de Santé) w Paryżu, która mu w r. 1801 dyplom doktorski przyznała, po-czein zajął się wykonawstwem w Paryżu; w r. 1813 został lekarzem szpitala w Bicêtre. L. był wybornym fizyologiem doświadczalnym i wykazał znaczenie rdzenia przedłużonego (ob. Mózgowie) w stosunku do ruchów oddechowych, do krążenia krwi, oraz do wytwarzania się ciepła w ustroju; odkrycia te swoje opisał w „Expériences sur le principe de la vie notamment sur celui des mouvemens du coeur etc.“ (Paryż 1812). Zbiorowe wydanie wszystkich prac jego wyszło staraniem syna p. u. „Oeuvres de C. J. J. L. avec des notes de M. Pariset etc.“ (Paryż 1828, 2 tomy). Syu ten Eugeniusz pw Paryżu w 1804 —f w Lands-bergu nad Wartą w 1831), był również lekarzem, wykształconym w Paryżu głównie pod kierunkiem Laënnec a i Es qui rola (ob. te nazw.), a dyplom uzyskał w r. 1828. — W r. 1831 wraz z Brierrem de Bois mont przybył do Polski w celu badania cholery, w jednym ze szpitali wojskowych naszych zaraził się durera i rozchorował się ciężko, a chociaż chorobę tę przetrzymał, podczas niej rozwinęła się gruźlica płuc, którą już przedtem byl dotknięty, i umarł w drodze powrotnej do Francyi.

Legar, belka o małym przekroju, podpierająca podłogę, a sama podparta, albo na całej swej długości, albo w małych odstępach, wynoszących s/₄ — 1 metra. W celu dogodnego przytwierdzenia desek podłogowych układa się L-y na sklepieniach i na parterze budynków, nieposiadających piwnic. W ostatnim wypadku wilgoć z dołu może w krótkim czasie zniszczyć L-y. Aby temu zapobiedz, stosuje się L-y z drzewa dębowego; lepiej jest jeduak układać je na małych słupkach (n. p. z 2—4 warstw cegieł), pokrytych asfaltem, a przestrzeń między L-ami pozostawić pustą.

Legat (w prawie) ob. Zapis.

Legatio libera (dosłownie: wolne poselstwo). Senatorom, którzy w dalekich prowin-cyach Państwa Rzymskiego sprawy prywatne, jak n. p. uregulowanie spadków, pożyczek, załatwiać, albo też wyłącznie dla przyjemności daleką podróż odbyć chcieli, nadawał senat tytuł legata, leyatus (ob.), już to z tego względu, aby za granicami kraju z większą powagą występować mogli, już też dla korzyści materyalnych członków swego grona, którym przysługiwało natenczas, również jak rzeczywistym legatom, z ramienia rządu w sprawach politycznych wysyłanym, prawo żądania wolnej gościny i wolnej podróży w obrębie wszystkich prowincyi rzymskich. Zwyczajnie towarzyszyli im nawet liktorowie. Ponieważ przez częste podróże wysokich owych dygnitarzy mieszkańcy prowincyi nadzwyczajne ciężary ponosić musieli, chciał Cicero w poczuciu sprawiedliwości jako konsul w r. 63 przed Chr. z przyzwoleniem senatu naduży-

S. Drz.

A. Tol.

L. J.

ciom podobnym kres położyć, jednakże skutkiem intercesyi trybunów ludowych zdołał tylko uzyskać ograniczenie takich bezprawnych legacyi na przeciąg jeduego roku, podczas gdy dotąd termin ich był całkiem dowolny, czasem nieograniczony. Cezar wszakże na mocy lex Julia zezwolił znowu na pięcioletni ich przeciąg. Podczas rozruchów wewuętrznych prosili często senatorowie o udzielenie im takiego pozwolenia, aby pod tym pretekstem nieobecność swą w Rzymie uniewinnić. Ten przywilej senatorów dochował się jeszcze pod panowaniem cesarzów rzymskich. —Osobny rodzaj owej leg. libera tworzyła tak zwana legatio votiva ( — poselstwo ślubowane). Rozumieć przez to należy taką podróż do dowolnej prowincyi Państwa Rzymskiego, jaką obywatel rzymski za osobuem upoważnieniem senatu, często pod zmyślonym powodem, że tam ślubu jakiego dopełnił, jak n. p. pewne świątynie i miejsce święte zwiedzić, albo też świątynie pobudować lub uroczyste igrzyska wyprawić musi, odprawiał. Również takich podróżujących Rzymian winni byli mieszkańcy pro-wiucyi kosztem własnym gościć i pod każdym względem o ich wygody się starać. Nieraz też podejmowali taką tanią podróż obywatele rzymscy, aby ratować się przed niecierpliwymi wierzycielami swymi w stolicy. — Por. Cicero, Epist. ad Att. 4, 3, 6; 15, 11, 4.

Legato wyr. muz. (włos.=wiązać) nakazujący śpiewakowi, czy instrumentaliście, wykonanie jeduego lub całego szeregu frazesów bez przestanków (bez pauzowania w grze a oddychania w śpiewie) między poszczególnemi tonami.

Legatowicz Ignacy Piotr (* 30 lipca 1796 r. w Małej Kaplicy pod Grodnem —f 28 wrześ. 1867 r. w Mińsku), poeta i pedagog polski. Średnie nauki pobierał w szkołach grodzieńskich u Dominikanów, wyższe na wydziale literackim w Wilnie: oba te zakłady L. wspominał całe życie z najwyższą wdzięcznością; w Grodnie najwięcej nań wpłynęli uzdolniony fizyk ks. Korzeniewski i teolog Styrpej-ko, w Wilnie Groddeck, Śniadecki i Malewski. Pochodząc z bardzo ubogiej rodziny, L., jak wielu w tym czasie, poświęcił się powołaniu nauczycielskiemu: przeznaczony do gimnazyum w Mińsku, w ciągu 20 lat nauczał tam łaciny, będąc wzorem gorliwego pedagoga. Potem był inspektorem w szkołach: lepelskiej, połockiej i wiłkomierskiej. W 1846 r. dotknięty nieuleczalną zatratą wzroku, L. podał się do dy-misyi i zamieszkał w Mińsku. Jako poeta był nadzwyczaj płodnym; zaledwie drobną część drukował, reszta pozostała w rękopismach, ale wiele było znanych utworów w całej Mińsz-czyźnie, gdzie zażywał ogromnej sławy; wiersze jego w licznych odpisach krążyły po wszystkich domach. Chociaż L. był współcze-śnikiem poezyi mickiewiczowskiej, pozostał jednak całkiem obcy jej wpływom; nie można go też zaliczać do zwolenników pseudo - klasycyzmu. Twórczość jego bezpośrednio się wiąże z poezyą złotego wieku, przemawiali do niego jedynie Kochanowski, Rey, Kochowski i t. d. Taksamo pisywał ulotne facecye, sznupki (żarty), figliki, dwuwierszowe sentencye i był z całą słusznością nazwany ostatnim, a zabłąkanym w XIX w., epigonem staropolskiej poezyi szlacheckiej. Posiadał on niezaprzeczenie dużo zdolności, które obrócił na pisanie jedynie drob-uych utworów. Jego maksymy moralne, które tworzył bez liku, nie odznaczają się oryginalnością: mądrość ich to przeważnie cudze myśli, nie mówiąc, że znajduje się tam mnóstwo liczmanów. Celował L. w satyrze. Niektóre jego kawałki są doskonałe, odznaczają się ciętością, a nawet i świeżością pomysłu. Bywa niekiedy zbyt uszczypliwym, ale przeważnie rozzbraja swym humorem. Wzorując się na mistrzach, poruszał temata mało cen-zuralne, a nie bardzo z moralnością obyczajową się liczące, przytem w sposób wcale niedwuznaczny, lecz, rzecz prosta, nigdy tego nie ogłaszał. Wiersze L-a dlatego były tak cenione u współczesnych, a nawet późniejszych, iż nietylko zachwycał ironią i humorem, lecz nader często brzmiała w nim nuta gorącego ukochania ziemi ojczystej, zwłaszcza krain uad-niemeńskich. L. był także lubownikiem ksiąg, bibliografem i zgromadził szacowny zbiór rzadkich druków, gdzie były unikaty, o czem wzmiankuje, w odpowiednich miejscach swej bibliografii Estreicher. L. ogłosił: „Rozprawa o listach“ (,,Tyg. Wileński“ 1817 i odbitka); „Wiadomości bibliograficzne“ („Dzień, wileński“ 1819 — 1820); „Jana Herrmana z Nejdenburku Ziemianin albo Gospodarz inflancki“ (Przedruk z edycyi słuckiej, Mińsk 1823, przedmowa i uwagi L-a); „Prawdy i prawidła życia“ (Wilno 1848; wyd. powiększone p. t. „Apoftegmata“ Wilno 1859); „Epigramata“ (Wilno 1848); „Gościniec dla dziatek“ (Wilno 1849, wyd. 2-e 1859); „Podarek dla młodzieży“ (Wilno 1851); „Prawidła poczciwego życia“ (Wilno 1852); „Prawdy t. j. nauka moralna“ (Wilno 1853); „Epigramata, nagrobki, fraszki, ucinki, żarty, grzecznostki, oraz myśli zwięzłe i dowcipne“ (Wilno 1854); „Myśli“ (Wilno 1857); „Dawna przodków naszych obyczajność, t. j. ustawy obyczajności, przyzwoitości, przystojności i grzeczności“ (Wilno 1859); „Kopa z naddatkiem bajek“ (Wilno 1859). W rękopiśmie pozostały: „Trzy tomy pism“, „Przysłowia i przymówiska polskie“, „Anegdoty z mojego wieku i bliższych innie czasów“ (wiele ciekawych rzeczy). O L-u: Gaz. Warszawska“ 1867 nr. 240; Sabowski w „Tyg. Illustr.“ 1885 J\o 134; „Archiwum do dziejów literatury i oświaty“ T. X.

Legatus, wyraz łaciński, znaczy dosłownie: wysłany, poseł. Pomiędzy legatami, wspomnianymi przez autorów rzymskich, rozróżnić

można wyraźnie trzy rodzaje: 1) Legati, posłowie, których Rzymianie w wybitnych sprawach politycznych, jak np. celem układów pokojowych, przesłania ważnych rozkazów i t. p , do obcych państw albo ludów albo do własnych prowincyi z dokładnemi instrukcya-mi wysyłali. Wybierał ich senat zwykle ze swego grona, i to najznamienitszych, najdo-świadczeńszych mężów, nadając im zarazem władzę nadzwyczajną. Wysoką była ich godność, a osoba świętą i nienaruszalną; stąd też za przestępstwa, popełnione za granicą, sądzono ich w ojczyźnie. Koszta podróży ich ponosiła kasa rządowa; w prowincyach zaś rzymskich obowiązkiem było mieszkańców dbać troskliwie o ich gościnne przyjęcie i wszelkie wygody. Za powrotem winni byli zdać dokładną sprawę ze swej misyi. — 2) Legati, posłowie, których obce narody i państwa do    ła lub jak długo trwać prawdopodobnie mogła

zaniedbaniem innych spraw, obcym postom au-dencyi udzielać. Mieszkanie obcych posłów znajdowało się w Rzymie w pobliżu kuryi i zwało się Graecostasis (ob.). Posłowie przybywający od ludów nieprzyjacielskich mieszkali poza miastem, na Campus Martins.—3) Legatami zwano także delegowanych, którzy konsulom rzymskim albo dowódzcom legionów na wyprawę wojenną, albo namiestnikom do prowincyi wojną niezagrożonych, towarzyszyli. Póki Rzym nie miał jeszcze zdobytych prowincyi, potrzebui byli tylko legaci wojskowi, sprawujący, podobnie jak jeneralni adjutauci naczelnego wodza, rozmaite ważne jego zlecenia. Z początku dobierał ich senat, z uwzględnieniem życzeń wodza; w późniejszych czasach wybierali ich sobie sami głównie dowodzący. Ilość ich zależną była od tego, jak groźną by-

Rzymu wysyłały. Zaraz po przybyciu do Rzy-    wojna. Źródła    wspominają 2, 3, 4, 6 legatów;

mu musieli oni urzędującemu kwestorowi się    Cezar miał ich    w Gallii 10, a Pompejus w

przedstawić, jako też podać mu własne nazwi-    Azyi nie mniej    niż 15-u. Wybierano na to bar

sko i miano swego narodu, oraz opowiedzieć dzo odpowiedzialne stanowisko naj dzielniej-cel swej misyi. Koszta ich utrzymania szych, najdoświadczeńszych i najpoważniejszych

ponosiła rzymska kasa rządowa; w późniejszych czasach wszakże darzono gościnnością taką tylko posłów państw z Rzymem bardzo zaprzyjaźnionych. Kiedy ze wzrastającą potęgą Państwa Rzymskiego coraz częściej obce poselstwa, a czasem nawet od wrogich narodów, do Rzymu przybywały, musiały się one już przed wnijściem do stolicy dostatecznie wylegitymować. Jeżeli senat już poprzednio odebrał był wiadomość o wysłaniu poselstwa jakiego, wysyłał niekiedy własnych delegowanych na powitanie go przy wylądowaniu na wybrzeżu italskiem. Posłów państw sprzymierzonych przyjmowano również z wielkiemi honorami j kresowych utrzymali swe pierwotne przez jednego z niższych urzędników rzymskich, goszczono kosztem państwa. Posłowie tacy, jako i poprzednio senatowi już obwieszczeni, otrzymywali zaraz, bez innych wstępnych formalności, posłuchanie w senacie, zebranym natenczas zwykle w Curia Hcstilia, gdzie ich jeden z pretorów albo konsulów senatorom przedstawiał. Gdy ze zleceń swych przed senatem się wywiązali, powtarzali je tłumacze w języku łacińskim, .poczem posłowie opuszczali kuryę, aby senatorowie swobodnie nad ich orędziem obradować mogli. O wyniku obrad powiadamiał ich zaraz konsul albo pretor. Przy odjeździe odbierali potem od senatu bogate dary, zwane laudia, a orszak honorowy towarzyszył im niekiedy aż do granicy italskiej. Osoby ich były również nienaruszalne. Posłowie, których prowincye rzymskie z pochwałą, lau-datio, albo z skargą, communia postulatu, na byłego namiestnika wysyłały, przybywali do Rzymu zwyczajnie na początku roku. Stąd też według lex Gabinia z r. 67 przed Chr. winien był senat, podobnie jak poprzednio już lex Papla tego żądała, przez cały luty i marzec, z

mężów, dzierżących zwyczajnie rangę senatorską. W nieobecności konsulów albo propreto-rów kierowali oni wszystkiemi operacyami wo-jennemi i nosili w takim razie miano legatus pro praetore. Pod koniec rzeczypospolitej rzymskiej powierzali nieraz prokonsulowie całą admiuistracyę prowincyi swym legatom, jak n. p. Pompejus zarząd Hiszpanii, podczas gdy sam w Rzymie przebywał. W prowincyach podbitych, już uspokojonych, pomagali legaci namiestnikowi w całym zakresie cywilnej administracyi, a szczególnie w sprawach prawnych i policyjnych. Tylko w ziemiach

znamię wojskowe i czuwać musieli nad bezpieczeństwem obozu, dowodzić pewną częścią armii i t. p. I na to stanowisko dobierano siły najtęższe i już wypróbowane. Za panowania ce-sarzów dostawał się zarząd prowincyi cesarskich w ręce osób, które przedtem ani pretorskiej ani konsularnej godności nie sprawowały. Wybierali ich sobie sami cesarze i urząd odpowiedzialny zdawali im na czas nieograniczony. Cesarscy legaci nosili tytuł: legati Caesaris

s. Augusti pro praetore consulari polestate, legati praetorii, legati consulares, albo tylko legali lub consulares. Do pomocy swej przybierali oni jeszcze jednego albo dwóch niższych urzędników, którym również tytuł legata przysługiwał. Jako dowódzcy wojsk zwali się legati legionum, niekiedy z podaniem legionu, nad którym mieli komendę główną, stali zaś wtedy pod rozkazami swego namiestnika, równą mając rangę z pretorami rzymskimi. s- Drz Legawka, ob. Liga wka.

Legenda (łac. legenda=to co się czytać powinno), lekcye (ob.), odczytywane w dawnym Kościele w czasie nabożeństwa. Później

nija“ 1875).

w. w. w.

termiu ten służył ua oznaczenie opisu żywotów świętych, które odczytywano w refektarzach. Z czasem do opisu historyczno-biogra-ficznego zaczęto dodawać szczegóły, nieuprawnione wprawdzie, ale dyktowane przez uczucie religijne wiernych. Naówczas od właściwych żywotów wyodrębniły się legendy,

t. j. podania nieznajdujące oparcia w materya-le rzeczywistym. Lud według zasady tak zw. słoworodu ludowego zaczął tworzyć dokoła postaci świętych różne opowieści (Weronika, łac. verus i gr. otwv, dała nazwą swoją pobudkę do podań o Chuście Chrystusa), niekiedy stwarzał nieistniejące postaci, np. Chrystofora (Krzysztofa); wsiąkały do podań chrześciańskich i dawne mity pogańskie. Część tych opowieści przedostała się do żywotów świętych, ale część odrzucona stała się własnością ludu i pisarzy. Już w w. VI u Grzegorza z Tours istnieją takie przyczynki, na Wschodzie zaś jako zbieracze L-d zasłynęli: Jan damasceński iSymeon Metaphrastes (ob.). Ale nadewszystko zyskała wziętość książka Jakóba de V oragine (f 1298, ob.), „Legenda aurea“, do r. 1500 miała ona 70 wydań łacińskich, oraz 30 przekładów niezależnych na różne języki. Warto wymienić jeszcze Hermana z Fritzlaru i Marcina Cochema. L zwolna przybiera szatę wierszowaną i całkowicie wkracza w zakres literatury ludowej (dalsze szczegóły ob. Lud, literatura przyczem nazwa sarna zaczyna być stosowana wogóle do opowieści fantastycznych. Douhet „Dictionnaire des L-es“ (1855); Alf. Maury „Les L. pieuses du Moyèn-Age“; G. Paris „Poésie au Moyen-Age“ (1887); A. We-sełowskij „Opyty po jistoriji razwitija chrjistianskoj L-y“ („Żur. Minist. Proswieszcze-

Ł. K.

Legenda (w numizmatyce), napisy rozmieszczone po obu stronach monety lub medalu; mamy więc L-ę strony głównej i strony odwrotnej; moneta beznapisowa, bez L-y, nazywa się niemą. Już na monetach Grecyi i Rzymu zamieszczano L-ę. L. po stronie głównej zazwyczaj wyraża imię panującego, po stronie zaś odwrotnej — jakąbądź sentencyę, później wartość, rok, lub miejsce bicia. W numizmatyce polskiej L. występuje poraź pierwszy na monetach Mieczysława I—Mexico; za Bolesława Chr. pierwszy raz wypisano miejsce, gdzie moneta została wybitą: Gnezdun (Gniezno), lub wymieniano patrona miasta Sanctus Petrus (Poznań), Sanctus Johannes (Wrocław). Wartość monety pierwszy raz pojawia się na denarach Bolesława III Krzywoustego —denarius. Rok na monetach polskich spotykamy od r. 1504 na groszach głogowskich ks. Zygmunta, na monetach zaś koronnych, litewskich i innych za Zygmunta I, już jako króla, zyskuje stałe obywatelstwo. Sentencyi w L-ch monet polskich spotykamy w stosunku do używanych na Zachodzie b. niewiele; poraź pierwszy po-

jawiają się na sześciogroszówkach koronnych Zygmunta I z r. 1528 i 1529—Deus, in virtu-te tua letabitiir rex (Boże, w mocy twojej król radować się będzie) i na dukatach koronnych tego króla, bitych w latach 1528 —1535: Justus ut palma florebit (sprawiedliwy kwitnąć będzie jak palma). Za Zygmunta Augusta na trojakach litewskich z r. 1565 i 1566 widzimy wymierzony przeciw Polakom satyryczny napis: Qui habitat in coelis irridebit eos (który mieszka na wysokości śmiać się z nich będzie). Po śmierci Zygmunta III, w r. 1632, w czasie bezkrólewia, ua talarach koronnych i toruńskich czytamy: Deus providebit (Bóg opatrzy). Za dana Kazimierza posiadamy dwudukatówki koronne z r. 1661 z sentencya-mi: Non est fortis sieut Deus noster (Niema mocnego jako Bóg nasz) i Arcus jortium eon-tritus est (Łuk mocnych starty jest), a na trzy-dziestogroszówkach z monogramem króla bitych w latach 1663 —1666 — Dat pretium servata salus potiorque métallo est (Dochowane ocalenie daje wartość i więcej może niż metal). Stanisław August na swych próbach menniczych (prędzej zabawkach), bitych w r. 1771, zamieszcza: na dukacie i talarze —Dat justipretium (Daje rzetelnego [pieniądza] wartość), na półtalarze — Vincit fraudem (zwycięża oszustwo), na dwuzłotówce— Expertus credit (wierzy doświadczywszy), ua złotówce — Probatus melior (lepszy wypróbowany), na półzłotku—Non timet (nie lęka się) i na groszu—Et in parvis purus (i w małym czysty). Oprócz tych posiadamy jeszcze senteneye na monetach bitych przez miasta w czasie oblężenia: 1) Gdańska w r. 1577 różnorodne gatunki monet, począwszy od szeląga, a skończywszy na dukacie z napisem Defende nos, Christe Salvator (Broń nas, Chryste Zbawicielu); 2) Torunia w r. 1629 przez Szwedów—1Vides et Constantia per ignem pro-ba.ta (wierność i stałość w oguiu wypróbowane); 3) Elbląga w r. 1635 — Elbinga inter arma servata (Elbląg wśród wojny ocalony) i 4) Zamościa w r. 1813—„Boże dopomóż wiernym ojczyźnie“. Z lenników zaś Polski książęta pruscy na swych monetach zamieszczali dewizę: Si Deus pro nobis quis est contra nos (jeśli Bóg z nami któż przeciwko nam). L-y na medalach są nadzwyczaj różnorodue; po większej części dla każdego medalu wkładano inną, stosując się do okoliczności, przy jakich samo wybijanie miało miejsce.

Legendorf (Lehndorf), herb polski. Na tarczy w polu srebrnem — pień czerwony o trzech sękach i trzech trójlistkach z każdej jego strony, ukośnie w lewo położony. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwa pieńki czerwone, u dołu złączone, o trzech sękach i tyluż trójlistkach czerwonych, z zewnątrz wystających. Labry czerwone, podszyte srebrem. Używany przez stary, obecnie już wygasły, ród Legendorfów v. Lehndorfów, w Pru-<

sach Zachodnich zamieszkały, którego dwaj zagadnienie o przyciąganiu eliptycznej sferoi-członkowie: Paweł, bp warmiński, i Fabian, dy.—Prócz pomniejszych rozpraw w rocznikach kasztelan elbląski, dobrze się zasłużyli ojczy- Akademii, napisał większe dzieła: „Exposé des

opérations faites en France en 1787 pour la conjonction des observatoires de Paris et de Greenwich“ (1792); „Éléments de geometrie“ (1794, w przekł. niem. 1873); „Mémoires sur les transcendantes elliptiques“ (1794); „Essai sur la théorie des nombres“ (1798, dopeh 1816; wyd. 3-e 1830; w przekł niem. 1886, wyd. 2-e 1893); „Nouvelle théorie des parallèles“ (1803); „Nouvelle méthode pour la détermination des orbites des comètes“ (1805— 1820); „Exercices de calcul intégral“ (1811 — 1816,    3 t. wyd. 2-e 1827, 2    t.); „Mein,

Fig. 11. Legendorf (herb).

źnie. — Źródła: Niesiecki; Siebmacher VI, 4; Ostrowski.

Legendre Ludwik, rewolucyonista francuski (* Wersalu 1752 — f w Paryżu 1797). Podczas wybuchu rewolucyi rzeź-nik, brał udział odtąd we wszystkich ważniejszych wypadkach: był członkiem klubu Jakobinów i entuzyastycznym zwolennikiem Dantona; jako mówca miał wielkie poważanie u ludu. W kouwencyi podczas procesu Ludwika XVI głosował za karą śmierci. W r. 1793 był wysłany w misyi do Lyonu. Po powrocie do Paryża próbował razem z Dantonem nawiązać nadaremnie stosunki z Żyrondystami. Po sztowaniu Dantona wystąpił w jego obronie, potem jednak odstąpił dawniejszego przyjaciela. Był przeciwnikiem Rebespierre’a.

Legendre Adr y an Mary a, znakomity tematyk francuski (* 18 sierp. 1752 r. w Tuluzie— f 9 stycz. 1833 w Paryżu). W 22-im roku życia został profesorem w szkole wojskowej, następnie w normalnej, a w 30-ym członkiem Akad. w Paryżu, wkrótce zaś w Berlinie. W r. 1787

D.

A. Ł

sur les intégrations par d’arcs d’éllipse. Traité des fonctions elliptiques“ (1825 — 1828; 2 t ); „Traité des fon. ellipt. et des intégrales Euleriennes“ (1832, 3 t.).— Z tych prac geometrya kilkakrotnie była tłó-maczoną na polski: przekład Wyrwicza 1825 — 1829 w 4 częściach, z nich 1-a wydana ponownie 1827; planimetryę z wyd. 12-go tłóma-czył Bartoszewicz 1824 (rkps, w Bibl. Wil.), i z wyd. 15-go Pankiewicz (1859—-wyd. 3-e); solidometryę — Kasterski (1834); nadto Enc. Org. wymienia przekłady Hreczyny i Karczewskiego.

St. Db.

Leger Ludwik Paweł Mary a, slawi-sta francuski (* 13 stycz. 1843). Po ukończeniu liceum Louis-le-Grand i studyów prawniczych, rozpoczął 1863 studya nad jęz. i lit. polską pod kierunkiem Al. Chodźki (ob.), are- Później, pod wpływem przyjaźni z Józefem Wacławem Friczem (ob.), działaczem politycznym czeskim, przebywającym na wygnaniu w Paryżu, rozmiłował się w studyach nad ma- dziejami i literaturą czeską. Do badań nad południową słowiańszczyzną wciągnął L-a b-p Strossmayer, podczas pobytu swego w Paryżu (1867). W r. 1868 L. doktoryzuje się ze slawistyki, ogłaszając rozprawy; „De Nestore, rerum Russicarum scriptore“, oraz „Cyrille et wraz z Cassinim i Mechainem Méthode, étude historique sur la conversion określał różnicę długości obserwatoryów w Pa- des Slaves au christianisme“ (Paryż 1868). ryżu i Greenwich, oraz długość stopnia połud- Późniejsze prace L-a miały przeważnie charakter nika między Dunkierką a Boulogne. W korni- szkiców filologicznych z dziedziny starożytno-tecie ustanowionym do wprowadzania nowych ści, mitologii, folkloru i literatury Słowian; nad miar był przewodniczącym. W r. 1808 mia- jęz-mi słow-mi samodzielnie nie pracował. Po nowany dożywotnim zwierzchnikiem uniwersy- uzyskaniu doktoratu L. prowadził (do 1870) na tetu, 1816 —egzaminatorem w Szkole politechui- kursach dodatkowych Sorbonny wykłady jęz. ros-cznej. --Wynalazł, niezależnie od Gaussa, me- syjskiego i hist. literatur: polskiej, czeskiej i serb-todę najmniejszych kwadratów; wprowadził do skiej. W 1870/71 redagował w Pradze cze-analizy funkcye eliptyczne i kuliste, rozważał skiej pismo „Correspondance slave“. W 1872 — całki Eulera, rozwiązał zagaduienie Newtona 74 podróżował w celach naukowych po Rossyi. o ciele okrągłem, stawiającem najmniejszy W 1880 reprezentował Francyę na zjeździe w opór, dowiódł niewymierności liczby tt²; usyste- Moskwie z okoliczności odsłonienia pomnika matyzował teoryę liczb, w której między inne- Puszkina. W 1882 zwiedził kraje południowo-mi dowiódł t. zw. prawa wzajemności; z po- słowiańskie. Od 1874 L, wykładał jęz. rossyj-myślnym skutkiem stosował analizę do zaga- ski w Szkole jęz. wschodnich żyjących, następnie dnień mechaniki nieba, w której podał ścisłe tenże język w Szkole wyższej wojskowej i w metody obliczania dróg komet oraz rozwiązał ! Szkole nauk politycznych. W r. 1885 objął ka-

Wrę jęz. i lit. słowiańskiej w Collège de France. L. jest członkiem Akademii nauk w Petersburgu, Belgradzie, Zagrzebiu, Pradze czeskiej. Główne prace: „Le monde slave, voyages et littérature“ (1873); „Nouvelles études slaves“ (1880 i 86, 2 t.); „Esquisse de mythologie slave“ (1880 w 8-ce) „Recueil de contes populaires slaves traduits sur les textes originaux“ (1882); „Chants héroïques et chansons populaires des Slaves de Bohème“ (1886); „Histoire de l’Autriche-Hongrie (przy współudziale J. W. Fricza, wyd. 4-e 1895); „La Save, le Danube et le Balkan“ (wrażenia z podróży 1884). Najwięcej prac L. poświęcił filologii rossyjskiej: „La Littérature russe“ (1892); „Grammaire russe“ (1885, wyd. 5-e); „Les Racines de la langue russe“ (przeróbka Reiffa 1894); „Chrestomathie russe“ (1895). Zabierał głos w sprawach politycznych w „Russes et Slaves, études politiques et littéraires“. K-A Leges. 1 Leges r ogatae. Pierwotnem źródłem prawa prywatnego w Rzymie było prawo zwyczajowe (mos, ius non scriptum), które się wyrabiało i kryło w przeświadczeniu samego narodu i niewątpliwie w początkach jego istnienia najlepiej odpowiadało potrzebom społeczeństwa. Wprawdzie historycy starożytni wspominają o leges regiae, jako ustawach wydanych przez królów rzymskich, które po zniesieniu władzy królewskiej zebrać i spisać miał Sextus Papirius, pontifex Maximus. Co do pochodzenia i treści powyższych leges regiae zdania uczonych bardzo się różnią, teinwięcej, że w tej kwestyi podania starożytnych autorów są sprzeczne i bardzo niewiarogodne. Zbiór zwany his Papirianum zaginął a pojedyńcze fragmenta, o których źródła wspominają, przeważnie odnosiły się do prawa sakralnego i rytualnego. Zresztą pomniki prawa wyraźnie głoszą, że przed wydaniem ustawy XII tablic nie było żadnej ustawy, któraby się odnosiła do prawa prywatnego. Dopiero ustawa Xll tablic (ob.) była w dziedzinie prawa prywatnego pierwszem ważnem dziełem usta-wodawczem. Według tej ustawy populus ro-manus, zebrany w sejmie narodowym (comitia curiata, centuriata, tributa) (ob.), wykonywał władzę ustawodawczą. In XII tabulis legem esse, est, ut, quodeunque postremum populus iussissét id ius ratumque esset (Liv. 7, 17). Każdą uchwałę, zapadłą na powyższych zgromadzeniach (comitia) w przedmiotach ustawodawczych, pojmując wyrazy te w naj-obszerniejszem ich znaczeniu, nazywano lex. Wnioski (rogation.es) ustawodawcze, wniesione przez wyższego dostojnika (magistratus), któremu służyło ius agendi cum populo i uchwalone na właściwych zgromadzeniach ludowych (comitia) stawały się zasadą, ustawą, obowiązującą cały naród l lex publica). Celem wprowadzenia tych uchwał w życie wymaganą była jeszcze t. zw. auctoritas patrum (ob.), t. j.

Wielka Encykl Illustr. Ser. I. Tom XLIII. Zesz 338b.

pewnego rodzaju zatwierdzenie przez ściślejszą radę senatu, złożoną z samych patrycyuszów. Od właściwych leges odróżniano t. z. plébiscita, uchwały stanowione w zebraniu, zwołanem według okręgów (tribus) przez trybunów ple-bejskich. Uchwały te pierwotnie obowiązywały tylko plebejuszów, później wystarczało dla nadania im ogóluej mocy obowiązującej zatwierdzenie pełnego senatu (senatusconsultum), wreszcie od czasu legis Hortensiae z r. 287/ 467 (ob. Comitia) plébiscita zrównały się z leges i obowiązywały cały naród (Universum pópulum tenerent). Czynność prawodawczą rozpoczynano podaniem do wiadomości powszechnej (jprómulgatio) wniosku ustawodawczego (rogatio legis), następnie roztrząsano go w przeciągu 3 tygodni (trinum nundinum) w zgromadzeniu przed wstępnem (concio) i w końcu przystępowano w sejmie narodowym {comitia centuriata, curiafa) do głosowania nad nim. Jeśli za wnioskiem była większość, wtedy mó-wiono lex perlata seu perrogata-, poczem bgła-’ szanó ustawę (legem figere). Według godności urzędniczej wnioskodawcy dzielono ustawy na leges consulares, praetoriae, tribimiciae, de-cemvirales-, leges ryto lub pisano na tabliczkach drewnianych lub kruszcowych; podawano do publicznej wiadomości na forum. Dokument czyli oryginał ustawy przechowywano w archiwum (aerarium) państwowem.—W powyższy sposób uchwalona w sejmie powszechnym ustawa obowiązywała cały naród. W każdej ustawie odróżnić można trzy części: a) praescriptio, oznaczającą nazwisko i godność wnioskodawcy, czas i miejsce głosowania, centuryę, a względnie tribus, która naprzód głosowała, i osobę, która pierwsza *dała swój głos; b) rogatio, . t. j. treść ustawy w słowach rozkazujących; c)

• sanctio, określająca skutki wynikające z naru-¹ szenia i przekroczenia prawidła prawnego — moc przymusową ustawy. Uchwaloną ustawę oznaczano zwykle imieniem wnioskodawcy, a jeżeli konsulowie wspólnie wnosili swoją ro-gacyę, to wyrażano imiona obydwóch magistratów, np. lex Papia Poppaea. Jeżeli dodawano spójnik et, to miały miejsce dwie ustawy np. lex Julia et Titia. Ustaw z czasów rze-c z y p o s p o 1 i t e j, szczególnie z ostatniego jej stulecia, była wielka ilość. Pamiętne słowa Tacyta: corruptissima republica plurimae leges, Ann. III 27. Język i układ nowych ustaw rzeczypospolitej odznacza się wprâwdzie bogactwem określeń i pojęć prawnych, ale niekiedy grzeszy nadętością stylu i zbyt wielkim zasobem różnych wyrazów i terminów. Jasność i dobitność prawa rzymskiego, przejawia się przeważnie w pracach uczonych prawników, mniej zaś w pomnikach i zbiorach ustawodawczych. Największa część ustaw dotyczyła prawa publicznego, chociaż i z tych niektóre wkraczały także w dziedzinę prawa prywatnego (ius privatum). Wyjąwszy Lex Canuleja

(ob.; 445 przed Chr.), uchwalonej wkrótce po o- i Henzeni, Mommseni, Ross i i (I 1872 — głoszeniu ustawy XII tablic, większa część ustaw | VIII, 1886 — 99).—II Od powyżej omówionych (leges rogatae) z zakresu prawa prywatnego ustaw, uchwalanych wskutek wniosku (roga-pochodzi z późniejszych czasów, np. lex Aquilia tio) magistrata lub trybuna plebejskiego i nazwanych z tej przyczyny leges rogatae, odróżnić należy leges datae. Już za czasów rzeczy-p ospo litej senat i wyżsi urzędnicy (magi-stratus cum imperia) dawali (legem dabant) Bardzo prowincyom i podwładnym gminom (municipia) w pewnych wypadkach różne przywileje i statuty organizacyjne, bez poprzedniego uchwalenia i uzyskania ustawy ludowej. Znana nam ria del dir. rom.“ (wyd. 2-e 1898; I § 26 — 33).    z mów Cycerona in Verrem—lex data Rupi-

(ob.; 269 p. Chr.), lex Cincia (204), lex Ati-lia (ob.;    189), lex Furia testamentaria (ob.;

183) i in. W tym krótkim zarysie trudno wyliczać wszystkie ustawy ogłoszone i wydane za czasów rzeczypospolitej. dobrze zestawił te ustawy Rudorff ,,Röm. Rechtsgeschichte“ I § 9—44; Lange ,,Röm. Alterthümer II § 128- -135; Landucci ,,Sto-

Ustawy zebrań ludowych nie utraciły znaczę- lia de decem senatorum decreto, wydana nia swego w pierwszych czasach r. 131 przed Chr. bez uchwały ludowej. Sta-pryncypatu. Cesarze zazwyczaj starali się tuty prowincyonalne obejmują np. lex Aemi-ważniejsze prawa przeprowadzać za pomocą ko- lia z r. 167 przed Chr. dla Macedonii, micyów czyli zebrań powszechnych; sam twórca lex Mummia z r. 146 dla Achai, lex Ur-dyarchii Augustus usiłował zabliźnić jątrzące sonę n sis z r. 44 czyli lex coloniae Ju-się rany współczesnego życia społecznego, liae genetivae dla miasta Urso w Hiszpa-przeprowadzając w sejmie ludowym różnorodne nii, zamienionem na kolonię rzymską. Niekiedy leges, odnoszące się nietylko do sądownictwa, udzielano przez ustawę lex data prawo oby-ale i do prawa karnego i cywilnego, jak np. watelstwa rzymskiego (civitas) lub leges Aelia Sentia (4 po Chr.), Furia Caninia pewne przywileje osobiste. Był to tylko wy-(ob.), dotyczące wyzwalania niewolników, jątek od reguły, stanowiący privilegium perso-Julia Augusta de adulteriis (ob.), sławna lex nale, a nie ogólną zasadę. Powyższe prawo Julia et Papia Poppaea (ob.), mająca na celu nadawano pierwotnie wyższym urzędnikom, za-mnożenie związków małżeńskich, lex Junta kładającym kolonie ze względu na osadników, Velleia (r. 10; dotycząca prawa dziedziczenia), później naczelnym wodzom na korzyść walecz-Podobne ustawy stanowiono również za czasów nych żołnierzy (ob virtutem). Lex App u-Tyberyusza, za rządów Klaudyusza, Nerona, lei a z r. 100 przed Chr. daje ten przywilej jak np. lex Junia Norbana (ob.), lex Clau- konsulowi Maryuszowi, a lex Gellia Córcia de tutela mulierum (ob.). Za panowa- nelia z r. 72 Pompejuszowi po wojnie z Ser-nia Nerona uchwalono jednakże po raz ostat- toryuszem. Z czasów cesarstwa podobne ni ustawę (lex) w zebraniu ludowem—ustawę, leges datae wydawał cesarz, jakoby także w dotyczącą stosunków agrarnych. Tak więc z imieniu ludu rzymskiego (populus Romanus). postępem czasu władza prawodawcza ludu rzym- Źródła wspominają o leges datae Augusti, Do-skiego traciła swą żywotność, była już tylko po- mitiani, Caligulae, JServae, Hadriani. Prin-zorną, aczkolwiek w teoryi istniała jeszcze za ceps miał prawo nadawać statuty organizacyj-czasów Gaja, co znalazło wyraz w słowach ne różnym gminom i koloniom (leges munici-jego: „Lex est quod populus jubet atque consti- piorum et coloniarum), udzielać prawa latyńskie-tuit“. Z chwilą upadku zebrań ludowych (co- go (Latii ius) gminom cudzoziemskim, obdarzać mitia) władza ustawodawcza przechodzi na se- obywatelstwem rzymskiem miasta italskie, nat (senaius populusąue Romanus), który był przemianowywać osady na wolną gminę i na spółrządcą cesarza. Wprawdzie narodowi słu- odwrót, wreszcie nadawać osobom prywatnym żyła jeszcze t. z. lex regia de imperio princi- różnego rodzaju ulgi i łaski. Ustawy te, jako pis, mocą której przelewTaî on najwyższą wła- osobiste rozporządzenia, zaliczyć należy do kadzę (imperium) na cesarza; w rzeczy samej tegoryi przywilejów. Do czasów nowszych dobyło to tylko formalne potwierdzenie uchwa- chowała się lex data de Salpensis i de ły senatu. Wiadomości o ustawach (leges) znaj- Malacitanis, dwie ważne ustawy, wydane dujemy przeważnie w pismach starożytnych przez Domicyana (82 — 84), urządządzające la-pisarzy. Część fragmentów ustaw rzymskich tyńskie kolonie hiszpańskiej prowincyi Baeti-dochowała się bezpośrednio do czasów naszych ca: Malaca i Salpensa, którym cesarz Wespa-w epigraficznych pomnikach, w inskrypcyach (na- zyan nadał ius Latii. Wydanie tego cennego pisach). Urywki z dawnych ustaw (leges) wy- pomnika uskutecznili Berlanga (1853) bornie zestawione i objaśnione, są w podręcznym i M om m s e n-Huebner).—III Leges dictae zbiorze Bruns’a: Fontes iuris romani anti- są prawne rozporządzenia pewnych osób tyczą-qui (editio VII 1908 p. 1—157). Napisy (in- ce się ich własności (legem ut suae rei quivis scriptiones) polegają na wydawnictwie iuskrypcyj \ recte dicit). Mogą to być także przepisy i po-Mommsena: Corpus inscriotionum Latinarum j stanowienia osoby prawniczej (gminy, organu (1862—1904). Dodatki i uzupełnienia do tego Cor- państwowego), dotyczące używania pewnej rze-pus znachodzimy w Ephemeris epigraphica cura ! czy, Do takich leges dictae, które się zacho-

pacht,

1905).

Papyrusstudien

T. D,

T. D.

wały w urywkach na kamiennych płytach, zalicza się t. z. lex metal li Vipascen-s i s, ustawa górnicza z końca pierwszego wieku po Chr., zawierająca przepisy co do kopalni cesarskiej w Vipascum, odkryta w r. 1876 (ob. Bruns ,,Fontes“ I p. 266). Do leges dictae zaliczyć-by można także przepisy, dotyczące stosunków dzierżawnych w domenach cesarskich, których krytyczną ocenę podał nam w swej cennej pracy Waszyński (die Boden-agr ar geschichtliche

Leges agrariae, ob. Rzym (państwo), Prawa agrarne.

Leges Barbarorum (ob.Barbarorum L.,T. III ser. I str. 935 — 6, gdzie podano wyliczenie poszczególny ch zbiorów).Podajemy tubibliografię edycyi i opracowań. Dawniejsze wydania zastąpiła edy-cya w „Monumenta Germaniae bistorica“. Dla celów szkolnych używany jest i obecnie Waltera „Corpus juris gerinauici“. Opracowania całości: Brunner H. „Deutsche ßechtsgeschichte“ I, 277 i n.; Schröder „Deut. R.“ (wyd. 1907); S al vio li „Trattato di storia del diritto ita-liano“ (1907); Viollet „Histoire du droit français“ (wyd. 2-e); Brissaud „Manuel d’histoire du droit français“ (1898) str. 76 i n.; daudenzi „La L. Salica e gli altri diritti germanici“ (1884).— 1) Prawa Wizygotów z V. w. i Burgundów VI w.: Z e u me r „Leges Visi-gothorum antiquiores“ 1894 (z ,,Mon. Germ. Hist.“); Haenel „L. romana Vis. Prolegomena“; Dahn „Westgothische Studien“ (1874). Fragmenty odnalezione przez Gaudenzi’ego w ,,“Nouv. R. hist, du droit“ 1886 i 1889; Tardif tamże 1893. — Lex Burg. wyd. Bluhme’go i de Sa lis’a w ,,Mon. Germ. Hist.“ V; Smith „La loi Gombette“, reprodukcya wszystkich rękopisów (1889). Prócz przedmów Bluhme’go i Sa-lis’a: Hube „Pisma zbiorowe“ T. I wyd. D u-n in a (War. 1904); tenże po franc, w ,,R, histor. du droit“ 1867; Dar es te w „Journal des Savants“ 1891. 2) Prawa Franków: a) ,,L. Salica** (ob. Salickie prawo), h) Prawo Fr. Ripuarów (w porzeczu Renu ok. Kolonii) wyd. Solim’a w ,,Mon. Germ. Hist. LL.“ 1885 (z przedmową); E. Mayer ,.Entstehung d. L. R.“ 1886. (Zft. d. Sav. Stift. G. A. VII). c) Prawo Fr. Chama-wów (ok. Utrechtu), wyd. Solim’a (tamże); F roi-devaux „L. dicta Fr. Ch.“ 1891.    3) Prawa

allemańskie: a) Aiinanów VIII w., b) Bawarów ok. 778, ć) Saksonów ok. 802, cl) Turyn-gów ok. 802, e) Fryzouów, koniec VIII w. wyd. w „Mon. G. Hist. LL.“ III i V (Merkel, Lehmann, Richthofen); E s m e i n w „N. Rev. h. du dr.“ 1885; G engler „Beitr. z. Rechtsgesch. Bayerns“ 1894; Richthofen „Untersuch, z. fries. Rechtsg.“ 1880; Pattetta „La L. Fr.“ 1892. —4) Prawa; a) Anglo-Sasów (w. VI--XI): Price and Thorpe „Ancient Laws and Institutes of England“ (1840); R. Sc hm id „D. Gesetze d. Angelsachsen“ (1868); Lieb ermann F. „Quadripartite" (1892); Glasson „Hist, du droit de l’Angleterre“ I.; Pollock and M ait land „History of the English law“ I (1895). b) Irlandczyków (prawa Brehonów, Senchus Mor.)wyd. w„Ancient Laws and Institutes of Ireland“ (1865—1879); D’A rb ois de Ju-b a i n v i 11 e „Hist, de lit. celtique“ T.T. 7, 8; D a-reste ,,Etudes‘‘ 1889; Wasserschieben „D. irische Kanonensammlung“ (1885). 5) Prawa Longobardów i Franków we Włoszech: a) loin-bardzkie; b) frankońskie. Prawa Lombardów obejmują: Edictus Rotharis VII w., Leges Luit-prandi“ VIII w. —wyd. BI uh me w „Mon. Germ. Hist.“ LL. IV (1869); Nani „Studi sul diritto longob.“ ( 1877); T a m a s s i a „Le fonti del Ed. di Rot.“ (1889); Schupfer „Manuale di storia del dir. ital. Le fonti“ I; Kiaer „Edictus Rotari“ 1898 (o tem Dar este w ,,N. R. H:“ 24); „Dansk og Laug. Arveret“ (1901; o tem Pappen heim w Zft. d. Sav. Stift. G. A.“ 1901); b) Ed. Bluh-me w „M. G. H.“ IV; Merkel ,,Ges. d. Lou-gobardeurechts“ 1850; Ficker „Forschungen zur Geschichte Italiens“ III. — Ob. Niemcy, Prawo, Salickie Prawo.

Leges de ambitu, ob. Ambitus.

Leges ducdecim tabularum, ob. Dwunastu tablic ustawa.

Leges frumentariae tyczyły się sprawy zaopatrywania Rzymu w zboże, sprzedawania zboża i rozdzielania go darmo pomiędzy uboższą ludnością Rzymu za czasów rzeczypospo-iitej.

Leges fugitivae i Leges geminatae. L. f. są to fragmenty Dygestów Justyniana, umieszczone w nieodpowiednim tytule, wskutek czego ustęp nabiera innego znaczenia od tego, jakie miał pierwotnie. L. zaś geminatae są ustępy podwójne w odmiennych tytułach Dygestów u-mieszczone. Są to niedokładności Zbioru Justy-niańskiego.

Leges Juliae iudiciariae, ob. Juliae le-ges.

Leges Liciniae Sextiae, ob. Rzym (państwo), Prawa agrarne.

Leges municipales. Orgauizacya pojedyń-czych miast Italii i Gallii cisalpińskiej, tak pod względem zarządu ich wewnętrznego jako też pod względem obowiązującego w nich prawa prywatnego opierała się na ustawie lokalnej, zwanej lex m un ici palis {lex nuinicipii, civitates cujusqm loci), nałożonej miastu przez magistrata cum imperio, zwyczajnie przez konsula, mającego do tego upoważnienie ze strony ludu. Ustawy tego rodzaju nie były wła-ściwemi, przez lud uchwalonemi ustawami (leges rogatae), lecz rodzajem statutów miejskich, zaliczonych do t. zw. leges datae, Ta-kiemi ustawami były: a) lex Rubria, przeznaczona dla Gallii cisalpińskiej (ob.); odnosząca się do postępowania sądowego w sprawach cywilnych; b) lcx Julia municipalis, ustawa Cezara z r. 45/709, zawierająca ustawę gmin-

ną dla wszystkich municypiów rzymskich, po- r bliotekarza Józ. Przyborowskiego dla ówczesnej łożonych w Italii i poza Italią (ob. Julia e biblioteki głównej uabyty został. Rękopis ten leges w końcu). Część tej ustawy zachowała badał Teodor Mommsen, pracując nad nowem się do czasów naszych na dwóch kawałkach wydaniem kodeksu Te odozy ańskiego (ob.), tablicy bronzowej, wynalezionych w okolicy które ogłoszono r. 1905 w Berlinie. W tern miasta Heraclea (tabula Heracleensis). Wy- wydaniu mieszczą się cenne uwagi, tyczące się daua jest w Bruusa (ob.) „Fontes“. Ustawy ko- historyi Brewiarza (str. 35). Oprócz wydania meutowali: Dirksen („Civil. Abhandlungen“ Il brewiarza Sic har da z r. 1828 posiadamy now-1820) i Savigny („Verm. Schriften“ III p. 279). sze, a mianowicie wydanie G. Haenel a (ob.) (ob. Heraklejska tablica).    T- lK    z 1849). — Ważne są także wydane przez

Leges repetundarum, ustawy wymierzone Król. Akademię hiszpańską Legis Romanae w Rzymie przeciw zdzierstwu, przekupstwu Visigothorum fragmenta ex codice prowincyonalnych rządców. Nadużyć wobec paliinpsesto Sanctae    legionensis

kischen Reich“ 1903 [do tego por. K rüg er „Zeitschr. d. Savigny Stift.“ XXV str. 410. Tekst łaciński jest tu przystosowany do systemu przyjętego przez autora w tekście niemieckim]. Co do ustawodawstwa wizygockiego w ogólności ob. Zeumer „Geschichte der westgothischen Gesetzgebung“ i jego „Leges Visigothorum anti-quiores“ (1894). O streszczeniach (summae) legis rom. Vis., które wychodziły w VIII wie-ku i później por. R ud or ff „Röm. Rechtsgesch.“ I str. 290. b) Drugą germańską ustawą rzymską była lex Romana Burgundio-num, wydana przez króla Burgundów Gun-d ob aida (ob.) dla Rzymian zamieszkałych w Burgundyi (t. j. Sabaudyi i południowo-wschodniej Gallii). Do jej ułożenia użyto rozporządzeń ( constitutiones ) z trzech kodeksów przedjustyniańskich, receptae sententiae Pauli i regulae albo institutiones Gaii (ob.). Ustępy, z których korzystano, zmieniono; tylko w części pozostały one w pierwotnej postaci. Działo się to skutkiem pomieszania źródeł rzymskich z niektóremi przepisami szczepowej lex Burgundionum i wskutek użycia t. zw. inter-pretacyi. Cujacius (ob.) i za nim inni mylnie oznaczali ten zbiór przepisów rzymskich jako „Papianus“, jakkolwiek nie użyto w nim wcale dzieł Papiniana. Poszło to stąd, że lex romana Visigothorum kończy ustęp z napisem: „incipit Papiniani liber I responsorumu, który uważano za napis do lex Burgundionum, następujący w niektórych rękopisach bezpośrednio po lex. Rom. Visig. Zamiast „Papinianus“ stało tam, przez omyłkę niektórych pisarzy,—„Papianus“. Najnowsze wydania powyższej legis sporządzili Fr. Bluhme (ob.) w „Monum. Ger-maniae hist,; Leges“ III str. 579 (1862) i Salis w „Mon. Germ, hist.; leges. sectio I“ tom II, str. 1 (1852). Ob. także A. Halb an „Das röm. Recht in d. germanischen Volksstaaten“ I str. 168 (1899), tudzież II, str. 324 nast. O wszystkich leges romanae Brunner (ob.),,Deutsche Rechts gesch.“ I 354 i nast, (1887). 0) Trzecią germańską lex romana. było E d i c t u m

mieszkańców prowincyi dopuszczali się nietylko ecclesiae (1896). Obecnie wydał Conrat namiestnicy, ale także publicani (ob.), którzy ścią- (alias Cohn), w porządku systematycznym „Bre-gali wydzierżawione tam przez siebie dochody viarium Alaricianum-Römisches Recht im fräu-państwowe, i t. zw. negotiatores (ob.), którzy udzielali pożyczek lichwiarskich mieszkańcom miast prowincjonalnych. Do powyższych ustaw zalicza się lex Ac iii a (dawniej Servilia) z r. 631, zachowana w szczątkach na tablicy z bronzu, które się znajdują częścią w Wiedniu, częścią w Neapolu, w tamtejszych muzeach (ob. Acilia lei).    Znaczenie i układ

fragmentów starali się w ostatnich czasach wyjaśnić Hesky („Aumerkungen zur Lex Acilia“

T. U.

1904) i Brassloff „Beiträge sur Erläuterung der L. A. rep.“ („Wiener Studien“ 1904).

Leges restitutae są to greckie rozporządzenia kodeksu Justyniana (ob.), które w Italii w Wiekach Średnich opuszczano w manuskryptach (graeca sunt, non leguntur), ale później z greckich źródeł znowu umieszczono w tekście kodeksu.— Por. Windscheid „Pan-

dekten“ § 3 not. 5.

T. D.

Leges romanae. W drugiej połowie w. V ludy germańskie zajęły, jak wiadomo, krainy państwa zachodnio-rzymskiego, jednak nie narzuciły Rzymianom swoich praw szczepowych, trzymając się zasady, że każdy podlegać ma prawu tego ludu, do którego należy. Otóż te zbrojne germańskie narody dozwalały mieszkańcom podbitym używać prawa rzymskiego.

Z polecenia królów, mianowicie Wizygotów, 0-strogotów i Burgundów, ułożone nawet zostały na podstawie źródeł prawa rzymskiego osobne zbiory przepisów prawnych, znane pod nazwą L. romanae w przeciwstawieniu do t. zw. leges barbarorum, które obejmowały czysto germańskie instytucye i zwyczaje. Do zbiorów L. r. należą: a) Lex Romana Visigothorum (zwana także od czasów humanistów z XVI wieku Br ev i ar i um Ala r ici an um, albo A 1 a r i c i (ob. Breviarium Alaricianum. Artykuł ten, pisany r. 1893, uzupełnić wypada na podstawie nowszych badań). Mianowicie dochowały się do czasów naszych dodatki czyli appendices do lex Rom. Visig. Posiadamy także wiele manuskryptów Breviarii mniej lub więcej dokładnych. W bibliotece uniwersytetu warszawskiego znajduje się cenny rękopis Bre- Theo do ri ci, edykt, czyli księga praw, wy-wiarza z IX w., który r. 1862 staraniem bi- ’ dana przez Teodoryka I, króla Ostrogotów w

(1885).

1876 str. 139).

Leges tabellariae zamieniły jawne ustne glosowanie w zgromadzeniach ludowych czasów rzeczypospolitej rzymskiej na tajne, wykonywane za pośrednictwem tabliczek (tabellae lub

tesserae), których każdy głosujący miał dwie: jedną za wnioskiem z literami ,,u. r.“ (uti rogas), drugą przeciw wnioskowi z literą ,,a“ (antiquo, t. j. nego), z których też według swego uznania wrzucał do skrzynki zwanej cista.

Leges Valeriae (Public ol a e) ob. Vale-riae leges.

Legge James, angielski rnisyonarz i znawca jęz. chińskiego (* 1815 w 8zkocyi); studyo-wał teologię w Londynie; w 1. 1843—73 był misyonarzem w Hong-Kong; po powrocie 1876 został profesorem jęz. i liter, chińskiej w Oksfordzie. Współpracownik Maxa Miillera w wyd. „Sacred Books of the East“, ogłosił samodzielnie seryę sycznych chińskich z tłómaczeniem (t. 28, 1861 — 72) oraz kilka rozpraw z dziedziny u-miejętności religii: „The notions of the Chinese concerning God and Spirits“ (Lond.

1852); „Four lectures on the religion of Chile. A

T. D.

(Lond. 1879), tekstów kla-

Italii dla Rzymian i wschodnich Gotów około r. 506J zawiera w 155 artykułach przeważnie źródła prawa rzymskiego. Jak się zdaje, autorem powyższego zbioru był Rzymianin, obeznany z prawem rzymskiem. Powyższy edykt wydał po raz pierwszy Pierre Pithou w r. 1579 na podstawie dwóch rękopisów, które, niestety, zaginęły. Z późniejszych wydań najlepsze sporządził B1 u h m e w Pertza „Monumen. Germaniae hist.; leges“ t. V 1875 str. 145. Do tego jest dodany ,,Index locorum iuris romani quorum ipsa verba in edicto repetuntur‘‘. E-dykt Teodoryka obowiązywał w Italii przez krótki czas, albowiem po rozbiciu państwa 0-strogotów (ob.) przez Narsesa w r. 552 ogłoszono tam zbiory Justyniana, a po nastą-pionem w r. 568 zajęciu Italii przez Longobardów obowiązywały tychże rodzime ich leges Langobardorum, wyjąwszy niektóre okręgi burgundzkie, należące dawniej do Ostrogotów, gdzie edykt Teodoryka zatrzymał jeszcze przez jakiś czas moc obowiązującą. Dla historyi prawa rzymskiego jest bezwątpienia ze wszystkich powyżej wskazanych leges romanae najważniejszą lex Romana Visigothorum, mianowicie pod względem edyktów cesarskich. Nie usiłowała ona przedstawić całokształtu prawa rzymskiego, ale starała się podać główniejsze wyjątki w formie pierwotnej, nie zmieniając treści ważniejszych źródeł. Korzystano z najlepszego materyału prawa cesarskiego (codex Thodosianus) i nie pominięto klasycznej jurys-prudencyi rzymskiej. Dla tego też ostrogockie i burgundzkie księgi prawa z upadkiem państw, w których obowiązywały, utraciły zupełnie swe praktyczne znaczenie, przeciwnie zaś 1er rom. Visig. nawet po uchyleniu jej siły obowiązującej zachowała moc swą w częściach niegdyś zachodnio-greckich państwa frankońskiego i aż do XII w. była źródłem prawa i przedmiotem nauki.—Por. Sohm „Institutionen“ wyd. z r, 1903    § 22; Karłowa

„Römische Rechtsgeschichte“ 1 str. 976

t. r>.

Leges sacratae powstały w Rzymie za czasów walki patrycyuszów z plebejuszami, mianowicie przy zaprowadzaniu trybunatu, przy-czem wzajemny układ między patrycyuszami a plebejuszami zagwarantowano przysięgą (sa-crosanctum) i zagrożeniem wyjęcia z pod prawa (consecratio capitis et bonorum) tego, któryby się ważył je naruszyć (leges sacratae). Najcięższą karę zawierają w sobie Uges sacratae. Por. Cic. p. Corn. Balb. c. 14, 33; Lange „De consecratione capitis et bonorum“ (1867); Herzog „Die lex sacrata und das sacrosanctum“ (Fleckeisen’a „Neue Jahrbücher f. Philol.“ z r.

T. I).

na“ (tamże 1880).

Leggiero, wyraz muz. lekko (grać; delikatnie dotykać palcami klawiszów).

Legia, ob. Legio n.

Legia chrześcijańska, taką nazwę nadawano niekiedy legionowi piorunowego ob. Legio F u 1 m i n a t a.

Legia honorowa (Légion d'honneur), a) Or g aniz acy a dawniejsza. Order narodowy L-i h-j ustanowiony został przez Bona-partego, pierwszego konsula, 29 floręala roku X (19 maja 1802). L. h. składała się z wielkiej rady (grand conseil) i 16-tu kohort (cohortes)-, w. rada złożona była z 7-u wielkich oficerów (grands officiers)-, każda kohorta—z 7-u w. oficerów, 20-tu komendantów (commandants), 30-tu oficerów (officiers) i 350 legionistów (légionnaires). Cały obszar Rzpltej podzielono odpowiednio do liczby kohort na 16 części. Każda kohorta miała swoją stolicę i w niej schronisko, w którem legioniści mogli otrzymywać mieszkanie, pożywienie i odzież. W zasadzie prawo mianowania członków L-i przysługiwało w. radzie; ta jednak nie koizystała zeń nigdy, ponieważ naczelnik rządu zaraz na początku zachował był to prawo dla siebie. Członkowie L-i h-j mieli być wybierani z pośród wojskowych, prawodawców, dyplomatów, funkeyonaryuszów rządowych i urzędników, u-czonych, oraz obywateli, wyróżniających się zdolnościami i cnotami. 25 lat uczciwej pracy dawały prawo do zostania członkiem L-i h-j. Członkowie winni byli składać przysięgę. Forma dekoracyi, ustanowiona 11 lipca 1804 r., była następująca: gwiazda o pięciu promieniach podwójnych, środek jej otoczony wieńcem z liści dębowych i wawrzynowych, po jednej stronie popiersie cesarza, po drugiej o-rzeł, trzymający pęk piorunów w szponach, w legendzie: „Honneur et Patrie“. Pierwsza nominacya, która odbyła się 14 —15 lipca 1804 r., obejmowała 6 000 nazwisk; oznaki rozdano

1895

sił w r. zaś tylko

należy także przyznawanie medalu wojskowego (ob.). Każdy obywatel francuski obdarzony orderem cudzoziemskim może go nosić jedynie po uzyskaniu upoważnienia na to od w. kanclerstwa. d) Domy wy chow aw-cze L-i h-j. Projekt utworzenia specyalnych domów wychowawczych dla córek członków L-i h-j, przedstawiony przez panią Campan (ob.), przyjęty w zasadzie przez Napoleona, zredagowany przez radę stanu, otrzymał zatwierdzę--

cc

i. r-

h-ej

uroczyście na Poln Marsowem. Dekret z 30 stycz. 1805 r. ustanowił oznakę wielkiego orła (grand aigle)-, dekr. z 28 maja t-oż roku powiększył liczbę legionistów o 2 000, wyłącznie z pośród wojskowych. W tymże roku zatwierdzony został projekt założenia domów wychowawczych dla córek członków L-i, tudzież wyszło prawo uposażania L-i z dóbr narodowych. Ludwik XV1IÏ przemienił L-ę h-ą z orderu zasługi w order rycerski i zniósł kohorty; miejsce wizerunku cesarza zajęło popiersie jedynego popularnego króla Henryka IV, miejsce zaś orła—3 lilie; gwiazdę przezwano krzyżem, komendantów — komandorami (commandeurs), legionistów—kawalerami (chevaliers). Podczas Stu Dni Napoleon przywrócił dawny stan L-i. Ludwik Filip zmienił urządzenie wewnętrzne L-i h-j, ale główne przepisy zachowały do dziś swą moc; król ten dodał do orderu 2 chorągwie trójbarwne. Karol X nie wprowadził żadnej zmiany, zniżył jeno liczbę lat służby, potrzebną dla pozyskania godności kawalera, z 25 na 20 (18 paź. 1829). W r. 1840 obie izby uchwaliły prawo, ściśle ograniczające liczbę miano-wań i żądające, aby były one motywowane w „Bulletin des lois“ i „Moniteur“. Król odmówił sankcyi temu prawu. Rewolucya 1848 r. utrzymała L-ę h-ą; ale prawo z 4 grud. 1849 r. zażądało, aby wszystkie nominacye i promocye były ogłaszane w pomienionych organach ze szczegółowem wyłuszczeniem zasług kandydatów. Od r. 1850 zjawiają się ważne rozporządzenia, których większość dziś jeszcze obowiązuje. Zarząd Obrony Narodowej dekretem z 28 paź, 1870 r. postanowił, aby order L-i h-j był przyznawany tylko za zasługi wojenne lub czyny waleczności i poświęcenia, dokonane w obliczu nieprzyjaciela. Oznakę zmieniono w ten sposób: miejsce korony cesarskiej zajął wieniec z liści dębowych i wawrzynowych ; pośrodku gwiazdy umieszczono popiersie Rzpltej; na stronie odwrotnej 2 chorągwie trójbarwne. W czasie Komuny pałac L-i (przy ul. de Lille) podpalono; składka publiczna na odbudowanie tegoż, otwarta 7 czerw. 1871 r., zamknięta 2 paź. t. r., dała przeszło l¹/? mil. fr. — b) Organizacya dzisiejsza. L. h. składa się obecnie z kawalerów, oficerów, komandorów, wielkich oficerów i wielkich krzyżów (grands-croix). Członkowie L-i mianowani są dożywotnio. Naczelnik państwa jest zwierzchnikiem i w. mistrzem orderu. Liczba kawalerów nie jest ograniczona, tylko liczba promocyi: dla stanu cywilnego jedna na 2 wa-kanse, dla wojskowego na ³/₄ liczby wakan-sów. Kandydatów przedstawia naczelnikowi rządu: właściwy minister tak urzędników jak i obywateli w sferze jego działalności zasłużonych; wielki kanclerz — dymisyonowanych urzędników cywilnych, wojskowych i marynarzy. Cudzoziemców (prócz wojskowych) przedstawia do orderu min. spraw zagr.; noszą oni oznakę,

lecz nie są członkami Ł-i. Aby być przyjętym do L-i h-j, trzeba conaj mniej przez lat 15 spełniać uczciwie swe obowiązki (w zakresie cywilnym czy wojskowym). Deputowani mogą być mianowani członkami L-i h-j tylko za czyny wojenne (prawo z 25 kwiet. 1872). Podczas wojny świetne czyny i ciężkie rany zwalniają od tego warunku; taksa-mo w każdym czasie zasługi wyjątkowe. Prawo tinansowe z r. 1895 stanowi, że nomina-cya za zasługi wyjątkowe może być dokonana dopiero po wydaniu decyzyi przez radę orderu. Na stopień wyższy może być posunięty kawaler po 4, oficer po 2, komandor po 3, wielki oficer po 5 latach piastowania godności, którą już był uzyskał. Dzisiejsza oznaka L-i h-j: krzyż w kształcie gwiazdy o pięciu promieniach podwójnych, nad nim wieniec z liści dębowych i wawrzynowych, środek gwiazdy, o-toczony gałązkami dębu i wawrzynu, nosi z jednej strony wyobrażenie Rzpltej z napisem wokoło: „République française 1870“, z drugiej 2 chorągwie trójbarwne z pierwotną dewizą (która nigdy nie ulega zmianie): „Honneur et Patrie“. (Ob. Ordery, ser. II, t. V, str. 500, szp. 2-ga u dołu). Kawalerowie noszą krzyż o białej emalii srebrny, pozostałe stopnie złoty. Członkowie L-i z pośród wojskowych otrzymują roczną pensyę: kawalerowie 250 fr , oficerowie 500, komandorowie 1000, w. o-ficerowie 2 000, w. krzyże 3 000 fr. Zarząd L-i h-ej powierzony jest w. kanclerzowi (mieszkającemu w pałacu L-i), obieranemu z pomiędzy w. krzyżów i w. oficerów; w. kanclerz znosi się bezpośrednio z naczelnikiem rządu i w razie potrzeby bierze udział w radzie ministrów. W. kanclerzowi asystuje rada orderu, która się zbiera co miesiąc. Jest ona także trybunałem karnym, pozbawiającym czasowo lub na zawsze praw i prerogatyw członka L-i h-ej. Każdy taki wyrok musi być zatwierdzony przez naczelnika rządii, a może być zaskarżony dorady stanu. Za utratą obywatelstwa francuskiego idzie i utrata L-i h-j. Należący do niej dopiero po zdegradowaniu uledz może karze hańbiącej, c) Admini st r acy a centralną w. kanclerstwa kieruje sekretarz generalny, jako przedstawiciel w. kanclerza. Przepisy administracyjne często zmieniano (lata 1881, 1889 i 1891). Budżet L-i h-j wyno-z górą 25V₂ mil. fr-, w mil. fr. Do atrybucyi ]

nie w dekrecie z 15 grud. 1805 r., który u- tralblatt“, i czynny udział wziął w orga-chwalił założenie trzech domów wychowaw- ! nizaeyi kongresów związków zawodowych (1-sz.y czych; w r. 1806 otwarto pierwszy dom w za- w Halbersztacie 1892, 2-gi W Berlinie 1896, mku Ecouen, 1809 r. drugi w Saint-Denis: w 3-ci—we Frankfurcie/M. 1899, itd.). W r. 1900 1810-m postanowiono założyć sześć innych, na kongresie międzynarodowym w Paryżu L. założono zaś trzy: przy ul. Barbette w Paryżu, referował sprawę bezrobocia powszechnegó» w klasztorze Barbeaux w Fontainebleau i w którego stanowczym jest przeciwnikiem. Na klasztorze Loges w lasku Saint-Germain. Za Re- kongresie sztuttgarckim w r. 1907 brał udział stauracyi połączono domy w Econen i Saint-Denis czynny w pracach komisyi obranej do wyja-wjeden i utrzymano jako filie domy w Loges i przy śnienia i ustalenia pożądanej formy stosunków ul. Barbette (ten przeniesiono w r. 1850 do pomiędzy party ami politycznemi a związkami zamku Ecouen). Pierwotnie domy w Ecouen zawodowemi. i Saint-Denis miały wychowywać do 18-go r. Legii honorowej order: 1) Boliwia. U-życia córki, siostry, siostrzenice i kuzynki stanowiony w r. 1836 przez preżyd. Santa-członków L-i w liczbie 600 (200 na koszt ro- Cruz na pamiątkę Szymona Bolivara (ob.), dżin, reszta na koszt L-i). Filie miały dawać przedstawiał ozdobioną brylantami gwiazdę o 8-u przytułek od 4-go do 21-go r. ż. 600 dziewczę- prowincyach, której środek, otoczony niebie-tom-sierotom. Kierownictwo i nauczanie było ską obwódką, noszącą napis: „Simon Bolivar powierzone w Saint-Denis i Ecouen superin- Libertador“, zawiera medalion z popiersiem teudentce świeckiej, przy pomocy dygnitarzy Bolivara. W r. 1854 zastąpiono go innym (ob. i dam pierwszej i drugiej klasy, którerai były Ordery). — 2) Haiti. Ustanowiony w fi zakonnice. Filiami zarządzały siostry zgroina- 1849 przez prezyd. S u 1 u k a (Soüloüque), p dzenia Matki Boskiej pod nadzorem superinten- źniejszego ces. Faustyna I, z okazyi ogłoszenia dentki. Dekret z r. 1857 zachował dom w St. go cesarzem; statuty tego orderu skopiowane Denis dla córek członków L-i, mających conaj- były ze statutów L-i h-ej francuskiej. Order mniej stopień kapitana lub odpowiedni urząd nie wyszedł poza Haiti.—„Gr. Enc.“ La-cywilny. Filie przeznaczono dla córek legio- mir. nistów poniżej stopnia kapitana. Dekret z r.

M. Ab.

Hr.

Legio fulminata (mylnie fulminttiritt), dosłownie: legion piorunowy, zwała się od czasów cesarza Augusta dawniejsza legio XII antigua. W wyprawie cesarza Marka Aureliusza przeciwko Markomanom i Kwadom w r. 174 składała się ona z chrześcian, pochodzących z syryjskiej Meliteny i okolicy, którzy, według opowieści apologetów chrześciańskich, przez modły swe gorące rzymską armię od zagłady wybawili; uprosić więc mieli u Boga z pogodnego nieba uagłą burzę straszliwą, która i pożądany deszcz przyniosła i w nieprzyjacielskich szykach wielkie zamieszanie sprawiła. Poganie natomiast przypisywali wybawienie wojska modlitwie cesarza, jak to na posągu jego płaskorzeźba scenę ową przedstawia, albo też e-gipskiemu czarnoksiężnikowi Arnufizowi. Jak z przechowanej monety, na pamiątkę tego zwycięstwa wybitej, wynika, składał cesarz nie dzięki potężnemu Jowiszowi.

Legion, po łacinie legio w 2-gim przypadku legionis, wyraz utworzony od czasownika lege ■ re=wybierać, jak Varro (l. 1. 5,    16, 25) po

twierdza: quod legnntur milites in delęctu, po grecku zdg[Lct., zdXoç, (pxXay£, Xegioiv, oznaczał pierwotnie za czasów Roinulusa całą wojenną siłę Rzymian, w jeden korpus zebraną, składającą się z samych wolnych obywateli rzymskich, i to z 3 000 pieszych i 300 konnych; każda bowiem tribus (ob.) dostawić była winna 1000 pieszych i 100 konuych. Jedność ta taktyczna, uosobiona w legionie, była miaro-

1881 zniósł klauzurę i powierzył kierownictwo trzech domów zarządowi świeckiemu, zależnemu od w. kanclerstwa. Córki podoficerów i szeregowców przyjmowane są wyłącznie do domu w Loges. Dom w St.-Denis jest pod zarządem superintendeutki, która ma prawo dozoru nad innemi domami. Wszystkie domy dają wykształcenie początkowe; St-Denis jeszcze i średnie, a Loges zawodowe; wychowanki domów w Ecouen i Loges mogą kończyć nauki w St.-Denis.—B i b 1. Saint-Mauris: „Hist. de la Lég. d’honneur“ (Paryż 1833); Mazas „La L. d’hon.“ (t-że 1854); J. Delarbre „La L. d’hon., histoire, administration, organisation“

za

S. Drz.

(t-że 1887).— „Grande Encyclop.“ Lamir. Hr-Legien Karol, soc.-dem. niemiecki, z zawodu tokarz. Wybitny działacz w ruchu zawodowym, praktyk i teoretyk. Pisywał w „Neue Zeit“ oraz innych organach partyjnych, autor wielu broszur o związkach zawodowych (1901,

1904 itd.), jako-też dzieła „Das Koalitionsrecht

d. deutsch. Arbeiter in Theorie und Praxis“ (Hamburg 1899). Na posła do parlamentu obierany był w r. 1893, 1898 i 1903. Jest rewizyonistą i stronnikiem bezpartyjuości związków zawodowych. Na te związki patrzy jako na poważny czynnik kulturalny, który jednak w wyjątkowych tylko wypadkach wpływ stanowczy wywrzeć może na zmianę warunków pracy i płacy. W listopadzie 1890 odbyła się w Berlinie konferencya związków zawód., która wyłoniła stałą Komisyę Generalną, z miejscem pobytu dawczą i dla wszystkich reform wojskowych w w Hamburgu. Przewodniczącym jej został L., późniejszych czasach, gdy ze wzrostem Państwa rozpoczął wydawanie organu komisyi, „Cen- Rzymskiego oraz z pomnożeniem się ludności

S. Drz.

siła wojskowa podwoiła się, a z biegiem wieków wzmogła się nawet wielokrotnie. Ilość żołnierza nie była, oczywiście, decydującą. Przekroczył ją też niebawem król Servius Tullius, według którego znakomitej reorganizacyi wojskowej legion liczył 4 200 piechoty, i to, odpowiednio do różnego uzbrojenia: 1 200 hastati w pierwszym, 1 200 principes w drugim i 600 triarii w trzecim szyku bojowym, w szachownicę ustawionym, do których, chociaż nie w osobnych centuryach, doliczało się jeszcze 600 rorarii i 600 accensi (ob. odpowiednie artykuły). Z oddziałów żołnierza, zwanego rorarii i accensi, powstali za czasów drugiej wojny pu-nickiej velites, lekkozbrojni,wszakże nie przynależeli ci teraz, jak dotychczas, wyłącznie do tryaryu-szów, lecz albo stanowili oddział osobny, samodzielny, albo też dzielili się pomiędzy wszystkie trzy, odmiennie uzbrojone szyki bojowe. Jako konieczny wynik wojen domowych, w których przywódcy stronnictw żołnierza nie zaciągali, jak to dotychczas się działo, według stopy ich podatkowej, lecz brali go, skąd tylko mogli, z jedynem uwzględnieniem fizycznej zdatności do służby wojskowej, jednakże obecnie sami go uzbrajać musieli, -zanikładotychczasowa różnica w sposobie uzbrojenia, a temsa-mem zarzucić należało i podział na odmienne szyki bojowe, tak, że odtąd rozróżniano tylko ciężkozbrojną i lekkozbrojną piechotę. Radykalnej reformy takiej, przemieniającej obywatelskie wojsko na hufce zaciężnych, dokonał Marius (ob.). Pod koniec Rzeczypospolitej rzymskiej znikają owi velites zupełnie ze składu właściwego legionu, złożonego odtąd tylko z ciężkozbrojnych; natomiast oprócz piechoty, dostawianej przez sprzymierzeńców i zwanej także socii, auxilia, pojawiają się teraz samodzielne mniejsze oddziały lekkiej piechoty spe-cyalnej broni, jak oto: sagittarii, ferentarii, funditores (ob.) i t. d. — Każdy legion dzielił się na 10 kohort, cohortes, każda kohorta na 3 roty, manipuli, każda rota na 2 centurye, cen-turiae; tak więc legion liczył 10 kohort, 30 rot, 60 centuryi. Konnicę dzielono na 10 szwadronów, turmae. Ilość żołnierzy w legionie powiększano z czasem według potrzeby; tak miał Scipio pod koniec drugiej wojny pu-nickiej 6 200 żołnierza w każdym legionie— i wahała się zwyczajnie pomiędzy 4 200 a 6000 chłopa; tylko liczba konnych rzadko przenosiła 300, a w wojnach Cezara nie liczy się wcale jazda do składu legionu, tworząc korpus osobny. Obok legionów miało wojsko rzymskie jeszcze żołnierzy dostawianych przez sprzymierzone ludy, socii. Formacya ich była tak dalece odmienna od rzymskiej, że nie dzielono ich nigdy na legiony, tylko na kohorty; liczyli oni także podwójną ilość konnicy. Z piechoty sprzymierzonych wybierano zwykle piątą część co najdzielniejszych w razach szczególnej wagi, jak celem wysłania na zwiady w pobliżu

nieprzyjaciela; są to tak zwani extraor dinar ii, podzieleni na dwie kohorty, w których znowu pół kohorty, pod mianem ablecti, stało zawsze na osobne rozkazy naczelnego wodza. Z konnicy znowu wyznaczano trzecią część jako extraor dinar ii, a jeden szwadron, turmą, jako ablecti, którzy i w obozie każdego czasu mieli osobne kwatery. Za czasów cesarza Augusta liczył legion 6 200 chłopa. — Techniczne wyrażenie na zaciąganió żołnierza do legionów brzmi w języku łacińskim; legiones scribere, conscribere; wyrażenia: nomen dure, edere, vro-fiteri, stosują się wyłącznie do ochotników, zgłaszających się dobrowolnie do służby w legionach. Dowódcą wojska, składającego się z kilku legionów, był za czasów Rzeczypospolitej rzymskiej konsul, pod którego komendą naczelną dowodziło każdym legionem 10 trybunów wojskowych, tribuni militum. Zwyczajnie tworzyły cztery legiony armię konsularną; w razach takich, kiedy dwóch konsulów w pole ruszało, powiększano także, zwłaszcza podczas wojen grożących niebezpieczeństwem, liczbę legionów.—Pierwszą najsilniejszą kohortę każdego legionu, którą od czasów Maryusza odznaczano także strażą wojennego znaku legionu, t. j. złotego albo srebrnego orła na Wysokiem drzewcu, tworzyli sami doborowi żołnierze, i to zwyczajnie w liczbie 1105, pooczas gdy inne koborty liczyły ich tylko po 555.—Za panowania cesarza Augusta stanowiło wojsko rzymskie 28 legionów, z których trzy, i to XVII, XVIII i XIX, w bitwie w lesie Teuto-burskim doszczętnie zginęły; skompletowano je niebawem w sile 33 legionów, aż wreszcie liczba ich, wzrastając nagle za czasów cesarstwa, wynosiła za panowania cesarza Dyoklecya-na niemniej jak 175.—Poszczególne legiony oznaczano w rozmaity sposób. Rozróżniano je naprzód liczbą porządkową: legio prima, secun-da, tertia i t. d.; żołnierze ich zwali się odpowiednio: primariif secundarU, terliarii. Od czasów cesarstwa zwano je także według imienia cesarza, jak np. legio Augusta, Flavia, Trajana, TJlpia. Często nosiły najdzielniejsze z nich miano honorowe, jako to: Fidelis, Fia, Victrix, Adjutrix, wszakże i Rapax, jako osławiona z rabunków. Zwano je także według osobnych bóstw opiekuńczych, jak np. legio Martia, Minervia, Apollinaris, Primigenia, to znowu od miejsca, gdzie walczyły: legio Caudina, Gannensis, albo też według ich dowódców: legio Gabinia, Claudiana, a wreszcie od miejsca, gdzie załogą stały, jako to: legio Italica, Macedonia, Pannonia, Germanica, Hispana, Seythica, Parthica, Cyrenaica.

Legiony polskie. I. Legiony polsko-włoskie. Myśl utworzenia reprezentacyi zbrojnej polskiej pod opieką Francyi powstała jeszcze przed ostatnim rozbiorem kraju. Zamiar udania się przebojem na zachód przez Niemcy z pozostałą w r. 1793 armią polską powziął J. H. Dąbrow-ski, vicebrygadyer w sztabie gen. Byszewskie-go, komendanta dywizyi Wielkopolskiej. Usiłowania Dąbrowskiego oraz kapitana Fiszera, b. adjutanta Kościuszki, przedsięwzięte w tym celu, nie odniosły skutku wobec trudności wykonania i przeciwdziałania Targowiczan. Po upadku kraju myśl tę podjęli znajdujący się w Paryżu wybitni patryoci: Franc. Barss, Józ. Wybicki, Kar. Prozor i Kaz. Delaroche, syn b. posła francuskiego w Warszawie, i w porozumieniu z Dąbrowskim, internowanym w Warszawie, a upatrzonym przez nich na wodza przyszłych legionów, wysłali we wrześniu 1795, za pośrednictwem majora polskiego, Forestiera, notę na ręce Caillarda, ambasadora Rzeczypospolitej fraucuskiej w Berlinie, w której rozwinęli myśl: aby rzeczpospolita pozwoliła zebrać się w jej granicach posłom Sejmu konstytucyjnego w charakterze reprezentacyi Narodu Polskiego i „rozpocząć z nimi układy, których celem byłoby odrodzenie Rzeczypospolitej Polskiej“; aby upoważniła tworzenie się pod swoją opieką wojsk polskich, z wychodźców i dezerterów z wojsk rossyjskich i austryackich, „jako reprezentacyi prawnej narodu pod gwa-rancyą Francyi i jej sprzymierzeńców“; gdyby zaś względy polityczne nie pozwoliły Francyi przyjąć tych warunków, aby zezwoliła przynajmniej na uformowanie legionów ze szczątków armii polskiej, która w uajniepomyślniej-szym razie „mogłaby uzyskać od Francyi prawo obywatelstwa, dopełniwszy swych powinności w armii francuskiej“. Myśli te—zapewniał memoryał—pochodzą, nie od jednostek oderwanych, lecz od wielkiej części Polaków dobrej woli, a przedewszystkiein od wojskowych. Odwołanie się to do przedstawiciela Francyi nie odniosło skutku. Bezskutecznemi były również podjęte w tym czasie usiłowania niektórych Polaków, z Mich. Ogińskim na czele, utworzenia siły zbrojnej narodowej pod opieką Tur-cyi na Wołoszczyźnie pod dowództ. Ksaw. Dam-browskiego (ob. Dąbrowski). Po otrzymaniu pozwolenia na opuszczenie Warszawy J. H. Dąbrowski (ob.) udał się w lutym 1796 r. przez Berlin, Drezno i Lipsk do Paryża, dokąd przybył 30 września dla przeprowadzenia pomysłu legionów polskich. D. 9 paźdz. 1796 r. (18 vendémiaire r. V) podał Dyrektoryatowi jako władzy wykonawczej rzeczypospolitej notę z projektem utworzenia L-ów p. przy armii rzeczypospolitej nad Renem i we Włoszech, które „służyłyby za środek i szkołę dla przyszłej armii polskiej“, a zostawałyby pod naczelnem dowództwem generałów francuskich, pod bezpośrednią zaś komendą oficerów polskich. D. 28 paźdz. Rząd odpowiedział, że, lubo na mocy konstytucyi nie służy mu prawo pozwalania na formowanie L-ów cudzoziemskich, nie sprzeciwi się jednak temu, aby podobne L-y utworzone zostały u ludów sprzymierzonych, i że Bolonia, Ferrara i Medyolan oświadczyły gotowość przy-

Wifclka Encykl. Illustr. Ser. I. Tom XL1II. Zesz, 388b.

jęcia takiej zbrojnej posługi. Wskutek tego Dyrektoryat odesłał Dąbrowskiego do gen. Bo-napartego, naczelnego wodza Armii Włoskiej. Przybywszy 2 grudnia do głównej kwatery Bonapartego w Medyolanie, był zrazu Dąbrowski nieprzychylnie przyjęty, lecz następnie u-zyskał upoważnienie do wejścia w układy z rządem lombardzkim. D. 9 stycz. 1797 (20 nivôse r. V) stanęła, podpisana tak przez gen. Bonapartego i administracyę generalną Lombardyi jak i przez gen.-porucz. Dąbrowskiego, działającego w imieniu współrodaków, ugoda na następujących warunkach: 1) Korpusy polskie, które się sformują w Lombardyi, zatrzymają tytuł „Legionów polskich“, posiłkujących Lorabardyę. — 2) Ubiór, znaki wojskowe i organizacya tego korpusu zbliżać się będą jak można najwięcej do zwyczajów polskich.—3) Lud lombardzki widziałby z przyjemnością przy uniformie szlify w kolorach narodowych lombardzkich z napisem: „ Grli Domini liberi sono fratelli“ (wolni ludzie są braćmi). Prócz tego wszyscy oficerowie i żołnierze nosić będą kokardę francuską, jako narodu, protegującego ludzi wolnych.

4) Żołd, utrzymanie i to wszystko, co jest przyznane wojskom narodowym, będzie wspólne korpusowi polskiemu, rozumie się, według regulaminu wojsk francuskich. 5) Administra-cya generalna Lombardyi wydawać będzie patenty na oficerów i urzędników we wspomnianym korpusie, na przedstawienie Dąbrowskiego lub tego, kto naczelnie będzie dowodził tym korpusem, zastrzegając sobie prawo przedstawiania ze swej strony uwag co do osób, jeśli to uzna za potrzebne. Wyżej wspomniane patenty mają być potwierdzane i podpisywane przez gen.-gubernatora Lombardyi jako wprost do tego upoważnionego od naczelnego wodza Armii Włoskiej. 6) Lud lombardzki deklaruje niniejszem, iż uważać będzie zawsze Polaków uzbrojonych na obronę wolności, jako prawdziwych braci swoich, nie zaś jako wojsko cudzoziemskie, i wskutek tego administracya generalna przyznaje im najformalniej prawo rzeczywistego obywatelstwa lombardzkiego, które jednak nie będzie im przeszkadzało udać się do ognisk własnych w przypadku potrzeby, o ileby Lombardya była rzeczywiście uznana za wolną lub też nie znajdowała się w konieczności wojny dla utrzymania swego bytu“. Po zawarciu tej u-mowy wysłani zostali szef batalionu Kosiński do Piemontu i major Tremo do Francyi dla zebrauia Polaków, którzy znajdowali się tam jako jeńcy z wojska austryackiego. D. 20 stycznia Dąbrowski ogłosił odezwę do Polaków, służących w wojskach nieprzyjacielskich. Punktem zbornym był Medyolan. Organizacya szła raźno: już 9 lutego było pod bronią 1127 Polaków. Do L-ów garnęli się dawni oficerowie polscy. Przybył także Wybicki, który, lubo nie należał do wojska, towarzyszył jednak L-oin i przez swoje światło i wpływ moralny przyczyniał się do

zjednania współrodakom wziętości i poważania we Francyi i Włoszech. Po poddaniu się Man-tui Dąbrowski na rozkaz naczelnego wodza przybył 13 marca do tej twierdzy w sile 2 uOO ludzi, podzielonych na dwa bataliony. Pierwszą sposobność do odznaczenia się znaleźli Polacy podczas rozruchów w Romanii. Rozpędzili łatwo zbrojne oddziały włościańskie, a łagodnem postępowaniem i wzorową karnością zjednali sobie mieszkańców. Brali udział w wyprawie weneckiej, a przy wzięciu Werony zginął pułkownik Liberadzki (20 kwiet. 1797). D. 12 kwietnia wyszedł rozkaz Bonapartego, aby korpus polski zgramadził się w Palma Nuova; wynosił on wtedy z górą 3000 głów. Po zawarciu zawieszenia broni w Leoben (18 kw.) rozkazano mu udać się do Bolonii. Napływ wojskowych polskich był tak znaczny, iż postanowiono nową organizacyę. Sformowano dwie legie piechoty złożone każda z 3 batalionów i 3-ch kompanii artyleryi; bataliony składały się z 10 kompanii, z których jedna grenadyerów, jedna strzelców i 8 fizylierów, a każda kompania liczyła 125 ludzi. Ogólna liczba dochodziła w tym czasie do 6 000 ludzi. D. 2 czerw. 1797 taka była ostateczna organizya korpusu L-ów polskich: Sztab główny: Geuerał-porucznik Dąbrowski, naczelny dowódca. 1) Adjutant sztabu gl. major Eliasz Tremo; 2) kap. Zawadzki. I Legia: szef legii gen. maj. Wiel-horski, drugi szef Strzałkowski, major legii Zabłocki, trzech szefów batalionowych: Biało-wiejski, Forestier, Grabiński. Jl Legia: szef legii gen. maj. Rymkiewicz, szef drugi Kosiński, major legii Chamaud; trzech szefów batalionowych: Ludwik Dembowski, Lipczyński, Zagórski, szef batalionu artyleryi Aksamitowski. Sztab poj edyńczej l eg ii: 1 dowódca legii,

1 dowódca legii w zastępstwie, 1 major legii (szef sztabu), 2 adjutantów majorów, 1 kwatermistrz kasyer, 2 adjutantów poruczników,

1 chirurg naczelny, 1 tambour-major i mistrz muzyki, 18 muzykantów, 1 krawiec, 1 szewc, 6 puszkarzy. Sztab pojedynczego batalio-nu: 1 szef, 1 major, 1 kapitan adjutant-major, 1 kwatermistrz, 1 chirurg starszy, 1 adjutant-podoficer, 1 tambour-major, 1 sierżant saperów, 12 saperów. Kom p ani a piechoty: 1 kapitan, 1 porucznik, 1 podporucznik, 1 sierżant starszy, 4 sierżantów, 1 kapral-furyer, 8 kaprali, 2 doboszy, 104 żołnierzy. Kompania artyleryi: 1 kapitan dowódca, 1 kapitan en second, 1 porucznik, 2 podporuczników en second, 1 sierżant starszy, 5 sierżantów, 1 kapral furyer, 10 kaprali, 2 doboszy, kanoniero-wie 1-ej i 2-ej klasy. Ubiór. Mundur polski winien być całkiem zachowany, t. j. kurtka, pantalony i czapka; szarfa, dragonki i kordony oficerskie srebrne, przerabiane jedwabiem karmazynowym. Kolor ubioru sztabu głównego generalnego i piechoty ma być granat francuski, dla artyleryi zielony, ozdoby i wyłogi szta- (

bu głównego generalnego karmazynowe, szlify i guziki srebrne. W pierwszej legii l*szy batalion, i taksamo 2-gi bat., ozdoby i t. d. zielone, szlify złote, 3-ei bat. ozdoby i wyłogi żółte, szlify srebrne. W drugiej legii: 1-szy bat. ozdoby, wyłogi i lampasy czarne, szlify srebrne, 2-gi bat. ozdoby niebieskie,szlify srebrne,

3-ci bat. ozd. różowe, szl. srebrne; artylerya czarne, złote. Bolonia przeznaczona na gar nizon dla 1-ej legii, a dla 2-ej Coni i Mantua; artylerya polska stanęła garnizonem w twierdzy mantuańskiej. Służbę w garnizonie odbywano według regulaminu francuskiego, a wszystko, co się dotyczyło ubrania, musztry i karności, według polskiego; kara cielesna była zakazaną. W lipcu 1797 oddział legii pod dówództwem szefa Strzałkowskiego przywrócił porządek w Reggio z zadowoleniem obywateli wszystkich partyi, We wrześniu obie legie pomaszerowały w kraj wenecki, lecz po zawarciu pokoju w Campo-Formio (17 paźdz.) odebrały rozkaz do powrotu i zajęły d. 27 października Ferra-rę. Już w połowie września przybył Kniazie-wicz z 40 oficerami i był mianowany dowódcą pierwszej legii. W końcu października 1797 r. legie liczyły przeszło 7 000 ludzi. Po wcieleniu Lombardyi do Rzeczypospolitej C is a 1 piński ej (ob.) umowa z d. 9 stycznia straciła swoje znaczenie. Aby zapewnić los L-ów, Dąbrowski zawarł nową umowę z dyrektoryatem cisalpińskim; ciało jednak prawodawcze odmówiło zatwierdzenia umówionych punktów. Wskutek tej konwencyi wojsko polskie zachować miało kokardy i chorągwie o kolorach narodowych polskich. Legioniści używani byli do tłumienia rozruchów i rozpędzania band chłopskich. Pełniąc trudne i niewdzięczne zadanie, zostawali w wielkim niedostatku. „Wojsko nasze — pisze Dąbrowski—było źle ubrane i niepłatne; więcej jak 40 oficerów nadliczbowych znajdowało się przy korpusie. Większa ich liczba robiła przez patryotyzm służbę podoficerów, reszta zastępowała oficerów chorych lub nieobecnych. Rząd nie chciał im przyznać nawet żywności w ra-cyach. Niektórzy z nich, więcej zamożni, u-trzymywali się własnym kosztem, a oficerowie w czynnej służbie odstępowali innym jedną dziesiątą część swego miesięcznego żołdu i dzielili się z nimi swemi racyami i kwaterami. Żołnierze z przyczyny drogości życia byli jak najgorzej żywieni“. W grudniu 1797 legia zdobyła fortecę St. Leo, zajętą przez wojska papieskie. D. 22 marca 1798 pierwsza legia wraz z częścią artyleryi na rozkaz gen. głównodowodzącego, Brune’a, udała się na Loretto do Rzymu, gdzie stanęła garnizonem d. 3 maja 1798 r. W połowie czerwca przybył do Rzymu gen. Rymkiewicz i był mianowany szefem drugiej legii. Po wybuchu wojny neapolitań-skiej legia pierwsza w ogólnym odwrocie Francuzów opuściła Rzym i dopiero w nowej kampanii zaczepnej pod Championnetem odznaczyła

się w uporczywych, zaciętych bojach. Dzielnie wówczas przyczynił się Kniaziewicz do zwycięstwa pod Nepi czyli Civita Castellana 4 grud., za co mianowany generałem brygady, następnie d. 30 t. m. zajął Gaetę. Ze zdobytych na nieprzyjacielu koni uformowano oddział kawaleryi legionowej pod dowództwem gen. Karwowskiego. Championnet, oceniając waleczność i zasługi Polaków, zlecił Kniazie-wiczowi zaszczytne posłannictwo do Paryża, celem złożenia Dyrektoryatowi chorągwi zdobytych na Neapolitańczykach, co nastąpiło na u-roczystem przyjęciu 8 marca 1799. Rozpoczynała się wtedy nowa wojna z Austryą, wzmocnioną korpusem rossyjskim pod wodzą Suwo-rowa. Legia 2-ga, pod dowódz. Rymkiewicza, w sile 2 280 głów bierze udział w tej kampanii. W bitwie pod Leguauo d. 26 marca 1799 r. Polacy z wielkiem poświęceniem zasłaniają odwrót. W bitwie pod Magnano 5 kwietnia L. straciła około 1000 walecznych i swego dowódcę. Szczątki, 1400 głów, ściągnięto 11 kwietnia do Mantui, gdzie wzięły najzaszczytniejszy udział w wiekopomnej obronie, zakończonej ka-pitulacyą w d. 28 lipca. Wydani przez Francuzów żołnierze polscy byli gwałtem wcieleni do szeregów austryackich, a gen. Wielhorski, dowódca legii, pułk. Kosiński, Dembowski i inni oficerowie do niewoli wzięci. Jedynie 200 ludzi z kilku oficerami powróciło do Francyi. Legia 1-sza pod dowództwem gen. Dąbrowskiego, znajdująca się w państwie rzymskiem, o-trzymała d. 24 kwietnia 1799 rozkaz udania się na północ celem wzmocnienia francuskiej Armii Włoskiej w półn. Włoszech. Po drodze musiała ciągle wałczyć z powstańcami i zdobywać warowne pozycye Tortony (13 maja) Castiglione i Fiorentino (14 maja). W tej ostatniej rozprawie zginął pułkownik polski Cha-mand. Po krwawych, lecz korzystnych dla Polaków wałkach pod Borghetto 25 maja, Ulla (27) i innych legia połączyła się 29 maja z Armią Włoską; brała udział w trzydniowych zapasach nad rz. Trebbią w d. 17—19 czerwca z armią dowodzoną przez Suworowa. Legia, walcząc dzielnie, utraciła tu około 1 500 ludzi. Brała następnie udział w bitwach pod Novi 15 sierpnia, w bojach 7-go września i 24 października 1799 r. Tego ostatniego dnia, w zaciętem starciu pod Bosco, sam Dąbrowski ledwo ocalał; żołnierze jego mimo wielkich szczerb w swych szeregach zabrali 4 działa i 600 jeńców. D. 6 listop. dostały się w moc legionistów znów 2 działa. Ale straty były o-gromne. W końcu kampanii liczono w legii zaledwie 700 ludzi pod bronią. We wszystkich prawie bitwach Polacy szli w przedniej straży lub zasłaniali odwrót i bili się z nadzwyczajną walecznością, cierpiąc przytem wielki niedostatek. „Nie myślano (w Paryżu) wcale o nas —pisał gen. Dąbrowski — ani o losie naszym przyszłym, gdy tymczasem ponosiliśmy nędzę, przechodzącą wszelkie pojęcie: żołnierze byli niepłatni, bez obuwia, bez koszul, a nawet bez mundurów; rozlokowani w okropnych górach, dzikich skałach, zmuszeni wdzierać się na nie bezustannie i odbywać marsze utrudzające, wystawieni na deszcze, śniegi i mrozy, pozbawieni żywności, niekiedy przez dni 4, i wtenczas zmuszeni żywić się korzonkami leśnemi, nie mając ani chwili odpoczynku, bo zawsze naprzeciw nieprzyjaciela“. Znękani takiem położeniem, wystosowali L-ści na 2 grud. 1799 pismo do gen. Dąbrowskiego, wzywając go', aby udał się do Paryża i wyjednał u Pierwszego Konsula pozwolenie i środki na zreorganizowanie legii. Dąbrowski, przybywszy d. 31 grudnia do Paryża, uzyskał następujące warunki: Wszystkie pojedyńcze oddziały L-ów miały się zebrać w Marsylii, przejść na żołd Rzeczypospolitej Francuskiej i przybrać nazwę Pierwszej legii polskiej, składającej się z 7 batalionów piećhoty i jednego batalionu artyleryi. Pułk jazdy polskiej miał się udać do Armii Reńskiej pod dowództwo gen. Kniaziewicza, formującego Legię Reńską. Wojskowym polskim, rannym lub okaleczałym, przyzuano prawo wejścia do zakładu inwalidów francuskich. Oficerowie z legii wysłani byli do miejsc, gdzie się znajdowali jeńcy wojenni, aby z pomiędzy nich zaciągnąć Polaków do służby w L-ch. Wyjednawszy to, przybył Dąbrowski 24 maja 1800 do Marsylii, aby nano-wo uorganizować wojsko, które, przechodząc na żołd francuski, zachowało ubiór, znaki i komendę polską, przyczem cała piechota otrzymała wyłogi karmazynowe. Oddziały L-ów biły się jeszcze ciągle obok armii francuskiej aż do zawieszenia broni po bitwie pod Maren-go 14 czerwca 1800 r. W tym czasie straszna nędza, trudy i boje zmniejszyły te odnowione legie do 800 ludzi pod bronią. We wrześniu w Medyolanie rozpoczęła się nowa or-ganizacya. D. 21 listop. legia w nowej sile 6 000 ludzi uzbrojonych i ubranych wystąpiła na nową wojnę pod nazwą 2-ej dywizyi rezerwowej. Brała udział w oblężeniu Peschiery, Ferrary i Mantui, D. 17 lut. 1801 legia w chwili defilowania przed nią Austryaków, opuszcz jących tę ostatnią twierdzę wskutek kapitulacyi, otrzymała 8 chorągwi, ofiarowanych jej przez rząd francuski. —Stan legii 1-szej w d. 21 marca 1801 r. był następujący: Sztab główny: generał dywizyi Dąbrowski, 3 adjutantów (szefowie bat. Dembowski, Tremo, kap. Markowski, gen. brygady Wielhorski i 2 adjutantów, adjutant komendant Kosiński, 3 adjunktów, kwatermistrz generalny Pflugbeil, 2 adjunktów, lekarz naczelny Grill, 2 chirurgów. Sztab legii: 5 szefów brygady: Strzałkowski, Karwowski, Grabiński, Aksatnitowski (artyleryi) i Darewski. Dowódcy batalionów: artyleryi Jakubowski, 1-go, piechoty Białowiejski, 2-go Chłopicki, 3-go Swiderski, 4-go Małachow-

D. 1

ski, 5-go Jasiński, 6-go Zagórski, 7-go Zawadzki. Ogół legii liczył 10 694-y głowy. W końcu marca 1801 r. druga legia pod dowództwem Kniaziewicza (Naddunajska) przechodziła przez Medyolan, udając się do Toskanii w sile G 000 ludzi, zatem około 15 000 Polaków było w tym czasie pod bronią we Włoszech. D. 8 paździer. 1801 Francya i Rosya zawarły między sobą traktat m. in. stanowiący, że „każdy poddany państw kontraktujących, który, bawiąc w granicach jednego z nich, czyni zamachy na bezpieczeństwo drugiego, będzie natychmiast wydalony i odstawiony do granicy bez możności odwołania się do opieki rządu tego kraju, w którym bawi.“ Istnienie więc L-ów jako reprezentacyi narodowej polskiej stało się niemożliwem. D. 21 grud. 1801 (30 frimaire r. X) nakazana nowa organizacya na dwie półbrygady piechoty, na modłę francuską, pod kierownictwem gen. Vignolle. Każda półbrygada składała się z trzech batalionów: 1-sza pod dowództwem szefa bryg. Grabińskiego, 2-ga pod dow. Aksainitowskiego. Artyleryę zwinięto, a oficerów i żołnierzy wcielono do piechoty. Gen. dywizyi otrzymał tytuł inspektora generalnego wojsk polskich, oraz gubernatora departamentów Panaro i Crastolo-, szefem sztabu był przy nim Kosiński; miał pod swoją komendą 3-a półbrygadę polską, sformowaną z dawnej Legii Naddunajskiej. D. 5 lut. .1802, rozkazem Murata, wodza naczelnego Armii Włoskiej, półbrygady polskie weszły w skład wojsk włoskich, celem pełnienia służby w garnizonach miast nowo-powstającego Królestwa Etru-ryi. D. 10 grud. t. r. druga półbrygada polska pod komendą Aksamitowskiego przeszła do służby francuskiej pod nazwą 114-ej półbrygady. Trzy batal. tej półbrygady pod komendą Kaz. Małachowskiego (w r. 1831 zast. nacz. wodza wojsk polskich), Jasińskiego (brata poległego na Pradze 1794 r.) oraz Zagórskiego, w d. 4 lutego 1803 r. wypłynęły z Genui na wyspę San-Domingo, w sile 2 860 ludzi. Pułkownik Aksamitowski pozostał w Europie (o dalszych losach 114-ej półbrygady patrz niżej w poddziale Legia Nadwiślańska). 1-sza zaś półbrygada pozostała we Włoszech pod dow. szef. Józ. Grabińskiego w okolicach jeziora Como, w Pawii i w Medyolanie, umieszczona na żołdzie francuskim. W lipcu 1803 r. półbrygada ta przeszła w Neapolitańskie, z główną kwaterą w Bari. W paździer. 1805 r. korpus polski otrzymał rozkaz udania się do Lom-bardyi pod komendę marszałka Masseny i d. 23 listop. przyczynił się do zwycięstwa pod Castel-Franco. Postępując ku Wiedniowi, dotarł do Lubiany, skąd otrzymał rozkaz powrotu przez Bolonię, Rzym do Neapolu dla ukarania króla Ferdynanda za powstanie przeciwko Francyi. Po objęciu tronu neapolitańskiego przez Józefa Bonapartego korpus polski w czerwcu 1806 r. wszedł w służbę tego króla. W

październiku otrzymał rozkaz udania się do Polski, po pozostawieniu 1 000 ludzi piechoty i 400 jazdy, wybranych do gwardyi przyboczuej króla Józefa. Król zatrzymał w swej służbie część podoficerów i wszystkich prostych żołnierzy z piechoty. Przybyli tedy z Włoch sami tylko oficerowie i część podoficerów. Skarżył się jednak w liście z 21 grudnia król nea-politański Napoleonowi: „Polacy bardzo pragną mnie opuścić!“. We Wrocławiu nastąpiła nowa organizacya, podług której nowa legia miała liczyć trzy pułki piechoty i jeden jazdy (z dawnych ułanów Naddunajskich), ogółem 6 000 piechoty i 1 500 jazdy. Dowództwo miał mieć gen. bryg. Grabiński, gdyż Dąbrowski objął był już komendę w Księstwie Warszawskiem. Kadry tych pułków stanowili dawni legioniści, resztę dopełniono rekrutami 6 600 głów, przeważnie z Poznańskiego. W czerwcu oddziały tej legii wzięły udział w blokadzie Kladzka na Ślązku. D. 1 lipca Rierouim Napoleon, pod którego komendą legia się znajdowała, mianował, na przedstawienie Grabińskiego, następujących sztab oficerów dla pułku 1-go: dow. pułk. Chłopicki, maj. Kąsinowski, szefowie bat. Rut-tié i Chłussowicz; dla pułku 2-go dow. pułk. Białowiejski, maj. Szott, szefowie bat. Regulski i Bieliński; w pułku 3-in dow. pułk. Swiderski, maj. Biling, szef bat. Kosiński. Legia zostawała na żołdzie francuskim. W tym czasie korpus ten w korespondencyi urzędowej nazywano legią polsko-włoską. D. 19 września przybył do Warszawy oddział inwalidów z legii i był uroczyście przyjęty na placu Krasińskich przez członków rządu. Pomimo rozkazu cesarskiego, aby L-ści sami wybrali co chcą: albo pozostać na służbie francuskiej, albo przejść na służbę Ks. Warszawskiego i pomimo, iż ci jednomyślnie wyrazili się za przyjęciem służby w Księstwie, Napoleon, ceniąc wysoko wartość bojową Polaków, pod pozorem nieobciążania skarbu Księstwa, rozkazał wejść legii w służbę króla westfalskiego, paźdz. wyruszyli L-ci na nową tułaczkę przez Magdeburg do Cassel, dokąd przybyli 22 grud. D. 30 grudnia szef batalionu Kąsinowski pisał z Cassel te charakterystyczne słowa: „Dziś deputowani od wszystkich prowincyi Królestwa Westfalii składali przysięgę królowi; asystowaliśmy przy tej ceremonii, bo my wszędzie musimy być przytomni na świecie, gdzie tylko królów zrzucają lub wsadzają na trony, albo też gdzie zatykają lub ścinają drzewa wolności, a kiedy rząd już umocniony i następuje porządek, wtenczas formują sobie wojska na-cyonalne, a nas cudzoziemców, niezapłaciwszy należycie, wypędzają“. W styczniu 1808 wysłano do Westfalii rekrutów z Polski dla do-kompletowania trzech pułków piechoty do 8100 głów, licząc 150 ludzi w kampanii, co z jazdą wynosić miało 9 300. D. 21 lutego pisał Napoleon do króla Hieronima, iż legia „nie przestaje być w jego francuskiej służbie“ i zarazem rozkazał, aby król niezwłocznie, nie zatrzymując ani jednego człowieka, wysłał legię do Moguncyi, gdzie odebrała rozkaz udania się do Paryża. D. 31 marca 1808 pisał cesarz do marsz. Davousta: „Legia polsko-włoska przyjmuje nazwę Legii Nadwiślańskiej: przyjąłem ją na moją służbę; będzie dokompletowa-na do liczby 140 głów w kompanii“.—II. Legia Naddunajska. Kniaziewicz, przybywszy do Paryża z Włoch dla wręczenia Dyrektorya-towi zdobytych na Neapolitańczykach chorągwi, jął się w połowie marca 1799 organizacyi nowej legii polskiej z dezerterów i niewolników wojsk austryackich, z pobudek i dla celów, któ-remi kierował się był Dąbrowski przy tworzeniu swoich L-ów. Podług projektu d. 23 sierp. 1799 (6 fructidor r. VII) nowa legia polska miała się składać z 4 batal. piechoty, 4 szwadr. lekkiej jazdy i kompanii artyleryi konnej. Każdy batalion miał być złożony z 10 kompanii, z których jedna grenadyerów, jedna strzelców, a 8 fizylierów. Siła jednej kompanii 123 ludzi, mianowicie: 1 kapitan, 1, porucznik, 1 podporucznik, 1 sierżant starszy, 4 sierżantów, 1 kapral furyer, 8 kaprali 2 doboszy i 104 fizylierów. Każdy szwadron złożony z dwóch kompanii: 1 kapitan, 1 porucznik, 1 podporucznik, 1 wachmistrz starszy, 4 wachmistrzów, 1 brygadyer furyer, 8 brygadyerów, 2 trębaczy, 96 ułanów; ogółem głów 116. Ubiór: kurtka granatowa, kołnierz, wyłogi i wypustki karmazynowe, kamizelka i spodnie granatowe z wypustkami karmazynowemi, guziki żółte; półkamasze dla piechoty. Czapka polska z piórem. Legią miał dowodzić generał brygady; przy uim był adjutant generalny, pełniący czynności szefa sztabu głównego. Piechotą miał dowodzić dowódca brygady i 4-ch batalionowych; przy każdym batalionie był adju-tant-major i 1 tambour-major. Jazda pod dowództwem szefa brygady, 2 szefów szwadronu, 1 adjutanta-majora i 1 adjutanta-podofice-ra. Kampania artyleryi miała obsługiwać dwa działa 8-calowe, dwa 4-calowe i dwa moździerze 6-calowe. Legia miała wejść w skład Armii Dunajskiej. D. 8 września 1799 r. Rada Pięciuset zatwierdziła projekt. Pfalz-burg przeznaczony na zakład legii, następnie przeniesiony do Metzu, a w kwietniu 1800 r. do Strassburga. Postęp organizacyi, kierowanej głównie przez Fiszera, był raźny co do ludzi, lecz opóźniony wskutek braku dostatecznych funduszów i materyalów, opieszale dostarczanych przez rząd francuski. Do legii przybył Wybicki celem podtrzymania ducha zgody, mcralności i uczuć patryotycznych. W kwiet. 1800, w chwili rozpoczęcia kroków wojennych przeciwko Austryi, legia liczyła 2 819 głów piechoty. W czerwcu przybył z Włoch pułk jazdy polskiej;pod kom. Rożnieckiego id. 10 czer. liczył 711 koni w 6 szwadronach. Legia wzię

ła czynny i zaszczytny udział w wojnie tego roku w Armii Reńskiej pod gen. Moreau. Odznaczyła się zwłaszcza w bitwach pod Hoch-städt (19 czerw.) i Offenbach (12 lipca). D. 28 listop., w chwili wznowienia kroków wojennych, wchodziła w skład dywizyi gen. Decaen, licząc 2 400 piechoty, 500 jazdy i bateryę konną. W pamiętnej bitwie pod Hohenlinden (3 grud. 1800) zdecydowała zwycięstwo. Sam Moreau przypisywał je „najwyższemu męstwu i doświadczonym talentom“ Kniaziewicza. W końcu grudnia 1800 i w styczniu 1801 główna kwatera legii była w opactwie Kremsmünster pod Linz, a zakład w Monachium, oddziały zaś legii rozrzucone od Strassburga do Steier. Legia była wtedy w komplecie i liczyła do 6 000 głów.—Wszystkie te wysiłki i ofiary stały się próżnemi. W traktacie, podpisanym 9 lutego 1801 w Luncwilu, sprawę polską, jak i we wszystkich poprzednich układach, pominięto. Kniaziewicz podał się do dymisyi, której na razie rząd francuski nie przyjął. Legia, skoncentrowana w Strassburgu, otrzymała rozkaz połączenia się z legią 1-szą Dąbrowskiego we Włoszech (marsz szedł przez Zürich, Bazyleę, Genuę, Mont-Cénis). w marcu stanęła w Me-dyolanie, skąd przeszła do Fłorencyi i Livorno. Widząc pokój ustalony i wszystkie nadzieje zawiedzione, Kniaziewicz ponownie i bezwarunkowo zażądał dymisyi, a wraz z nim podali się do uwolnienia: gen. Sokolnicki, szef brygady Fiszer, szef batalionu Drzewiecki i in. Niektórzy z rozpaczy życie sobie odebrali. Komendę nad legią objął gen. Władysław Jabłonowski, a szefem brygady mianowany pułk. francuski Bernard. D. 31 grud. 1801 kawa-lerya i artylerya polska przeszły na żołd Rzpltej Cyzalpińskiej. W marcu 1802 nastąpiła nowa reorganizacya. Utworzono z legii pół-brygadę polską 3-ą (1-a i 2-a utworzone były z legii polsko-włoskiej), o trzech batalionach, batalion o 9 kompaniach, razem 3 000 głów.

D. 2 wrześ. 1802 ta trzecia półbrygada otrzymała nową nazwę 113-ej i pod komendą Jabłonowskiego wysłaną została na wyprawę na San-Domingo (Haiti). Za nią w styczniu 1803 wypłynęła brygada 114-a, utworzona z części legii włoskiej. Z tych 6-u batalionów wróciło w r. 1805 do Europy zaledwie kilkunastu oficerów i około 150 żołnierzy; reszta, bądź padła ofiarą, po większej części, żółtej febry lub okrucieństwa Murzynów, bądź jęczała (800) do r. 1808 w niewoli na pontonach angielskich. Pułk jazdy z dawnej Legii Naddunajskiej pod dowództwem Rożnieckiego dzielił losy piechoty polskiej, zostającej pod komendą Grabińskiego (ob. I). . Szczególnie odznaczył się w bitwie pod Castel-Franco (23 listop. 1805). W 1806 jazda używana była do obrony brzegów morskich Apulii przeciw Anglikom usiłującym wylądować, a następnie do uśmierzenia rozruchów w Państwie Kościelnem. D. 5 sierp, pułk ten przeszedł

Cztery bataliony wraz z

w departamencie kaliskim, pułkownik Michał Radziwiłł objął komendę nad legią. Po wzięciu Gdańska legią tą skompletowano legię drugą, kaliską, gen. Zajączka, przez utwo-

na żołd Józefa Bonapartego, króla neapolitań-skiego. D. 30 stycz. 1807 otrzymał rozkaz u-dania się do Polski i tylko 400 jazdy miało się zostać w Neapolu jako gwardya króla Józefa, a reszta pójść na służbę francuską. D. 2 lutego przeszedł pułk ze służby neapolitań-skiej do francuskiej, dnia 6 lutego wyruszył z Neapolu. Marsz szedł przez Rzym, Trydent, Bawaryę, Saksonię. W Dreźnie bawił pułk od 3 do 5 maja, d. 13 stanął we Wrocławiu, gdzie nastąpiła jego reorganizacya, d. 15-go odznaczył się w ataku pod Kladzkiem (Glatz). D. 1 lipca 1807 pułk we Wrocławiu liczył 1200 koni. D. 13 lipca dowódcą pułku mianowany pułk. Jan Konopka; d. 11 listopada przeznaczony do służby Hieronima, króla Westfalskiego, d. 20 marca 1808 przeszedł na służbę francuską i otrzymał nazwę Pułku Uła-nów Legii Nadwiślańskiej (ob.). —III. Legia północna. D. 20 wrześ. 1806 polecił Napoleon gener. Zajączkowi (ob.), w służbie francuskiej, utworzeuie legii pod nazwą Północnej. W trzy dni później gen. Henryk Wołodkowicz (ob.), znany w armii francuskiej pod nazwiskiam Henri, otrzymał rozkaz utworzenia drugiej takiej legii. Wzmocniły się one znacznie w ciągu wojny pruskiej jeńcami i zbiegami z wojska pruskiego. Pierwsza formowała się w Landau i Hagenau, druga w Norymberdze. W marcu 1807 została ona wcielona do pierwszej. S k ł a d 1 e g i i: 1 sztab legii: 1 generał dywizyi, 1 major legii, 4 szefów batalionu, 4 adjutantów-majorów, 1 kwa-termistrz-płatnik, 1 chirurg starszy, 4 młodszych, 4 podlekarzy, 4 adjutantów-podoficerów, 1 tambour-major, 2 doboszów kaprali, 8 muzykantów, 3 rzemieślników; ogółem w sztabie wyższym głów 20, w niższym 18. Skład jednej kompanii: 1 kapitan, 1 porucznik, 1 podporucznik, 1 sierżant starszy, 4 sierżantów, 8 kaprali, 1 furyer, 2 doboszy, 120 fizylierów — ogółem 139 głów. Batalion składał się z 1-ej kompanii karabinierskiej, 7-u strzeleckich i l-ej woltyżerskiej—ogółem z 27 ofic. i 1224 podoficerów i żołnierzy, powyższym sztabem legii (38) składały legię, tworzącą siłę 5 042 głów. Ubiór: kurtka granatowa krojem polskim, z karmazyno-wemi wyłogami i wypustkami, guziki białe, czapka polska, komenda w języku francuskim. W połowie grudnia legia Zajączka liczyła w Lipsku około 6 000 ludzi, jeszcze nieubranych, Około. 20 lutego 1807 przyłączyła się do dywizyi gen. Dąbrowskiego, brała udział w potyczce pod Tczewem d. 23 lutego, a 8 lub 9 marca stanęła pod Gdańskiem, w którego oblężeniu znakomicie się odznaczyła. Gdy Zajączek przeznaczony został do organizacyi wojsk polskich

rżenie dwóch pułków piechoty, lecz dopiero we wrześniu przeszła ona na żołd Ks. Warszawskiego. W liczbie 2 000 głów stanęła 16 września 1807 w Poznaniu, skąd przeszła do Gniezna. Dekretem króla Saskiego z d. 13 lut. 1808 zamienioną została na pułk 5-y piechoty pod dowództwem Michała ks. Radziwiłła. D. 5 marca pułk ten przybył do Warszawy i zyskał nową organizacyę; oficerowie Francuzi stanowiący ²/₃ wszystkich oficerów, oprócz jednego, otrzymali pozwolenie powrotu do Francyi. Odtąd komenda była w języku polskim.—IV. Legia Nadwiślańska. U-tworzona ze szczątków Legii Polsko-Włoskiej i jazdy Legii Naddunajskiej (ob. H). W marcu 1808 liczyła trzy pułki piechoty, każdy o dwóch batalionach po 6 kompanii, z których jedna grenadyerów, jedna woltyżerów, cztery fizylierów (w kompanii 140 głów), oraz jeden pułk ułanów w sile 700 koni. Legią dowodził gen. Grabiński, a od 7 czerwca 1808 pułk. Chłopicki, jednocześnie dowódca pułku 1-go piechoty. Dowódców brygady legia nie miała. Pułki składające legię, rozrzucone po korpusach francuskich, rzadko działały wspólnie. W Paryżu legia otrzymała rozkaz udania się do Hiszpanii, dokąd wkroczyła w czerwcu 1808 r. i wzięła udział w pierwszem i drugiem o-blężeniu Saragosy od 15 czerw, do 14 sierp, i od 20 grud. 1808 do 21 lut. 1809. Strata ogólna w drugiem oblężeniu wynosiła poległych około 650, w pierwszem była jeszcze znaczniejsza; ale liczba oficerów poległych w drugiem oblężeniu równała się prawie czwartej części liczby ogólnej poległych w pierwszem. W miarę ubytku pułki zasilano żołnierzami przybywającymi z zakładów w Sedanie i Bajonnie, zasilanych znowu rekrutami z Ks. Warszaw. Duch w pułkach legii był nawskroś wojenny, wzmacniany jeszcze silną karnością, którą pułk. Chłopicki umiał utrzymać. Korespondencya urzędowa fraucuska ówczesna, jak i literatura historyczna, jest pełna pochwał i uwielbienia dla tej „wybornej“ dywizyi polskiej, złożonej z „pełnych poświęcenia i doskonałych żołnierzy pod wodzą najdzielniejszych i niezrównanych oficerów — czytamy dalej—ożywionych uczuciami, które ich czyniły godnymi służenia w gwardyi cesarskiej“. Stanowiąc tak wyborny materyał, pułki były rozdzielane między korpusy francuskie i używane do różnych wypraw, w których okryły się sławą, zwłaszcza imię Chłopickiego stało się głośnem w armii. Na-poleou, pragnąc mieć w zamierzonej wyprawie przeciw Rossyi najlepsze swoje pułki, wezwał w końcu grudnia legię do Wielkiej Armii. Na przeglądzie cesarskim w Paryżu d. 22 marca 1812 rozdano po 6 orderów na pułk i po 25 uposażeń w summie 500 — 3 000 franków, do których przywiązany był dla oficerów tytuł chevalier de VEmpire, a dla pułkownitów baron. W Sedanie w kwietniu utworzono z legii dywizyę pod dowództwem gen. Claparède, w której Chłopicki dowodził brygadą, a następnie przyłączono ją do młodej gwardyi, zostającej pod dowództwem marsz. Mortier. W Sedanie rozpoczęto tworzenie trzecich batalionów, oraz artyleryi pułkowej. W Poznaniu, dokąd pułki przybyły na początku maja, zasilone zostały 3 000 nowych rekrutów. W czerwcu dy-wizya Claparède zasiliła korpus marsz. Davout. Niezmierne trudy, nader pośpieszne marsze, pod nieszczególnera dowództwem gen. Claparède, spowodowały znaczny ubytek w ludziach. W d. 10 — 13 lipca dywizya znajdowała się w Mińsku, 18-go w Bobrujsku, 24—26-go w Mohylewie, licząc wtedy już tylko 3 000 ludzi. D. 14 sierp, w Ljadach połączyła się z gwardyą, przy której odtąd już zostawała. D. 17 t. m. walczyła pod Smoleńskiem, 29-go stanęła w Wiaź-mie. D. 7 września pod Możajskiem, stanowiąc rezerwę korpusu Neya, a potem korpusu 4-go, nie brała czynnego udziału w walce; dopiero o zmroku odparła jeden atak nieprzyjacielski. D. 10 wrześ. w utarczce pod Krymskoje Chłopicki został ranny. D. 14-go dywizya wkroczyła do Moskwy jako wcielona do korpusu Króla Nea-politańskiego. D. 29 walczyła pod Czyryko-wem, 2 października pod Woronowem 4-go i 18-go paźdz. pod Tarutinem, 16 listop. pod Krasnem. Dywizya liczyła tu 1 500 ludzi. D. 24-go stanęła w Bobrujsku. Po morderczych walkach d. 28 nad Berezyną, w której polegli lub ranni byli wszyscy dowódcy pułków (oprócz Malczewskiego) i batalionów, jak również większa część oficerów niższych — z garstki pozostałych żołnierzy były sformowane pojedyńcze oddziałki dla eskortowania pułkowych sztandarów. D. 9 grud. te szczątki opuściły Wilno, 12-go przybyły do Kowna. Rozkazem cesarskim z d. 30 grud. cztery pułki piechoty nadwiślańskiej przyłączono do korpusu 3-go armii. W lutym 1813 dwa bataliony, około 800 głów, z 2 działami i 40 kanonierami w dywiz. Girard: oto wszystko, co pozostało z pułków legii, przybyłych z Rossyi. Reorganizowały się one w Wittenbergu, a następnie stały garnizonem w Szpandawie. Wskutek dekretu z d. 12 marca 1813 cztery pułki: Nadwiślański i trzy Ks. War szawskiego, które były w Hiszpanii, oraz pułki litewskie stanowić miały razem 40-ą d^wi-zyę. Rozkazem 18 czerwca 1813 r. z 4-ch pułków nadwiślańskich utworzono jeden tej-samej nazwy pod dowództwem pułkownika Malczewskiego. Po bitwie pod Kulmem d. 30 sierp., w której pułk brał udział, będąc przy korpusie Vandamme'a, wszedł w skład korpusu 8-go piechoty ks. Poniatowskiego w sile 2-ch batal. 1 400 głów i należał do dyw. 2-ej piech. gen. Izyd. Krasińskiego. Walczył pod Ebers-bacli 6-go. Löbau 9-go, Neustadt 15-go wrześ., Borna 9 paźd., pod Lipskiem d. 16, 18 i 19-go gdzie prawie cały został zniszczony. D. 19 zginął pułk. Malczewski z rąk żołnierzy sa-skich, dotychczasowych sprzymierzeńców Fran-cyi. D. 1 stycz. 1814, podczas organizacyi nowej wojska polskiego w Sedanie, z całej piechoty utworzono jeden pułk pod nazwą Nadwiślańskiego, którego dowództwo objął pułk. Kosiński. Pułk ten należał do obrony Sois-sons, odznaczył się d. 31 marca pod Arcis-sur-Aube, d. 13 kwietnia staną! pod Paryżem; w Poznaniu d. 19 sierp, liczył 969 przytomnych. D. 14 listop. t. r. zebrało się z wszystkich pułków Legii Nadwiślańskiej: 112 oficerów i 1418 podoficerów i żołnierzy.—V. Ułani Nadwiślańscy. W kwietniu 1808 r. pułk tak nazwany zatrzymał się w Paryżu, skąd pomaszerował do Hiszpanii. D. 31 maja przeszedł granicę. Pod dowództwem gen. Leteb-vre-Desnouettes odniósł znaczne korzyści pod Tudelą d, 9 czerw., pod Mallen d. 13 czerw, zdecydował wygraną, oraz dnia następnego pod Alagon. W pierwszem oblężeniu Saragosy do d. 14 sierpnia brał czynny udział, przecinając dowozy do miasta. D. 23 listop. odznaczył się ponownie pod Tudelą, rozstrzygnął wygraną przy moście Almaraz d. 25 grudnia. D. 9 stycz. 1809 przyłączony do dywizyi gen. Valence, do której należały już pułki 4-y, 7-y i 9-y piechoty Ks. Warszawskiego. Oddziały pułku były jednak rozrzucone po różnych korpusach armii w Hiszpanii, gdyż generałowie francuscy pragnęli mieć pod swojemi rozkazami choć mały oddział tego nieporównanego pułku, będącego postrachem Hiszpanów. Gen. hiszpański Freire postanowił znieść ten pułk i 24 marca otoczył ułanów pod Yérenes siedmioma pułkami jazdy hiszpańskiej. 300 ułanów, bo tyle liczył wtedy pułk polski, przebiło się przez 4 000 nieprzyjaciół, nie bez znacznej straty. D. 27 marca 1809 pod Ciudad-Real pułk sam jeden zdecydował zwycięstwo, biorąc do niewoli, raniąc i zabijając przeszło 1000 Hiszpanów. Dnia następnego rozbił pod Santa Cruz cztero-tysięczną kolumnę jazdy nieprzyjacielskiej. W Toledo pułk ten reorganizował się; od 1 kwietnia do początku lipca kwaterował w Valdepefias. D. 22 maja 120 ułauów rozbiło pod Alenbillas dwa szwadrony dragonów Grenady. D. 28 lipca pod Talavera de la Reina pułk wydarł Anglikom zwycięstwo, rozbijając w kilku minutach zwycięzką już jazdę, przyczem ang. pułk 13-ty dragonów zniszczony został doszczętnie. Pod Almonacid d. 11 sierpnia przyczynił się do zwycięstwa, odcinając od piechoty i rozpraszając jazdę nieprzyjacielską. Przewagi te o-kryły pułk sławą, uwielbieniem dowodzących generałów francuskich i towarzyszów broni. „Pierwsi rzucali się na nieprzyjaciela—pisze współczesny—nie zważając na ogień, i ścigali go krok w krok. Zabawą dla nich było zdobyć bateryę lub rozbić czworobok. W wielu bitwach piechota nie dała nawet wystrzału, gdyż oni wszystkojuż wprzód roztrącili i rozproszyli, co oszczędzało nam wiele trudu i straty ludzi.

Hiszpanie zwykle uciekali, skoro tylko ułanów {/os Infernos lanceros polacos) ujrzeli. Częstokroć, aby złudzić Hiszpanów, kiedy się ukazali, chowali lance między konie; ci więc myśleli, że są xo strzelcy konni albo huzarzy (francuscy). Pomyłki tej nieraz żałowali“. Aż do października rozlokowany był pułk na kwaterach. D. 18 listop. 1809 pod Ocańa ułani polscy zabili, ranili lub wzięli do niewoli 4—500 jazdy nieprzyjacielskiej, przyczem pułk karabinierów królewskich zniszczony został. Pułk 10-ty strzelców konnych francuskich, który z ułanami stanowił jedną brygadę, postępował za Polakami w drugiej linii w tych szarżach, dowodzonych przez kap. Huppeta, Konopka bowiem bawił natenczas w Paryżu. D. 21 stycz. 1810 pod Arquillos pułk zabrał do niewoli dwutysięczną kolumnę piechoty hiszpańskiej. Przez cały prawie rok 1810 konsystował w m. Baza, robiąc stąd częste wyprawy. Do ważniejszych potyczek tego roku należą pod Orgas, Tortosa (lipiec), Rio Almanzor (listopad), gdzie uderzenie pułku pod dowództwem Konopki rozstrzygnęło bitwę, oraz pod Lorca. W kwiet. 1811 r. pułk opuścił swoje stanowisko w Baza oraz korpus 4-ty i przeszedł do Sewilli, do korpusu marszałka Soult, w sile 700 koni. W bitwie pod Albufera, d. 16 maja, ci wiekopomni ułani pod dowództwem Konopki rozbili w o-ka mgnieniu kolumnę jazdy angielskiej, złożoną z pułków 3-go,    48-go, i 66-go, zdobyli 5

sztandarów, 5 armat, wzięli 900 niewoln. Gdy jednak pomimo tego marsz. Beresford przedsięwziął atak całą piechotą dla rozstrzygnięcia bitwy, marsz. Soult, spostrzegłszy to, przybiegł przed front ułanów i zawołał: „Pułkowniku, ratuj honor Francyi I“ Atak ułanów powstrzymał marsz piechoty i zniweczył zamiar Anglików. Anglicy w swoich raportach o tej bitwie tak się wyrazili: „Polacy zaczęli bitwę, podtrzymali ją i z największą chwałą zakończyli“. Pułk utracił 5 oficerów poległych, 11 rannych i ze 200 żołnierzy poległych i rannych. Soult otrzymał tytuł ks. Albufery. D, 18 czerwca 1811 r. pułk wszedł w skład ułanów Vchevau-lćgers (lanciers)“ francuskich i otrzymał J\° 7 tej broni, Napoleon bowiem, przekonawszy się jak skuteczna jest lanca, ta narodowa broń polska, postanowił wprowadzić ją do wojska francuskiego przez zamianę sześciu pułków dragonów na ułanów i dodanie jeszcze dwóch nowych: nr. 8 pod dowództwem pułk. Tom. Łubieńskiego (od 7 lut. 1811 r.), czysto polskiego, i nr. 9 pod pułk. Gobrechtem (od 23 lut. t. r.), po części polskiego. Instruktorami do władania lancą we wszystkich 9 pułkach byli ułani polscy, przeważnie z pułku nadwiślańskiego. Pułk odtąd 7-my odznaczył się pod 01i\renza, Baza i Berlanga i wrócił do Sewilii. W sierpniu Konopka został mianowany generałem brygady; dowództwo pułku objął major Dembiński; szef szwadronu Huppet wrócił do Francyi o szczu-

dłach i objął dowództwo zakładu pułku w Se-danie. D. 13 paźdz. pułk Ign. Stokowski mianowany był dowódcą pułku. W ostatnich dniach grudnia 1811 pułk otrymał rozkaz o-puszczenia Hiszpanii, jednakże marszałek Soult, dowodzący armią południową w Hiszpanii, zatrzymał u siebie szwadrony 3-i i 4-ty; tożsamo zrobił Dorsenne, dowodzący armią północną, który nie wypuścił 1-go i 2-go szwadronu aż do czerwca 1812. W styczniu 1812 jeden ze szwadronów przeszedł Pireneje. Marszałek Suchet rozkazał Klickiemu, sztab - oficerowi z pułku ułauów, dostawić do Paryża 22 zdobyte chorągwie i klucze Walencyi. D. 8 paźdz. pułk. Stokowski z dwoma szwadronami przybył do Pozaania, a d. 23 t. m. do Warszawy; w grudniu znajdował się w Wilnie. W lutym 1813 pułk reorganizował się w Sedanie. D. 19 maja wziął udział w bitwie pod Budyszynem (Bautzen). W lipcu Stokowski podczas zawieszenia broni został wzięty do niewoli przez pruskich partyzantów, a na jego miejsce d. 2 sierpnia mianowany dowódcą Tański Kaz., na rewii pułku w Dreźnie. Pułk składał się ze szwadronów 1-go i 2-go, gdyż 3-ci i 4-ty znajdowały się jeszcze w Hiszpanii. We Freiber-gu pułk przeszedł do korpusu 14-go marsz. St.-Cyr, dywizyi Pajol, a następnie do dywi-zyi gen. Gérard. Brał udział w bitwie pod Dreznem d. 27 sierp., oraz w obronie tegó miasta od 7 paźdz. do 11 list. D. 17 paźdz. odznaczył się pod Pirną. Po kapitulacyi Drezna Tański wraz ze szwadronem 1-ym i 2-m dostał się do niewoli, do Stuhlweissenburga, gdzie pozostał do d. 25 maja 1814 r. Druga połowa pułku znajdowała się teraz w Hamburgu, pod dowództwem Trzebuchowskiego, i w Sedanie, gdzie był zakład pułkowy pod dowództwem maj. Huppeta. Napoleon w odwrocie ku Paryżowi zebrał wszystkich ułanów pułku 7-go zdolnych do służby pod dowództwo maj. Huppeta, który zaszczytnie na ich czele odznaczył się był w kampanii francuskiej tego roku. Oddział Trzebuchowskiego kapitulował wraz z korpusem Davout już po upadku Napoleona. Były to 3-ci i 4-ty szwadrony, które wyruszyły z Hiszpanii w. marcu 1813 r., a przybyły do Hamburga 11 sierpnia. D. 2 listopada 1814 r. w granicach Ks. Warszawskiego zebrało się 42 oficerów i 232 podoficerów i żołnierzy z tego pułku. W Kutnie nastąpiło rozwiązanie pułku, a większość żołnierzy, zasłużonych w tylu bojach, zostawiono własnemu przemysłowi, skazano na nędzę i żebraninę. D. 8 kwietnia 1815 utworzono we Francyi pułk 7-y ułauów ze szczątków dawnego, tegoż numeru. Walczył on pod Ligny i Waterloo. — VI. Wojska polskie prócz powyższych w Hiszpanii. A) Pułk l-say piechoty. Z Paryża pułk ten został wysłany do Hiszpanii, której granice przeszedł d. 7 czerwca 1808 r. D. 14 czerwca wziął czynny udział w bitwie pod

Mallen i nazajutrz pod Alagon, a następnie w słynnem oblężeniu Saragosy. Odznaczył się d. 24 t. m. pod Epilą, a szczególnie d. 4 sierpnia w ataku na klasztor Engracia w Sarago-sie. Zostając zawsze pod dowództwem niezrównanego męstwem Chłopickiego, wsławił się podczas powtórnego oblężenia Saragosy, następnie walczył mężnie d. 15 czerw, pod Maria, d. 18 t. m. pod Belchite i w oblężeniu Tarrago-ny, wziętej d. 28 czerw. 1811, oraz Murviedra (Saguntu), które poddało się d. 26 października. W początku 1812 r. pod dowództwem pułk. Fądzielskiego (f 7 stycz. 1818) wyruszył z Hiszpanii na wyprawę rossyjską. W pierwszych dniach czerwca stanął w Poznaniu.—B) Pułk 2-gi pi e eh o ty. D. 13 czerwca 1808 przeszedł Pireneje; 21 t. m. przybył pod Sa-ragosę i wziął czynny udział w oblężeniu tego miasta. Od listopada działał w korp. 3-im, marszałka Moncey, dywizyi 1-ej Grandjean, bryg. 1-ej Habert. D. 23 listop. 1808 odznaczył się chlubnie pod dow. pułk, Kąsinowskiego, a następnie uczestniczył w drugiem oblężeniu Saragosy. (listop. 1808 —luty 1809), oraz w potyczkach pod Perdiguera 7-go, Santa Fe 14-go, Belchite 18 czerw., Aquila 21 lipca, El Frasna, Calatayud 15 sierp., Retascon 4 wrześ., Darica 12 paźdz. 1809; Torrela-Carcel 8-go, Teruel 10-go, Villastar 12-go i 14-go, Villel 16-go lutego, wreszcie Lancosa 1-go maja 1810 r. W końcu czerwca t. r., w składzie dywizyi Lavala, udał się pułk do Walencyi, a następnie d. 4 lipca pod Tortozę. Przy oblężeniu tej twierdzy miewał żywe utarczki, zwłaszcza 6—10 lipca, 3 sierp., 27 grud. Po poddaniu się tej twierdzy d. 2 stycz. 1811 nakazano pułkowi przeprowadzić jeńców do Francyi; d. 29 stycz. przybył do Bajonny. Oto charakterystyczne słowa naocznego i wiarogodnego świadka o duchu, jaki przeważał w wojownikach polskich podczas tych wojen, w których obie walczące strony deptały tak często wszelkie uczucia ludzkie: „Hiszpanie (jeńcy) witali nas zawsze z radością, gdyśmy wyruszali w pochód po dniówce, w czasie której byli pod strażą innych wojsk; swoją wdzięczność przenosili na całe nasze wojsko i nieraz słyszałem jak mówili do siebie: ,,que buena gente los Polacos (jacy to dobrzy ludzie ci Polacy“). Z powrotem pułk e-skortował do Vittorii transport pieniędzy i a-municyi, następnie był użyty do walki z geri-lą prowincyi Basków, a następnie 1 marca (1811) wysłany do Aragonii. Cały rok 1811 przeszedł na drobnych walkach w tej prowincyi jakoteż w Katalonii i Walencyi. D. 22 lutego 1812 pułk wyszedł z granic hiszpańskich, udając się na wyprawę rossyjską. D. 22 marca stanął w Paryżu, d. 5 maja w Poznaniu. W Szremie reorganizował się, dopełniając szeregi rekrutami. D. 4 lipca przybył do Wilna, 10-go do Mińska (dowódcą był w tym czasie Hłusso-wicz do 22 sierpnia), 18-go do Bobrujska,

Wielka Enc. Powsz. Illustr. Ser. I. Tom XLIII. Zesz. 339a.

24-go do Mohylewa, 29-go do Orszy, a d. 17 sierpnia do Smoleńska. Po wzięciu tego miasta dowódcą pułku został pułk. Malczewski. D. 7 września pułk walczy pod Możajskiem, d. 4 paźdz. pod Tarutinem, gdzie miał może najchlubniejszy dzień w swem istnieniu, i d. 28 listopada nad Berezyną. D. 9 grud. szczątki pułku opuściły Wilno i przez Kowno udały się do Poznania.—C) Pułk 3-ci piechoty. Dnia 25 czerw. 1808 przeszedł Pireneje i już d. 30 przybył pod Saragosę. D. 2 lipca w ataku na to miasto zginął major Szott, dowodzący wówczas pułkiem. D. 12 lipca na miejsce Swiderskiego dowódcą pułku mianowany został pułk. Estko (siostrzeniec Kościuszki). Od listopada działał pułk w korpusie 3-im dywizyi Grandjean, brygadzie Laval w powtórnem oblężeniu Saragosy. Odznaczył się w bitwie pod Belchite 18 czerw. 1809. D. 9 maja 1811 dowództwo pułku objął major Kosiński. W marcu 1812 pułk opuścił Hiszpanię, udając się na wyprawę rossyjską.—D) Legi a 2-g a Nad-iviślańska. Po bitwie pod Wagram wziętych było 20 000 niewolników, między nimi wielu Polaków; to poddało Napoleonowi myśl utworzenia nowej legii polskiej. W tym celu d. 8 lipca 1809 podpisał w obozie pod Welkersdorf następujący dekret: 1) Będzie u-formowana Druga Legia Nadwiślańska w naszej służbie. 2) Ta legia będzie się składała z trzech pułków, każdy pułk o dwóch batal,, każdy bat. o 6 komp. każda komp. po 160 ludzi. 3) Żołnierze będą wzięci z pomiędzy Polaków jeńców, albo dezerterów austryackich. Dowództwo nowej legii oddano gen. Mik. Bronikowskiemu. Gdy jednak nie okazało się dość ludzi do utworzenia całej legii, ograniczono się do formacyi jednego pułku w Augsburgu. W Orleanie pułk w sile 2 200 ludzi przeszedł pod komendę majora Kazimierza Tańskiego, przyłączony został do dywizyi gen. Serras i z nią wysłany do Hiszpanii. D. 12 lutego 1810 tę legię wcielono do 1-ej, dawnej Nadwiślańskiej, jako pułk jej 4-ty. D. 29 marca pułk ten przeszedł granicę hiszpańską. W drugiej połowie czerwca przeznaczony do działania w Królestwie Leonu. Walczył on d. 29 lipca pod Puebla do Senabria, 2 sierpnia pod Benavente. D. 3 sierpnia 1810 r. dowództwo pułku objął szef batalionu Radomski; pułk walczył 25 maja 1811 pod Salinas, 1 czerwca pod Peńaranda. Od października 1811 r. do lutego 1812 pułk konsystował w Zamora. D,

1 stycznia 1812 dowództwo pułku objął pułk. Estko; w ostatnich dniach czerwca pułk przeszedł granicę Hiszpanii, udając się na wyprawę rossyjską; przybył w połowie września do Poznania, a d. 11 października do Warszawy, gdzie się reorganizował i zostawał aż do grudnia t. r. D. 10 lut, 1813 brał udział w bitwie pod Rogoźnem w korpusie gen. Girard. Zakład w Wittenbergu. Rozkazem z d. 18

czerwca (ob. wyż.) został połączony z trzema pułkami nadwiślańskiemi w jeden.

zbawieni przez akty darowizn lub zapisy na rzecz osób trzecich: 1) Pojęcie L. wykształciło się w prawie rzymskiem, które w czasach pierwotnych (XII tablic) głosiło zasadę bezwględnej rozporządzalności majątkiem przez spadkodawcę. Stopniowo jednak powstały ograniczenia, wyrosłe na tle przekonania o moralnym obowiązku przekazywania części przynajmniej majątku na rzecz krewnych. Ten obowiązek, nie sankcyonowany pierwotnie przez przymus państwowy, pod koniec Rzpltej pod wpływem ludowego sądu centum wirów (ob.) został poduiesiony do znaczenia obowiązku prawnego. Zrazu krewny, pominięty w testamencie, nie posiadał żadnej skargi z tytułu pozbawienia go udziału w spadkobraniu. Pośrednim środkiem zabezpieczającym prawa blizkich krewnych jako spadkobierców staje się querella inofficiosi testamenti: uprawniony mógł żądać od zapisobiorców zmniejszenia czyli redukcyi rozporządzeń testamentowych do wysokości tej części spadku, jakaby na niego przypadła przy dziedziczeniu z prawa. Skarga ta przysługuje krewnym, którzy — w razie oiesporządzenia testamentu przez spadkodawcę byliby prawnymi spadkobiercami i którzy na zasadzie istniejące-

Br. Gb.

Légipont Olivier, historyk belgijski (* 1698—f 1758 r.). W 1720 r. wstąpił do zakonu Benedyktynów i został profesorem filozofii oraz bibliotekarzem w opactwie św. Marcina w Kolonii. Zwiedził wiele bibliotek oraz

archiwów niemieckich, pracując nad historyą swego zakonu. Niezmiernie pracowity, pozostawił wiele dzieł; najważniejsze: „Historia mo-nasterii Visidobibergensis“ (Kolonia 1735); „SacraeMetropoleos Coloniensis antiquitas‘‘ (tamże 1748); „Methodus studiorum“ (Ratysbona 1752); „Historia rei litterariae ordinis sancti Benedicti‘‘, wspólnie z Ziegelbauer’em (Wiedeń

1754).

St. Db.

(Legis) - Glückselig, Gustaw, pisarz niemiecki (* 1806 — f 1867). Z początku pracował nad historyą Północnych    Niemiec i mitologją

słowiańską („Fundgruben    des alten Nordens“.

„Alkuna, nordische u. nordslavische Mytholo-gie‘‘ 1830—1831). Zamieszkawszy w Pradze, ogłosił kilka monografii dotyczących historyi i archeologii tego miasta. W r. 1836 wydał „Aktenmässige Darstellung des köngl. böhmischen Erbhuldigungs-, Belehnungs u. Krönungs Ceremoniels“ (1836). W    1. 1852 — 56 redago-    go    testamentu    nie    otrzymaliby    nawet    V₄    ich

wał „Ilustrierite Chronik    v. Böhmen'¹, i wydał    części    spadkowej.    Podstawą    skargi    jest    obra-

za pominiętych przez spadkodawcę, jest ona zatem vindietam Spirans. Prawodawstwo Justyniana prócz tej skargi—daje uprawnionym nie'ylko zabezpieczenie przed zupełnem pominięciem, ale również i actio ad supplen-dam legitimam w razie uszczuplenia części obowiązkowej, należnej uprzywilejowanym spadkobiercom. Według 18-ej Noweli L. oblicza się w sposób następujący: przy 4 (lub mniejszej ilości) osobach uprawnionych L. wynosi l/₃, przy pięciu i więcej l/a części przypadającej na nich z prawa. Prawo do L. posiadają wstępni i zstępni wszystkich stopni wzajemnie przeciw sobie; consanguinei (dzieci jednego ojca i różnych matek) mają to prawo tylko przeciw osobie niegodnej (persona turpis); uterini (dzieci jednej matki a różnych ojców) nie mają prawa do L., dzieci nieślubne mają zastrzeżoną L-ę przeciw matce i jej wstępnym. Spadkodawca winien wydzielić L-ę ze swego własnego majątku.—Powszechne prawo niemieckie (Gemeines Recht) zna także skargę zwaną querella inoffciosae donationis, udzielaną w wypadku uszczuplenia L-y przez darowiznę między żyjącymi. Warunkiem niezbędnym dla korzystania z tej skargi jest dolus ze strony darczyńcy—2) L. w znaczeniu rzymskiem przejęły francuskie kraje prawa pisanego (pays de droit écrit); kraje, które się rządziły prawem obyczajowem (pays de coutume), znały analogiczną instytucyę prawną: réserve. Jest to instytucya bardzo stara, której dzieje pierwotne nie są wyświetlone; wiadomo, że jest ona pochodzenia francuskiego. Ludy

monografiję o katedrze praskiej. L.-G. zajmował się slawistyką; napisał: życiorys Dobrovskiego (1887), Hanki; „Kritische Beiträge zur slav.

x y.

Philologie“; „Geschichte des böhmischen Staatsund Privatrechtes“; „Die Königinhofer Hand-schrift‘‘. Ostatnia ta praca skierowana była przeciwko „Rękopisowi Kralodworskiemu“.

Legiści, prawnicy średniowieczni, cywiliści w odróżnieniu od kanonistów („Leges“ oznacza tutaj prawo rzymskie). Termin powstał w Bolonii w XII w. (por. Irneryusz). L-ów nazywano też legmn doctores. L-ami byli Glos-satorowie (ob.). L. bronili też władzy cesarskiej przeciw papiestwu, poczynając od zwolenników Henryka IV przeciw Grzegorzowi VII; w tej walce wielowiekowej stworzyli oni teo-ryę monarchii powszechnej jako kontynuacyi dawnego cesarstwa rzymskiego (Beaumanoir,

Bracton, Zwierciadło Saskie), teoryę zresztą odrzuconą przez L-ów fraucuskieh, według których „król Francyi jest cesarzem u siebie“

(Etablissements de S-t Louis II, 13: Loysel (ob.) § 20). W życiu wewnętrznem Francyi L. odgrywali wybitną rolę (w parlamentach) aż do W. Rewolucyi.— Por. Bardoux „Les légistes“; Chiappelli „La polemica contro i legi-sti d. sec. XIV—XVI“.    s-p-

Ligitima, łac. portio légitima, franc, légitime lub réserve, włos. legittima porzione, niem. Pflichttheil—w polskiej terminologii prawnej zwana także częścią obowiązkową (Okolski) — część majątku danej osoby, która jest zabezpieczoną przez prawo na korzyść jej spadkobierców, a której ci nie mogą być po

germańskie nie znały testamentu. Może ta instytucya powstała z pierwotnej współwłasności rodzinnej. Germanowie zapożyczyli od Rzymian f o r m ę testamentu, ale nie rzymską niekrępowaną rozrządzalność majątkiem. Réserve w swej ostatecznej formie: 1) przysługuje wszystkim krewnym, nawet z linii bocznych; 2) zabezpiecza ich jedynie przeciwko rozporządzeniom testamentowym, spadkodawca też może odebrać wszystko drogą darowizn między żyjącymi; 3) dotyczy tylko nieruchomości odziedziczonych przez spadkodawcę, a nie dóbr nabytych ani też ruchomych; wysokość jej wynosi ⁴/₅; 4) trzeba być spadkobiercą, aby mieć do niej prawo, jest więc oua częścią spadku (pars hereditatis), a nie majątku (pars bonorum). Jeśli niema spadkobierców, nie może być mowy i o réserve (Nosi ona nazwę légitime coutumière, jako przeciwstawienie do légitime de droit t. j. L-y rzymskiej). O ile L. rzymska opierała się na zasadzie moralnej (pomocy bliskim krewnym), o tyle réserve miała cele polityczne: zachowania dóbr w rękach jednej rodziny. W krajach prawa obyczajowego równolegle do réserve znano L-ę z pewnemi mo-dyfikacyami: 1° L. przysługiwała tylko zstępnym; 2° uchodziła za pars hereditatis. L. miała znaczenie pomocnicze w stosunku do réserve uprawniony mógł żądać zmniejszenia darowizn i zapisów z tytułu uszczuplenia jego L-y tylko w tym wypadku, jeżeli skarga o réserve; w wysokośct ⁴/₅, egzekwowana na nieruchomościach dziedzicznych, nie dostarczyła mu wartości jego L-y—3) prawodawstwa Staro-germańskie nie znały testamentu, ani pierwotnie wogóle prawa spadkowego w ścislem znaczeniu. Nie było bowiem własności indywidualnych, znano tylko wspówłasność rodzinną czy rodową. Ze śmiercią głowy rodziny czy rodu zmieniała się osoba zarządzającego majątkiem rodzinnym, nie zaś właściciela. Właścicielem była rodzina. Z tej wspólnoty rodzinnej wytwarza się prawo spadkowe ściślejszego grona krewnych, a mianowicie: dzieci, rodziców i rodzeństwa, i z tytułu swego pochodzenia jest bezwzględnem, nie może więc podlegać żadnym ograniczeniom ani przez rozporządzenie na wypadek śmierci, ani przez darowizny między ży-jącemi. Przez podział za życia zyskiwano swobodę działania co do własnej części. Im częstsze były takie działy między spadkobiercami i im bardziej się wykształcało właściwe prawo spadkowe, tem mniejszem stawało się koło bezwzględnie uprzywilejowanych spadkobierców, wreszcie przywilej ten przyznano tylko dzieciom. Rewolucya francuska w artykule 16 prawa 17 nivôse II r. Rzeczypospolitej prawie zupełnie zniosła swobodę rozporządzania majątkiem. Spadkodawca mógł rozporządzać tylko Vio częścią swego majątku, jeżeli pozostawiał spadkobierców w linii prostej, V₆— jeżeli pozostawiał spadkobierców w liniach bocznych.

Prawodawcy Kodeksu Napoleońskiego stworzyli instytucyę nową, którą nazwali réserve, a która jest czeinś pośredniem między staro-francu-ską réserve coutumière a rzymską L. Na podobieństwo L-y rzymskiej nie została oua przyznana krewnym w liniach bocznych, lecz tylko w linii prostej; również na podobieństwo L-y rzymskiej zabezpiecza zarówno przeciw darowiznom między żyjącymi, jak i przeciw zapisom testamentowym; réserve coutumière przypomina przez to, że stanowi pars hereditatis. Przepisy Kodeksu Napoleona, dotyczące tej materyi (art. 913 — 930) przeszły w całości do kodeksu obow. w Kr-stwie Polskiem z małą zmianą. Do liczby uprzywilejowanych spadkobierców podług K-u N-a należą tylko zstępni i wstępni. Ks. I Kod. cyw. Kr. P-go do takich spadkobierców zalicza również pozostałego przy życiu małżonka (art. 231 —5). Według K-u N-a jeżeli spadkodawca lub darczyńca pozostawia jedno dziecko prawe, może rozporządzić połową majątku, druga zaś będzie stanowiła część obowiązkową dziecka; jeżeli pozostawia dwoje, częścią rozrządzalną będzie ï/₃, jeżeli troje lub więcej-~³/₄ (art. 913). Obliczenia części obowiązkowej w innych wypadkach dokonywane są według zasad, wyłożonych w odnośnych artykułach. W razie uszczuplenia réserve przez spadkodawcę, uprawnionym przysługuje prawo domagania się zmniejszenia darowizn lub zapisów do wysokości części roz-rządzalnej. Zmniejszeniu podlegają przede-wszystkiem zapisy testamentowe, a w razie, gdyby to było niedostatecznem — darowizny,—4) Włoski Codice Civile za część rozrządzalną uznaje połowę majątku bez względu na liczbę dzieci (art. 8o5); jeżeli spadkodawca pozostawia tylko wstępnych, wówczas rozporządzać może ²/s majątku, pozostała ¹/₃ stanowi porzio-ne legittima, która się dzieli po połowie na ojca i matkę lub przypada w całości na jedno z nich, jeżeli drugie nie żyje. — Kodeks niemiecki, obowiązujący od r. 1900, zna pojęcie części obowiązkowej (Pflichttheil) i określa ją w art. 2303 (jeżeli potomek spadkodawcy został wyłączony ze spadkobrania przez rozporządzenie na wypadek śmierci, to może żądać od spadkobiercy części obowiązkowej). Część obowiązkową stanowi połowa wartości prawnej części spadkowej, Tosamo prawo przysługuje rodzicom i małżonkowi spadkodawcy, jeżeli zostali wyłączeni ze spadkobrania przez rozporządzenie na wypadek śmierci. Jeżeli uprzywilejowany spadkobierca otrzymuje mniej niż połowę tego, co-by otrzyma! przy spadkobraniu z prawa, wówczas może żądać od spadkobiercy uzupełnienia.—5) Kodeks szwajcarski z 10 Grud. 1907 r. część rozrządzalną majątku określa w sposób następujący: „kto pozostawia po sobie zstępnych, rodziców, rodzeństwo lub małżonka, ma prawo rozporządzać na wypadek śmierci tem, co pozostaje po odliczeniu części obowiązkowej, przypadającej osobom

(T. III str. 445—664).

sam

wo

powyższym. We wszelkich innych wypadkach może rozporządzać całym majątkiem“ (Art. 470). Część obowiązkową (réserve), o której mówi artykuł powyższy, oblicza się w sposób następujący: zstępny otrzymuje trzy czwarte swej części prawnej, każde z rodziców połowę, każde z rodzeństwa — ¹/i, pozostały przy życiu małżonek otrzymuje na własność całą przypadającą mu z prawa część, o ile jest powołanym do spadku wraz z innymi prawnymi spadkobiercami, połowę zaś, jeżeli jest wyłącznym spadkobiercą.—6) Kodeks holenderski w materyi dotyczącej L-y powtarza przepisy francuskiego.—Nie liczne są te kraje, których prawodawstwa jeszcze bardziej redukują część rozrządzalną, niż to czynią prawodawstwa typu francuskiego czy niemieckiego (Szwecya, Dania, niektóre kantony szwajcarskie). —A n g 1 i a nie zna pojęcia L-y; nie znaczy to jednak, żeby Anglicy korzystali z prawa dowolnego rozporządzania majątkiem: dobra przechodzą raczej za pomocą skomplikowanego sposobu substytucyi niż drogą testamentu. —7) P r a wo dawcy ros-syjskiemu nie jest znane pojęcie L-y. Rozporządzanie majątkiem podlega jednak innego typu ograniczeniom, w zależności od rodzaju dóbr: dobrami nabytemi można rozporządzać do woli na wypadek śmierci (T. X, cz. 1, art. 1067); dobrami dziedzicznemi wogóle nie wolno rozporządzać na wypadek śmierci; należy tutaj zaliczyć również majoraty i t. zw. „zapo-wiednyja iinjenija“ w guberniach zachodnich.— Bibliogralia. Dernburg „Pandekten“ T. III, str. 288 in.; Girard „Manuel de droit romain“ (str. 856); Schröder „Deutsche Rechtsgeschichte“ (str. 328J; Brissaud „Histoire de droit français public et privé“ (T. II str. 1630 i in); Huber „System u. Geschichte d, schweizer. Privatrechts“ (T. IV, str. 617,639 in.); Planiol „Traité élémentaire de droit civil“ (t. III JtèJNs 3046—3140); Okolski „Zasady prawa cywilnego“ (str. 380 i n.); Szerszeniewicz „Uczebnjik russkago grażdanskago prawa“ (str. 712); i Pobiedonoscew „Kurs grażdanskago prawa“

Dr Z, N.

Lsgitymacya (prawo). 1) Wszelka czynność lub dokument, mający na celu stwierdzenie tożsamości osoby. (Książeczka legitymacyjna, paszport).—2) W procedurze cywilnej, zdolność do tego, żeby być powodem lub pozwanym w danej sprawie. Czynną będzie L. powoda, bierną — L. pozwanego. L. czynna opiera się na istnieniu prawa materyalnego (np. chcąc wytoczyć sprawę o zwrot długu, trzeba być wierzycielem). Każda sprawa może być wytoczoną tylko przeciw osobie znajdującej się w stosunku prawnym z powodem, w stosunku, z powodu którego mianowicie, sprawa powstaje. Od L-i do brania udziału w danej sprawie w charakterze czy-to powoda, czy pozwanego (L. ad. causam) należy odróżniać L-ę do wykonywania czynności sądo-

wycli (L. ad. procession), op. w Rossyi adwokat nie ma prawa zakładania apelacyi ani zakończania sprawy polubownie, o ile te czynności nie są wymienione w plenipotencyi. Rzecz prosta, adwokat musi posiadać wymagane przez państwo kwalifikacye (L. ad praxim).—3) W prawie familijnem instytucya, która daje możność nadawania dzieciom nieślubnym praw dzieci ślubnych ('uprawnienie dzieci). Zna ją prawo rzymskie w dwóch formach: a) przez małżeństwo rodziców (l. per subsequens ma-trimonium). Warunkiem nieodzownym jest stwierdzone ojcostwo męża. Stwierdzenie to może nastąpić drogą słownego lub faktycznego uznania oraz przez wszelkiego rodzaju dowodowe postępowanie; b) przez postanowienie panującego (per rescripluni principis) wskutek prośby ojca.—Instytucya rzymska przeszła do prawodawstw spółczesnych, tak np. K. N. zna uprawnienie dzieci nieślubnych przez małżeństwo rodziców. Uprawnionemi mogły być dzieci nieślubne prócz zrodzonych w związku kazirodczym lub cudzołożnym. Warunkiem jest uznanie dzieci przez obojga rodziców przed zawarciem małżeństwa lub w akcie ślubu (art. 331). Uprawnionem być może nawet dziecko zmarłe, jeżeli pozostawiło zstępnych. Kod. Kr-stwa Pol. dopuszcza również uznanie mających być uprawnionemi dzieci przez posiadanie stanu dzieci prawych. Według tegoż kodeksu mogą być uprawnionemi również dzieci poczęte w czasie trwania separacyi przez połączenie się na nowo ich rodziców (art. 292). W r. 1907 art. 331 kodeksu francuskiego został zmieniony w tym sensie, że obecnie mogą być uprawnionemi również i dzieci ze związków cudzołożnych (P.or. ,,Journal Officiel“, Chambre des Députés. Séance du 5 nov. 1907 str. 2039). Oba rzymskie sposoby uprawnienia dzieci nieślubnych zna kodeks niemiecki (L. durch nachfolgende Ehe i Ehelichkeitserklärung). Uprawnienie następuje przez fakt małżeństwa (art. B. G. B. 1719 — 1740). Tosamo w nowym kodeksie szwajcarskim z 10 grud. 1907, który wymaga, aby rodzice zeznali przed urzędnikiem stanu cywilnego, czy i ile mieli dzieci przed zawarciem małżeństwa, lecz zaznacza, że uprawnienie dzieci następuje nawet w razie niezłożenia deklaracyi. L, przez postanowienie panującego kod. szwajcarski zastępuje uprawnieniem przez sędziego, które zachodzi w razie jeżeli rodzice bez winy ze swej strony nie mogą zawrzeć małżeństwa (art. 260). W Rosy i uprawnienie dzieci nieślubnych przez długi czas nie podlegało regulacyi prawnej. W r. 1801 uprawnienie mogło nastąpić tylko w drodze laski monarszej. W r. 1829 zniesiono i ten sposób uprawnienia. Dopiero w wydaniu Ustaw Cywilnych z r. 1887 opuszczono powyższy zakaz. Pra-12 marca 1891 zniosło istniejący od czasów „Ułożenija“ Aleksego Michajłowicza, zakaz

Dr Z N.

uprawniania przez małżeństwo; według zaś prawa z r. 1902 mogą być uprawnione nieślubne dzieci chrześcijan przez małżeństwo rodziców (ob. Swod Zakonow T. X cz. I-sza art, art. 131'—132'¹ —133 —140-144'—163 —1119 według wydania z r. 1900 i dalszego ciągu z r. 1902).

Legitymiści, Legitymizm (stronnictwo le-gitymistowskie, legitymistyczność), terminy polityczne, zdawna używane, szczególnie popularue w Europie 1815 — 1848. Niewłaściwie „Słownik języka polskiego“ Karłowicza i Kryńskiego tłómaczy L-m jako „zasadę, według której tron jest dziedziczny wedle starszeństwa“; pojęcie szersze oznacza zasadę prawowito-ści (nie « prawności » jak chce Słownik) władzy. „L-sta“ oznacza zwolennika prawowito-ści władzy, we Francyi w szczególności stronnika starszej linii Bourbonów. Pisarze historyczni nadużywają terminologii, i tak np. Szujski, gdy pisze: „polityka francuska nie dbała o delikatne legitymizmu polskiego subtelności“ („Roztrząsania historyczne“ II, 16), gdzie L. oznaczać ma przywiązanie otoczenia Stan. Leszczyńskiego do elekta. Sam termin jest stary. Fryderyk W. z powodu zaboru Lotaryngii pisał w osławionym dla perfidyi afo ryzmie: „c’est un opprobre et une ignominie de perdre ses états et c’est une injustice et une rapacité criminelle de conquérir ceux sur lesquels on n’a aucun droit légitime“ („Oeuvres“ VIII, 27). Prawo obywatelstwa otrzymała ta terminologia z ręki Talleyranda (ob.), który rzucił ten wyraz z mistrzowską zręcznością między kłócące się szeregi areopa-gu europejskiego. W rękach dawnego sługi Rewolucyi i Napoleona stawał się termin „pra-wowitość“ bronią, przy pomocy której miał on nadzieję wywalczyć dla pokonanej i na drapieżność sąsiadów wystawionej Francyi stanowisko mocarstwowe, w powadze nieuszczuplone; wyraz ten miał rozłożyć większość kongresu na części, zorganizować władców niechętnem okiem spoglądających na hegemonię sprzymierzonych, i uczynić z nich mimowolnych obrońców Francyi. Francya—uczył—niczego nie żąda dla siebie. Szczęśliwa z powrotu „prawowitej“ rodziny książęcej, pragnie tylko, aby dzieło restytucyi w różnej mierze stało się udziałem całej Europy (que l’oeuvre de la restitution s’accomplît pour toute d’Europe, que partout et pour jamais l’ésprit de révolution cessât, que tout droit légitime fût rendu sacré“ Kl liber VII, 49. Nota do Metternicha 19 grud. 1814). W myśl tej zasady „uświęcenia wszelkiego prawa prawowitego“ nie dopuścił do zaboru Królestwa Saksonii przez Prusy. Ferdynand VII wrócił—po trupie Murata—na tron Neapolu. Jednak zasada „prawowitości“, która pozornie przemówiła do przekonania wszystkich na kongresie, niezawsze była szanowana i nie stosowano jej do republik (Wenecya

f przyłączona do Austryi, Genua do Król. Sardynii): Murata na południu odtrącono, ale Ber-nadotte’a na północy oszczędzono i zostawiono mu Norwegię (Acte final art. 93 przyznaje Wenecyę cesarzowi Austryi jako prawowitemu władcy; tamże co do Genui art. 86, co do Szwecyi ob. protest „prawowitego“ króla u Klübera IX, 335). W sprawie naszej Talleyrand musiał przyznać, że odbudowanie Polski wypływa z zasady prawowitości władzy, stosowanej w sprawie saskiej i w neapolitańskiej. Jednak w sofistycznem rozumowaniu oddał rozstrzygnięcie tej sprawy trzem zainteresowanym mocarstwom podziałowym, a to dlatego, że „Le partage qui raya le peuple polonais du nombre des nations, fut le prélude, en partie la cause, peut-être, jusqu’à un certain point l’excuse, des bouleversements auxquels l’Europe a été en proie“ (Klüber VII, 51). Oczywiście, nie dla Polski siedział w Wiedniu, lecz dla Ludwika XVIII; chciał dzielić sprzymierzonych, ich koalicyę rozprzęgać, a nie jednoczyć we wspólnym interesie. L. był tu tylko parawanem dla ukrytego, zgoła nie L-go interesu. W trzech kierunkach możemy śledzić rozwój L-mu w Europie; w stosunkach międzypaństwowych, w dziejach Francyi, w teoryi politycznej. W stosunkach międzypaństwowych L. był zasadą, w imię której panujący europejscy zawierali wszystkie umowy zaczepno-odporne, poczynając od traktatu w Chaumont (1 marca 1814). Dzięki L-wi—zapewniał Nesselrode 31 grud.

1814    — monarchowie w braterskim sojuszu o-czyszczą zasady postępowania swego (Klüber VII, 69). On-to przyświeca traktatowi S. Przymierza w Paryżu 26 wrześ. 1815 (Martens, Recueil III, 202), który miał na drodze międzynarodowej ubezpieczyć trony Europy przeciwko potęgom rewolucyi, ponowionemu w Paryżu 20 list. 1815 (t. zw. drugi pokój paryski), utrwalanemu w szeregu zjazdów aktem w ostatnim zapowiedzianych: w Akwizgranie (9 paźdz. 1818), Lublanie (maj 1821), Weronie (grudzień 1822). W toku rozwoju swego zasada prawowitości zmienia swój charakter. W r.

1815    w obliczu Francyi napoleońskiej była o-na wystawiana w celu zabezpieczenia „przywileju naturalnego“ do panowania na rzecz historycznych, tradycyjnie uprawnionych dyna-styi. W następnej fazie rozwoju doktryny chodziło już tylko o uprawnienie istniejącego (po 1815) porządku politycznego w Europie, t. j. państw i dynastyi jako takie istniejących bez względu na przedawnienie i tradycyę; wreszcie, gdy nie było już „uzurpatora“ i gdy chodziło tylko o ograniczenie wolności ludów, o negacyę zasady rewolucyjnej zwierzchnictwa ludu na rzecz zasady monarchicznej, pojęcie L-mu staje się równoznacznem z teoryą nieograniczonej (albo mało ograniczonej) władzy królewskiej; L. jest wtedy sztandarem reakcyi abso-lutystycznej. Najpełniej zasada L-u rozwinięta została w orędziach Metternicha (ob.), tłóma-czących uchwały zapadłe w Lublanie i Weronie. Alianci—wywodzi M.—zjednoczyli się w w celu samoobrony przeciwko rewolucyi. Ich zadaniem jest zachować to, co opiera się na podstawach prawnych (conserver ce qui est légalement établi); w promieniu tego zadania należy rozumieć interwencyę Austryi we Włoszech, mającą na celu „ochronę prawowitych rządów w wykonywaniu prawowitej władzy“. Jednak alianci nie chcą prowadzić ludzkości do stanu bezwładu, nie staną na przeszkodzie rozumnym reformom w prawodawstwie i zarządzie, ale bezwzględnie będą przy-tem bronili zasady, że wszystkie te sprawy źródło swoje mają „w wolnej woli, w oświeconym zamiarze tych, których Bóg uczynił odpowiedzialnymi z tytułu powierzonej im władzy“. Król hiszpański, przywracając (1825) rządy monarchiczne, oświadczał, że zadaniem jego jest zachowanie „prawowitych przywilejów zwierzchnictwa swego, nieuszczuplonych i w całkowitym zakresie“-a to w zupełnej zgodzie z uchwałą Kongresu Werońskiego 1822), który polecał królowi francuskiemu wysłać wojsko na pomoc królowi prawowitemu przeciwko republikanom. W myśl tejsamej zasady w 1830 r. zamierzano po wybuchu rewolucyi we Francyi i Belgii uśmierzyć te ruchy zbiorową akcyą aliantów. Tu atoli stanęło na przeszkodzie powstanie w Królestwie Polskiem, które unieruchomiło siły zbrojne Rossyi. Inaczej było 1849 r., kiedy, w myśl uchwał aliantów, związanych Św. Przymierzem, wojska Mikołaja I przyszły z pomocą Austryi przy uśmierzaniu powstania węgierskiego. W konsekwencyi teo-ryi L-mu Austrya po uśmierzeniu powstania w Neapolu zmusiła króla prawowitego do porzucenia myśli o wprowadzeniu konstytucyi. W tymże duchu wpływała na Prusy i narówni z niemi patrzała zukosa na zaprowadzenie konstytucyi w Królestwie Polskiem. —We Francyi Legitymiści jako stronnictwo polityczne występują po rewolucyi 1830 r.; broniąc praw wygnanej dynastyi, ci zwolennicy Bourbonów starszej linii czynni są w izbie deputowanych, w prasie, w literaturze, w działalności spiskowej. Gromadzą się koło księżny de Berry. W izbie prowadzi ich sprawy złotousty Berryer, najznakomitszy prawnik Francyi ówczesnej, „Mirabeau legitymizmu“. W prasie (Gazette de France) działał zjadliwy, utalentowany Chateaubriand. I jedni i drudzy zarówno jak ich zwolennicy w arystokracyi (Fitz-James, Hyde de Neuville, Dreux-Brézé, Noailles), wierząc w zwycięstwa idei odrzucali wszelkie gwałtowne środki i pomoc z zewnątrz. Inaczej myślała młodzież, licząca na pomoc duchowieństwa, włościan, drobnomieszczaństwa, oficerów dymi-syonowanych, gwardyi i tak w Paryżu, na zachodzie i południu Francyi. W ten sposób już 1832 r. policya Paryża dusi spisek 1-ny

w zarodku (t. zw. spisek z ul. des TrouvairéS luty 1832). Na zachodzie, w Wandei, księżna de Berry, matka Henryka V, po spełzłam zamachu na Marsylię wznieciła powstanie romantyczne, zakończone wzięciem jej do niewoli (osadzona w cytadeli w Blaye). W r. 1848 podczas wyborów do Konstytuanty L-ci popierali kandydaturę Napoleona. W izbie 1849 r. L-ci należeli razem z orleanistami katolikami do „ligi z ul. Poitiers“. Już przed zamachem grudniowym opozycya socyalistyczna liczyła prócz legitymistów i orleanistów jeszcze i f u zy o-ni s t ó w (zwolenników zlania się obu gałęzi królewskich). Za III Rzpltej (od 1871 r.) L. zajmowali skrajną prawicę Izby, za M a c M a h o n a (ob.), prawica (L., orleaniści, imperyaliści, t. j. bonapartyści) zjednoczyli się około osoby hr. de Chambord, pretendenta L-ów, obwołanego przez nich Henrykiem V (następcą jego miał być Bourbon z gałęzi młodszej, orleańskiej, hr. Paryża). Chambord przebywał w Austryi. W ciągu feryi 1873 r. grupy prawicy utworzyły Komitet Dziewięciu, mający rozpatrzeć z królem warunki restauracyi. Zgromadzenie miało nie wybierać króla, jeno oznajmić, że Henryk V powołany zostaje na tron jako głowa domu francuskiego. Zgoda, początkowo zupełna, rozbiła się o symbol: hr. Chambord nie chciał uznać sztandaru trójbarwnego, dla niego bowiem był on już sam przez się symbolem rewolucyi. Mimo to Chambord przybył do Wersalu 20 listopada w nadziei wstąpienia na tron; nadzieję wszakże rozwiała koalicya stronnictw środkowych:    Mac-Mahon otrzymał prezydenturę

na lat 7. Po r. 1881 stronnictwa royalistycz-ne wycofały się z jawnej walki politycznej. Po śmierci Chamborda (1883) L. zleli się z orleanistami, z wyjątkiem małej grupy nieprzejednanych, zgrupowanych koło hiszpańskich Bour-bonów. Fuzyoniści działali nieprzerwanie, jednak w ukryciu: reżyserowali zamachy Boulangera (1888) pod wodzą i za pieniądze hr. Paryża i księżny d’Uzès, jak później proces Dreyfusa. Po r. 1889 porzucili swą nadzieję przywrócenia monarchii (nie bez wpływu Leona XIII, który uznał republikę), i w znacznej większości pojednali się z rzpltą (les ralliés). Nieprzejednani i pogodzeni, nie mogąc występować w izbach i życiu społecznein, w którem monarchizm wygasł zupełnie, przybrali nazwę Nacyonalistów. —L-zm liczył kilka teoretyków wybitnych: de Bonald (ob.), de Maistre (ob.), Haller, Stahl, nie licząc mniejszych (jak Malte-Brun). Według de Bonalda (1753 —1841; „Théorie du pouvoir politique religieux“ 1786; „Du divorce“ 1810; „Oeuvres Complètes“ 15 t., 1816 i nast.; „Législation primitive“ 1802) wszelka władza i zwierzchnictwo „spoczywa w Bogu“ i przez Boga jest nadana człowiekowi (monarsze). Władza króla jest dziedziczną, także władza jej organów (ministrowie jest) dziedziczną w klasie posiadaczy rolnych, szlachty. Ideałem organizacyi społecznej jest dla B-a średniowiecze z dodatkiem absolutnej władzy monarchów. Do podobnych poglądów przychodzi w licznych pracach i utalentowany de Maistre 1758 — 1821 („Essai sur le principe des constitutions politiques“ 1810; „Soirées de St. Pi-tersbourg“ 1821; „Du pape“ 1829). Monarchowie, w szczególności katoliccy (m. prawowici), są od Boga przeznaczeni do sprawowania rządów. Posiadają nietylko organizm fizyczny silniejszy, ale i większą inteligencyę, od innych śmiertelników. Mylą się ci, którzy mniemają, iż jakaś rodzina jest królewską dlatego, że panuje; przeciwnie, panuje, bo jest królewską. Monarchia jest cudem (ob. de Maistre). Haller („Restauration der Staatswissenschaften“ 1820). a za nim wysoce utalentowany Stahl (1802—61 „Philosophie d. Rechts“ 1830) podkreślili patry-monialny, patryarchalny charakter monarchii współczesnej. Ich L. spoczywa na tych dwu zasadach: patrymonialnej i teokratycznej. W szczególności Stahl rozwinął oba te pierwiastki z nadzwyczajną jasnością i logiczną kon-sekwencyą. Programy polityczne konserwatystów pruskich i cały światopogląd junkrów pomorskich opiera się po dzień dzisiejszy na argumentach zbudowanych przed 60 laty przez S-a [ob.]. Władza jest misyą bożą na ziemi; dlatego posiada atrybut boski: majestat. Sam z siebie człowiek nie może mieć władzy naczelnej nad człowiekiem, ani też wszyscy ludzie nad jednym człowiekiem: ani mogą też ludzie budować układów na drodze umowy, nie rozporządzają bowiem ani życiem ani wolnością własną. Państwo Stahla ma być państwem „chrześciańskiem“ (ob. Stahl). Stahl, powołany w r. 1849 do pierwszej izby pruskiej, został tam przywódcą skrajnej prawicy i ukuł odrazu wszystkie argumenty, na których opiera się nietylko tradycyjna polityka reakcyonistów pruskich, ale i światopogląd Hohenzollernów, reprezentowany, nie bez groteskowego zacięcia, przez Wilhelma II. W ostatnich latach przebrzmiałe napozór dogmaty Stahla zaczynają się odradzać w nauce prawa państwowego w Prusiech. Zdawało się, że dawne patrymonial-ue państwo już zostało pochowane, że członkowie dynastyi, które nowe państwo związkowe utworzyły, podlegają prawu państwowemu. Nie: są au-torowie, bardzo poważni i skądinąd zasłużeni u-czeni, którzy uczenie dowodzą (z powodu sporu o następstwo tronu w Lippe), że następstwo tronu nie może być regulowane przez samo tylko prawo, że musi być regulowane przy współudziale agnatów. W ten sposób powstaje nowa czy odnowiona konstrukcya prawna legitymizmu nadpaństwowego, zamykająca państwo, jako źródło prawa, w ciasnych i niewzruszalnych granicach. Jeden z tych autorów, H. Rehm (prof. w Strasburgu), mówi np.: „Władzę prawodawczą posiada łącznie z monarchą i parlament; ale tylko przedstawiciel-3two ludowe widzi źródło praw swoich w państwie: monarcha ma je skądinąd. W nie-mieckiem państwie konstytucyjnem, jak w dawnych państwach stanowych, panuje zasada dualistyczna. Współczesne państwo niemieckie jest poczęści państwem książęcem, poczęści lu-dowem“.— „Zasada panowania z łaski Bożej została zachowana“.— „Naród niemiecki posiada obok poczucia niepodległości- i świadomość dynastyczną (das dynastische Bewusstsein“. (Rehm „Modernes Fürstenrecht“ 1904; tenże „D. überstaatliche Stellung der deutschen Dynastien“ 1907). Podobne poglądy wygłasza też najstarszy z pośród żyjących legity-mistów pruskich Zorn (prof, w Bonn), w szczególności w nowem opracowaniu „D. Staatsrecht d. preussischen Monarchie“ Roennego (1906, T. II 21); także Arndt i inni (por. literaturę w G. Meyera „Lehrbuch d. deutschen Staatsrecht“ wyd. 6-e, opracowane przez Anschütza, 1905, str. 252 nst.). Jest rzeczą poprostu niezrozumiałą jak ci adwokaci przywileju dynastycznego pruskiego mogą proponować zasadę legitymistycz-ną dla Prus, nie mówiąc już o XVIII w., o zaborze Polski i t. d., ale chociażby ze względu na drugą połowę XIX w., ze w zględu na zabór Szlezwigu, Hannoweru, na prawa Kościoła, dziś jeszcze w przekonaniu milionów katolików pruskich i niemieckich uzurpowane przez państwo w walce kulturalnej . — U nas,w historyo-grafii polskiej zasada L-u znalazła sobie odbicie najwyraźniejsze w pracach urzędnika au-stryackiego Antoniego Walewskiego (ob.) „Przez cały żywot podczas niepodległości żył naród świetnie jedynie pod warunkiem i w miarę okazywanej lojalności swoim królom. Wtenczas dopiero, gdy mu zabrakło głównego warunku — dynastyi dziedzicznej — musiał u-paść. Rozbiory, które mu obcych królów nadały, nie zmieniły tego stosunku, opartego zda-wna na jestestwie i duchu narodu polskiego. Król Polaków niepolskiego pochodzenia nie przestaje być królem polskim. Gdy naród powitał Pawła I radośnie, działo się dobrze Litwie i Rusi. Gdy otaczał lojalnością Aleksandra I, był jeszcze znakomitym. A gdy zbiegiem błędów, przestępstw osądziła mniejszość narodu lojalność dla Mikołaja I za bezpotrzeb-ną—nastąpiły okropności i t. d...“ „Zerwanie z lojalnością byłoby zerwaniem z przeszłością i narodowością samą. Zerwanie z prawowi-tością byłoby samobójstwem... Łącząc się z dzikim chórem europejskiej rewolucyi, naród byłby tylko cyfrą dla rachunku liberałów; najprzód ich narzędziem, potem ofiarą...“ („Filozofia dziejów polskich i metoda ich badania“ Kraków 1875). L-yczną, nie w sensie obłąkanego Walewskiego, ale w znaczeniu ogólnie-europejskiem i historycznem jest w pewnej mierze Szkoła krakowska historyografii politycznej. W Rossyi prawo państwowe w duchu L-mu konstruowali: Po-biedonoscew (ob.), w szczególności w kilku

Lego Jan, skryptor biblioteki Muzeum czeskiego (* 1833 w Lhocie pod Zbirohem). Nauczyciele jego w gimnazyum pilzeńskiem: Smetana, Karlik i Desolda, rozbudzili w nim zamiłowanie czeszczyzny i słowiańszczyzny. Pełnił rozmaite urzędy, a w r. 1875 zaczął pracować w Muzeum czes. Szczególnym przedmiotem badań jego byli Słowieńcy i ich literatura, o której miewał odczyty i wydał wiele prac: „Pruvodce po Slovinsku“ (Praga 1887); „Mluvnice jazyka slovinského“ (wyd. 2-gie 1893); „Mluvnice jazykav srbsko-chorvatského“ (1888); „Slovinci“ „Śkola a zivot“ (1885 i 1886), także „Hlas Nńroda“ (1886); „Charakteristika nńroda slovinského“ („Lublanskij Slovan“ r. 1886); „Zasluhy ceského duchovenstwa o ceskou literaturu“ („Mir“ czasop. w Celowcu 1889). Z drobnych artykułów: „Obrazy z Kra-jinska“ („Svetozor“ 1872 i „Złota Praha“ 1884). Oprócz tego wiele prac w Riegera „Slovniku Nauen“.-„Nauen. Slov.“ XV.

Lego Franciszek, politechnik czeski (1847), założył w Jindrzychowym Hradcu muzeum archeologiczuo-etnograficzne (1880), a w siedem lat później urządził tam wystawę etnograficzną. Pisywał artykuły do ,,Ceského Lidu“: „Svatebni prńporca z okoli Pocatek*' (1893 ; „Kroją vysivâni lidové na Blatech“ (1896—97); „Znecké popëvki z okoli Sedlcan“

J. F. G.

s. P.

charakterystycznych rozdziałach pisma zbiorowego „Moskowskij Sbornjik“; prof. uniw. warszawskiego Błok w kursie omówionym przez Askenazego w broszurce „Uniwersytet Warszawski" (Warszawa 1905); pod wpływem Stahla pisał słynny publicysta rossyjski Gra-dowskij.—Lit. Brockhaus „D. Legitimitätsprin-cip“ (Lipsk 1868); Stern Alf. „Geschichte Europas 1815 bis 1871“ (T, I i IV); Czyczeryn „Jisto-rija poljitjiczeskjich uczeniji“ (T. IV, Moskwa

1877); Jellinek „Recht d. modernen Staates“

(wyd. 2-e 1905); Smoleński w „Poradniku dla Samouków“ T. II i „Szkoły historyczne w Polsce“ (wyd. 2-e 1898 str, 79— 83).

Le Glay Andrzej Józef, historyk i archeolog francuski (* 1785 —f 1863). Jako lekarz osiadł w Cambrai, wkrótce jednak porzucił medycynę i poświęcił się archeologii. U-mieszczał w ,,Bulletin de la Soc. d’émulation“

(m. in.: ,,Les Duels judiciaires“ i ,,Les fêtes et cérémonies publiques de l’église métropolitaine de Cambrai); był sekretarzem i prezydentem tego stowarzyszenia, w 1825 bibliotekarzem m-sta Cambrai a w 1835 r. archiwistą departamentu Nord. Najważniejsze jego prace; „Mélanges historiques et littéraires“

(Cambrai 1834); „Analectes historiques ou Documents inédits pour l’histoire des faits, des moeurs, et de la littérature“ (Lille 1839—52);

„Maximilien I et Marguerite d’Autriche“ (1897).—„N. Slov.“ (Par. 1840); „Correspondance de l’empereur Maximilien I et de Marguerite d’Autriche (tamże 1839) „Négociations diplomatiques entre la France et l’Autriche durant les trente premières années du XVI s.“ (Par. 1845); ,,Cameracum christianum“ (Lille 1849); „Glossaire topographique de l’ancien Cambresis“ (1849);

„Vies des Saints“ (1855—57).

LegnagO, stoliea obwodu tejże nazwy w prow.

Werona (Włochy), nad Adygą; twierdza; ok.

4.000 m-ców; szkoła rzemieślnicza; uprawa ryżu, konopi; jedwabnictwo; handel płodami żyznej okolicy. Adyga tworzy doskonałą linię obronną. Żeglowny kanał łączy L. z rz. Po. —

L. od chwili swego założenia przez Lombardów miało ważne znaczenie strategiczne. D.

13 wrześ. 1796 r. zdobyli warownię Francuzi.

D. 26 marca 1799 r. Austryacy pobili tu Francuzów. W r. 1801 Napoleon kazał zburzyć resztki twierdzy. Po r. 1815 L. zostało silnie obwarowane i tworzyło płd.-wschód, punkt słynnego niegdyś czworoboku twierdz (L„ Werona, Peschiera i Mantua).

Legnano, m-ko, prow. Medyolan, nad Oloną; fabryka machin, przędzalnie i tkalnie bawełny, farbiernie; ok. 6.000 m-ców; kśł tutejszy posiada w ołtarzu piękny obraz pędzla Bernarda Luini. D. 29 maja 1176 r. Lombardowie pobili tu ces. Fryderyka I. W r. 1876, w 700-tną rocznicę tego zwycięstwa, wzniesiono na polu walki pomnik.

Legniwka (botan.), ob. Bancornia.

J. F. G.

Legoa, dawna wielka mila portugalska=3 Milhas = 6196.959 m.; obecnie=5.000 m. Hr-Legouvé Gabryel Jan Chrzciciel Ernest Wilfryd, literat francuski (* 15 lutego 1807 r. w Paryżu —f tamże 1903), syn poety L-go Gabryela. Kształcił się w kollegium Bourbon. Jego pierwsza sztuka „Découverte de l’imprimerie“ otrzymała nagrodę Akademii Francuskiej (1827). Następnie L. wydał powieść pod tytułem ,,Max“ (1833), a w rok potem poemat „Les Vieillards“. Jedna z najlepszych jego powieści „Edith de Falsen“ (1840) miała kilka wydań. W r. 1847 zaczął wykłady publiczne, którym zawdzięcza wielkie powodzenie. Otrzymawszy pozwolenie na wolne wykłady w Collège de France Historyi moralnej kobiet, odrazu pozyskał słuchaczy; wykłady swoje ogłosił drukiem w r. 1848. zawdzięcza swoją sławę sztukom teatralnym. Jego dramat „Louise de Lignerolles“ (wspólnie z Prosperem Dinaux), pozostał w repertuarze teatru francuskiego. Pracował potem wspólnie ze Scribe’em („Adrienne Lecouvreur“ 1849, „Bataille de Dames“ 1851; „Contes de la reine de Navarre*'). Na żądanie Racheli napisał ,,Médée“, a gdy nie chciała w niej występować, wytoczył jej proces, przysądzone zaś odszkodowanie ofiarował stowarzyszeniu literatów. W r. 1855 L. został członkiem Akad. Francuskiej (na miejsce Ancelofa). W r. 1855 wystawił „Par droit de conquête*', w 1857 jego „Pamphlet“ upadł. W r. 1858 pisze

3t. Db.

Hr.

Hr.

Głównie L.

„Les Doigts de Fée“ (wspólnie ze Scribe’em); chronologiczna i historyczna o biskupach wi-w 1861 „Beatrix“, komedyę, oraz „Un Jeune leńskich.

Hr.

Legrand Antoni, filozof francuski (* w Douai na początku XVII w. —f w hr. Oxford około 1700). Po wstąpieniu do zakonu Franciszkanów. został wysłany —w celu głoszenia katolicyzmu— do Anglii, i osiadł w hr. Oxfordzkiem, L. wprowadził do Anglii kartezyanizm i bronił go przeciw mistykom i teologom, m. in. odpierał napady b-pa oxfordzkiego, Samuela Parker’a. Pisma L-a cieszyły się znacznem powodzeniem. Ważniejsze: „Le Sage des stoïques ou l’Homme sans passions“ (Haga, 1662); „L’Epi-cure spirituel ou l’Empire de la Volonté sur les vertus“ (Douai 1669); „Physica“ (Amsterdam 1664); „Philosophia veterum e mente Re-nati Descartes more scbolastico breviter dige-sta“ (Londyn 1671; wyd. drugie znacznie powiększone:    „Institutio philosophica secundum

principia Renati Descartes“ 1672); „Historia na-turae variis experimentis et ratiociniis eluci-data“ (Londyn 1673; Norymb. 1678); „Disser-tatio de carentia sensus et cognitionis in bru-

A. T

Legrand Marek Aureliusz, autor dramatyczny francuski (* 1675 — f 1728). Rozpoczął swój zawód jako aktor. Z jego dramatów największe miał powodzenie: „Cartouche“, na-

Homme qui ne fait rien“, jednoaktówkę; w 1868 „A Deux de jeu“, jednoaktówkę, potem „Miss Suzanne“, ,,Les deux Reines de France“, dramat zabroniony przez cenzurę i grany 1872 r. w Teatrze Włoskim z muzyką Gounod’a; w 1875 „L’Amour africain“ operę komiczną, do której Paladilhe dorobił muzykę; w 1876 „La Cigale chez les Fourmis“ (wspólnie z Labi-che’em); w 1877 „Une Séparation*¹. „Théâtre complet“ L-go wyszedł (1887--1901 t. 3 ). Drobne zaś sztuki L. zebrał w „Comédies en un acte“ (1887). Nadto napisał wiele powieści i artykułów, oraz wygłosił szereg odczytów, cenionych dla wytwornego stylu i pociągającej treści o (kobietach w społeczeństwie i w rodzinie; o sztuce czytania, w której uchodził za mistrza; o fechtunku). Jedną z najładniejszych jego książek jest „Soixante Ans de Souvenirs“ (1886—87, 2 t., i 1888, 4 t.); bez-pretensyonalne wspomnienia, nader żywe i pełne anegdot o ludziach i rzeczach. Nadto: „Les Morts bizarres“ (1832); „Guerrero“ (1845); „La tis“ (Londyn 1675); „Apologia pro Renato Croix d’honneur et les Comédiens“ (1863); „La Descartes contra Samuelem Parkerum“ (Lon-Femme en France au XlX-e siècle“ ^1864); dyn 1679; Norymb. 1681); „Historia sacra“ „Jean Reynaud“ (1864); „Les Pères et les En- (Londyn 1685). fants au XlX-e siècle“ (1867 -69, 2 t.); „Petit Traité de lecture à haute voix“ (1878);

„L’Art, de la lecture“ (1878); „Nos Filles et nos Fils“ (1878); „La Question des Femmes“

Br. J.

(1881); „Histoire de ma maison“ (1890) i t. d. I pisany po schwytaniu w r, 1721 tego bandyty. L. nigdy nie chciał pełnić funkcyi publicznych: Zbiór sztuk teatralnych L-a wydano w 1777 w r.1876 odmówił wstąpienia do senatu,    oraz w 1824.

W 1881 przyjął kierownictwo Szkoły normal- Legrand d’Aussy Piotr, pisarz francuski manej w Sèvres dla młodych dziewcząt; przy (* w 1737—f 1800). Członek zakonu Jezuitów, tej okazyi został mianowany generalnym iii- wykładał retorykę w Caen; po zniesieniu za-spektorem oświaty publicznej. Wiele prac L-go j konu osiadł w Paryżu i zaczął studyować lite-tłómaczono na polski: „Dzieje moralne kobiet“ raturę Wieków Średnich. Prace jego w swoim (1873); „Uwagi ogólne o wychowaniu dziew- czasie wywołały wielkie wrażenie. Napisał: cząt“ (1873); „Ojcowie i dzieci“ (1874). Km- „Fabliaux ou contes des XII et XIII siècles, Legcwicz Józef, dr. teologii, pisarz pol-    traduits ou    extraits    d’après    divers manuscripts

ski religijny (f 1811). Był plebanem kśła    du temps“    (Paryż    1779);    „Histoire    de la vie

w Korkorzyszkach (pow. Święciański). Prócz wie-    privée des    Français depuis    l’origine    de la na-

lu pomniejszych dzieł religijnych, książek do    tion“ (Par.    1783);    „Voyage dans la    Haute et

St. Db

Legrand du Saulle Henryk (*w Dijon d. 16 kwiet. 1830 — f w Paryżu d. 6 maja 1886), lekarz. Nauki lekarskie rozpoczął w mieście rodzinnem, już jako student, zajmując się szczególnie chorobami umysłowemi i nerwo-wemi. Od r. 1862 oddał się wyłącznie chorobom umysłowym, zostawszy lekarzem zakładu w Bicêtre. Lat dziewięć był redakto-rym naczelnym pisma „Annales médico-psycho-logiques“; w r. 1868 wspôlnie'z G ailla r d em i Devergiem założył „Société de médecine légale“, następnie zaś z Ballarge rem „As-

nabożeństwa, katechizmów itp., ogłosił dru- Basse Auvergne“ (Par. 1788); „Vie d’Apollo-kiem: „Historya prześladowania kościoła boże- nius de Thyane“ (Par. 1807). go y dzieiów męczeńskich...“ (Wilno 1778, w 8-ce); „Powinności Gospodarzów Wieyskich w krótkości zebrane...“ (t-że 1779, w 8-ce);

„Obowiązki Człowieka Chrześcianina y Obywatela na Boskiey Religii prawie przyrodzonym ugruntowane...“ (t-że 1781, w 8-ce; wyd. 2-gie 1808); „Zbiór przystoynych rozrywek czyli sposoby uczciwe y ucieszne do przystoynego rozweselenia umysłu, na użytek powszechności a szczególniey dla młodzi wieyskiey parafialney do druku podany“ (t-że 1797, w 8-ce); „Zbiór pożytecznych zabawek dla każdego stanu ludzi służyć mogących“ (t-że 1798, w 8-ce); w dzie- j sociation mutuelle des médecins aliénistes de le tern znajduje się między in. wiadomość i France“. Opuściwszy Bicêtre został lekarzem

Wielka Encykl. Ilustr, Ser. I. Tom XL111 Zeaz. 339a

w szpitalu Salpêtrière i oddziału dla obłąkanych przy prefekturze policyi w Paryżu, jako też biegłym przy trybunale cywilnym dep. Sekwany, nadto wykładał choroby mózgu i nerwów w Ecole pratique. Dzieła: „La folie devant les tribunaux“ (Paryż 1864; dzieło uwieńczone przez Instytut); „Le délire des persécutions“ (tamże 1871); „Pronostic et traitement d'épilépsie“ (tamże 1873, wyd. 2-e); „Traité de médecine légale et jurisprudence médicale“

Dr J. P.

K. A.

Br. J.

„Amende

skie).

Polsce“ (T. IV, cz. 2).

Legumin, związek ciał białkowatych w nasionach strąkowatych (Leguminosae), stąd jego nazwa. Sposób otrzymania L-u jest następujący: potłuczone i wodą zalane nasiona grochu, bobu i t. d. polewa się ługiem (0.1$) i potrząsa tak długo, aż roztwór zacznie oddziaływać alkalicznie. Roztwór pozostawia się aż do osadzenia mętów i zadaje się go rozcieńczonym kwasem octowym aż do powstania kłaczkowatego osadu, który myje się wodą przez kilkakrotną dekantacyę, a następnie płucze się na sączku, najpierw alkoholem 50 —

(tamże 1873/74).

Logrand Emil, helenista francuski (* 1841), profesor jęz. nowo-greckiego w szkole żyjących jęz. wschodnich w Paryżu, wydał m. in. „Grammaire grecque moderne“ (1878); „Bibliothèque grecque vulgaire“ (1880 — 81, 5 t.); „Diet. grec moderne français“ (1882 — 85, 2 t.); „Bibliographie hellénique ou Description raison-née des ouvrages publiés en grec au XV et XVII s.“    (1885, 2 t.); „Collection de monu

ments pour l’étude de la langue néo-hellenique“ (10 t. z przekładem franc.), nadto kilka pomniejszych zbiorów pieśni hist, i ludowych w jęz. nowo-greckim.

Legrenzi Jan, kompozytor włoski (* w Clu-sione 1625 pod Bergamo—f w Wenecyi w 1690 r.). Uczeń Pallavicina, był organmistrzem w Bergamo, później dyrektorem konserwato-ryum w Wenecyi, a od 1685 kapelmistrzem u S-go Marka tamże. Uważany jest za ojca nowej szkoły muzyki weneckiej. Napisał 17 oper, wiele kantat, sonat, dwa oratorya, liczne motety, psalmy i t. p.

Legros A1 f o n s, malarz francuski (* 1837 w Dijon). Ukończył Szkołę sztuk pięknych, podróżował po Hiszpanii, skąd przywiózł wiele studyów, m. in. Śpiewaków hiszpańskich W 1863 r. został profesorem w University College w South - Kensington. Do rzędu cenniejszych prac jego należą: Ex-voto (muzeum w Dijon), honorable“ (muzeum Luksembur-

St. Db.

przydaje mu w czasie jego pobytu we Lwowie (1742—1748). Większą część kazań swych ogłosił w tem mieście w r. 1750 w dziele o 500 stron.: „Kazania na solennych pogrzebach znacznych i urodzeniem i honorami w oyczy-źnie naszej osób ku potomney ich sławie oraz na zaszczyt prześwietnych familii tym porządkiem iak miane“. Są to kazania na cześć:

1)    Mar. Kątskiego, kaszt. krak. i gener. podoi.,

2)    Marcyana Wołłowicza, marszałka W. Ks. lit.; 3) Zofii z Czarneckich Potockiej, pisarzowej poi. kor. 4) Teofili z ks. Ostrogskich Lu-bomirskiej, marszałkowej w. kor. (miane w Wiśniczu 11 paźdz. 1723—drukiem wyszło także osobno); 6) Ad. Sieniawskiego, hetm. w kor. (osobno także w druku); 7) Kaz. Pocieja, w-wody witebskiego; 8) Marcyanny Sanguszkowej, marszałk. nadwor. W. Ks. L. (12 grud. 1729, w druku także osobuo); 9) ks. Maryi Charlotty de Boulliou, wnuki Jana III; 10) Antoniny z Zachorowskich Zamoyskiej, ordynatowej. Osobno ogłosił kazania, wygłoszone na pogrzebie Maryauny Zamoyskiej, Iowczanki w. kor., w Warszawie 16 paźdz. 1729 (druk. we Lwowie 1729). Z kazań trybunalskich lubelskich znane są dwa: l) „Sprawiedliwość na Jezusa Zmartwychwstałego i t. d.“ Jaśuieoświeconemu Trybunałowi koronnemu na solennej wotywie w kościele lubelskim prezentowana w r. 1721“ (druk. w Sandomierzu 1721) i 2) „Trybunał z Panem Bogiem i t. d. w „dzień Zwiastowania Najśw. Panny w kościele lubelskim... powitany 1720 r.“ (druk. w Warszawie 1720). —Wzmianki o L-im i jego kazaniach Estreicher „Bibliografia“; Brown „Biblioteka Tow. Jezusowego asystencyi polskiej“ („Przegląd poznański“ 1862, także osobno w odbitce) i Załęski „Historya Jezuitów w

Ab. Kł.

Légua, ob. L e g o a.

Legucki Jan, jezuita, kaznodzieja polski z pierwszej połowy XVII w. (f we Lwowie 24 kwiet. 1751 r.). Z pochodzenia nieznany, wyrabia sobie sławę jako kaznodzieja trybunału sądowego lubelskiego, następnie jako mówca pogrzebowy. Przemawia przy trumnach najznakomitszych osób swego czasu, w kazaniach obok krasomówstwa zaznaczył się pa- 60$, a następnie coraz silniejszym, aż do negiryzmem. Mowa pogrzebowa w Brzeżanach 90 %■ Osad traktuje się wreszcie eterem, a po-w r. 1726 przy składaniu do grobu zwłok het. tem absolutnym alkoholem i suszy nad kwa-w. kor., Ad. Sieniawskiego, sprowadziła nań sem siarkowym. Tak otrzymany L występuje zawsze razem z taniną (garbnikiem) — o ile nie używa się nasion obłuskanych. Ażeby o-trzymać L. w stanie czystym, rozpuszcza się go w wodzie, zawierającej Va % HCl (chlorowodoru), poczem z tego roztworu można go o-

skargę u prowineyała Jezuitów, ks. Trąbczyń-skiego. W mowie tej napomknął L. o nadużyciu władzy hetmańskiej, skutkiem czego ks.

Janusz Wiśniowiecki przerwał mu kazanie krzykiem i pogróżkami, a następnie wniósł skargę do prowineyała. — Jako zakonnik prze- ; trzymać w stanie zupełnej czystości przez strą-bywał w kollegiach: lubelskiem, Sandomierskiem ' cenie alkaliami. L. gotowany z wodą traci i lwowskiem; tytuł misyonarza nadwornego ‘ zdolność rozpuszczania się w alkaliach i kwa-

pepsynowe-

owsa

51.6

51.5

7.0

7.5

16.8

0.40

(t. 27, str, 21).

L. K.

na

sach. Nie można go otrzymać wolnym od fosforu, nawet przez wielokrotne rozpuszczanie i strącanie. Według Wimana zawiera L. 0.35 % fosforu. Pod wpływem trawienia go tworzy pseudonukleinę, zawierającą 1 —

1.83$ fosforu. L. jest zatem napewno nucleo-albuminem. Gotując go z kwasem siarkowym, otrzymujemy leucynę, tyrosynę, nieco kwasu glutaminowego i asparaginowego. Legumin zawiera:

z grochu, soczewicy, wyki, fasoli

51.5

7.0

14.7    17.2

0.45    0.8

L. z owsa zachowuje się zupełnie taksa-mo jak ze strąkowatych. Gotowany z wodą nie rozpuszcza sie, tylko mocno pęcznieje. Według Ritthausena L. otrzymany z grochu i bobu zawiera domieszkę konglutyny.—Por. Ritt-hausen „Journal f. prakt. Chemie“ (t. 24, str. 225; t. 29, str. 362; t. 126, str.504).— A. Wi-man-Maly’s „Jahresberichte für Tierchemie“

J. Rei.

Legumina (z łac. legumen), artykuły spożywcze z roślin ogrodowych, warzywa, a zwłaszcza kasza, mąka, groch. W dalszym ciągu nazwę tę rozciągnięto na potrawy słodkie podawane na końcu obiadu, kaszki i potrawy mączne słodkie. A ponieważ dawniej rodzice uczniów opłacali za mieszkanie i wikt w naturze mąkę, kaszę i t. d., przeto L-ami nazywają niekiedy zapłatę za ucznia właścicielowi stan-cyi, gdzie on mieszka. W Poznańskiem wesel-uicy drugiego dnia po weselu znoszą ojcu weselnemu tak zwane lęgu miny, składające się z jednej gęsi żywej, bochenków różnego chleba, jagieł, grochu ogrodowego, masła, pieprzu, soli i t. d. (Kolberg „Poznańskie“ II 288). Legnminosae, rośliny, ob. Strąkowe. Leguminy weselne, ob. L e g u m i u a.

Legwany (I eguanida e), jedna z liczniejszych rodzin j a s z c z u r ek (ob.) z podrzędu Grassilinguia. Broun włącza L. do podrzędu Pachyglossae* (ob.). Cechy charakterystyczne: język gruby, mięsisty, walcowaty, przymocowany u . podstawy gardzieli, zęby typu ,,pleu-rodontowego“, szczelnie zrosłe ze szczękami po ich stronie wewnętrznej (bez zębodołów)-, zęby są okrągłe u podstawy, na wierzchołku rozszerzone i ścieśnione z boków, po brzegach zazębione. U wielu gatunków grzebienie — utwory skórne — na górnej grzbietowej powierzchni głowy, tułowia i ogona, rozmaite zgrubiałe fałdy skórne na szyi i karku, nadające zwierzętom tym oryginalny, a niekiedy odrażający wygląd. Wśród L-ów istnieją formy wydłużone o dłuższych kończynach i ogonie (L-y przeważnie drzewne), i inne, żyjące przeważnie na ziemi, o ciele krótkiem, niezgrabnem, spłasz-czonem, o krótszych kończynach, palców 5 każdej kończynie. L. tworzą najliczniejszą z rodzin jaszczurczych, gdyż na ogólną liczbę 31 rodzin (1 925 gat.) obejmują 78 rodzajów z 382 gatunkami. Zamieszkują przeważnie A-merykę i publizkie wyspy, Madagaskar, Iudye Zachodnie. Ważniejsze rodzaje: 1) Legwan Iguana. Jaszczurka o krótkiej, czworokątnej głowie, zwężouem ciele i długim ogonie. Otwory nosowe boczne. Podniebienie usadzone dwoma rzędami małych ząbków z zazębieniami bocznemi. Grzbiet i ogon zaopatrzone w grzebień. Worki gardłowe z wązkieini kieszeniami, uzębione u wnijścia. Udo z jednym rzędem otworów gruczołowych. L. zamieszkuje obszar zoogeograficzny neotropikalny, żyje na drzewach, częstokroć w miejscowościach nad wodą. Zazwyczaj ku wieczorowi schodzi na ziemię dla poszukiwania żeru (pokarmy roślinne, robaki, owady, nawet mniejsze jaszczurki). Pływa b. dobrze, poruszając jedynie ogonem i trzymając nogi wzdłuż ciała nieruchomo. Gatunek ważniejszy: 1. Tuberculata. Jaszczurka zazwyczaj wolno pełzająca-, ale w pościgu ucieka z zadziwiającą szybkością. Grzbiet zielonawy, z brunatnemi, żółto obrzeżonemi paskami z boków; brzuch zielono - żółty; ogon brunatny z paskami poprzeczuemi żółto-zielo-nemi. Długość ciała 1.75 metr., ogona 1,25 m. Zwierzęta dzienne i mało ruchliwe wyszukują miejsc oświetlonych i zmieniają legowiska zależnie od słońca. O zmroku włażą na najwyższe miejsca drzew i układają się na gałęziach, zakrywając oczy. Żywią się m. in. robakami ziemnemi, wylizując je językiem z ziemi. Dają się oswoić. Wydają stłumione, prawie mruczące dźwięki i syczą; 2) Trach y-cephalus. Grzbiet tułowia i ogon z niewielkim grzebieniem, utworzonym z łusek stożkowatych. Palce długie. Na biodrach pory gruczołowe, otoczone łuseczkami. Żyją w obszarze neotro-pikalnym. Jedyny gatunek, Tr. subcristatus, opisany przez Darwina, zamieszkuje arcli. Galopagos; leniwy i niezgrabny, wolno pełzający. Podczas ruchu wlecze brzuch i ogon po ziemi i przymyka od czasu do czasu oczy. Zamieszkuje otwory i szczeliny w miejscach położonych wyżej, wśród miękkich skał wulkanicznych. Podczas niebezpieczeństwa dostawszy się do owych zagłębień, L. wgrzebuje się w nie, szybko wyrzucając ziemię, póki nie schowa się zupełnie. Żeruje w dzień. Może w ciągu roku i dłużej nie pić wody, zaspakajając pragnienie soczystemi łodygami kaktusów lub liśćmi pewnych gatunków akacyi. 3) B a si lise u s — B azyliszek (ob.); 4) Ore ocephalus. Skóra na gardle bez wyraźnej kieszeni, rozciągliwa; na karku i grzbiecie wysokie grzebienie; ogon z grzebieniem; uda z otworami gruczołów w jednym lub dwu szeregach. Palce środkowe nóg tylnych z rzędem trójkątnych rogowych wyrostków na stronie wewnętrznej. Jedyny znany gatunek, Or. cristatus, zamieszkuje arch. Galopagos; jaszczurka morska Brehma. Or.

pływa szybko i zwinnie w ruchach wężowatych z pomocą spłaszczonego ogona. Palec z pazurami przystosowane są do drapania się po chropawych skałach nadbrzeżnych. Or. lubi wygrzewać się na słońcu, na skałach koło brzegu morskiego.—Odżywia się morszczynami i in. morskiemi glonami. W niebezpieczeństwie wyrzuca z otworów nosowych płyn; 5) Ano-lis, Pęcherzowiec. Szyja i grzbiet gładkie, niekiedy z niewielkiem grzebieniem. Około 120 gatunków (Ameryka Płd. i tropikalny pas Północny; na wyspach Indyi Zachodnich żyje 38 gatunków): szeroko rozciągnięty worek gardłowy; otworów gruczołowych brak.

bieuie bez zębów; otworów udowych brak. Trzyma się południowych stoków wyżyn piaszczystych; świetnie przystosowany do barwy otoczenia dzięki chropawej z barwnemi punkcikami i cieniami skórze, zupełnie naśladującej piasek. W pewnych okolicznościach, prawdopodobnie w celach obrony, P.h. wyrzuca z oczu cienką strugę różowej połyskującej cieczy, łudząco do krwi podobnej; długości aż 15 cm. Grat. Ph. cornutum w niewoli zazwyczaj zagrzebuje się w piasek po południu, leżąc nieruchomo aż do następnego poranka; wgrzebując się, wykonywa boczne ruchy głową, ku czemu służą mu kolce z jej boków; otwory nosowe zaopatrzone są w specyalne klapki skórne (płytki), szczelnie je przykrywające. W ponure i pochmurne dni jaszczurki te leżą jakgdyby martwe, ze skórą pomarszczoną, ożywiając się dopiero w pogodę słoneczną.—Ob. Broun ,,Klassen u. Ordnungen des Thier-Reichs‘‘ (Tom. VI, roz. III).

Leh, miasto, ob. L e,

Lehen Krzysztof Jakób, rytownik stempli w Augsburgu, wykonał stemple do jednego medalu Jana III na odsiecz wiedeńską, oznaczonego jego inicyałami C. I. L. Za fałszowanie monet w r. 1707 został ścięty.

Lehm,, skrócenie nazwiska Jana Jerzego Chrystyana Lehmanna (ob.), umieszczane przy nazwach przyrodniczych.

St. Min.

w;W V .

Hr.

Lehman Fryderyk, nauczyciel sztychar-stwa przy uniwersytecie wileńskim, sprowadzony staraniem Bojanusa z Pragi 1820 r,, dał się poznać jako wybitny rytownik i dobry nauczyciel. Gdy sposobiący się na katedrę szty-charstwa Kisliug powrócił z zagranicy 1828 r., Rada Uniwersytetu wileńskiego, uznając 8-le-tuie zasługi L-a, postanowiła go zatrzymać nadal i przeznaczyła mu sztychowanie kart geograficznych i wogóle rzeczy w przedmiotach uaukowych, dla wszystkich szkół okręgu wileńskiego, tudzież uczenie tej sztuki studentów uniwersytetu; uposażenie pobierał L. składkowe z zakładów naukowych Litwy i Rusi. W marcu 1831 r. otrzymał dymisyę, ponieważ,

gorliwość w pracy. Ze sztychów jego piękną jest rycinka 1831    r,, wyobrażająca Maryę

Pannę Ostrobramską; staloryt Chrystus na G. 0-liwnej, portret Stan. Trembeckiego i ozdoby architektoniczne podług planu Fulgentego Rymgayłły. Do znakomitego dzieła Bojanusa „Anatomia testudinis“ L. sztychował wszystkie ryciny,—-Por. Kołaczkowski „Słów. rytowników polskich“ (1874 str. 34); Rastawiecki „Słów. rytowników polskich“ (1886 str. 170 — 171); „Sprawozdania Kom. sztuki Akad. Umie-

Osobniki zwinne i ruchliwe, śmiałe, zamieszkują drzewa, płoty ogrodów, ściany a niekiedy wnętrza domów. Bieg nader szybki; szybko łażą po drzewach, skaczą z gałęzi na gałąź, z drzewa na drzewo; nawet mogą biegać po sufitach domów. Za pożywienie służą im małe zwierzęta (osy i t. p.); odważnie rzucają się na skorpionów. Z gatunków: A. carolinen-sisi brunatny albo żółtawy z czerwonem gardłem i czarnemi skroniami, długości 22.5 cm. i A. velifer z zazębionym grzebieniem grzbietowym do połowy ogona, podpartym tu promieniami kostnemi. Dług. 38.5 cm; 6) Procto-trepus o szerokiej głowie i szyi, z fałdami z każdej strony, bez grzebieni; gat. Pr. multi-maeuiatus, żyjący w Patagonii, w okolicach piaszczystych, w pobliżu morza. Dzięki ubarwieniu skóry (plamistej brunatnawej z białe-mi, żółto-czerwonawemi łuskami) ledwie może być odróżniony od tła otoczenia. Bieg wolny; Pr. w niebezpieczeństwie udaje stworzenie nieżywe; zaniepokojony zagrzebuje się w piasek; 7)Oplu-rus o trójkątnej wydłużonej głowie; kark z fałdem poprzecznym. Zamieszkuje obszar etyop-ski. Z gatunków: Op. torąuatns; bieg przerywany w różnych, szybko zmiennych kierunkach; w spokoju przesiaduje na drzewach, skałach, kamieniach; ujrzawszy blizko zbliżającą się zdobycz (owada), rzuca się błyskawicznie i szybko ją pożera. Temperatura -|- 16° czyni je osowiałemi i zdrętwiałemi. Przy wygrzewaniu się na słońcu miarowo kiwają głową w lewo i prawo; 8)Tropidurus, o ciele î z oderwaniem gub. wołyńskiej, podolskiej spłaszczonem, trójkątnej płaskiej głowie; bez i mińskiej od wydziału wileńskiego, nie było otworów udowych; z zębami na podniebieniu; możności go opłacać, Co się z nim stało później, u dołu na szyi fałd poprzeczny; grzebień ' nie wiadomo; atestat wydany mu przez u-szczątkowy lub brak go zupełnie; obszar neo- ! niwersytet wylicza jego zasługi i podnosi tropikalny. Gat. Tr. torquatus. na arch. Galo-pagos; brunatny u góry z czarnemi i czarno-oliwnemi plamami; dł. 24 cm. i Tr. pacificus, mieszkający w suchych piaszczystych miejscowościach; 9) P h r y n o s o m a, bardzo ciekawy rodzaj, żyjący w obszarze tropikalnym Amer. Półn. i Meksyku; o głowie okrągławej, krótkiej, spłaszczonej, z boków kolcami uzbrojonej; kark z fałdem skórnym; grzebienia brak; ogon b. krótki (do 4 cm.); kończyny krótkie z mało rozwi-niętemi palcami, zazębionemi z boków; podnie-

rkps.

A. I..

St: Pb.

A. Ł.

(1864).

Lehmann Karol Gotthelf, lekarz i chemik niemiecki (* 1812—f 1863). Studyo-wał w Lipsku. W r. 1837 docent, w r. 1843 profesor nadzwyczajny chemii fizyologicznej w Lipsku. Główne prace: „Vollstaendiges Taschenbuch der theoret. Chemie“ (Lipsk 1840; wyd. 6-te 1854); „Lehrbuch der physiolog. Chemie“ (t-że 1842—45, 3 t.; wyd. 3-cie 1853)-, „Lehrbuch d. allgem. Chemie“ (t-że 1854, wyd. 6-te); „Handbuch d. physiolog. Chemie“ (t-że 1854; wyd. 2-gie 1859).

Lehmann Karol Henryk, malarz francuski (* 1814 — f 1882). Jego arcydzięłem jest obraz św. Katarzyny unoszonej przez aniołów (1840; w Luksemburgu). Inne jego utwory: Córka Jeftego, Prometeusz, portrety Liszta, Alf. Karra, Arsène Houssaye’a. Jego obrazy dekoracyjne w Ratuszu paryskim są prawdziwie wspaniałe. Został akademikiem w 1864    r., a profesorem Szkoły sztuk pięk-

Br. J.

Hr.

porosłego żyta.

Lehmann Jan Jerzy Chrystyan, botanik niemiecki (* 1792-f 1860). Był dyrektorem ogrodu botanicznego i profesorem botaniki w „Johanneum“ w Hamburgu. Napisał: „Mo-nographia generis Primularum“ (Lipsk 1817); „Monogr. gen. Potentillarum“ (Hamburg 1820); „Novarum et minus cognitarum stirpium pugil-

jętności“ V 1896; nadto akta uniw. wił.,

L. j.

Lehmann Jan Jerzy, topograf i kartograf niemiecki (* 11 maja 1765 w Johannsmühle [Brandenburgia]—f 6 wrz. 1811 w Dreźnie). Profesor szkoły wojskowej w Dreźnie. Dokonał kilku pomiarów, zdjął plan Warszawy i Drezna z okolicami, udoskonalił co do niektórych szczegółów, stolik mierniczy, największą jednak zasługę położył w kartografii przez podanie nowej metody zaznaczania spadzistości i wysokości gór. Prace jego: „Darstellung einer neuen Theorie zur Bezeichnung der schiefen Flächen im Grundriss od. der Situationszeichnung d. Berge“ (1799); „Anweisung zum richtigen Erkennen

u. genauen Abbilden d. Erdoberfläche“ (1812, z a-tlasem). Jego Teoryę rysowania gór przełożył

J. Kolberg w r. 1825. O reformie jego w kartografii pisał E. Romer („Muzeum“ 1908).

Lehmann Karol Piotr, malarz norweski (* 1793 — f 1876). Należał do trupy teatralnej, dla której malował dekoracye. Osiadłszy w Bergen, a później w Sztokholmie, poświęcił się w zupełności malarstwu. L. był znany jako portrecista także w Rossyi, dokąd kilkakrotnie wyjeżdżał. W r. 1850 zamieszkał w Sigtun, gdzie malował także obrazy treści mitologicznej i krajobrazy.

Lehmann Jakób Wilhelm Henryk, niemiecki teolog i astronom (* 3 stycz. 1800 w Poczdamie—f 1863 w Szpandawie). Po u-zyskaniu stopnia d-ra filozofii, był koiejno inspektorem gimnazyum w Berlinie, nauczycielem w Gryfii, kaznodzieją oraz asystentem Jacobiego i Enckego. Ogłosił: „Disquisitiones nonnullae mechanicae de origine caudarum cometarum“ (1822); „Anfangsgründe d. höheren Mechanik“ (1831); Ü. den Halleyschen Kometen“ (1835); Ü. die totale Sonnenfinsternis v. 8 Juni 1842“ (1842); Ü. die sehr grossen u. totalen Sonnenfinsternissen auf der

Erde überhaupt“ (1842); oraz liczne rozprawy w „Astronom. Nachrichten“, „Archiv“ Gru-nerta, czasopiśmie Crellego i norymberskim popularnym podręczniku astronomii,

Lehmann Piotr Marcin, duński mąż stanu (*    1810 —1870). Studyował prawo w

Niemczech, a po powrocie do ojczyzny w r. 1833 brał czynny udział w ruchach politycznych jako zwolennik jedności ludów skandynawskich. W r. 1839 stał na czele deputacyi, żądającej od Krystyana VIII nadania wolności konstytucyjnych. W r. 1840 jako członek zgromadzenia stanów zwalczał myśl połączenia się ścisłego ze Szlezwigiem za cenę pozostawienia samym sobie Holsztynu i Lauenburga. W' r. 1846 stał na czele panującej w Danii partyi narodowo-liberalnej. W r. 1848 minister bez teki, otrzymuje polecenie zjednania dla polity-tyki duńskiej gabinetów Londyńskiego i Berlińskiego. W r. 1849 był przez kilka miesięcy więziony w Gottorp podczas zaburzeń w

Szlezwigu. Po odzyskaniu wolności, wybrany do zgromadzenia ustawodawczego, był jednym z głównych autorów ustawy zamieniającej Danię na państwo konstytucyjne. W 1855 członek nadzwyczajnego sądu nad ininisteryum r, 1854, w rok później członek rady państwa, a 1861 — 63 minister spraw wewnętrznych. Napisał „Om ârsagerne til Danmarks Ulykke“

St. Pb nych w 1875 r.

Lehmann Aug. Wilhelm, malarz niemiecki (* 1819), brat Kar. Henryka Naturalizował się we Francyi. Był artystą wytwornym, osiadł w Rzymie i odtwarzał obyczaje i sceny rodzajowe włoskie, zwykle wystawiane w salonie paryskim (1840 — 1860). Do rzędu najlepszych należą: Pielgrzymi z Abruzzów w Kampanii Rzymskiej i Sykstus błogosławiący błota pontyjskie. Po licznych podróżach po Niemczech i Anglii L. osiadł w Londynie (1866). x‘y-

Lehmann Juliusz, agronom (* 1825 w Dreźnie —f 12 stycznia 1894). W 1854 profesor gimnazyalny w Dreźnie, w 1857 dyrektor stacyi doświadczalnej rolniczej w Weidlitz i Pommritz, w 1867 wykładał w Akad..rolniczej w «Proskau, a w 1869 został przełożonym centralnej stacyi doświadczalnej w Monachium. W r. 1872 zwyczajny profesor chemii rolniczej; równocześnie polecono mu otworzenie wydziału rolniczego przy wyższej szkole technicznej. L. pracował przeważnie nad kwesty ą pożywienia roślinnego i zwierzęcego, napisał również kilka prac o gospodarstwie mlecznem. Wynalazł sposób wypiekania chleba z mąki

St. Db.

Hr

lus“ (t-że 1828 — 57, 10 t.); „Plantae Preissia- schodzi na drugi plan wobec pierwszorzędnej,

uadzwyczaj obfitej, a bez żadnego wyjątku Lehmann August, stenograf (* 1843 —f    stojącej na najwyższym stopniu nauki działal-

1893). W 1875 r. L. ogłosił swój własny system „Stenotachygrafii“ („Stenotachygraphie“, wyd. 16-e 1890). System jego zyskał wielu zwolenników- jednak gdy L. począł w 1883 robić w nim zmiany, opuściła go większość uczniów.

L., nie zrażony tern, pracował dalej, nazwawszy ulepszony system swój „Schnellstenographie“

(wyd. 2-e Berlin 1892). Gdy ze śmiercią L-a zwolennicy ulepszonego jego systemu przestali istnieć jako stowarzyszenie, szkoła Stenotachygrafii, wprowadziwszy do metody L-a pewne zmiany, robiła wielkie postępy: ogólno-nie-miecki „Stenotachygraphenverband“ liczył 160 stowarzyszeń lokalnych i 3 000 członków i wydawał cztery czasopisma poświęcone stenografii (1896).—Metodę L-a (zpewnemi zmianami) wydał Dahms: „Lehrgang der Stenotachygraphie“

(Berlin 1894) i Pfänder: „Stenotachygraphie;

st. m>.

nae“ (t-że 1844 — 48, 2 t.).

Ratgeber“ (Augsburg 1895).

Lehmann Max Ludwik Edward, znakomity historyk niemiecki współczesny (* w Berlinie 19 maja 1845); pobierał nauki w berlińskiej szkole przy tamecznem seminaryum szkół miejskich oraz w gimnazynm Joachmisthal; studyował od 1863 — 6 historyę w Berlinie, Królewcu, Bonn, potem znów w Berlinie, gdzie w r. 1867 zyskał stopień doktorski na podsta-nie rozprawy: „De annalibus qui vocantur Co-lonienses Maximi quaestiones criticae“. Od 1863 — 75 był czynny jako profesor historyi przy gimnazyum luiseustadzkiem oraz w szkole przemysłowej w Berlinie. W 1889 r. został docentem w Akad. wojsk, berlińskiej. Od 1875 — 88 urzędował jako archiwaryusz przy Taj-nem Archiwum stanu w Berlinie. Równocześnie od 1873—95 czynny był jako redaktor naczelny „Histor. Zeitschrift“ i wytrawnem kierownictwem swojem niemało przyczynił się do ożywienia tego czasopisma. W r. 1887 mianowany członkiem berlińskiej Ak. Umiejętności, w r. 1888 został profesorem zwyczajnym historyi w uniwersytecie w Marburgu, skąd w r. 1893 przeszedł do Lipska, zaś od semestru zimowego tegoż 1893 r., po nagłym zgonie prof. Kluckhohna, otrzymał powołanie do Getyngi Gdy Ak. Getyngeńska mianowała w r. 1902 kard. Koppa członkiem swym, L. z niej wystąpił. Znakomity dydakta, zarówno w świetnych swoich wykładach, nacechowanych grunto-wnością treści, prostotą i przejrzystością formy, jak, i bardziej jeszcze może, w swoich ćwiczeniach seminaryjnych, prowadzonych z niezwykłą surowością krytyczną, przy niepospolitym darze nauczania stał się wzorowym przewodnikiem licznych swoich słuchaczów, z których wielu wstąpiło już na samodzielną drogę naukową, a do rzędu których i autor niniejszej wzmianki biograficznej z rzetelną wdzięcznością się zalicza. Jednak praca pedagogiczna L-a ności edytorskiej i pisarskiej. Z wydawnictw jego naukowych na pierwszym planie stoi wielka publikacya: „Preussen und d. Katolische Kirche, 1640—1797 T. I—VII. („Publicationen aus den Preussischen Staatsarchiven 1878 — 1893“) kontyunowana obecnie przez jego następcę Graniera, zawierająca nieoszacowany materyał do polityki kościelnej pruskiej. Wydawnictwo to prowadzone było przez L-a z chwalebną bezstronnością i miłością prawdy, podług zasady wytycznej nieukrywania niczego z odpowiednich dokumentów archiwów pruskich, mieszczących aż nadto fatalnych świadectw do charakterystyki wynaradawiającej polityki rządu pruskiego w dziedzinie wyznaniowo-oświatowej. Wprawdzie zwrócono uwagę ze strony katolickiej na pewne tendencyjne opuszczenia w niektórych miejscach tego wydawnictwa, i sprawa ta podniesiona była swego czasu w sejmie pruskim przez posła Windthorsta; lecz, jak zaznaczył dyskretnie, ale całkiem wyraźnie, L. w ogłoszonem z tego powodu wyjaśnieniu publicznem, opuszczenia te były mu wbrew jego woli wprost narzucone przez władzę rządową. Z innych publikacyi edytorskich L-a, rozrzuconych przeważnie w „Hist. Ztschft“, a zawsze cennych, zasługuje na szczególne wyróżnienie odkryty przez niego Dziennik Steina na kongresie wiedeńskim („H. Ztscht.“ T. LX), rzucający wiele światła m. in. na intima rokowań kongresowych w sprawie polskiej. Pierw-szem wielkiem dziełem narracyjnem L-a, uwy-datniającem już wszystkie wybitne cechy jego gruntowności badawczej i talentu pisarskiego, był jego dwutomowy życiorys Scharn-horsta (Lipsk 1886- 7) stanowiący, pomimo kilku zbyt ostrych zwrotów przeciw Napoleonowi, piękny pomnik wiedzy i sztuki biograficznej, słusznie też odznaczony wielką nagrodą akademicką. Pobyt w Lipsku zaznaczył się ostrą dyskusyą polemiczną L-a z Lamprech-tem, dotyczącą samej zasady pojmowania dziejów i roli w nich odgrywanej przez czynniki indywidualistyczne a zbiorowe. Pomimo hałaśliwego tonu Lamprechta dowodnego kryte-ryum głębszej trafności poglądów L-a dostarczyło, w porównaniu z nie wytrzymującą pod żadnym względem ścisłej krytyki naukowej a tak głośno reklamowaną Historyą niemiecką Lamprechta, znakomite ostatnie dzieło L-a o Steinie, będące wzorem traktowania w harmonijnem połączeniu obudwu czynników: psychologiczno-osobistego i państwowo-społecz-nego. Pobyt w Getyndze przyniósł zaraz na wstępie zwięzłą rozprawę L-a o genezie Wojny Siedmioletniej: „Friedrich d. Gr. u. d. Ursprung d. Siebenjähr. Krieges“ (Berlin 1894), gdzie, wbrew ustalonej legendzie oficyalnej, poraź pierwszy z prawdomównością zupełną ze stro-

„Stein, Scharnhorst u.

wyszły: „Denk-J. Müller aus d. J. 1787“ (7);

1897);

1812

A.

(1888—89,

A. Ł.

s. P.

ny historyka pruskiego wykazany został zaczepny, zdobywczy, nie zaś odporny r charakter tej wojny ze strony Fryderyka. Śmiałe to wystąpienie L-a wywołało przeciw niemu istną burzę w historyografii pruskiej, skąd posypała się na niego cała powódź ataków polemicznych. Jak się zdaje ta właśnie okoliczność przyłożyła się do tego, iż na opróżnione w tym czasie stanowisko dyrektora Archiwum tajnego w Berlinie zamiast L-a wezwany został jeden z tych polemistów. Równocześnie wystąpił L. w innej drażliwej a bezpośrednio nas dotyczącej kwestyi: w najpiękniejszym duchu prawdy historycznej i odwagi cywilnej w odczycie akademickim Prusy i Polska („Preuss. Jahrb.“ 1894) dał lapidarny rys pojityki pruskiej względem Polski od początku aż do doby spółczesnej, nie tając niczego i surowy swój sąd o niej zamykając przypomnieniem tej wielkiej prawdy, iż „w każdej narodowości przejawia się duch boży“, że zatem pogwałcenie jej jest świętokradztwem. Wreszcie obok mnóstwa pomniejszych przyczynków jako owoc wieloletniej żmudnej pracy i rozmyślań ukazało się 3-tomowe wielkie dzieło o Steinie (Leipzig 1902—4) w którem L., wystawiając godny pomnik znakomitemu patryocie niemieckiemu, wychodzi wszędzie z szerokiego stanowiska dziejowo-kulturalnego niemieckiego i europejskiego, trzymając się zdała od ciasnego politycznego stanowiska czysto-pruskiego, jakie zajmowali dawniejsi biografowie Steina z Pert-zem na czele. Okoliczność ta, oczywiście, znowuż stała się powodem, iż dzieło, pod każdym względem tyleż dla ogromu włożonej w nie wiedzy ile sztuki konstrukcyjnej i narratorskiej wprost podziwu godne, ściągnęło na autora zaciekłe napaści ze strony półurzędowej historyografii pruskiej, która n. p. żadną miarą nie chciała przyznać wykazanego przez L-a dodatniego wpływu wzorów administracyjnych francuskich z doby rewolucyjnej i napoleońskiej na słynną reformę administracyi pruskiej wprowadzoną przez Steina. Ostatecznie w osobie L-a uznać należy najczystszego i najświetniejszego w dobie obecnej żyjącego przedstawiciela nauki historycznej niemieckiej.—B i b 1. Prócz prac wymienionych osobno wyszły: „Knesebeck u. Schön“ (Lipsk 1875);

Schön“ (Leipzig 1877); „Gustav Adolf“ (1895); W rocznikach „Hist. Ztschft“ schrift v.

o kampanii 1866 r. (22); o precedensach wojny 1813 (37 i 63); do dziejów r. 1815 (138); Pamiętniki Hardenberga (39); „Staat u. Kirche in Schlesien“ (50); różne studya o reformie wojsk, pruskiej 1809 — 10 r. (53, 58, 61, 67); raport Steina do Aleksandra I z 16 marca 1813 (59); do kampanii 1806 (60); dwa testamenty polityczne Fryderyka W. (60); „Ein Regierungsprogramm F. Wilhelms III“ (61); o misyi Gneisenau’a do .Anglii (62); „Der Ursprung d.

preuss. Cabinets“ (63); Winterfeldt (64); o sprawie Yorka i konwencyi w Tauro-gach (64—5); Pamiętniki Knesebecka (65); o fatalizmie Fryderyka W. (67); wspomnienia Boyena (67); „Die ursprüngliche Fassung der Histoire de mon temps Fr. d. Gr.“ (67); pamiętniki Aucillona (68). W i n-nych pismach: listy Gneisenau’a (w „Militär. Wochenbl.“ 80 i ,,H. Zeitschr.'¹ (59); pamiętniki ks. Augusta pruskiego („Mil. Woch.“ przyczynki źródłowe do r. 1756 („Mitt. f. öst. Geschichte“); „Luther als Deutscher u. Christ“ („Preuss. Jahrb.“ 100); „Der Ursprung d. Städteordnung“ („P. J.“ 94); mowy Fichtego („P. J.“ 82); wspomnienia Steina z r. 1812 („Nachrichten d. Gött. Ges. d. Wiss.“ 1896); dziennik podpułk. Tiedemanna z r.

( „Jahrb. f. d. deusche Armee u. Marine“); „Die Wehrkraft Frankreichs im Vergleich mit d. deutschen“ („Grenzbote“ 1890).

Lehmann Otto, współczesny fizyk niemiecki (* 13 stycz. 1855 w Konstancyi). Nauczyciel gimnazyum w Milhuzie, następnie docent wyższej Szkoły technicznej w Akwizgranie, oraz w Dreźnie i Karlsruhe. Prócz licznych rozpraw (w „Ann. der Phys. u. Chem.“; „Zeitsch. f. Instrumentenkunde“; „Z. f. Krystal-lographie“; „Z. f. phys. Chem.“ i in.) ogłosił: „Physikalische Technik, specielle Anleitung zur Selbstanfertigung phys. Apparate“ (1885); „Molekularphysik mit besonderer Berücksichtigung mikrosk. Untersuchungen“

2 tomy); „J. Fricks phys. Technik, spec. Anl. zur Ausführung phys. Demonstrationen u. zur Herstellung v. phys. Demonstrationsapparaten mit möglichst einfachen Mitteln“ (1890, wyd.

6-e); „Die Krystallanalyse“ (1891).

Lehmann Karol, prawnik niemiecki, profesor prawa cywilnego i handlowego w Kielu, wydawca po śmierci Goldschmidta (ob.) łącznie z Poppenheim’em (ob.) organu „Zeitschrift f. das ges. Handelsrecht“; autor wielu prac z zakresu prawa niemieckiego (germańskiego) i handlowego. W tej dziedzinie jest L. jednym z najwybitniejszych badaczy współczesnych niemieckich: „Die geschichtliche Entwicklung des Aktienrechts bis zum Code de Commerce“ (1895); „Das Recht der Aktiengesellschaft“ (1898); „Lehrbuch der Handelsrechts“ (1905). Wiele prac z dziedziny historyi prawa staroniemieckiego (od r. 1888).

Lehmann-Filhès Rudolf (* 1854 w Berlinie), prof, astronomii przy uni w. berlińskim, napisał: „Die Bestimmung d. Meteorbahnen“ (1883), oraz kilka rozpraw w „Astron. Nachr.“, z których na zaznaczenie zasługuje rozprawa o komecie Wolffa z d. 17 list. 1884 (1884) i krytyka teoryi Foliego o nutacyi dziennej (1890). Nadto tamże rozważał: zasadnicze podstawy dynamiki, błędy przy obserwacyach astronomicznych i sposoby ich prostowania, funkcyę perturbacyjną w razie małych minio

został profesorem prawa cywilnego francuskiego, a potem prawoznawstwa porównawczego. Brał czynny udział w opracowywaniu promulgowanego w r. 1881 kodeksu federalnego, dotyczącego zobowiązań. W r. 1884 przestał wykładać i poświęcił się studyom naukowym. W r. 1877 został radcą ambasady francuskiej w Szwajcaryi, oraz sekretarzem generalnym Instytutu prawa międzynarodowego. Napisał L. głośne jest z proroctwa t. zw. m. in.: „L’Alsace noble“ (1869); „Dictionnaire Vaticinium Lehninense, przypisywanego zakon- d’administration ecclésiastique à l’usage des nikowi Hermanowi z XIII w., a wydanego dru- deux Eglises protestantes de France“ kiem po raz pierwszy w „D. Gelehrte Preussen“ „Mélanges de littérature et d’histoire alsati-Lilienthala (Królew. 1723); ob. Herman z ques“ (Strassburg 1870); ,,Les écus de cinq Lehnina (tom. XXVIII „Wiel. Enc.“ str. 828). francs au point de vue de la numismatique et Por. nadto Sabell: „Litteratur d. sogen. Lehnin- de l’histoire“ (Paryż 1870); „Eléments de sehen Weissagung" (Heilbr. 1879). Pröhle droit civil germanique“ (1875); „Essais sur la „Die Lehninsche Weissagung“ (Beri. 1888); numismatique suisse“ (Lozanna 1875); ,,Elé-

H. Schneider „Über die Handschriften des Va- ments de droit civil russe‘‘ (Paryż 1877); „La

środów lub pochyleń; wiekowe nierówności księżyca oraz pomiary gwiazd podwójnych.

Lehnin, m-ko w reg. Poczdamskiej okręgu Zauch-Belzig (Sucha-Bielczyk) nad kilku jeziorami, mającemi odpływ przez splawną Ernste do Haweli; 2 500 m-ców; ruiny klasztoru cystersów, fundowanego w 1180 r. przez margr. Ottona I, z grobowcami książąt z linii askań-sko-brandenburskiej; kościół zr. 1262, odnowiony 1872—77.

A. Ł.

(1869);

ticinium Lehninense“ (tamże 1890).

Lehon: 1) Karol hr., belgijski mąż stanu (* 1792—f 1868). Adwokat w Leodyum, w r. 1825 został deputowanym w niższej izbie stanów generalnych, czesnego, nie brał czynnego udziału w rewolu-cyi belgijskiej w 1830 r. Jako członek kongresu belgijskiego należał wanej, której dziełem było zbudowanie nowego królestwa i jego konstytucya. W r. 1831—42 był posłem belgijskim w Paryżu.—2) Ludwik Ksawery Leopold (* 1831—f 1879), był 1851 — 56 szefem gabinetu hr. Morny w Paryżu, a w 1856—70 członkiem ciała prawodawczego.

Lehr Juliusz,

(* 1845—f 1894). Studya odbywał w uniwersytecie w Giessen; r. 1868 docent Akademii leśnej w Munaehium; r. 1874—profesor ekonomii politycznej w politechnice w Karlsruhe; r. 1885 profesor uniwersytetu w Monachium.— Ważniejsze prace: handel“ (Berlin 1877); „Eisenbahntarifwesen u. Eisenbahnmonopol“ (1879); „Die deutschen Holzzölle u. deren Erhöhung“ (Frankfurt 1883); „Beiträge zur Statistik d. Preise“ (1884); „Produktion u. Konsumption in der Volkswirtlichaft“ (uzupełnione po śmierci przez Frankensteina 1895); z Lorey’em współredagował od r. 1878 „Allgemeine Forst-und Jagdzeitung“, względnie samodzielnie opracowywał teoryę wartości i cen, zwłaszcza „Grundbegriffe und Grundlagen der Volkswirtschaft“ (Lipsk 1894). Teorya wartości L-a nosi piętno indywidualizmu, jest zbliżona do teoryi wartości szkoły austrya-ckiej, Jevonsa i in.

Lehr Paweł Ernest, prawnik francuski (* 1835). Studya odbywał w Strasburgu (doktorat 1857). Pracował w administracyi kościoła ewangielicko-augsburskiego we Francyi i zajmował się adwokaturą.—R. 1870 jako komendant oddziału gwardyi narodowej bronił Strass-burga. Po wojnie osiadł w Lozannie, gdzie

Handfeste de Fribourg“ (Lozanna 1880); .Eléments de droit civil espagnol“ (Paryż 1880); „Eléments de droit civil anglais“ (1885), rzecz nagrodzona 1888 przez Akademię nauk moral-Przeciwnik rządu ów- nych); „Manuel des actes de l’état civil en

E. Gr.

France et à l’étranger (1887); „Numismatique de l’Alsace“ (wêspôt w M. Englem 1887; rzecz do grupy umiarko- nagrodzona r. 1888 przez „Académie des inscriptions“); „Le nouveau code péual portugais“ (1888); „Traité élémentaire de droit civile germanique (1892).—Od r. 1892 redaguje roczniki Instytutu prawa międzynarodowego; r. 1893 wydał tabelę ogólną, dotyczącą organizacyi pracy oraz personelu tegoż Instytutu.

St. Db.

Lehr Adolf, polityk niemiecki (* 1839). ekonomista niemiecki Od r. 1894 zajął stanowisko wybitne w „Alldeutscher Verband“, redaguje „Alldeutsche Blätter“. W r. 1898 poseł do parlamentu (narodowo-liberalny). Napisał m. in.; „Aus der Praxis d. frühem Haftplichtgesetzgebung in Deutschland“ (Lipsk 1888); „Individualstatistik „Schutzzoll u. Frei- der öffentl. Armenpflege zu Leipzig 1886“

E. Gr.

(1890); „Hausindustrie in der Stadt Leipzig u. ihrer Umgebung“ („Schriften d. Vereins f. Sozialpolitik“, t. 48, 1891).

E. Gr.

Lehrberg Aron Krystyan, historyk inflancki (* w Dorpacie 7 sierp. 1770 —f 24 lipca 1813). L. wzrósł w niedostatku, a odznaczał się od dzieciństwa tak niezwykłem u-L. zdolnieniem i pilnością, że postarano się dla niego o środki do ukończenia szkoły średniej i na wyjazd za granicę do uniwersytetu w Jenie. W r. 1788 zapisał się na fakultet teologiczny, lecz niebawem oddał się krajoznawstwu, filozofii i pedagogice. A kiedy nie dopisały przyobiecane stypendya, inflancki marszałek Bock dostarczył mu środków do dalszego kształcenia się naprzód w Getyndze, później w uniwersytetach Francyi i Anglii, poczem uczynił go wychowawcą swoich synów, zrazu w Dorpacie w r. 1794, a od r. 1806 w Petersburgu. Tu w r. 1807 został L. adjunktem petersburskiej Akad. Umiejętności, a wkrótce

potem jej członkiem nadzwyczajnym. Zajmo- na uniwersytecie lipskim, pracując równocze-wał się przeważnie historyą staro-rossyjską, a przez wdzięczność dla Bock’a pozostawał przez lat 12 w jego domu, nie przyjmując ofiarowywanej mu kilkakrotnie katedry uniwersyteckiej. Ostatnie lata L-a zamącone były cięż-kietn cierpieniem artrytycznem, z którego też umarł. Prace L-a dopiero po jego zgonie o-głosiła petersburska Akad. Umiejętności: „Untersuchungen zur älteren Geschichte Russlands“ z przedjnową Filipa Krügera (Petersburg 1816).

śnie nad filozofią, pod kierunkiem Jakóba Tho-masiusa. W r. 1663 napisał rozprawę „De prineipio individui“, w której broni zasad no-minalizmu. W Jenie słuchał wykładów matematyki Erharda Weigela. W r. 1664 ukazuje się praca L-a „Specimen difficultatis in jure“ w dwa lata później — „Ars combinatoria.“ Obrawszy powołanie prawnika, uzyskał w r. 1666 w Altdorfie doktorat praw po obronie rozprawy „De casibus perplexis in jure“. Dzięki znajomości z b. ministrem Boynebur-giem, zaciąga się w służbę dyplomacyi mo-gunckiej. W r. 1668

ci w ateizmowi: „Confessio naturae contra athei-stas“, w której dowieść usiłuje, iż związek mechanistyczny zjawisk w przyrodzie zgadza się najzupełniej z wiarą w Opatrzność. W tym czasie pracuje L. nad udoskonaleniem nauk prawnych i kodeksu, a jednocześnie jest czynny jako publicysta i dyplomata. W sprawie połączenia protestantów z katolikami pisze dla Boyneburga rozprawę, w której polemizuje z aryanami, głównie z Wiszowatym; przy wyjeź-dzie Boyneburga z poselstwem do Polski układa w r. 1669 „Specimen demonstratiouum politicarum pro rege Polonorum eligendo“.

W r. 1670 zostaje L. członkiem najwyższego sądu apelacyjnego w Moguncyi. Z polecenia rządu przedsięwziął w r. 1672 podróż do Paryża, tutaj—oraz podczas krótkiego pobytu w Londynie—zbliżył się z najwybitniejszymi uczonymi: z Arnauldem, Huygensem, Tschirn-hausenem, z chemikiem Boyle’em, z matematykiem J. Collinsem (ob.), a dzięki pośrednictwu Oldenburga korespondował z Newtonem; w prze-jeździe przez Holandyę odwiedził Spinozę. W r. 1672 przedstawił Ludwikowi XIV projekt f podboju Egiptu, by odwrócić jego uwagę od spraw niemieckich. W znacznej mierze zaprząta w Paryżu L-a filozofia kartezyańska, a równocześnie wznowione studya matematyczne doprowadzają go w r. 1676 do wynalezienia rachunku różniczkowego, o którym ogłosił dopiero w r. 1684 w „Acta eruditorum“ artykuł „Nova me-thodus pro maximis et minimis“. Po powrocie do kraju w r. 1676 wstąpił w służbę dworu hannowerskiego (brunświcko-lfineburskie-go) jako bibliotekarz oraz historyograf domu książęcego. W r. 1678 zamianowano L-a radcą dworu; później uzyskał godność tajnego radcy sprawiedliwości. Teraz rozwinął szeroką działalność w najróżnorodniejszych dziedzinach, a zarazem prowadził niezmiernie rozległą i w treść zasobną korespondencyę. W r. 1685 napisał rozprawkę: „Petit discours de métaphysique“, w której daje wyraz swemu stano-

ogłasza rozprawę prze-

Najbardziej cenionemi są dysertacye: „Üb. die Wohnsitze der Jemen“ oraz „Beiträge zur Geschichte Neu-Finlands“, które stawią L-a obok koryfeuszów tej gałęzi wiedzy (Schlözera, E-wersa, Krügera i Kunika). T-stwo Naukowe kurlandzkie ogłosiło cenną rozpiawę L-a o Kry we (ob. „Sendungen der kurländ. Gesells. f. Literatur und Kunst“ I).—Por. Parrot „Biographische Notizen ü. L.“, tudzież Diederichs „A. Chr. L.“ „Allgem. Deutsche Biographie“

(t. XVIII).

Lehrs Karol, filolog klasyczay niemiecki (*    1802 w Królewcu — f 1878 t-że); syn

kupca izraelity, podczas studyów uniwersyteckich

G. M.

w Królewcu przyjął chrześciaństwo, w 1823 został nauczycielem gimnazyum w Gdańsku, później w Królewcu, gdzie w r. 1831 objął prywatną docenturę w uniwersytecie. Główne prace: „De Aristarchi studiis Homericis“ (Królewiec 1833, wyd. 3-e 1882); „Quaestiones epicae“ (t-że 1837); „Herodiani scripta tria e-mendatiora“ (1848); „Die Pindarscholien“ (Lipsk 1873); „Populäre Aufsätze aus dem Alterthuin“

K. A.

(wyd. 2-e 1875).

Lehuntyt, synonim minerału na troi i tu.

Leibi Wilhelm, malarz niemiecki (* 1844).

Kształcił się w Akad. monachijskiej. Następnie bawił w Paryżu (do 1870). gdzie przejął się panującym kierunkiem realistycznym.

Po powrocie do Monachium malował sceny rodzajowe z życia chłopów wzorem starych Holendrów. W r. 1878 wystawił jeden z wybitniejszych swych obrazów, Konferencyę Chłopską, w którym znać duży wpływ Holbei-na. Wpływ ten jest widoczniejszy w obrazie W kościele. Później uległ wpływom naturali-stycznym (obrazy: Towarzystwo przy stole,

x-y.

Chłopki z Dachau w oberży). L. zajmował się też rytownictwem.

Leibniz (-tz) Gotfryd Wilhelm, znakomity filozof niem., jeden z najwielostronniejszych uczonych nowożytnych (* w Lipsku 26 czer. st. st. 6 Lipca now. st. 1646 —f 14 list. 1716), z rodziny słowiańskiego—podobpo polskiego — pochodzenia. 1) Życie i ^dzi eLa. Osierocony w młodym wieku przez ojca, uczonego prawnika i profesora filozofii moralności, wcześnie wisku filozoficznemu, że byt składa się z sub-zaczął korzystać z jego biblioteki, rozczytując stancyi indywidualnych, z których każda jest się z zajęciem w dziełach scholastycznych. Po urzeczywistnioną ideą Boga, oraz, że zaćhowu-odbyciu pierwszej nauki szkolnej zabrał się je się nie ruch, jeno siła. Z polecenia w 15-ym roku życia do studyów prawniczych ks. Ernesta Augusta badał, podczas podróży

przez Niemcy i Włochy 1687—90 historyę domu brunświcko - liineburskiego. Wydał następnie dzieła zbiorowe: „Codex juris gentium di-plomaticus“ (1693—1700), „Accessiones histori-cae“ (1698), „Scriptores rerum Brunsvicen-sium“(1701 —11), oraz pracował nad niedokoń-czonem, znacznie później dopiero ogłoszonem dziełem: „Annales Bruusvicenses“. Łączyły L-a bardzo blizkie stosunki z domem panującym, z księciem i żoną jego Zofią, był nauczycielem ich córki, utalentowanej Zofii Karoliny, późniejszej królowej pruskiej, której męża, Fryderyka I, skłonił następnie do założenia w Berlinie towarzystwa naukowego (1700), przekształconego w r. 1744 w Akademię Umiejętności. Starał się również L. o założenie akademii w Dreźnie i Wiedniu, lecz bez skutku. W sprawie zjednoczenia kościoła protestanckiego z katolickim korespondował z hugenotein Pellissonem i wszedł w stosunki z Bossuetem; napisał też rozprawę pojednawczą „Systema theologicum“. W 1697 — 1706 brał L. udział w rozprawach o połączenie wyznania luterańskiego z reformowa-nem. W tym czasie prowadził spór naukowy z Locke’m, a krytykę próby filozofa angielskiego oparcia wszelkiego poznania na doświadczeniu zawarł w wybituem dziele „Nouveaux essais sur l’entendement humain“, którego jednak nie opublikował, wskutek śmierci przeciwnika przed jego ukończeniem. Z powodu stwierdzonego przez Bayle’a rozdźwięku między religią a rozumem napisał L„ na życzenie uczennicy swej, królowej pruskiej, dzieło „Essais de Théodicée sur la bonté de Dieu, la liberté de 1'homme et l’origine du mal“ (1710). W r. 1711 widział się L. po raz pierwszy (a później jeszcze kilkakrotnie) z Piotrem W., który był gorącym wielbicielem filozofa i zasięgał jego ra- , dy w sprawie popierania nauk w państwie ros-/ syjskiem. W Wiedniu, w którym przebywał w 1712 — 1714, napisał dla ks. Eugeniusza Sabaudzkiego po francusku wykład swej teoryi monad, wydany po śmierci autora: „Monadolo: gie“ (1720, w przekładzie niemieckim). Po powrocie do Hannoweru pracował głównie nad swemi „Annales Brunsvicenses“. Filozof, który dawniej żył w bliskich stosunkach z rodziną książęcą, na schyłku swego żywota wpadł w niełaskę. W sprawie zasadniczych swych poglądów filozoficznych wiódł L. w ostatnich latach swego życia z Clarke’m spór, przed którego ukończeniem zmarł. L-owi wzniesiono pomniki w Hannowerze, w Lipsku w r. 1883. 2) Bibliografia«) Dzieła L-a. Pierwsze wyd. (niekompl.) dzieł L-a sporządzili R. E. Raspe (Amst. i Lipsk 1765); Dutens (Genewa 1768, 6 t.). Zbiorowe wydanie wszystkich dzieł na zasadzie rękopisów, przechowywanych w bibl. hannowerskiej, rozpoczęli Pertz [pierwsza serya: „Historische Schriften“ (Han. 1843 — 7, 4 t.); druga: „Briefwechsel mit Ar-nauld u. dem Landgrafen Ernst v. Hessen-Rheinfels“ (1846); trzecia: „Mathematische Schriften“ (Berlin i Halla 1849 — 62, 7 t.)]; i-od r. 1862—Klopp (Han., do r. 1885 13 t.). Dzieła filozoficzne wydali: J. E. Erdmann (Beri. 1840, 2 t.); Janet (St.-Cloud 1866, 2 t.); naj-kompletniej Gerhardt (Beri. 1875 — 91, 7 t.); ,,Deutsche Schriften<£ wydał Guhrauer (Beri. 1838—40, 2 t.); „Lettres et opuscules inédits de L.“ zawierające „Réfutation inédite de Spinoza par L.“, wydał Foucher de Careil, który również rozpoczął wydanie zbiorowe, obliczone na 20 t., z których ukazało się 7 (1859 — 75). Listy L-a i rękopisy z bibl. król. w Han-nowerze opisał Bodemann (Hannow. 1889—95). Liczne pisma tiloz. i naukowe L-a są zawarte w „Acta eruditorum Lipsiensium“, „Miscella-nea Berolinensia“, „Journal des Savants“, tudzież w obszernych zbiorach listów. — Główne dzieła filoz. L-a: „Système nouveau de la nature et de la Communication des substances“ (1695); „Nouveaux essais sur l’entendement humain“ (1704); ,,Théodicée“ (1710); „Monadologie“ (1717); „Principes de la nature et de la grâce“ (1714).— b) O L-u pisali: G. E. Guhrauer ,,G. W. Frhr. v. L., eine Biographie“ (1842);

E. Pfleiderer „L. als Patriot, Staatsmann und Bildungsträger“ (1870); L. Feuerbach „Darstellung, Entw. u. Kritik der L-schen Philosophie“ (1837); E. Nourisson „La philosophie de L.“ (1860); L. Grote „L. und seine Zeit“ (1865); L. Couturat „La logique du L.“ (1901); E. Cassirer „L’s System in seinen wissenschaftlichen Grundlagen“ (1902). Na polski przełożono: „Specimen demonstrationum politicarum pro eligendo rege Polonorum“ („Wybór króla m Polsce“ Paryż 1843). Co do pochodzenia /L-a z rodziny polskiej Lubienieckich: „Kuryer /Warsz.“ NNr. 309, 312, 313 r. 1884, „Wiek“ Nr. 262, r. 1884. „Korespondeneya z Kochańskim“ („ÏYzTHloz.“ 1898). 3) Filozofia L-a. Zasadniczą myślą filozofii L-a jest pogodzenie mechanistycznego poglądu na świat z teleolo-gicznym. Uznając doniosłość nowego, mechanistycznego pojmowania przyrody starał się on z drugiej strony wykazać celowość, panującą we wszechświecie. Związek mechanistycz-ny zjawisk w przyrodzie nie wyłącza myśli o Opatrzności, która właśnie za pomocą związku owego urzeczywistnia swe cele. Tak tedy fizyka opiera się na religii i metafizyce. Podstawowych założeń przyrodoznawstwa nie uważa L. za zrozumiałe same przez się, lecz usiłuje dotrzeć do głębiej tkwiących założeń. Według niego, właściwą rzeczywistością jest nie ruch, lecz siła, która go wywołuje. Zamiast o zachowaniu ruchu, mówić należy o zachowaniu siły. Pomiędzy ruchem a spoczynkiem względna tylko zachodzi różnica, gdyż są one tylko odmiennemi postaciami siły. Na pytanie: czem jest siła?—odpowiada L. w liście do Bar-nage’a: siłą jest to w stanie obecnym, co w

przyszłości umożliwia zmianę. Z tego wynika, że między zmiennemi stanami istnieje związek według określonego prawa. To przypuszczenie nazywa L. zasadą racyi dostatecznej. Zasadę zachowania siły, będącą podstawą praw przyrody, tłómaczy L. tele-ologicznie: gdyby siła przyczyny nie zachowała się w skutku, przyroda cofnęłaby się, stałaby się mniej doskonałą, a to sprzeciwiałoby się mądrości boskiej. Głębszej analizie poddaje L. również pojęcie rozciągłości, której—podobnie jak ruchowi—zwolennicy Descartes’a przypisują rzeczywistość bezwzględną, czyniąc z niej substancyę. L. odpiera twierdzenie, jakoby rozciągłość była podstawową własnością bytu. Rozciągłość równa się złożoności, właściwą zaś rzeczywistością mogą być jeno jej składniki. Gdyby nie istniały bezwzględnie proste jednostki, nie byłoby nic rzeczywistego. Tylko takie niepodzielne jednostki mogą być substan-cyami. Pojęcie atomu jako ciała niepodzielnego zawiera w sobie sprzeczność, gdyż, posiadając rozciągłość, jest atom zbiorem substancyi. , Wbrew twierdzeniu swych poprzedników, że substancya może być tylko jedna, przyjmuje L. nieskończoną ilość substancyi. Właściwą istotą substancyi jest siła, dążność (conatus). Każda substancya rozwija się z własnego popędu, jest indywidualną, odrębną, gdyż tylko osobniki mogą istnieć. Te samodzielne składniki wszechświata nazywa L., za przykładem Giordana Bruna, monadami, zaś naukę o nich—monadologią. Monady winny zastą-/ pić miejsce rzekomych atomów Demokryta; są one punktami metafizycznemi w przeciwstawieniu do punktów materyalnych i matematycznych. Będąc w istocie swej samodzielne, monady nic zzewnątrz przyjmować nie mogą— „nie mają okien, przez które-by pierwiastki jakiekolwiek mogły w nie wchodzić lub z nich wychodzić“. Na pytanie: czem właściwie są * monady? —odpowiada L. w liście do Arnaulda, iż „nic podobnego nie znajdujemy ani w kształcie, ani w ruchu, lecz jedynie w duszy lub formie substancyalnej, na podobieństwo tego, co nazywa się jaźnią“. Dusza tedy jest prostą substancyą, monadą, analogicznie zaś do niej winniśmy sobie wszystkie monady wyobrażać, przyjmując w nich coś pokrewnego naszym stanom duchowym. Z zasady ciągłości wynika, że istnieje w świeeie nieskończona ilość szczebli życia duchowego. Inne istoty różnią się od naszej jedynie pod względem stopnia uduchowienia. A podobnie jak w nas zachodzą zmiany stanów jasno uświadomionych, ciemnych i bezwiednych, tak również istnieć muszą monady ze wszystkiemi stopniami jasności i nieświadomości. Samorzutna czynność monad polega na wyobrażaniu (repraesentare). L. utrzymuje, że każda monada odźwierciedla cały wszechświat, jedna z większą, druga z mniejszą jasnością, przytem każda wyobraża

go zgodnie z właściwym sobie punktem widzenia. Wszystkie monady mają tesame wyobrażenia (perceptions), lecz tem się różnią, iż w niejednakowym stopniu wyobrażeuia te appereepują, czyli sobie uświadamiają; jedne mają mniej, drugie bardziej jasne i wyraźne percepcye. Nieuświadomione wyobrażenia nazywa L. „drobneini percepcyami“. „Czynna“ monada wyobraża jasno i wyraźnie, bierna zaś—ciemno i niewyraźnie. Monady dążą do przejścia od ciemnych do jasnych wyobrażeń, a celem ich istnienia jest rozjaśnienie ich własnych treści. Najniższe monady stanowią materyę, która — napozór rozciągła i cielesna — jest w rzeczywistości skupieniem wielkiej ilości substancyi. Stanowisko L-a wyłącza dualizm duszy i ciała, z drugiej zaś strony nie uznaje on żadnego oddziaływania mię-

-, •

Fig. 12. Leibniz Gotfryd Wilhelm.

dzy niemi. Przebieg wyobrażeń duszy nie może wpłynąć na mechanizm ruchów cielesnych, ani odwrotnie; natomiast to, co się odbywa w duszy, ma wyraz materyalny w ciele, i odwrotnie. Każda monada stosuje się z zupełną samorzutnością do prawa swego wewnętrznego rozwoju, a zarazem jest w każdej chwili w ścisłej zgodności (conformité) za wszystkiemi in-nemi monadami, a stąd powstaje pozór wpływów. Najwyższa monada, wyobrażająca świat bezwzględnie jasno i wyraźnie, nazywa się Bogiem. Monady poszczególne są wypływem (émanation) Boga. „Bóg—powiada L.—wytwa-stosunek i związek pomiędzy substancyami, i za jego tylko sprawą zbiegają się zjawiska

rza

jednego człowieka ze zjawiskami drugiego i go-    zmem a protestantyzmem, równocześnie jednak

dzą się z niemi tak, iż powstaje rzeczywistość    osłabiły znaczenie nauk objawionych, wysuwa-

naszych wyobrażeń“. Harmonia monad jest od    jąc na czoło prawdy rozumowe. Przenikające

początku ustanowiona, „przedustawna“ (prae-    świat myślowy L-a pojmowanie poszczególnych

osobników jako prawdziwych podstaw istnienia, jakoteż jego przeświadczenie o bezwzględnej racyoualności bytu—w wybitnym stopniu przygotowały prąd racyonalistyczny i indywidualistyczny w wieku Oświecenia. — 4) Prawo i filozofia prawa. L. uniwersalista zaczął działalność naukową od rozpraw prawnych i niejedną na polu umiejętnego badania prawa położył zasługę. Zarówno po mieczu jak po kądzieli pochodził on z rodziny prawniczej. Od 14-go r. życia zajmował się roztrząsaniem kontrowersyi prawnych, a w 18-ym ogłosił rozprawę: „Quaestiones philosophicae amoeniores ex jure collectae“ (1664), w której stara się powstrzymać prawników od wszelkiej jednostronności zawodowej, w szczególności zaś od niedoceniania filozofii; w rozprawie na stopień doktora prawa w Altdorfie („De casibus perplexis iu jure“ 1666) zastanawia się nad węzłami gordyjskiemi w prawie, które jednak mogą być wszystkie rozwiązane bądź na podstawie prawa obowiązującego, bądź w myśl prawa przyrodzonego i ogólno-ludzkiego; inną jeszcze poświęcił „teoryi warunków“ („doctrina condi-cionum“ 1665), rzecz, o której Fitting (1856) dowodził, że bystrością pomysłów i logicznością wykładu przechodzi wszystko, co w tej ina-teryi posiadamy. Rozprawę tę uważał L. za część logiki prawnej (pars quaedam logicae juridicae), i tu miał L.-prawnik położyć największe swoje zasługi. Tu należy jego znakomita rozprawa „Nova methodus discendae docendae-que jurisprudence", w której wystąpił przeciwko dotychczasowym scholastycznym metodom nauczania prawa. Należy uczyć prawa, wprowadzając ucznia do świata rzeczywistych stosunków prawnych, do badania źródeł prawa. Obok źródeł należy czytać starych (podówczas zapomnianych) prawników. Po u-pływie dwu semestrów należy w dysputatoryum zaprawiać młodzież do rozstrzygania rzeczywistych sporów prawnych (po niemiecku, nie po łacinie). Po tych uwagach kreśli L. wykład tłómaczący zasadnicze pojęcia i stosunki prawne: określenie podmiotu i przedmiotu praw, źródła praw i obowiązków, charakteryzuje porządek legalny, akcye procesowe i t. d., w końcu dziełka podaje spis 30 zadań i dyscyplin prawnych, które opracować należy gwoli udoskonalenia jurysprudencyi (arytmetyka, filologia, filozofia prawa; uzupełniona edy-cya corpus juris). Do sporządzenia tej nowej edycyi przystąpił L. r. 1668 do spółki z Lasserem w programowej pracy: „Ratio corporis juris reconcinnandi“.—R. 1670 zostaje mianowany radcą sądu wyższego w Moguncyi, nie zapomina też o prawie podczas czteroletniego pobytu w Paryżu (3 672—6). Że myśl jego

slabilita). Dusza i ciało zgadzają się z sobą, jak dwa zegary, które od początku wykonano z tak dokładną ścisłością, iż można liczyć na to, że będą zawsze zgodnie chodziły. Istnieją wyłącznie monady oraz zjawiska, będące ich wyobrażeniami. Co nam się wydaje ciałem, jest w rzeczywistości połączeniem wielu monad.

\\r

Przestrzeń to porządek istniejących obok siebie zjawisk, czas—to porządek następstwa zjawisk. Jako monada dusza jest niezniszczalna i nieśmiertelna. Pewność co do istnienia Boga czerpie L. stąd, iż niepodobna wpływem • fizycznym wytłómaczyć faktycznej zgodności pomiędzy duszą a ciałem. — L. nie zadowolił się próbą pojednania mechanistycznego poglądu na przyrodę z teleologią, lecz pragnął również zharmonizować filozofię z teologią kościelną, państwo przyrody z państwem łaski.

Podejmując w swojej „Théodicée“ usprawiedliwienie Boga z powodu zła na świecie, rozróżnia L. prawdy „wieczne“ — konieczne i prawdy „faktyczne“ — przypadkowe. Musimy wystąpić z szeregu przyczyn faktycznych i cofnąć się do pierwszej przyczyny, która jest przyczyną samej siebie. Świat nasz, stworzony przez tę pierwszą przyczynę, nie jest jedynym możliwym światem, atoli, jako dzieło boskie, musi on być najlepszym ze wszystkich.

Lecz w świecie, który musi się składać z istot skończonych, natura boska z konieczności jest otamowana i ograniczona: jest to t. zw. „zło metafizyczne“, z którego wynikają cierpienia („zło fizyczne“) i grzech („zło moralne“). Harmonia pomiędzy państwami przyrody i łaski polega na tern, że zawsze dzieje się to, co dla ducha najwłaściwsze.—Idee etyczne L-a opierają się na dążeniu do doskonałości. Najwyższą cnotą jest sprawiedliwość, jako połączenie miłości, która wskazuje cel, i mądrości, która znajduje środki.— W swych „Nouveaux essais“ utrzymuje L.—wbrew Locke’owi,—że prawdy konieczue (wieczne) mogą być dowiedzione jedynie na zasadzie „idei wrodzonych“. L. broni mimowolnych i nieuświadomionych podstaw poznania i występuje przeciw pomysłowi Loc-ke’a t. zw. „tablicy niezapisanej“ (tabula rasa). — Jako zasady wnioskowania przyjmuje L. „zasadę tożsamości“ i „zasadę racyi dostatecznej“. Konieczne prawdy opierają się na zasadzie tożsamości, faktyczne - na zasadzie racyi dostatecznej. Prawdy wieczne cechuje konieczność bezwzględna, faktyczne zaś—tylko hypotetyczua.—Przemożny wpływ L-a na religię i ogólną oświatę w w. XVIII zasadza się na pojednawczych dążnościach jego filozofii, zwłaszcza zaś—jego próby dowiedzenia zgodności między rozumem a wiarą. Poglądy jego złagodziły ostre przeciwieństwo między katolicy-

bezustannie zajęta była troską o postępy prawa, świadczy list (rozprawa) do kanclerza Hochera w Wiedniu (1678—81), w którym ofiaruje ces. Leopoldowi usługi swoje przy układaniu nowegu kodeksu i podejmuje się wygotować samoistnie projekt takiego kodeksu. Zapowiada, że należy zerwać ze zwyczajem powoływania się na rzymskie prawo w sądach; materyał do kodeksu należy czerpać nietylko z prawa rzymskiego, ale i z niemieckiego (krajowego) i ogólno-europejskiego, będącego, w użyciu w praktyce sądowej, a także z nakazów „przyrodzonej słuszności“ („ex aequitate naturali“). Tym poglądom pozostał L. wierny do śmierci; r. 1716, na parę miesięcy przed zgonem, w liście do prof. Kestnera żąda, aby prawo rzymskie przestało posiadać siłę prawa, a pozostało tylko nadal wielkim nauczycielem; nowy kodeks powinien być zbudowany z cegiełek prawa, ojczystego i z nakazów oczywistej słu ,₄<wści „et evidenti aequitate“). Nietylko reforma kodeksu cywiluego zajmowała ten wielki umysł. R. 1711, na prośbę Piotra W., ułożył memoryał o naprawie sztuki i nauki w Rossyi, a w nim pomieścił wskazówki, jak zreorganizować sądownictwo, przygotować sędziów, wprowadzić do kraju poczucie prawa na miejsce samowoli. I tu nie omieszkał na każdym kroku zaznaczać związku nauki prawa z życiem, harmonii koniecznej teoryi z praktyką. Żartując, nazywał siebie Salomonem rossyjskim. Praca jego pozostała bez wpływu. Do okresu paryskiego należy jeszcze rozprawa: „De ma-trimoniorum principum Germaniae protestan-tium prohibitorum validitate“ (z powodu małżeństwa ks. Chrystyana meklenburskiego). R. 1677 przyniósł pracę z zakresu prawa publicznego: „Caesarini Fuerstenerii tractatus de jure su-prematus ac legationis principum Germaniae“ (anonim.), w której, oddając hołd cesarzowi, zastrzega prawa i dla książąt Rzeszy; głęboko dotknął go zabór Strasshurga przez wojska francuskie („Consultation touchant la guerre ou l’accommodement avec la France“): wzywa książęta niemieckie do zjednoczenia się („Bedenken v. der Sekurität d. deutschen Reiches“). R. 1687 przedsięwziął L. podróż trzyletnią do bibliotek Monachium, Wiednia i Modeny w celu zbadania historyi domu Welfickiego. W toku tych studyów zapoznał się z wielką ilością nie-drukowanych tekstów międzynarodowych, co go natchnęło myślą ogłoszenia pod nazwą „Codex juris gencium diplomaticus“ (1693, T. II 1700) pierwszego wogóle zbioru źródeł prawa międzynarodowego. Filozoficzne poglądy L-a na prawo, rozrzucone po wszystkich jego pracach prawnych i etycznych, nigdzie nieujęte w układzie systematycznym, wypowiedziane zostały najwyraźniej w „Observationes de prin-cipio iuris“, w „Monita ad Pufendorfii principia“, i w niedawno przez Mollata ogłoszonej „Méditation sur la notion commune de la ju-stice“. Istota prawa spoczywa w zasadach objektywnego rozumu, podobnych do praw matematyki. Te są prawdziwe bez względu na nieobecność takich, którzy liczyć umieją, tamte mogą być pomyślane pomimo, że nie będzie nikogo, ktoby je umiał stosować. Są to zasady równomierności i stosunku, przystosowania do najwyższych celów dobroci i zbawienia; jest rzeczą niemożliwą do pomyślenia, aby dobroć mogła być ukarana dlatego, że jest dobrocią, a zło nagrodzone właśnie jako zło. Trzy czynniki pobudzają nas do działalności w duchu sprawiedliwości: własna korzyść, uczucie ludzkości i uczciwości, wiara. Trzy wskazania Ulpiaua: „neminem laedere, suum cuique tribuere, ho-neste vivere“ nazywają się u L-a: prawo w ści-słem znaczeniu, „jus strictum“ czyli sprawiedli-• -ość wyrównywająca, słuszność i miłość czy-sprawiedliwość podziału, pobożność czyli uczciwość w sprawiedliwości powszechnej. Prawo przyrodzone L-a stoi jeszcze na stanowisku pomieszania z etyką i religią. Obok jednak prawa przyrodzonego uznaje L. pauo-wanie prawa pozytywnego (legitimum), które systematyzuje, tłómaczy (interpretuje) zupełnie naukowo. —Pisma prawne L-a zebrane są w wydaniu Dutens’a „Leibnitzi opera omuia“ T. IV, Klopp’a „D. Werke von L., Historisch-politische u. staatwissensch. Schriften“,Mollat’a w „Zeitsch. d. Savigny - Stiftung“ T. VII 1886. Z pośród licznej literatury opracowań wyróżnić należy: Stintring „G. d. t. Rechtswissenschaft“; Bluntschli „G. d. d. Staatswissenschaft“ (1881, str. 165 —184)* przedewszystkiem doskonały wykład G. Hartmauna „L. als Jurist u. Rechtsphilosoph“ (Tübinga 1891), gdzie zebrana całkowita literatura. — 5) L. jako matematyk.—L., w historyi matematyki zajął stanowisko wyjątkowe: wynalazł, niezależnie od Newtona, rachunek różniczkowy i całkowy. Pierwszemi jego pracami matematycznemi były: „Ars com-binatoria“ (1668, wydana ponownie 1690—bez wiedzy autora) poświęcona teoryi przemian, i „Notitia opticae promotae“ (1671). Na prawdziwego matematyka wykształcił się L. dopiero w 1. 1672 — 74 dzięki podróży do Paryża i Londynu. W Paryżu, poznawszy Huygensa osobiście i Pascala z pism jego, odrazu zwrócił na siebie uwagę świata naukowego skonstruowaniem na zupełnie nowych zasadach machiny rachunkowej, którą Akademia zaszczytnie wyróżniła. Prawdopodobnie tu również napisał „Characteristica geometrica“, w której wykładał swój system znakowania dla uproszczenia rozumowania przy dociekaniach geometrycznych; pracy tej, z powodu oziębłego jej przyjęcia ze strony Huygensa nie ogłosił drukiem. W Londynie był dwa razy w r. 1673 i 1676, gdzie poznał J. Collinsa i w. in., z którymi zawiązał w następstwie ożywioną kore-spondencyę. Zasady nowego rachunku, przez siebie odkrytego, ogłosił w' dwóch rozprawach,

głównie Bernouilliowie i L’Hôpital; 1685 przełożył „Nova methodus“

które zamieścił w czasopiśmie „Acta erudito-rum“ p. t.: „Nova methodus pro maximis et minimis itemque taugentibus, quae nec fractas nee irrationales quantitates moratur, et singulare pro illis calculis genus“ (1684, — rach. różn.) i „De geometria recondita et analysi indivisibilium atque infinitorum“ (1686—rach, całk.). Wynalazek ten odnieść należy, jeżeli nie do r. 1675, to, co najpóźniej, do początków r. 1676. Świadczy o tern list Oldenburga do L-a w sprawie otrzymanych przez drugiego z nich za pomocą obmyślonej przez siebie „metody stycznych“ szeregów na Sinx i arc Sinx, datowany 24 lip. 1676; podobnież w liście do Kochańskiego z grud. 1691 L. pisze o rozwinięciu arc Tngx, otrzymanem przez siebie jeszcze w r. 1676. Co do wspomnianego listu Oldenburga, ten w nim komunikuje L-owi, że Ney¹ -ton już w r. 1672 rozwiązywał podobne zaga. nienia za pomocą swej „metody kwadratur“, wielce pokrewnej z „metodą stycznych“; w replice L. zaznaczył, że posiada także metodę odwrotną, wielce pomocną przy prostowaniu łuków linii krzywych i ich kwadraturach. Newton, komunikując L-owi w tymże roku słynny swój dwumian, list swój zaopatrzył w anagram, dowodzący pierwszeństwa Newtona w wynalezieniu „metody przepływów (fluksyi)“ —jaką to nazwą N. ochrzcił swe różniczki. Odwzajemniając się za dwumian, L. wyłożył zasady swej „metody stycznych“ oraz niektóre jej zastosowania, na co już Newton nie odpowiedział, jakby w obawie, by ktoś nie skorzystał przedczasem z jego wynalazku.- Założywszy w r. 1679 w Lipsku „Acta eruditorum“ L. zasilił je następującemi rozprawami: 1682 i 1693 o rozwiązywaniu układów równań liniowych, zaczątki dzisiejszej nauki o wyznacznikach; 1682 o największości i najmniejszości, 1684 i 1686 o zasadach rach. różu. i całk., 1689 rozwiązaniem zagadnienia o izochronie (w czem wyprzedził Huygensa), 1690 rozwiązał zagadnienia J. Bernouilliego o linii łańcuchowej,

1692    rozprawą o spółrzędnych krzywolinijnych i rozwiązaniem zag. Vivianiego o wyznaczeniu na sklepieniu półkulistera czterech równych okien w ten sposób, by znalezienie powierzchni pozostałej sprowadzało się do kwadratur;

1693    o całkowaniu równań różniczkowych przez szeregi; 1697 rozw. zag. o brachystochro-nie. W r. 1696 korrespondował z Newtonem o bryle najmniejszego oporu. Z ogłoszonej przez Dicksteina korrespondencyi L-a z Kochańskim („Roz. Ak. Um.“ XXXIII, „Pr.-mat.-fiz.“ XI—XII) widzimy, że nową metodę L. stosował nadto do poszukiwania logarytmów, do wszelkich zagadnień z geometryi „nadzwyczajnej“ (jak L. nazywał kwestye przekraczające zakres geometryi Des Cartes’a), fizyki i mechaniki, i że rozważał pochodne wyższych rzędów. Ostatnie lata życia L. zostały zatrute

z powodu wszczętej przez Newtona L jego zwo- .

lenników kwestyi pierwszeństwa w wynalezieniu rachunku różniczkowego; pomawiano Ł-a wprost o plagiat, z czem pierwszy wystąpił Duillier w r. 1699. Z powyższego przedstawienia rzeczy widać, że, jakkolwiek pierwsze pomysły do nowego rachunku Newton powziął był jeszcze r. 1672, aL. w 1676, to w formie o-statecznej podali je do publicznej wiadomości 1687 i 1684, tak, że pomysły L. o trzy lata wcześniej stały się udziałem ogółu. Na pochwałę L-a i to jeszcze dodać należy, że gdy Newton swoją metodę traktował jedynie jako środek pomocniczy do rozwiązania zagadnienia z mechaniki nieba, L. swoją metodę przedstawił jako osobny dział matematyki, w przeciwieństwie do algebry traktujący wielkości nieskończenie małe, przytem podał go w formie, która z małemi zmianami przechowała się do-dziśdnia. Do rozpowszechnienia nauki L-a przy-• czy?^ ' się Craig w r.

na jęz. ang. Kochański, jedyny polak, który w XVII w. znał rachunek nieskoriczonóśfkŚWy, (por. korespondencye Kochańskiego z Leibnizem) wobec podeszłego wieku i wyczerpania fizycznego nie mógł się już zdobyć na opracowanie odnośnego dzieła. O uwagach L-a nad zasadami Des Cartes’a pisał u nas F. Jezierski („Przegląd naukowy“ 1844). O niewydanych pracach L-a podług Couturata: S. Dickstein („Wiad. mat.“ VII).    a. t.-, s. f.; a. ~ł

Leieester (shire): 1) hrabstwo w środkowej Anglii; granice: od płn. hr. Nottingham, od wsch. Lincoln i Rutland, od płd. Northamp-ton i Warwick, od zach. Stafford i Derby; 2072 km. kw.; 440907 m-ców (1901, 212 170 męż. i 228 737 kob.). Grunt falisty, gdzieniegdzie tylko poprzerzynany wyniosłościami, nadaje się do hodowli bydła. Obfite pokłady węgla kamień., wapna, gipsu i łupku. Hrabstwo zraszają rzeki; Soar (dawna Leire), prawy dopływ rz. Tient, płynący przez środek hr-stwa, Wreack, Weiland i Avon (obie koło granicy płdwej hrabstwa); przerzynają go kanały: Unions, L., Ashby i in. Długorogie bydło leicesterskie dostarcza wyborowego mleka do wyrobu sera w olbrzymiej ilości. Owce leicesterskie (ob. Owczarstwo, ser. II, T. VI, str. 970), skopy i konie są bardzo cenione. L. jest ośrodkiem przemysłu pończoszniczego (wełnianego); ważne są także: wyrób obuwia, koronkarstwo i tkactwo. — 2) L., stolica hrabstwa, leży pośrodku ważnego dla pro-dukcyi wełny okręgu pastwiskowego, nad żeglowną rz. Soar i kanałem L-skim; w r. 1901 liczyło 211 574 m-ców (przyrost z okresu 1891 —1901 — 21.16 % ); główna siedziba wyrobu pończoch, czapek, rękawiczek i koszul; także koronkarstwo, czesalnie wełny, wyrób obuwia i przedmiotów gumowych; liczne banki; zakład dla obłąkanych, dom sierot; szkoła łacińska; biblioteka, muzeum z cennemi zabytkami rzym-

skiemi; hale targowe; nowy ratusz; w środku m-sta, przy zbiegu 5-ciu ulic, wznosi się zbudowana w r. 1868 dzwonnica (świecka), ozdobiona 4-ma pomnikami (Szymona Montforta i innych); liczne stare kościoły (św. Maryi, ongi kaplica zamkowa, św. Mikołaja i inne) i inne dawne budowle (w części dawnego zamku mieści się sąd) tudzież szczątki murów rzymskich.—L., jedno z najstarszych miast Anglii, było prawdopodobnie rzymską stacyą Ratae (Ratecorion, Ratiscorium) w kraju ludu Coritavi, Leagac ester Anglosasów, późniejsza siedziba potężnych hrabiów L., następnie książąt Lancaster. Tuż pod miastem zwaliska opactwa St. Mary Pré (de Pratis), w którem zmarł kardynał Wolsey. Na zach. od L-u leży Bosworth (ob.), na płn.-zach. Bradgate Park, miejsce urodzenia Joanny Grey (teraz zwaliska).

Leicester Robert Dudley lir., faworyt kr. Elżbiety (* 24 czerwca 1532—f 4 września 1588), najmłodszy syn ks. Northumberland, straconego w r. 1533 po upadku lady Joanny Grey. Młody L. także' uległ prześladowaniu i został skazany na śmierć, ułaskawiony i wtrącony do Toweru, gdzie jakiś czas przebywał w surowem więzieniu, W młodości jeszcze zwrócił na siebie uwagę Elżbiety, która po wstąpieniu na tron zbliżyła go do siebie, obsypując zaszczytami i wysokiemi urzędami.

Miał nadzieję pojąć ją formalnie za małżonkę, i dlatego intrygował przeciw negocyacyom ze strony dworów austryackiego i fraucuskiego w sprawie małżeństwa królowej. Gdy umarła żona jego, Anny Robsart, powstało podejrzenie, że przez L-a otrutą została (uwiecznił to Walter Scott w „Kenilworth“). W r. 1564 Elżbieta nadała mu tytuł hrabiowski. Gdy r. 1568 Marya Stuart pozbawioną została wolności, a hr. Norfolk zamierzył ją uwolnić i z nią się o-żenić, L. udawał, że popiera ten spisek, w tomy), rzeczywistości zaś zdradził go Elżbiecie. R.

1585 jako wódz wojsk posiłkowych, posłanych do Niderlandów przeciw Hiszpanom, wykazał zupełny brak zdolności, mimo to 1586 zmusił Holendrów do mianowania go stadhouderem i głównym wodzem sił lądowych i morskich.

Rosnąca przeciwko niemu opozycya Holendrów zmusiła królową do odwołania go w r. 1588.

Obdarzony charakterem chwiejnym i przewrotnym, przy wielkiej ambicyi, przewrotność swą wykazywał zarówno w sprawach publicznych jak osobistych. Miał stosunek miłosny ż lady Douglas Sheffield (wdową po lordzie Sheffield), z której miał syna Roberta Dudley. Jeszcze za życia lady Sheffield ożenił się z Lety-cyą Krollys, wdową po hr. Essex, którego według pogłosek ówczesnych miał otruć. Małżeństwo to ściągnęło gniew królowej na L-a; zdołał ją jednak przebłagać. —Por. Bekker „Elisabeth und L.“ (Giessen 1890).

Leioester, rasa owiec, ob. Owczarstwo.

Hr.

T. R.

x-y.

L. był

träge zur Diagnostik und Beli; mären Formen des Irreseins“

öfjts

Leichhardt Ludwik, podróżnik (* 1813). W Getyndze studyował filologię, w Berlinie przyrodę. W r. 1841 wyjechał do Australii; tutaj odbył kilka mniejszych podróży, wreszcie wielką wyprawę 1844—46. Po powrocie otrzymał 1400 f. ster. nagrody, za które postanowił zbadać ów ląd. Wyruszył w grudniu 1847 i ostatnią wiadomość przysłał 3 kwiet. 1848 z nad rz. Cogun. Na poszukiwanie L-a wysłano kilką wypraw, tembardziej, że dochodziły głuche wieści o białym człowieku, przebywającym między tuziemcami. Prócz przyczynków do geologii Australii (Halla 1855) L. zostawił; „Journal of an Overland Expedition from Moreton Bay to Port Essington“ (Londyn 1847).

Lełcz herb, ob. Leit sch.

Leiden Lucas van, mal., ob. Łukasz z L e y d y.

Leidenforst Jan Gottlob (* w Ortenber-gu d. 24 listop. 1715—f w Duisburgu d. 2 grud. r. 1794), lekarz i fizyk zasłużony. Wykształcenie lekarskie otrzymał w Giessen, Lipsku i Halli, gdzie mu w r. 1741 przyznano dyplom doktorski, poczem odbywał podróże naukowe; czas niedługi zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Berlinie i podczas pierwszej wojny śląskiej pełnił w wojsku pruskiem służbę lekarską; w r. 1743 został profesorem zwyczajnym nauk lekarskich w Duisburgu, a na stanowisku tem pozostawał do śmiarci. nietylko lekarzem dobrym, ale nadto chemikiem i fizykiem niepoślednim; powszechnie znane jest doświadczenie z kroplą wody, noszące nazwisko jego, opisane w rozprawie „De aquae communis qualitatibus tractatus“ (Duisburg 1756). Liczne prace L-a, przeważnie krótkie, wyszły razem po śmierci jego p. n. „Opuscula physico-chimica et medica, antehac seorsim édita etc.“ (Lemgo    1797 — 98, 4-y

Dr. J. P.

Leidesdorf Maksymilian (* w Wiedniu d. 27 czerw. r. 1818 — f tamże d. 9 kwiet.

1889) lekarz. Wykształcenie zawodowe otrzymał w mieście rodzinnem; dyplom doktorski osiągnął tamże w r. 1845, poczem, zająwszy się chorobami umysłowemi, podróżował w Niemczech, Anglii, Francyi i Włoszech, zwiedzając zakłady dla obłąkanych i badając urządzenia ich. W r. 1856 został docentem, w 1866 profesorem nadzwyczajnym chorób umysłowych w Wiedniu; w r. 1870 wskutek starań L-a otworzono tamże pierwszą w Austryi klinikę psychiatryczną, powierzając mu jej kierunek, w r. 1872 został lekarzem naczelnym oddziału dla obłąkanych w szpitalu powszechnym wiedeńskim, nakoniec w r. 1875 powołano go na przewodniczącego kliniki psychiatrycznej w krajowym zakładzie dla obłąkanych w Wiedniu. Z pośród prac jego wyszczególnić należy „Beider pri-

Dr. J. P.

r. 1895

x-y.

i).

„Lehrbuch der psychischen Krankheiten“ (Erlangen 1860; wyd. 2-e 1865; przekł. wł. Turyn

1878) i ,,Psychiatrische Studien aus der Klinik des prof. L.“ (Wiedeń 1877).—Por. ,,Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (T. III str. 662 i T. VI str. 90).

Leigh (West-L,), miasto fabryczne w hrabstwie Lancaster (Anglia), 16 km. na zacb. od Manchesteru, nad oduogą kanału Leeds-Liver-poolskiego; produkcya towarów jedwabnych i bawełnianych; w okolicy pokłady węgla kamiennego; 28 838 m-ców (1901).    □

Leighton Fryderyk, malarz i rzeźbiarz angielski (* 3 grud. 1830 w Scarborough [Yorkshire] — f 1896). Jako dziesięcioletni chłopiec zaczął się uczyć rysunku u Francesco Melli w Rzymie, następnie uczęszczał do berlińskiej Akademii sztuk pięknych, ale właściwe studya artystyczne rozpoczął we Florencyi pod kierownictwem Bezzuoli (1844—45). Zmanierowana szkoła florencka nie zadowoliła go: przeniósł się tedy do Frankfurtu n. Menem do Beckera i Steinlego; zwłaszcza Steinie wywarł wielki wpływ na cały kierunek malarstwa L-a. W r. 1848 L. udał się do Brukselli, gdzie korzystał z rad Gallego i Wiertza (wystawił tam pierwszy swój olejny obraz: Cima-bue obserwuje Giotta, rysującego owce swego ojca). W 1849 zamieszkał w Paryżu, gdzie gorliwie studyował w Luwrze starych mistrzów, szczególnie zaś Tycyaua. Wróciwszy do Frankfurtu, wykończył obraz Śmierć Brunelleschi’ego. Wiel-kiem zdarzeniem w życiu L-a był trzyletni pobyt w Rzymie, poświęcony studyom starożytności klasycznej i epoki Odrodzenia. Tutaj stworzył najwybitniejszy swój obraz: Madonna Cima-bue’go, uroczyście obnoszona po ulicach Florencyi. Obraz ten, wystawiony w r. 1855 w Londynie, wywołał wielkie wrażenie (nabyty dla pałacu Buckingham). Następnie L, spędził pięć lat w Paryżu, gdzie zostawał pod wpływem Roberta Fleury i Ary Scheffera i skąd nadsyłał swoje obrazy do Londynu na wystawę Akademii, jak: Odaliska, Jezabel i Achab, Tryumf muzyki, Dante na wygnaniu, Helena trojańska, Venus, Aktea, Elektra, Klitemnestra, Herkules ratujący Alcestę. Po powrocie do Londynu L. został członkiem korespondentem (1866), następnie rzeczywistym członkiem (1869) i ostatecznie prezesem Akademii królewskiej. Z tej epoki datuje się cały szereg obrazów treści religijnej, mitologicznej i obyczajowej, m. in. obraz wielkich rozmiarów Dafneforya (z hi-storyi Teb). L. próbował sił swoich w pejzażu, a nawet w rzeźbie. Jako rzeźbiarz po raz pierwszy publicznie wystąpił w r. 1877 ze słynną grupą bronzową: Atleta walczący z Pytonem. Najbardziej wsławił się L. w malarstwie freskowem, w którem jego monumentalność znalazła najlepszy wyraz. Wskazują to szczególnie freski w londyńskiem South Kensing-ton Museum, które wyobrażają Prace przemysłu w usługach wojny i 'pokoju. Z innych utworów L-a wymienić jeszcze można: Fryne, Porwana Andromeda, Czarownica Simoetha, Atalanta, Sibylle, Psyche w kąpieli, Cymon i Iphigenia, Proserpina, Ogród Hesperyd. Z mniejszych obrazów za najlepsze uchodzą oddające sceny sielankowe, jak np. Lekcya muzyki. Dzięki płodnej wyobraźni i łatwości wykonania w połączeniu z pracowitością owoc twórczy pracy L-a jest imponujący. Przy nieposzlakowanej dokładności rysunku L. posiadał ogromną wszechstronność, która jednak nie rozpraszała się nigdy, styl jego jest pełen powagi i szlachetności, faktura o rozmachu szerokim, aczkolwiek nieco nikła. Zbywa mu na zapale i oryginalności, jak również na subtelnej tonacyi kolorytu; na pracach jego spoczął pewien pośpiech. L. należy do rzędu najwybitniejszych malarzy XIX w. Z Anglią łączy go jedynie pochodzenie, w twórczości jego bowiem mało jest cech specyficznie angielskich. Jest to typ artysty kosmopolitycznego. Za swe zasługi artystyczne otrzymał L. w r. 1884 tytuł baroneta, a w lorda.

Leiligen, herb polski z indygienatu. W środku tarczy czterodzielnej krzyż, w którego dwóch kątach przeciwległych po trzy orły białe w polu błękitnem, w drugich zaś dwóch kątach w polu czerwonem po lwie czarnym. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwie wieże, z których wystaje ręka z mieczem do cięcia wzniesionym. Nadany wraz z dostojeństwem (przez dodanie orłów na tarczy i wież w szczycie) Andrzejowi Czarneckiemu (f 1645 bezpotomnie) za czyny wojenne w 1611 r. Rzeczony Andrzej pochodził z austryackiej rodziny hrabiów von Leiligen. Dziad jego, gubernator Budy, zabity został w niewoli tureckiej, ojciec zaś uszedł do Polski, gdzie przybrał nazwisko Czarneckiego.—Źródła: Metryka koronna ks. 153, str. 477; Niesiecki; Boniecki.

Leinberg Karol Gabryel, historyk i pedagog finlandzki (* 8 lutego 1830 w Abo). Nauczyciel i przełożony prywatnego gi-mnazyum w Abo 1854—68, dyrektor semi-naryum nauczycielskiego w Jyväskylä 1868 — 94, jest inspektorem szkół ludowych w okręgu helsingforskim (od 1895). Prace iego liczne traktują przeważnie historyę szkoły i kościoła: „Handlingar rórande fińska skolvasen-dets historia“ (1884—89, XVI, XVII i XVH w.); „Märkliga skedeti i vâr folkundervisnings äldre historia“ (1885); „De fińska klostrens historia“ (1890); „Om finske och svenske stude-rande i jesuitkollegier“ (1890); „Hertig Johans af Finland diarium öfver utgângna bref 1556 — 1563“ (1891); „Handlingar rórande fińska kyr-kan och presterskapet“ (wyszły 3 tomy 1892 —98, zaczyna L. od 1535); „Skolstaten i nuva-rande Abo stift och dettas fórra andel af Kuo-pio stift“ (1893); „Det odelade fińska biskops-

St. Db.

Km.

stifteis herdaminne“ (1894); „Finske studeran- Ä tolików); ludność ubywa wciąż wskutek wy-de vid utrikes universiteter fore 1640“ (1896). chodźtwa. L. zawiera 12 hrabstw: Louth. Jako pedagog rozwinął Leinberg energiczną działalność i położył poważne zasługi dla podniesienia stanu szkół ludowych. W r. 1897 mianował go fakultet filozoficzny uniwersytetu w Helsingforsie doktorem honoris causa.

Leine, lewy dopływ rz. Al 1er (ob.).

Leinez Jakób, ob. Le y nez.

Leinïngen, medyatyzowana hrabiowska rodzina niemiecka. Pierwszym hrabią był Emi-ko, który brał udział w pierwszej krucyacie, ale już na Węgrzech zmuszony był do odwrotu. Rodzina L-a pochodziła z hrabstwa tegoż nazwiska w okolicy Wormacyi, a później zdobyła znaczne obszary w Alzacyi i Lotaryngii.

Obecnie istnieją dwie główne linie: starsza, podniesiona w r. 1779 do godności książąt Rzeszy, i młodsza, hrabiowska. Rozległe posiadłości obu linii znajdują się częściowo w Bawaryi, częściowo zaś w w. ks. heskiem i w ba-

Sl. Db.

Hr.

St. Db.

deńskiem.

Leitungen Karol August, hr. Westerburg (* 1819 — f listop. 1849 w Aradzie, na Węgrzech). Podczas wybuchu powstania węgierskiego dowódca pułku, przeszedł na stronę rewolucyi i odznaczył się w wielu bitwach, zwłaszcza pod Waitzen i przy zdobyciu Budy. Podczas kampanii awansował na generała i komendanta korpusu. Był zwolennikiem Görgey’a i złożył broń pod Vilâgos, poczem został z wyroku sądu wojennego powieszony w Aradzie wraz z dwunastu innymi generałami węgierskimi.

Leins Chrystyan, budowniczy (* 1814 —11892). Uczęszczał do Szkoły przemysłowej w Sztutgardzie i pracował w warsztatach budowlanych. Objechał Francyę, Włochy, Anglię, Hiszpanię i północną Afrykę. W r. 1858 mianowany profesorem budownictwa w politechnice w Sztutgardzie oraz powołany do królewskiej wyższej rady budowlanej. Wzniesiony przez L-a w Sztutgardzie gmach poselstwa rossyjskiego zwrócił na niego uwagę, i następca tronu Karol polecił mu budowę willi w Bergu. Mniej udał mu się pałac królewski; jednak gmach ten swoją salą kolumnową sprawia silne wrażenie. Inne prace: wspaniałe świątynie w wielu miejscowościach Niemiec, Katherinenhof w Wirtembergii, pałac ks. Weimarskiego, gmach Filharmonii w Sztutgardzie, liceum w Halli. Ostatnie prace: sala zabaw w Filharmonii i kościół św. Jana w

Sztutgardzie (1876) w stylu gotyckim, odznaczający się nadzwyczajną harmonią i subtelną ornamentacyą.

Leinster, jedna z czterech prowincyi Irlan-dyi, zajmująca południowo-wschodnią część kraju; granice: na płn. prow. Ulster, na zach. prow. Connaught i Munster, na wsch. m. Irlandzkie; obszar 19 735.47 km. kw.; w r. 1891 prowincyą liczyła 1 187 760 m-ców (85$ ka-

Wiel. Encykl. Powsz. Illustr. Ser. I. 'Tom XLIII. Zesz. 339«..

Meath, Dublin, Wicklow, Wexford, Carlów, Kilkenny, Kildare, Queen’s County, King’s County, West-Meath i Longford (ob. Irian-dya, T. XXXI, str. 112, tudzież nazwy poszczególnych hrabst w). Główne zatoki: Dundalk, Dublin, Wexford i Waterford; rzeki: Shannon (na granicy z prowincyą Connaught), Barrow, Slaney, Avoca, Liffey i Boyne; kanały: Royal i Grand-Canal; najwięcej jezior w części płn.-zachodniej; główne wyżyny (w części płdwej): Lugnaquilla (926

m.), Mount-Leinster (795 m.), Blackstairs (734 m.), Slieve-Bloom (528 m.). Części płncna i środkowa prowincyi posiadają rozległe równiny, zrzadka poprzerzynane wyniosłościami i pokryte w części polami uprawnemi i łąkami, w części bagnami, trzęsawiskami i torfowiskami. Główne zajęcie m-eów rolnictwo i hodowla bydła; pozatem produkcya wyrobów lnianych, wełn. i bawełnianych, piwowarstwo, gorzelnictwo, wydobywanie torfu i t, d. Główne porty: Dublin (stolica), Dundalk i Wexford. L. odpowiada dawnym królestwom: Mi-de (dzisiejsze hrabstwa Meath i West-Meath) i Lagenia (ob. Irian dy a: Dzieje, T. XXXI, str. 114, łam 2-gi w. 2-gi od góry).

Leinster, irlandzki tytuł książęcy, który otrzymał Meinhard Schömberg, syn słynnego marszałka Schomberga, w nagrodę za zasługi swego ojca, gdy ten padł w bitwie nad rz. Boyne. W r. 1766 tytuł przeszedł na starą irlandzką rodzinę Fitzgerald; obecnie nosi go Maurycy Fitzgerald, szósty książę L. (* 1 marca 1887).

Leipnik, ob. Lipnik.

Leisewitz Jan Antoni, poeta dramatyczny niemiecki (* 1752 w Hannowerze —f 1806 w Brunświku). Studyował w Getyndze prawo, filozofię i historyę i zapoznał się z członkami związku poetów „Hainbund“, do którego wszedł w r. 1774 i w którego duchu napisał dwa dyalogi satyryczne. W r. 1774 L. osiadł jako adwokat w Hannowerze, w r. 1775 przeniósł się do Brunświku; w r. 1778 zostawszy sekretarzem tamecznego T-stwa Kred. Ziemskiego, gromadził zarazem materyały do dziejów wojny 30-letniej (pracy tej nie wykończył). W r. 1790 wstąpił do służby książęcej i został sekretarzem kancelaryi tajnej, w r. 1801 radca tajny, w r. 1805 prezes kollegium sanitarnego (założył kollegium ubogich). Pozostawił jedyny dramat „Julius von Tarent“ (Lipsk 1776; nowe wyd. podług oryginału ogłosił R. M. Werner, Heilbronn 1889), jeden z najbardziej charakterystycznych utworów okresu „burzy i parcia“, wzorowany na Lessingu, wysoko ceniony przez spółczesnych. Różne szkice dramatyczne L-a, niedokończone, prawdopodobnie wskutek skłonności jego do hipochondryi, zostały po śmierci autora zniszczone. Pisma

Hr.

Hr.

Dr St. K.

Hr

i biografię L-a wydał Schweiger (Brunświk 1838; nowe wyd. Berlin 1870).—Por. Kutschera „Joh. Aut. L“ (Wiedeń 1876).

Leisl., skrócenie nazwiska Jana Filipa Leisl er a, zoologa; f 1813 w Hanau, wydał uzupełnienia do Bechsteina (ob.) „Naturgeschichte Deutschlands“, umieszczane przy nazwach przyrodniczych.

Leisnig, m-sto w (Saksonii) okręgu Lipskim, hetmaństwie Döbeln, w urodzajnej i pięknej okolicy nad freiberską Muldą i przy kolei Lipsk-Döbeln-Drezno; kościół ewang., szkoła realna, tkalnie wełniane, 3 fabr. sukna (300 robotn.), machin, powozów, odlewnie żelaza, rozwinięte ogrodnictwo; 8 000 m-ców (1895). Na stromej skale staroż. zamek M i I d e n st ei n, wzniesiony w XI w. przez hr. Wiprechta v. Groitzsch, w r. 1157 odkupił go Fryderyk I, w 1363 r. włączony do Miśnii. Nad Muldą miejscowość kąpielowa Mildenstein.

Leist B u r k a n d W i 1 h., niemiecki roma-nista (* 1819—f 31 grud. 1906). Studya prawne odbywał w Getyndze, Heidelbergu i Berlinie. W r. 1842 habilitował się w Getyndze; w r. 1846 profesor prawa cywilnego w Bazylei, r. 1847 —w Roztoku r. 1853 w Jenie. Dwadzieścia ostatnich lat życia spędził w chorobie, nie opuszczając mieszkania. Zwolennik szkoły historycznej w prawie. Napisał m. in.: „Die bonorum possessio, ihre geschichtliche Entwickelung u. heutige Geltung“ (Getynga 1844); „Zivilistische Studien auf dem Gebiet dogmatischer Analyse“ (Jena 1854—77); „Manzipa-tion und Eigentumstradition“ (1865); „Der römische Erbrechtsbesitz“ (1870); „Das prätorische Erbsystem“ (1873): „Drei erbrechtliche Lehren“ (1875); „D. Römische Patronatrecht“ (1879); „Gräko - italische Rechtsgeschichte“ (1884); „Altarisches jus gentium“ (1889); „Altarisches jus civile“ (1892).    E ür-

Leitgeber Mieczysław, pochodził ze zuanej rodziny poznańskiej, syn Józefa Napoleona i Salomei z Dulińskich (* w Poznaniu 13 czerw. 1841—f tamże 6 listop. 1893). Po o-puszczeniu ław szkolnych gimnazyum ś. M. Magdaleny oddał się zawodowi księgarskiemu. Odbył naukę w Poznaniu, następnie kształcił się w Lipsku, Wilnie, Warszawie i Częrniow-cach. Biorąc udział w powstaniu styczniowem, odniósł ciężkie rany w krwawej bitwie pod Brdowem, poczem powróciwszy do Księstwa, jął się znów pracy zawodowej. W r. 1866, po zdaniu egzaminu rządowego, jaki wówczas księgarzy w Prusach obowiązywał, otworzył księgarnię w Poznaniu. Wolne od zawodowej pracy chwile poświęcał literaturze ojczystej, a więc pisał liczne drobne artykuły do czasopism, wydawał r. 1867 — 1870 „Przegląd bibliograficzny piśmiennictwa polskiego“, a 1869 — 1871 „Sobótkę“, tygodnik beletrystyczno-naukowy, w którym także różne prace swoje umieszczał. Po zdaniu księgarni poznańskiej

bratu Jarosławowi, dotychczasowemu jej właścicielowi, osiadł 1888 r. w Ostrowie, gdzie w tymże roku począł wydawać pismo dla młodzieży i domu „Pomoc“, które w niespełna rok upadło. Pod pseudonimem Mieczysława z Poznania napisał kilka udatnych i poczytnych dziełek ludowych, np. „Czesław czyli cudowne drogi Opatrzności“; „Kruszwica i Gniezno“; „I)o Ameryki“; „Jan Płużek“; „Kaźmierz i Magdosia“; „Połączenie Litwy z Polską“; „(Miara krwi polskiej w obronie chrześciań-stwa“; „Czasy Kościuszkowskie“.

Leith, miasto w hr. Edinburgh (Szkocya), przy uściu rz. Water of Leith do zat. Forth; port Edymburga (ob.), z którym łączy się zabudowaną szeregami domów ulicą (2 km. długą); w r. 1901 liczyło 76.667 m-ców (37.163 męż. i 38.104 kob.). Starsza część miasta ma wązkie ulice i zaułki. M-sto posiada 6 mokrych doków. Budowa okrętów, machin, wyrób szkła, cukrownictwo, fabrykacya wyrobów gumowych i gutaperkowych, przetworów chemicznych, mydła, wyrób płótna żaglowego i in. Handel bardzo ożywiony; przedmioty przywozu: zboże, mięso świeże i konserwy, owoce południowe i wina, cukier, tytoń, len, konopie, drzewo, nafta; przed, wywozu: węgiel kamienny, żelazo, machiny, chemikalia, wyroby lniane i bawełniane, śledzie i in. Port posiada przeszło 200 okrętów i około 400 łodzi

1    utrzymuje stałą komunikacyę parowcową ze wszystkiemi ważnemi punktami wybrzeża wschodniego, z Londynem, Hullem, Newcastlem, Aberdeenem, z Kopenhagą, Hamburgiem, Antwerpią, Amsterdamem, Rotterdamem, a także z New-Yorkiem. Siedziba konsula niemieckiego. — Dawna nazwa m-sta—In ver 1 eith.

Leitha, rzeka w Austryi, ob. L i t a w a.

Leitmeritz, ob. L i to m i e r z y c e.

Leitner Bogumił-Wiliam, oryentalista angielski (* 1840 w Peszcie), syn lekarza, wę-gra, który opuścił kraj po r. 1849. Poznał za młodu kilka języków wschodnich, był tłumaczem przy sztabie armii angielskiej podczas wojny krymskiej. W 1859 został nauczycielem w Royal College w Londynie, gdzie sam się kształcił przedtem. Wykładał tam jęz. arabski, turecki i nowo-grecki. Powołany 1864 do University College w Lahorze, przyczynił się do założenia w Pendżabie wielu instytucyi naukowych (o charakterze filologicznym). Przedsiębrał liczne podróże naukowe do Kaszmiru, Tybetu, Dardistanu i in. krajów. Owocem tych podróży była praca: ,,Results of a Tour in Dardistan“ (Londyn 1868 nst.); ,,The Races and Languages of Dardistan“ (Lahora 1867—71,

2    t. wyd. 2-e 1877); wykazał pokrewieństwo jęz. Dardu z sanskrytem, oraz ślady wśród tego plemienia kultury greckiej z czasów Aleksandra W.); „History of Dardistan, songs, legendsu. Z innych prac zasługują na uwagę: „Philosophical grammar of Arabie“, „The Si-

Hr.

Leja Emilia, literatka polska (* w Warszawie 1839—f tamże 7 paźdz. 1906), Córka rodziny ziemiańskiej Milkuszyców, we wsi Wy-czerpy (gub. Piotrk.) spędziła lata dziecięce. Wyższe wykształcenie otrzymała w znakomitym Instytucie żeńskim Maryi Józefiny w Dreźnie, zaślubiła w r. 1859 Józefa Leję, b. oficera wojsk polskich, a później urzędnika kolei wiedeńskiej. Rozpoczętą przed ślubem pracę pisarską do końca życia uprawiała, wzbogacając piśmiennictwo dla ludu i wieku dziecięcę-go licznemi, nawet cennemi utworami. Pierwsze prace zaczęła umieszczać od r. 1857 w pismach ludowych: „Czytelnia niedzielna“ i „Kmiotek“, których była stałą współpracowniczką. Potem pisywała do czasopism (jak „Kłosy“, „Tyg. Ilustr.“, „Tyg. mód i powieści“, „Kronika rodzinna“, „Gaz. warszaw.“, a głównie „Wieczory rodzinne“ i „Przyjaciel dzieci“), te, w dolnem, złotem —błękitny lew, wspięty    Prace jej zawsze miały chętnych czytelników

w prawo. Nad hełmem w koronie szlacheckiej    śród młodocianego grona, gdyż odznaczały się

między dwoma błękitnemi skrzydłami sześcio- zajmującą formą, szlachetną treścią i tenden-promienna gwiazda złota. Labry błękitne, cyą patryotyczną. W r. 1861 wydała pierw-podszyte złotem. Nadany wraz ze szlache-

D.

Km.

Hr.

albo Lalkonik.

üin-i-Islam“; ,,The Races of Turkey“; ,,Greco-budhic discoveries“; „History of indigenous éducation in the Pandjab, 1883, w 4-ce). L. przebywa obecnie w Anglii; w pracach jego czynny udział bierze żona jego, Carolina Schwab.

Leitrim, najbardziej na płn.-wschód wysunięte hrabstwo prow. Connaught (Irlandya); granice: od płn. zatoka Donegal, od zach. hr. Sligo, od płd. hr. Roscommon i Longford (prow. Leinster), od wsch. hr. Cavan i Fermanagh (oba w prow. Ulster); obszar 1 587.78 km. kw. i 78.618 m-ców (1891); ludność ubywa wskutek wychodźtwa (w r. 1881—90.372, 1861 — 104.744, J 841—155.309 m-ców); katolicy stanowią 90$ ogółu ludności. Jezioro Allen, leżące pośrodku hrabstwa, dzieli je na 2 połowy. Część płd.-wsch., dość równa, obfituje w małe jeziora (przeszło 50); najwyższym punktem tej części jest góra St. Anierin (586 m.); najwyż. punktem części płn.-zach. wzgórkowatej. góra Truskmore (644 m.). Główna rz. Shannon przepływa przez jez. Allen i tworzy część granicy z hrab. Roscommon; prócz jez. Allen, znaczniejsze: Melvin i Macnean. Bardzo wilgotny klimat nie sprzyja rolnictwu; główne przedmioty uprawy: kartofle, owies i len; 56 % całego obszaru zajmują pastwiska; znaczna hodowla bydła i owiec. Przemysł reprezentują: wyrób grubego płótna i garncarstwo. Bogactwo mineralne: żelazo, miedź, ołów i węgiel kam. Stolica hrabstwaCarrick-on-Shannon (ob.). Hrabstwo wybiera 2 posłów do parlamentu. Hr. Leitrim wzięło swą nazwę od starożytnej miejscowości (wsi) L., położonej nad rz. Shannon, na północ od m. Carrick.

Leitsoh, herb polski z nadania. Na tarczy nierówuo ściętej, w polu górnem, mniejszem, błękitnem—trzy sześciopromienne gwiazdy zło-

mm

Fig. 13. Leitsch (herb).

ctwem dziedzicznem i przydomkiem von Lilienfeld Aleksandrowi Leitsch, sekretarzowi obwodowemu w Galicyi, 9 listop. 1787 przez Józefa II, ces. św. państwa rzymskiego.—Źródła: Poczet szlachty galicyjskiej; Borkowski; Riet-stap: Armorial général.

Leixaer Grünberg Otto, poeta i pisarz (* 24 kwietnia 1847 na Morawach). W Monachium pracował jako dziennikarz i miewał wykłady z literatury; w r. 1874 przeniósł się do Berlina. W r. 1873 objął redakcyę „Deutsche Roman - Zeitung“. Wydal: „Gedichte“ (Grader 1868 i Lipsk 1877); „Deutschlands Auferstehen“ (Monachium 1870); pisywał powieści; nadto wydał kilka prac z historyi sztuki, m. in.: „Die bildenden Künste in ihrer geschtl. Entwickelung“ (Sztutg. 1880); „Ästetische Studien für die Frauenwelt“ (wyd. 5-e Berlin 1894); „Illustrierte Literaturgeschichte“ (Lipsk 1879 —82, 2 t.; wyd. 3-e jako „Geschichte d. deuts. Litteratur“, 1894); „Illustrierte Geschichte der fremden Literaturen“ (tamże 1880—82,    2 t.); dzieło z historyi kultury

„Unser Jahrhundert“ (Sztutg, 1881—82, 2 t.); „Sociale Briefe aus Berlin“ (Berlin 1891); „Zur Reform unsrer Volkslitteratur“ (tamże 1891).

Lej., skrócenie nazwiska Aleks. Ludw. Szym. L ej eune’a (ob.), umieszczane przy nazwach przyrodniczych.

Lej święty. Lud nasz, mówiąc o drugim dniu Wielkiejnocy, nazywa go z powodu oblewania wodą dniem św. Leja („Prace Fil.“ IV 213; Wasilewski „Jagodne“), niekiedy św. Lejka (w Sandomierskiem, Kolberg „Radomskie“ I 104). Stąd także nazwa uroczystości Konika Zwierzynieckiego (ob.): Lejkonik, Laj

u K, szą książkę pod skromnym tytułem „Kilka

Łejb-gwardya—Le Jeune Juliusz.

en

x-y.

Km.

o: a

Hr.

prób poetycznych“ (Warszawa), a w r. 1863 „Historyę polską dla dzieci w 56 lekcyach“ (Warszawa, wyd. 2-e tamże 1873), z której pokolenie młodociane w sposób przystępny u-czyło się dziejów ojczystych. Jej „Wieczory zimowe, Krótki zbiór powieści i wierszy ulotnych“ (Warszawa 1863) doczekał się kilku wydań. Odtąd co rok prawie z pod pióra L-wej wychodziły książki i książeczki wierszem lub prozą. Do rzędu bardziej znanych z tych utworów należą: „Nowa kolenda dla dzieci“ (tamże 1867); „Posiew cnoty, kilka powieści i obrazków“ (tamże 1869); „Z miasta i ze wsi. Zbiór powieści ze zdarzeń prawdziwych“ (Warsz. wyd. 1-e 1867, wyd. 2-e    1870); „Serdeczny podarunek dla

dzieci“ (tamże 1867); „Fantazya i prawda, Kilka nowych powieści dla młodocianego wieku“ (Warsz. 1874)- „Mali i więksi⁴' (tamże 1875); ,,Mała latarnia czarnoksięska; Nowy upominek dla moich młodych przyjaciół'* (tamże 1869); „Biblioteczka miejska i wiejska"; „Chrzestna matka" powieść (tamże 1900); „Najlepsze dziedzictwo, Lunatyk; dwie powieści" (tamże 1877). Nadto przełożyła u-twory kam Schmidta: „Tymoteusz i Filemon“ (Warsz. 1869); „Mały niemowa z Fryburga czyli wynalazek prochu“ (tamże 1878); „Galernik, Dziecię królewskie, Klarus i Marya" (tamże 1879). L. pisała też książki popularne treści historycznej, przyrodniczej i religijnej. Ważniejsze: „Dzieje Polski w ogólnych zarysach krótko streszczone, dla użytku młodocianego wieku“ (Warsz. 1869, wydania ponowne); ,,Krótki przegląd kuli ziemskiej" (Warszawa wyd. 1-e 1868, wyd. 2-e 1873); „Krótki rys zoologii z dołączeniem organografii człowieka" (tamże 1873); „Obrazki historyczne, skreślone na tle dziejów Państwa Rzymskiego" (tamże 1870); „Obrazki z dziejów starożytnych skreślone ku zabawie i nauce młodego wieku" (tamże 1369); „Obrazki czterech pór roku, czyli nauka poglądowa o rzeczach najbliżej podpadających pod zmysły" (tamże 1877); „Przechadzki ojca z dziećmi po polach, łąkach, le-sie i ogrodzie, czyli świat roślinny w powieściach, rozmowach i opowiadaniach“(tamże 1881). Wreszcie „Krótki zbiór modłów dla chrześcian katolików płci obojej" (1866); „Czcij ojca twego i matkę twoją" (tamże 1899); „Wiara i czyny" (tamże 1899),

Lejb-gwardya, Ob. Gwardya.

Lejb-kompania. Nazwę tę otrzymała na mocy ukazu z r. 1741 rota grenadyerów l.-gwardyi pułku Preobrażeńskiego za poparcie okazane Elżbiecie Piotrównie przy jej wstąpieniu na tron. Imperatorowa wynagrodziła sowicie żołnierzy l.-k-i, obdarowując wszystkich majątkami ziemskiemi, a nie-szlachcicom nadając szlachectwo dziedziczne, sama zaś przybrała tytuł kapitana l.-k-i. Piotr III zniósł L-k-ę w r. 1762. Katarzyna II przyjęła większość żołnierzy byłej l.-k-i do utworzonego przez nią korpusu kawalergardy.

Lejb-medyk i honorowy l.-m., hof-m.), tytuł i urząd dworski; bywają 1,-chirurgowie, l.-aku-szerowie, 1.-okuliści itp.; każdy z nich jest lekarzem lub konsultantem jednej z osób domu panującego. Hof-medykami zwą się lekarze, służący w wydziale dworskim i obowiązani nieść pomoc urzędnikom i służbie dworskiej.

Lejbowicz Herszek, Izraelita, jeden z najznakomitszych rytowników polskich XVIII w.; mieszkał w Nieświeżu na dworze Radziwiłłów. Pomiędzy wielu innemi dziełami jego rylca odznaczają się: „Zbiór wizerunków rodziny Radziwiłłów, złożony ze 165 rycin przedstawiających członków tego domu od roku 1346 — 1780“. Dzieła tego są dwa wydania, oba rzadkie.—„Enc. Org.“ większa.

Lejc, lejce (niem. leitseil [leiten—kie-rować+S e i 1 =powróz). Rzemienie, lub postronki krótsze lub dłuższe, umocowane do munsztuka, dla kierowania i powstrzymywania konia, czy to pod wierzchem czy w zaprzęgu. W zaprzęgu czterokonnym koniem lejcowym nazywa się idący przed dyszlowym.—„Enc. Org.“ większa.

Lejdejska butelka, ob. Butelka lejdejska.

Lejean Wilhelm, podróżnik francuski (* 1828 w Plouégat-Gouérand (Finistère)—-j-tamże 1 lut. 1871). Spełniając misye urzędowe na półw. Bałkańskim, studyował jego stosunki, wydał jego olbrzymią mapę (w 49 arkuszach), i opisał etnografię w „Mitteilungen“ Petermann’a (1861). Nadto zwiedził Kordofan, dzielnice nad Nilem aż do Gondokoro i Bahr-el-Ghazal (1860) i wydał wspaniałą mapę tej miejscowości. W r. 1862 mianowany konsulem francuskim w Abissynii, w r. 1865 został stamtąd wypędzony wraz ze wszystkimi Europejczykami. W r. 1864 badał Kassalę i kraj Bogo. Ogłosił: „Voyage aux deux Nils“ (1865) i „Théodore II, le nouvel empire d’Abyssinie et les intérêts français“ (1865). W r. 1865 udał się w podróż do Azyi Mniejszej, Mezopotamii, Zatoki Perskiej i dorzecza Indu.

Lejeune Aleksander Ludwik Szymon, botanik belgijski (* 1779 w Verviers—f 1858 t-że). Napisał: „Flore des environs de Spaa“ (Leodyum 1811 — 13, 2 t.) i (łącznie z Courtois) Compendium florae belgicae“ (Verviers 1828 — , 36 t.).

Lejeune-Dirichlet Piotr Gustaw, matematyk, ob. Dir i chl et.

Le Jeune Juliusz, prawnik belgijski, zasłużony minister sprawiedliwości, pierwotnie adwokat, bâtonnier wieloletni korporacyi adwokatów przy sądzie kasacyjnym, pierwszy adwokat belgijski powołany jako przedstawiciel wolnego zawodu na czoło wymiaru i zarządu

warunkowe.

Lejkjin Mikołaj (* 8 grud. 1841 r. — fl906), pisarz rossyjski. Pochodził z rodziny kupieckiej, z dawna osiadłej w Petersburgu, matka była włościanką. Ukończył szkoły w Petersburgu w 1858 r., potem pomagał ojcu i służył jako subjekt w różnych handlach. Zostawszy współpracownikiem (1861) gaz. „Peterbur. Wie-stnik“ poświęcił się całkowicie pracy literackiej. Zaczął pisywać do „Iskry“, a to go zbliżyło z Bazylim i Mikołajem Kuroczkinami, którzy wywarli wpływ dodatni: L. nigdy nie skalał swego pióra serwilizmem lub hołdowaniem popłacającym kierunkom. Oprócz „Iskry“ zasilał i inne czasopisma tych czasów („Biblioteka dla

L. J.

B. O.

czerwone

OH

\__/ °

— CH³

OH—

OH

sprawiedliwości (1887 — 1894); (* w Luksemburgu 5 maja J 828). Prócz wielu postępowych zarządzeń w dziedzinie opieki nad nieletnimi przestępcami wprowadził w państwie belgij-skiem —jednem z pierwszych — skazanie

s. p.

cztieuja“; „ Sowremiennjik “ ; „Oteczestw. zapjiskji“), drukując tam obszernych rozmiarów utwory belletrystyczne („Apraksjin-cy“, Birżewyja artielszczykji“). W r. 1869 r. L. pracował w ,,Peterb. Listok“, gdzie zjawiła się jego powieść ,,Kusok Chleba“, a najlepszy jego utwór ,,Christowa Newjesta“, w „Bibliotece“ 1871 r. Wreszcie L. przeszedł nastałe do „Petersburgskaja Gazeta“, gdzie pisywał felietony, scenki rodzajowe, bluetki, farsy, a także i ciekawą rozprawę historyczną o świętach ludowych. Głośnemi się stały w ostatnich czasach jego romanse humorystyczne: ,,Gdje apelsjiny zrjejut“ i „Naszji za granicej“ (kilkanaście wydań). Duży wpływ na rozwój talentu L-a miał niewątpliwie Ostrowskij (oh.). L. ośmiesza przeważnie zewnętrzne cechy warstwy kupieckiej. Brak mu miary artystycznej: często wpada w karykaturę i farsę. Wielce przeszkadzał L-owi do opracowywania tematów pośpiech w pisaniu. Liczba jego utworów dochodzi 8 000, prócz kilkunastu sztuk dramatycznych, które miały znaczne powodzenie. Nadto występował sam jako aktor (pseudonym Wodjanow), a nawet redagował pismo humorystyczne ,,Oskołkji“, L. niewątpliwie posiadał niepospolity talent, a co do dowcipu, to niewielu z pisarzów rossyjskich tak było nim obdarowany.

Lejnica, naczynie o pojemności 10—12 ton żelaza; służy do przewozu roztopione] surówki z wielkich pieców i do przelania jej w zlewniki albo wprost do gruszek besemerskich. L. mieści się zazwyczaj na przodzie oddzielnego parowozu. („Technik“ 1908, t. II, str. 559).

Lejpuny, wieś w pow. Trockim nad Lejpun-ką, przy drodze z Wilna do Merecza, o 7 mil od pierwszego z tych miast. Między Olkieni-kami (iy₂ mili od L-n) a L-ami na błoniach piaszczystych zaszła pamiętna bitwa 18 list. 1700 r. (ob. Olkieniki: bitwa, T. VI s. II Enc. nin. str. 193).

Lejtan Hans, pisarz i publicysta łotewski (* 1815 w Rydze — f 1874 tamże), był pisarzem gminnym, następnie od 1856 r. redaktorem i wydawcą upowszechnionej pomiędzy Łotyszami gazety ' ,/Majas weezis“; oprócz licznych przekładów wydał około 40 rozmaitych dzieł w języku łotewskim. L. uważany jest za najlepszego z pisarzów łotewskich (,,Enc. Org.“ mała).

Lejtuch (z niera. Leichentuch), całun; gatunek sukna czarnego, używanego do wybijania komnat czy kościołów w czasie obrzędu pogrzebowego.—„Enc. Org.“ większa.

Lek, ob. Lek i.

Lekain Henryk, aktor francuski (* 1728 —f 1778). Po ukończeniu nauk w kollegium Mazarin, sformował trupę amatorską, z którą dawał przedstawienia, zabronione wkrótce przez zarząd teatru Comédie-Française. Poznawszy Woltera, występował w jego prywatnym teatrze i u księżny du Maine. Od r. 1752 zasłynął jako pierwszorzędny tragik na scenie Comédie-Française. L-owi zawdzięczać trzeba usunięcie ze sceny ławek, na których zasiadali uprzywilejowani widzowie. Syn jego wydał jego pamiętniki zawierające niewydane listy Woltera, Garrick’a i in. (Paryż 1801). st- Dbi

Lekanarowy kwas (kwas orselowy, także dwuorsellinowy), C^H^-j-ĄO, znajduje się w wielu mchach farbierskich, a szczególnie w Iiocella tindoria i gatunkach Lecanora. Otrzymuje się z wyciągu eterowego mchów działaniem wapna, a następnie przez rozłożenie kwasami tworzącej się soli wapiennej kwasu L-ego, wreszcie przez krystalizacyę tegoż z alkoholu i mycie eterem. L. kwas jest ciałem bezbarwnem, pozbawionem zapachu i smaku, topi się przy 166°C, trudno rozpuszcza się w gorącej wodzie, łatwiej w alkoholu i eterze. Ulotnić bez rozkładu nie daje się. W roztworze eterowym L. kwas daje barwne reakcye: z chlorkiem żelaza purpurowe zabarwienie, z chlorkiem bielącym krwiste. Przy gotowaniu z wodą lub alkaliami rozkłada się, tworząc naprzód kwas orsellinowy, a następnie orcynę i kwas węgłowy. L. kwas posiada własności redukujące: wydziela np. srebro z jego amoniakalnego roztworu (na gorąco). Amoniakalny roztwór kwasu L-go przybiera pod wpływem powietrza zabarwienie. Oto prawdopodobny wzór budowy kwasu L-go:

CHS

[ — O - CO—/

Dr A. J. Ö,

Lekarstwo, miewa, a zwłaszcza dawniej miewało, znaczenia różne: 1) w w. XV zwano tak czasem pachnidła czyli wonności, 2) w w. XVI i później = stan, czyli zawód 1 e-k ars ki, — 3) w tymże czasie, leczenie samo i 4 lecznictwo (ob.), dlatego też wówczas doktora medycyny nazywano doktorem w L-ie, lub w L-i e c h. — 5) Dawniej, zarówno jak i dziś jeszcze, błędnie L-em nazywany bywa lek (ob.), stający się niem dopiero przez przyrządzenie właściwe; L. (medicina) może wprawdzie zawierać w sobie jeden tylko lek [remedium), lecz zwykłej składa się z kilku. 6) przenośnie = pomoc, rada i s o-s ó b.

Dr J.

Lekarz (ze starogockiego leikeis, szwed. Vikare, duń. i norwes. lagere, cerkiewno-słow. Ijekar, czes. lekar; podobnie w większości języków slow.; ros. wracz i Ijekar, gr. iorcpóę, albo tYjTpóę, łac. medicus, fr. médecin, włos. i hiszp. medico, ang. physician, niem. Arzt), pierwotnie każdy zajmujący się zawodowo leczeniem, obecnie zaś ten tylko, kto po ukończeniu nauk uniwersyteckich i złożeniu egzaminów przepisanych otrzymał prawo wykonywania swobodnego sztuki lekarskiej. Takich u nas pospolicie nazywają doktorami, pomimo że większość ich nie posiada tej godności naukowej, o którą w krajach niektórych (np. w Austryi, Francyi, a dawniej w Niemczech) wszyscy L-e ubiegać się są zobowiązani. — W państwie rossyjskim dyplom lekarski upoważnia do wykonawstwa lecznictwa, chirurgii i położnictwa bez ograniczeń jakichkolwiek, dyplom zaś doktorski nadaje nadto pewne prawa szczególne w służbie rządowej i społecznej, L-om nie posiadającym go, nie przyznawane. Wykonywanie zawodowe sztuki lekarskiej osobom innym jest prawnie zabronione i może być karane sądownie.—W cesarstwie niemieckim, gdzie stosunkowo do niedawna jeszcze wymagano bezwarunkowo od każdego stającego do egzaminu lekarskiego, ustawionego przez państwo i dającego prawo do wykonawstwa, uzyskania uprzedniego dyplomu doktorskiego, przyznawanego przez uniwersytety, obecnie już żądania tego nie stawiają, dopuszczając każdego, kto 9 semestrów poświęcił nauce lekarskiej. Dyplom lekarski rządowy wobec uniwersytetów nie posiada tam znaczenia i nie daje posiadającym go praw żadnych; nie mogą oni zostać profesorami, ani nawet docentami pry-watnemi w wydziale lekarskim, jeżeli nie osiągną dyplomu doktorskiego, wystarczającego zupełnie ubiegającym się o katedry teoretyczne (np. anatomii, filozofii i t. p.), jednakże potwierdzenia na katedry kliniczne ministeryum oświaty odmówić może, jeżeli kandydat nie posiada dyplomu lekarskiego, który wszakże obecnie w Niemczech nie jest konieczny do wykonywania swobodnego sztuki lekarskiej, ponieważ w kraju tym prawnie uchodzi ona za

przemysł (Gewerbe), dostępny dla każdego i każdemu dozwolony. L-e dyplomowani mają tylko przyznane prawa pewne wobec sądu, oraz w służbie wojskowej i cywilnej. — W Austro-Węgrzech, gdzie L. każdy obowiązany jest uzyskać dyplom doktora wszech nauk lekarskich (Doctor universalis), stan lekarski zaliczony jest do t. zw. zawodów wyzwolonych, a poza nim zajmowanie się leczeniem jest zabronione i sądownie karane. —Podobnie rzecz ma się we Franc y i; tam również wszyscy L-e posiadać muszą dyplomy doktorskie. Do niedawna w kraju tym mianowano także L-y klasy I i II (Officiers de santé de I et II classe) uiebędących doktorami, lecz tego zaniechano obecnie. —W Anglii, gdzie dotąd zachował się od Wieków Średnich podział na L-ów (physicians) i chirurgów (ser-yeons), tylko pierwsi obowiązani są kształcić się w uniwersytetach i otrzymywać od nich dyplomy doktorów med., drudzy zaś nie (por. Chirurgia). L-om dyplomowanym w Anglii przysługują przywileje różne, zapewniające im stanowisko wybitniejsze w społeczeństwie.— W Stanach Zjednoczonych Amer. Półn. wykonawstwo sztuki lekarskiej dozwolone jest każdemu, ale wolno każdego pociągać do odpowiedzialności sądowej wrazie niepowodzenia, lub zaszkodzenia choremu.—Pisząc tu o lecznictwie u Arabów, Chińczyków, Egipcyan, Greków, Indów, Japończyków i t. d. (ob.) z konieczności już niejedno o L-ach powiedziano: więc tu, zaczynając od Grecyi starożytnej, tylko treściwie podajemy nieco wiadomości o stanie lekarskim i o kształceniu się L-ów za dawnych czasów. —Początkowo, tak jak wszędzie, i w Grecyi niewątpliwie L-ami najdawniejszymi byli kapłani, trudniący się i później jeszcze leczeniem, ale już bardzo wcześnie obok nich występują także L-e świeccy, o których już spotykamy wzmianki wyraźne w Iliadzie.— Podczas rozkwitu najbujniejszego cywilizacyi i starogreckiej (w. V przed nar. Chr.) obok L-y uczonych, już wtedy przeważających, leczeniem zajmowali się także kapłani Asklepjosa, gimmiści, handlarze lekami, znachorzy i t. p. (por. Grecy a, lecznictwo). L-e uczeni należeli wówczas przeważnie do bractwa Asklepiadów, mianujących się potomkami Asklepiosa, a tworzących stowarzyszenie zamknięte, kształcące już synów członków swych od wieku bardzo wczesnego w sztuce lekarskiej. Dopiero w czasach późniejszych, ale już w w. V przed Chr., zaczęto przyjmować uczniów i z poza bractwa, wcielając ich do niego.—Słynny Hippokrates (ob.) wyszedł właśnie z bractwa tego, obok którego wszakże już wtedy istniały inne stowarzyszenia i szkoły lekarskie.—Nauka była zupełnie wolna, państwo nie troszczyło się o nią i nie dozorowało jej. Każdy L. głośniejszy gromadził dokoła siebie uczniów i kształcił ich jak mu się

podobało.—Za czasów Arystotelesa (ob.) i potem dopiero poznali innych L ów greckich, istnieli, w Atenach przynajmniej: 1) L-e pu- ' należących do najpodrzędniejszych, z których bliczni, opłacani przez państwo (Srjfuoopfol albo ‘ ós[i.ooceóovTsę), którzy powinni byli przed objęciem urzędowania wykazać, że otrzymali wykształcenie od mistrza uznawanego powszechnie; 2) L-e uczeni prywatni (latpot àp^itexTovixoi) i 3) uczniowie i pomocnicy ich (TCeTrotiôsopivüi îrepi njv té^vyjv), których także powszechnie L-ami (iazpoC) nazywano. Między niemi mogli być także i niewolnicy, tym jednakże leczenie ludzi wolnych było zabronione.—L-e przyjmowali chorych u siebie, lub odwiedzali ich, zupełnie taksamo jak dziś, znane też i wtedy były już narady kilku L-ów, gdy chodziło o przypadki trudniejsze. O wynagrodzenie za leczenie ([jusfróę) umawiano się zwykle z góry, kich ciężarów publicznych, zwłaszcza zaś od często też L-e pobierali zapłatę naprzód; nie- służby wojskowej. Dotyczyło to oczywiście którzy z nich utrzymywali także w domach tylko L-ów wolnych, i nie rozciągało się na swych rodzaj klinik prywatnych. — Ponie- niewolników i wyzwoleńców, których w Rzymie było bardzo wielu, a pochodzili, taksamo jak L-e wolni, prawie wyłącznie z Grecyi, A-zyi Mniejszej, lub Egiptu, gdyż Rzymianie sami zaledwo wyjątkowo zajmowali się nauką i sztuką lekarską. — Cesarze późniejsi odnawiali L-om, lub nawet zwiększali przywileje ich; zajmujący się tylko wykonawstwem zwali się wtedy ,,professores‘l, nauczający ,,dodo-res“; wówczas spotykamy też już dentystów i osobnych L-ów usznych. Cesarz Antonin us Pius (ob.) ograniczył przywileje, przyznając je tylko niektórym L-ora i stanowiąc, że w miastach małych pięciu, w średnich siedmiu, w wielkich dziesięciu ma tylko z nich korzystać. Pierwszeństwo przytem przyznawano u-rodzonym w mieście danem. Wyjątkowo tylko wolno było liczbę ustanowioną przekroczyć, nagradzając w ten sposób zasługi niezwykle; za karę L. mógł też być pozbawiony przywilejów. Miejsca opróżnione osadzano z wyboru, dokonywanego przez obywateli miasta, posiadaczy nieruchomości. —Za czasów cesarzów W a-lentyniaua I i Walensa (364 — 375 po Chr.) spotykamy też już L-ów miejskich (Ar-chiatri populäres)] równocześnie w Rzymie założono Collegium archiatrorum, złożone z 14-u członków, po jednym na każdą dzielnicę mia-stas. zadaniem L-ów tych było przedewszyst-kiem leczenie darmo ludności ubogiej; zdaje się, że również do nich należało czuwanie nad postępowaniem L-ów innych, a może także nadzór nad nauczaniem lecznictwa. Otrzymywali wynagrodzenie w zbożu z funduszów publiczuych; od wyzdrowionych wolno im było przyjmować podarki, lecz nigdy od chorych. Gdy który ubył, na miejsce jego pozostali większością głosów wybierali następcę, a zatwierdzał go cesarz. L-e miejscy wolni byli od wszelkich ciężarów (onera patrimcnia-lia et personalia), jako też od obowiązku przyjmowania urzędów publicznych; wolno im było nie stawać osobiście w sądach; obraza wyrzą-

wielu było niewolnikami, a dlatego też długo bardzo L-e należeli do rzędu ludzi pogardzanych, a pierwszy dopiero Asklepiades z Brussy w Bitynii (* 128 —+ w 56 przed Chr.) podniósł w oczach Rzymian powagę i znaczenie stanu swego. Odtąd przybywa do Rzymu coraz więcej L-ów greckich, ale dopiero Juliusz Cezar przyznaje im prawa obywatelskie (o ile nie byli niewolnikami); pierwszy też legiony obdarza L-ami wojskowemi, również Grekami; znacznie później dopiero i marynarka ich o-trzymała. Cesarz Augustus popierał również stan lekarski, przyznając mu nietylko obywatelstwo, ale zwalniając go również od wszel-

waż w Grecyi nie istniały nigdy szkoły jednolite, dozorowane przez rządy, chociażby cokolwiek podobne do wydziałów lekarskich, o wieki całe późniejszych, a nadto wykonawstwo sztuki lekarskiej nie podlegało o-graniczeniom żadnym, więc też śród L-ów greckich, obok mężów uczonych i zacnych, było mnóstwo niedouczków, szalbierzy i mata-czów, nie lepszych od znachorów dzisiejszych, a wszystkich zarówno zwano L-ami. Dlatego też stan lekarski wogóle nie bardzo był szanowany, a do tego też przyczyniały się kłótnie i spory częste, wiedzione między wyznawcami szkół różnych.—L-e podrzędni porad udzielali, taksamo jak golarze, w jatkach stojących na rynku, do których schodzili się też próżniacy na pogawędkę.—Stanowisko wybitniejsze zajmowali L-e wojskowi, płatni stale, w Spareie już przez Likurga (ob.) ustanowieni, ale również towarzyszący wojsku innych państewek greckich. W zastępach, które Ksenofon (ob.) z Persyi przywiódł do ojczyzny, było ich ośmiu; w wojsku Aleksandra W. (ob.) służyli najwybitniejsi L-e ówcześni. Gdy państwo zdobyte przez Aleksandra W. rozpadło się na kilka królestw mniejszych, w stolicach ich powstały też środowiska nauki greckiej, a szkoła lekarska najznakomitsza w Aleksandryi, zaćmiewająca inne w Grecyi samej, oraz w Pergamie, Antyochii i iu. Ale wszystkie szkoły te, aczkolwiek nauce oddały usługi znakomite, na zmianę stanu lekarskiego nie wpłynęły zgoła: pozostał i nadal taki sam, jak przedtem, niewiele się też zmienił po przejściu do Rzymu.—Rzym podczas kilku wieków istnienia swego obywał się, jak się zdaje, zupełnie bez L-ów jako-tako ze sztuką swą obeznanych; wystarczali mu guślarze i znachorzy. Poraź pierwszy w r. 294 przed nar. Chr., gdy do Rzymu przedostała się z Epidauru cześć Asklepiosa (Aesculapius), Rzymianie zaczęli stykać się z lecznictwem kapłanów greckich,

dzona im podlegała karze surowej.—Za cesarstwa istnieli też L-e nadworni (Archiatri palatini s. palatiiy, jako pierwszego z nich wymieniają Andromacha starszego, L-a przybocznego Nerona. — Aleksander Severus miał 7-u takich archiatrów, otrzymujących bądź pensyę {solarium), bądź ordynaryę (annonaria commodo). W czasach późniejszych L-om dworu przyznawano tytuł „perfectissimusu, nadający im przywileje rycerzy {équités). Jeszcze wyższa była ,,Comitiva dignitas“, przyznawana L-om przybocznym cesarza samego, a miała trzy stopnie, z których najwyższy ,,Cornes archiatrorum“, z tytułem ,,spectabilis“ równał posiadacza z najwyższymi dostojnikami dworu.—Po upadku cesarstwa zachodniego, władcy ostrogoccy Włoch, jak świadczy Cas-siodorus (ob.), zachowali te urzędy lekarskie na dworze swym.—Za cesarstwa została też zupełnie urządzona służba zdrowia w wojsku: spotykamy tam L-ów starszych {Medici legionis) i młodszych {M. cohortum). — Po upadku cesarstwa zachodniego pod naporem barbarzyńców północnych stan lekarski grecko-rzymski wraz z całą cywilizacyą pogrzebany został nieomal zupełnie, lub powrócił do nieuctwa prostaczego, a dopiero w dobie Odrodzenia podniósł się znowu na wyżyny poprzednie, pomimo że już znacznie wcześniej, głównie wskutek wpływu Arabów (por. Arabska medycyna), zaczął się poprawiać pomału. —Zdobywcy prowincyi cesarstwa rzymskiego, jako ludzie nieokrzesani a ciemni, L-y naukowo wykształconych nie znali wcale; wystarczali im guślarze, znachorzy i znachorki; L-y prawdziwych poznali dopiero w krajach zawojowanych, lecz ich początkowo nie umieli ocenić.--We Włoszech, Francyi południowej i w Hiszpanii aż do opanowania jej przez A-rabów, cywilizacya dawna nie zamarła doszczętnie i wywarła stosunkowo dosyć szybko wpływ niemały na umysłowość i obyczaje hord zdobywczych w stosunku do mieszkańców krain tych, nieodznaczających się przewagą liczebną. W krajach wymienionych stan lekarski, mniej lub więcej podobny do grecko-rzymskiego, trwał dalej, chociaż L-ów wykształconych lepiej i tam było mało, a już gdziekolwiekindziej trudno byłoby dopytać się ich, chyba w klasztorze jakim lub na plebanii można było spotkać L-a duchownego, gdyż duchowieństwo średniowieczne zwłaszcza zakonne, zarówno jak nauki inne, uprawiało też i lekarską. Benedyktynom już założyciel ich, św. Benedykt (ob.), między innemi nakazał też wyraźne opiekowanie się chorymi i dopomaganie im, co też i czynili gorliwie, a naj dawniejsze opactwo ich w Monte-Cassino wydało kilku L-ów b. wybitnych. Również Benedyktyni angielscy w w. VII i VIII odznaczali się w sztuce lekarskiej, a Teodor, biskup w Cambridge i Tobiasz, biskup w Ro-sa (w. VIII), wykładali nawet nauki lekarskie duchownym w dyecezyach swych. Lekarzem przybocznym papieża Mikołaja I (ob.) był Benedyktyn Ursus. L. biegły z pod panowania Boles|ława Krzywoustego, o którym wspomina kronikarz Gallus najprawdopodobniej także do zakonu tego należał.—Duchowieństwo wyższe jednak już dość wcześnie usunęło się, albo raczej usunięte zostało, od zajęć lekarskich, ponieważ sobory wielokrotnie zabraniały ich. Duchowieństwu niższemu, o-sobliwie zakonnemu, zajmowanie się leczeniem pozostało dozwolone, pod klątwą jednakże i jemu zabronione było wykonywanie zabiegów chirurgicznych, co później stało się powodem rozdziału między lecznictwem a chirurgią (por. Chirurgia), którego to rozdzielenia Starożytność nie znała.—Stan lekarski świecki istniał dalej i rozwijał się pomyślnie pierwotnie tylko we Włoszech i we Francyi południowej, mniej w Hiszpanii, gdzie go przygniotła już wcześnie przewaga arabska, atoli wywierająca wpływ większy na naukę, niżeli na L-y samych. Najdawniejsza szkoła lekarska świecka powstała w Salemie pod Neapolem (por. Szkoła saler ni ta ńska). Istniała już z pewnością na początku w. IX, a rzecz ciekawa, że wśród wykładających tam spotykamy też niewiasty, będące zarazem autorkami dzieł lekarskich cenionych przez współczesnych. Szkoła w Salemie równała się już do pewnego stopnia wydziałom lekarskim, późniejszym, pierwsza też o ile wiadomo, zaczęła nadawąć uczniom swym po ukończeniu nauk godności akademickie magistra, później zaś i doktora, druga z godności tych upoważniała posiadacza nietylko do wykonywania sztuki lekarskiej, ale także do nauczania jej. Dyplomy takie wystawiać prawo miało tylko Salerno, nawet i po założeniu uniwersytetu w Neapolu (1224). Już Roger, król neapolitański i sycylijski, w r. 1140, gdy gdzieindziej myśleć nawet o tern nie było można, wydał prawo dozwalające wykonawstwa swobodnego sztuki lekarskiej w krajach swoich tylko za zgodą władzy rządowej L-om odpowiednio wykształconym i egzaminowanym, leczenie bez pozwolenia takiego karane bywało więzieniem i konfiskatą majątku. Wnuk i następca R o g e r a, cesarz Fryderyk II, w r. 1224 potwierdził i obostrzył jeszcze prawo to, powierzając zarazem mistrzom saler-uitańskim egzaminowanie L-ów. Prawa te o-bowiązywały, oczywiście, tylko w królestwie neapolitańsko-sycylijskiero, bo w krajach niemieckich, podlegających cesarzowi, w w. XIII nie było jeszcze szkół lekarskich, ani L-ów u-czonych. Pod koniec w. XIII chwałę i znaczenie Salemu przyćmiewać zaczęła szkoła południowo-francuska w Montpellier, której początek ginie także w pomroce dziejów; prawdopodobnie młodsza nie jest od salernitańskiej i zasadniczo od niej nie różni się niczem. Naj-

„Les médecins XX siècle“ (Paryż Wis-

starszy z uniwersytetów europejskich, paryski, dopiero w r. 1220 otrzymał wydział lekarski; z powstałych w tymże wieku posiadały go tylko jeszcze Bolonia, Neapol i Salamanka, w innych urządzono go dopiero później; w krajach zaś na północ od Alp leżących bardzo często uniwersytety zakładane w w. XIV i XV także z razu go nie miewały, jak np. Krakowski Kazimierza W-go, pierwotnie także i Jagielloński. Wszystkie wydziały lekarskie ani liczbą profesorów, ani dobrocią wykładów z początku nie dorównywały szkołom w Salerno i w Montpellier, chociaż się na nich wzorowały i dyplomy takiesame jak one przyznawały. — L-e dyplomowani ówcześni, nazywani często ,,Domini physici“, posiadali prawo wykonywania sztuki swej bez ograniczeń wszelkich; jednakże, z wyjątkiem Włochów, stronili zupełnie od chirurgii, pozostawiając ją cyrulikom cechowym w większości krajów europejskich, we Francyi zaś chirurgom wykształconym w szkole odrębnej, lub przynajmniej egzaminowanym przez wydział lekarski. Dopiero pod koniec w. XVIII L-e uczeni zaczęli znów uprawiać chirurgię (ob.).—W Niemczech, a podobnie i w Polsce, do w. XVI było b. mało L-ów wykształconych i dyplomowanych, a ci prawie bez wyjątku po naukę do Włoch jeździli, rzadziej do Paryża, którego wydział lekarski na dobre zasłynął dopiero w w. XVI. Stanowisko społeczne L-y uczonych było dobre i szanowane, spotyka się ich często na dworach królewskich, książęcych i biskupich, gdzie zajmują posady dobrze wynagradzane; z pośród nich wybierani bywają profesorowie uniwersytetów i przysługują im zwykle przywileje różne, a wszędzie należą do warstw wyższych społeczeństwa. - Doba Odrodzenia, która wywarła wpływ ogromny na rozwój i postęp nauki lekarskiej, stanowiska społecznego L-ów nie zmieniła, ale zwiększyła znacznie ich liczbę, co się koniecznie odbić musiało na dobrobycie jednostek, a już w w. XVII przysłowie dawne ,,I)at Galenus opesu, może prawdziwe jeszcze w wieku poprzedzającym, zgadzać się z prawdą przestawało, bo i wtedy już, podobnie jak za dni naszych, niewielu tylko L-y dorabiało się majątku. — W miarę tego jak uniwersytety (ob.) zaczęły tracić samodzielność swą, a przechodziły pod władzę rządów, i wykształcenie lekarskie coraz bardziej stosować się musiało do wymagań państwa, które, nadając L-om dyplomowanym pewne prawa i przywileje, wkładało też na nich i obowiązki, w krajach różnych rozmaite, a tu ich wyszczególniać nie sposób, tembardziej, że na początku o niektórych przynajmniej była tu już mowa. Pominąć również musimy położenie społeczno-ekonomiczne stanu lekarskiego za dni naszych, tudzież sprawę lekarek, odsyłając pod względami temi do dzieł i rozpraw przytoczonych poniżej.—Li teratura (oprócz tu pominiętych

Wiel. Encykl, Powsz, Ilustr. Ser. I T. XI.111, Zesz 339b.

podręczników dziejów ogólnych medycyny): L e farę cht „Der Arzt im Verhältnis zur Natur, zur Menschheit und zur Kunst“ (Moguncya 1821); J. Goldschmidt ,,Die gesellscliaftli-clie Stellung des- Arztes sonst u. jetzt“ (Oldenburg 1865); R. Brian ,,L’assistance médicale chez les Romains“ (Paryż 1869); G. Berutti ,,I medici e la medicina prattica in Italia“ (Turyn 1872); v. Ritters h ain ,,Die Heilkünstler des alten Roms und ihre bürgerliche Stellung“ (Berlin 1875, JN!> 238 „Sammlung ge-meinwissensch. Vorträge“ wyd. Vir chow a i Holtzendorffa); J. Jacquey ,,Droit romain de la condition juridique des médecins privés et des médecins officiels ou archiatres. Droit français des dispositions spéciales du Code Civil relatives aux médecins“ (Paryż 1877); J. H. Baas „Der ärztliche Stand im XVI Jahrh.“ (w „Deutsche med. Wochenschr.“ 1878); tenże „Der ärztliche Stand im XVII Jahrh.“ (w „Wiener med. Wochenschr.“ r. 1879); tenże „Der ärztliche Stand im XVIII Jahrh,“ (tamże tegoż r.); G. Pinto „Storia délia medicina in Roma a tempi dei Rei e délia Repu-blica“ (Rzym 1879); T. La f fan „The medical profession in the three Kingdoms“ (Dublin

1879); W. Rivington „The medical profession“ (tamże 1880); Berlotti „La medicina, chirurgia e farmacia in Roma nel secolo XVI“ (Rzym 1886); Volz„Der ärztliche Beruf“ (wyd. 2-e Hamburg 1886); v. Ziemssen „Der Arzt und die Aufgaben des ärztlichen Berufes“ (Lipsk 1888); A. Brückner „Die Aerzte Russlands bis zun} Jahre 1800“ (Petersburg 1887); P. Düse em „De l’exercice de la médecine et de la pharmacie à Rome“ (Tuluza 1891); P. Verwaest „Sur la condition des médecins privés à Rome“ (Paryż 1892); A. Franklin „La vie privée d’autrefois. Les médecins“ (tamże t. r.); A. Maurice „Les médecins grecs à Rome“ (tamże 1894); A. Eitelberg „Ueber Speciaiistenthum“ (Wiedeń 1894); Peinard ,,De la profession médicale en France au XIX siècle“ (Paryż 1896); C. West „The profession of medicine, its study and practice, its duties and rewards“ (Londyn 1896); De-bas ,,Der ärztliche Notstand und die Mittel zu seiner Abhülfe“ (Lipsk 1898); P. Brouardel ,,L’exercice de la médecine et le charlatini-sme médical“ (Paryż 1899); Haberkorn „Medizinische Bildung im Zeitalter Homers“ (Berlin 1900); J. Rager bretons du XVI au

1900) ; C. Reissig „Medicinische sensehaft und Kurpfuscherei“ (Lipsk, wyd. 2-e

1901) ; R. Gersuny „Arzt u. Patient“ (wyd.

4-e, Sztutgart 1901); A. Moll „Aerztliche Ethik. Die Pfichten des Arztes in allen Beziehungen seiner Thätigkeit“ (tamże t. r.); Fromme „Die rechtliche Stellung des Arztes u. seine Pflicht zur Verschwiegenheit im Beruf“ (Berlin 1902); E. Black well „Essays in me-

La médecine et les médecins en

1900).

„Enc.

s. me-

usu-

dical sociology“ (Londyn 1902, 2 tomy); P. Brouardel ,.La profession médicale au commencement du XX siècle“ (Paryż 1902); Ch. Valentine ,,Le secret professionel en médecine“ (tamże 1903); E. Minvielle ,,La médecine au temps d’Henri IV, Médecins, etc.“ (tamże t. r.); G. A. Saint-Aureus ,,Les charlatans de la médecine“ (Paryż 1904); A. Wilson ,,The modem physician“ (Londyn 1904); L. Ernst ,,Der Kampf der Aerzte gegen die illoyale Konkurrenz der Professoren“ (Wiedeń 1905); Fromme ,,Die Zivilrechtliche Verantwortlichkeit des Arztes für sich u. seine

Hilfspersonen“ (Berlin 1905); Benninghoven ,,Aerzte, Zahnärzte, Zahntechniker und Kurpfuscher“ (Berlin 1905); C. A. E. Wickers-h e i m e r

France à l'époque de Ja renaissance“ (Paryż 1905); H. H aber lin „Staatsarzt-oder Privatarzt-System? Wirkt das Privatarztsystem wirklich antisozial u. ist der Uebergang zum Staatsarztsystem wünschbar oder gar notwendig?“ (Zürich 1906); A. R a b e „Aerztliche Wirtschafts künde“ (Lipsk 1907); G. Reger „La vie médicale d’autrelois“ (Paryż 1907); C. v. Bol-ligne r ,,Wandlungen der Medizin u. des Aerz-testandes in den letzten 50 Jahren“ (Monachium 1909).—0 lekarkach: Scoutetten „Histoire des femmes-médecins depuis l’antiquité jusqu’à nos jours“ (w „Gazette hebdom. de Bordeaux“ 1889); Karolina Schulze „Die Aerztin im XIX Jahrh.“ (Lipsk 1889); E. Blackwell „Pioneer work in opening the medical profession to women: Autobiographical sketches“ (Londyn 1895); E. Albert „Die Frauen und das Studium der Medicin“ (Wiedeń 1895); M. Kronfeld „Die Frauen u. d. Medizin“ (Wiedeń 1895); L. Klein Wächter „Zur Frage der Studien der Med. des Weibes“ (Berlin 1896); F. P enzo 1 d t „Das Medizinstudium der Frauen“ (Jena 1899); H. Scheie n z „Frauen im Reiche Aeskulaps“ (Lipsk

Dr J. P.

Lekcye. Śpiewanie kościelne ciągłe, aby się nie stało utrudzającem, wymaga odpocznie-nia, i tym końcem wprowadzone są podczas Jutrzni między psalmami czyli w Nokturnach L-e, t. j. czytania, które jeden czyta lub śpiewa, gdy inni odpoczywają. W w. IV, w niektórych kościołach wschodnich po każdym psalmie następowały L.; lecz powszechniej po odśpiewanym każdym nokturnie. Brano zaś na te L. wyjątki ze Starego i Nowego Testamentu, porządkiem ułożone, także wykłady Ojców Sw. na temata z Biblii; dzieje Męczenników, a niekiedy i żywoty Wyznawców. L. kończą się temi słowy: Tu autem, Domine, miserere nobis (Ty, Panie, zmiłuj się nad nami). Obecni odpowiadają: Deo gratias (Dzięki Panu). Po o-statniej L-i w nokturnach śpiewa się hymn Te Deum laudamus. L. zamieszczone są podług właściwego porządku w Brewiarzu.

L-mi nazywano także wyjątki z Pisma Sw., z Ojców Św. i t. d. czytane w czasie mszy pod nazwą Epistoł i Ewangelii.

Org.“ większa.

Lekcyonaryusz, Lectionarium Romanum, księga kościelna, obejmująca bądź wszystkie Epistoły i Ewangelie czytane przez ciąg roku podczas mszy, stosownie do przepisów liturgii rzymskiej, bądź tylko Epistoły, bądź wreszcie wszystkie lekcye w ogólności przy obrzędach kościelnych, według rytuału rzymskiego {lectionariumi plenarium). Najdawniejszy i najważniejszy z tych Lekcyonaryuszów jest t. zw. Comes, Liber comitis, Comes major, gdy obejmuje lekcye w zupełności, Comes minor, gdy mieści tylko początek i koniec lekcyi. Przypisywano niegdyś tę księgę ś. Hieronimowi. W każdym razie jest ona bardzo starożytną, gdyż wspomina o niej Charta carnutiana r. 471. Z upływem czasu znaczne w niej czyniono zmiany, między innymi przejrzeli i sprostowali ją Alkuin r. 797. a później Theotinchus. Najdawniejsze wydanie jest Pameliusa. — „Enc. Org.“ większa.

Leki (gr. ta cpâpjxaxa' lac. remedia dicamenta; fr. les médicaments, les drogues; niem. Arzneimittel; nazwa nasza pochodzi od staroskandynawskiego lokon, lochon= leczyć) są to środki wpływające korzystnie na stan zdrowia nadwerężonego, pomagające do męcia choroby, lub niosące ulgę w cierpieniu, a działające na ustrój żywy przeważnie chemicznie, zabiegi zaś chirurgiczno-ortopedycz-ne, położnicze, środki hygieniczne, dyetetyczne i t.d., do celu tegosamego wprawdzie dążące, do L-ów zaliczane nie bywają. L. bywają pochodzenia roślinnego, mineralnego i, znacznie rzadziej, zwierzęcego; dziś wszakże przeważnie używane bywają jako L. przetwory chemiczne, osiągane w sposób właściwy, bądź z roślin bądź z ciał innych, często w sposób dowolny, lecz umiejętny, z góry obmyślony o-trzymywane.—Z L-ów wyrabia się lekarstwa przez stosowne przysposobienie jednego, lub zestawienie właściwe kilku z nich. Ilość L-u zadawanego choremu naraz zwie się dawką (dosis), a ze względu na jakość jego może być b. różna. Niektóre z nich, działające słabiej, przekraczać mogą dawką 10 gramów, inne zaś nawet w ilości 0.01 grama, działają już bardzo silnie, mogąc wywołać otrucie. Wielkość dawki największej dozwolonej określa farmakologia (ob.), przekraczać wolno ją tylko w razach wyjątkowych. Rozumie się samo przez się, że dzieciom zadawać można tylko cząstkę dawki dozwolonej dla dorosłych. L. rozmaite, liczne, a b. różnorodne, dzielone bywają rozmaicie: podług pochodzenia, składu chemicznego lub fizycznego, podług działania i t. p. Naj-właściwiej i najprościej jest dzielić je podług działania ich mniej lub więcej pokrewnego, co się też obecnie czyni zwykle, jednakże podział

ogólnie przyjęty dotąd nie istnieje, ponieważ > mego i części jego. Jeżeli np. L. prze-farmakologowie jedni ustanawiają mnóstwo czyszczający wywołnje biegunkę, to nie działów b. szczegółowych, gdy tymczasem inni, a- można twierdzić, że jest ona następstwem wy-by osiągnąć prostotę większą, ograniczają się do łącznym jego działania, lecz uchodzić powinna liczby skromniejszej działów tych. Tu przyta- za objaw wrażenia przyjętego przez nerwy lub czarny podział taki treściwy, dosyć rozpo- błonę śluzową przewodu pokarmowego. Kurcze-wszechniony, mogący łatwo objąć L. wszelkie jak nie się tkanek po zastosowaniu wody zimnej, oto: 1) L odurzające, czyli usypiają- lub leku ściągającego, jest przeważnie czyn-ce (Remedia narcołica), 2) L. p o dn i e c a j ą- nością samej tkanki ustrojowej i t. p. Jednem ce, czyli pobudź aj ące(_K. excitantia), 3) L. słowem: skutki L-ów powstają jedynie przy zmiękczające (Ii. emollientia), 4) L. skrze- pomocy oddziaływania ze strony ustroju żywe-piające, czyli w z m a c n i aj ą ce (li. tonica), go. Więc jeżeli do wywołania skutków leku

5) L. przeistaczające E. alterantia), 6) warunkiem nieodzownym jest spółdziałanie u-L. wypróżniające (E. evacuantia) rozpa- stroju samego, to wątpliwości ulegać nie może, dające się na poddziały: a) L. przeczysz- iż jakość i właściwość skutków tych zawisła czające, czyli rozwalili aj ąc e (Ii. pur- być musi ód stanu zdrowia ustroju żywego w gantia), b) L. wymiotne (Ii. emetica), c) chwili, gdy się właśnie lek zadaje. Doświad-L. czerwiogubne, czyli przeciw ro- czenia rozliczne, dokonane na ludziach i zwieli a k o m (Ii. anthelminthica) id) L. w y -    rzętach, dowiodły dostatecznie, że skutki L-ów

k r z t u ś n e (E. expectorant?a)-, 7) L. ż r ą c e (E.    zadanych zdrowym różnią się znacznie od skut-

canteria), 8) L. przeci wgnilne (L. an- ków L-ów tychsamych, zażytych przez cho-tiseptica) i 9) L. mechaniczne (E.mecha- rych, a w razie tym zmiany chorobne, zacho-nica). L. stosowane bywają, albo tylko bez- dzące w ustroju lub jego narządach sprowa-pośrednio na miejsce, na które działać mają dzają także, sposobem przeważnie dotąd nie-(np. przeciwgnilne i żrące), albo też zadawa- zbadanym i niewyjaśnionym należycie, zmiany ne bywają w ten sposób, że działanie ich wy-    w oddziaływaniu czyli w objawach działania

wiera wpływ na ustrój cały. Te zaś dostają    L-u użytego. Możemy zatem w L-u każdym

się do niego najpowszechniej przez usta odróżniać działanie dwojakie, t. j. fizyolo-i przez przyrząd trawienia przechodzą do obie- g i c z n e, występujące po zażyciu go przez gu krwi, ale można je też wstrzykiwać wprost zdrowych, i lecznicze, spostrzegane u cho-do żył lub pod skórę, albo też wcierać w rych. Różnica w obu razach bywa zazwyczaj skórę, lub nakładać tylko na nią, pozbawiwszy wyraźna, czasem nawet bardzo znaczna, pomi-ją uprzednio naskórka w miejscu tern, co uła- mo równości dawki i sposobu zastosowania je-twia wessanie L-u. Rozumie się samo przez dnakowego. Działanie flzyologiczne zwykle się, że do wstrzykiwali służyć mogą tylko L. bywa mniej lub więcej jednakowe, leczni-płynne, do wcierań zaś służyć mogą również cze zaś zmienne i uiestałe, nieraz wręcz i półpłynne (mazidła i maści). L. płynne zada- przeciwne łizyologicznemu. Tak np. środki wy-wać także można za pomocą lawatyw (ob.), miotne, w tejsamej ilości podane zdrowym Rozmaitość największa panuje śród L-ów zada- i chorym, na pierwszych zawsze działać będą wanych przez usta, te bowiem być mogą stałe jednakowo, u drugich zaś wywołać mogą raz płynne, półpłynne, suche, mokre, twarde, mięk- wymioty bardzo obfite, drugi raz nie sprowa-kie itd., a nawet lotne (por. W z i e w a n i e). — L. dzą ich wcale. Makowiec (opium) zazwyczaj zażyte przez usta, lub przystosowane wprost u zdrowych sprawia zaparcie stolca, u chorych do części ustroju jakiejkolwiek, wchodzą z tkań- zaś dotkniętych cierpieniem kurczowemjelit, prze-kami, na wpływ ich bezpośredni wystawionemi, ciwnie, ułatwia wypróżnienia. Mnóstwo L-ów w stosunki pewne, sobie właściwe,, wywołując innych działa w sposób podobny. Liczyć się zmiany rozliczne, tak w miejscu zetknięcia się, i z tern trzeba, że ludzie niektórzy posiadają jako też i w całym ustroju. Zmiany te, po- wrażliwość szczególną (idiosyncra-wstające wtedy, nazywamy działaniem sia), niedającą się przewidzieć, przeciwko leczyli skutkiem leku. Działanie to wszak- kom pewnym, szkodzącym im poprostu, lub że nie może być uważane za następstwo wy- wywołującym u nich objawy nie takie, jak z wyłączne i konieczne t. zw. sił y leku samej kle u innych.—O sposobie działania przez się, ale raczej zależy od stosunków nie- L-ów w ustroju żywym, pomimo badań licz-zliczonych, różnorodnych, przeważnie bliżej nam nych i b. sumiennych, dotąd wiemy nadzwyczaj nieznanych, i od wpływów spółdziałających, mało. Również o większości ich niewiadomo wewnętrznych ustroju samego, przez których wcale, jakim przemianom chemicznym ulegają pośrednictwo wrażenie dane w ten, a nie w w ciele naszem, które wiele z nich wydala inny, sposób przyjmowane bywa i takie, a nie z siebie w stanie chemicznie niezmienionym, inne, okazuje skutki. A zatem działanie L-ów, Niektóre z pośród nich podlegają zmianom pod czyli właściwość zmian, po zastosowaniu ich wpływem soku żołądkowego, jelitnego i płynów w ustroju zrządzonych, może polega przeważ- innych, przepajających tkanki żywe; niektóre nie na spółuczestnictwie czynnym ustroju sa- ! działają bardzo silnie, gdy je zastrzyknąć pod

„Grundzüge der

(Lipsk 1906); J. Möller „Lehrbuch der Pharmakognosie“ (wyd. 2-e Wiedeń 1906); G. Pou ch et „Précis de pharmacologie et de matière médicale¹' (Paryż 1907) i O. Seifert „Ueber die Nebenwirkungen der modernen Arzneimittell (Wiirzburg

Dr. J. P.

Leki nasenne, ob. Nasenne Leki.

Leksobijczycy, łac. Lexobü, gr. A^oßiot, Aei£o0ßiot, albo Leksowijczycy, Lexovii, A7]i£oößiot, lud do Civitates Aremoricae (ob.) należący, w Gallia Lugdunensis, nad Oceanem, na zachód od ujścia Sekwany, z głównem miastem Voviomagus, gdzie dzisiaj m. Lisieux,

S. Drz.

str. 62

S. Drz.

Leksycki, malarz, ob. L e x y c k i.

Leksykografowie, Xs^xoYpfcot, łac. lexicographe (rzecz. Xe£ixóv=słownik, i czas. Ypàcpetv =pisać, dosłownie piszący słownik). Gdy u-czone studya greckich krasomówców i filozofów. a zwłaszcza Stoików, skierowały się ku badaniu języka, pojawiać się poczęły także

skórę i do żyły, połknięte zaś, albo nie działają wcale, albo też b. słabo. Wobec tego wszystkiego znajomość nasza działania i skuteczności L-ów opiera się przeważnie tylko na doświadczeniu, nieraz nawet mylnem lub za-wodnem, czem sobie można wytłumaczyć to, że w okresach pewnych L. jaki bywa b. ceniony i przepisywany często, w innych zaś, jako nieskuteczny, ulega zapomnieniu zupełnemu. Większość L-ów zadanych ustrój żywy wydala z siebie w stanie chemicznym, mniej lub więcej zmienionym po jednej, dwu, lub trzech dobach, czyniąc to za pośrednictwem nerek i przewodu pokarmowego; więc chcąc, aby skutek dłuższy wywierały, dawki ich wciąż ponawiać trzeba. Istnieją wszakże i takie, których działanie tak szybko nie mija, ponieważ zatrzymują się dłużej w ustroju, a z tern się liezyć należy, ponieważ zadając je w ciągu dalszym, chociażby w ilościach drobnych, łatwo można-by przekroczyć dawkę i zaszkodzić przez to choremu; do L-ów takich, przepisywanych często, należy np. naparstnik (Digitalis) Zadaniem działania L-ów zajmuje się farmakologia ogólnie i szczegółowo, przyrządzaniem z nich lekarstw farmacya, oceną ich stanu farmakognozya, stosowaniem ich urzędowem farmakopeja (ob. te wyrazy). Wiadomości historyczne o L-ach podano tu już p. w. Farmakologia (ob.), tam również jak i p. w. farmakognozya (ob.) znajduje się wykaz literatury o L-ach, który teraz dopełniamy dziełami nowszemi: Bernatzik u. Vogl „Lehrbuch der Arznemittellehre“ (wyd. 8-e, Wiedeń 1900); C. Bi Arzneimittellehre“ (wyd. 13, Berlin 1900); S. F r ä nk e 1 „D. Arzneimittel-Synthese auf Grundlage der Beziehung zwischen Aufbau und Wirkung“ (Berlin 1901); J, Hé rail „Traité de pharmacologie et de médecine médicale“ (Paryż 1901 ), P e m b r e y and P h i 1 li p s „The phisiological action of drogs“ (Londyn 1901), H. Beauregard „Matière médicale zoologique, histoire de drogues d’origine animale“ (Paryż 1901); M. v. Wald heim „Die Serum-Bacteriotoxin-und Organ-Präparate. Ihre Darstellung u. Anwendung“ (Wiedeń 1901); G. Min de s „Manuale der neuen Arzneimittel“ (wyd. 4-e, Zürich 1901; wyd. 5-e Wiedeń 1907); C. Crin on „Revue des médicaments nouveaux etc“ (Paryż 1902, wyd. 8-e); P e-ters „Die neuesten Arzneimittel u. ihre Dosierung, inclusive Serum-u. Organotherapie“ (Wiedeń 1902; wyd. 5-e tamże 1906); Rabów u. Wilczek „Die officinellen Drogen u. Präparate“ (Strasburg 1903, tekst, franc, i niem.); G. Arends „Neue Arzneimittel u. pharma-ceut. Specialitäten“ (Berlin 1903; wyd. 2-e 1905); A. A. Stevens „Modern Materia medica“ (wyd. 3-e Londyn 1903;; G. Karsten „Lehrbuch der Pharmakognosie des Pflanzenreiches“ (Jena 1903, z 528 ryc.); A. Marti-

net „Les médicaments usuels“ (Paryż 1903, wyd. 2-e tamże 1905); E. Merck „Médicaments nouveaux“ (tamże 1903); H. v. Tappe i n e r „Lehrbuch d. Arzneimittellehre“ łwyd. 5-e Lipsk 1904, wyd. 6-e tamże 1907); J. Humphrey ,, Materia medica“ (Londyn 1905); E. G il y „Lehrbuch der Pharmakognosie“ (Berlin 1905); M. Frankel „Kurz-gefasste Arzneimittellehre“ (Wiirzburg 1905); R. Lüders „Die neuren Arzneimittel“ (Lipsk 1905); 0. Dornblüth „Die Arzneimittel, der heutigen Medizin“ (Würzburg 1906, wyd. 10-e); W. E. Dixon „Manual ofpharmacology“ (Londyn 1906); P. Röder ,,Neue Arzneimittel, ihre Indikation u. Dosierung“ (Wiedeń 1906); 0. Schmiedeberg „Grundriss der Pharmakologie in Bezug auf Arzneimittellehre u. Toxikologie“ (wyd. 5-e Lipsk 1906); M. Kaha-ne u. F. Pietschmann „Die gabräuchlich-sten neuen Arzneimittel“ (Wiedeń 1906); 0.

v. Len g er ken ,,Handbuch neuer Arzneimittel“ (Frankfurt 1906); R. Lüders „Die neueren Arzneimittel“

1909).

w dep. Calvados.

Leksyarchowie,    nazwa 6 urzędni

ków w Atenach, którzy, mając do swej dyspo-zycyi 30 sekretarzy, calem archiwum miej-skiem, \i]iiapyiv.bv Ypap^atelov, zarządzali. Zapisywali więc do ksiąg urzędowych nazwiska wszystkich obywateli, nakładali kary pieniężne na takich, którzy na zebrania publiczne się nie stawiali, zbierali głosy obecnych i dbali o spokój na zgromadzeniach ludowych. Szczególnym obowiązkiem ich było nad tem czuwać, aby osoba, niemająca do tego prawa, w zebraniach owych nie brała udziału, ani żaden obywatel na obrady się nie spóźnił lub przed pewnym czasem zebrania nie opuścił. Podczas tych zebrań zamykano z ich rozkazu sąsiednie ulice i wszelki ruch na rynku wstrzymywano.— Por. Schoemann, De comit. Att., i nast.

Opracowywano przedewszystkiem

tna-

dla chorych były zwyczajne,

Nosze

S, Drz,

Łekszycki Józef, historyk polski, znawca wielkopolskich, w szczególności poznańskich archiwów (* 1817- fl899 w Poznaniu jako radca archiwalny). Kończył gimnazyum w Lesznie, przez kilka miesięcy (1844 — 45) urzędował w dyrekcyi kolejowej w Lipsku, a 1845 — 1851 był kasyerem w administracyi Bazaru w Poznaniu, w r. zaś 1852 pomocnikiem kalkulatora w ziemstwie tamże. W r. 1861 został asystentem J. Przyborowskiego w archiwum pro-tokułów i aktów grodu poznańskiego z czasów polskich, a 27 marca 1863 posunął się na posadę archiwaryusza w teinże archiwum. Gdy w r. 1869 utworzono w Poznaniu pruskie archiwum państwowe dla prowincyi poznańskiej, wcielając do niego dawne archiwum grodzkie, powołano L-go do tego archiwum, jako drugiego rangą urzędnika. W dziedzinie swej specyalności posiadał L. nadzwyczaj rozległą wiedzę i uchodził za najpierwszą powagę w Poznań-skiem, nawet w oczach uczonych niemieckich.

Ogłosił: „Die ältesten grosspolnischen Grodbü-cher“ (T. I, 1887, T. II, 1889, Lipsk), wo opracowane przez siebie. Do wydawnictwa ,,Codex diplomaticus Majoris Poloniae“ skopiował pomieszczone tam dokumenty; bezimiennie zaś wydał: „Wykaz miejscowości, których nazwiska polskie do r. 1874 na niemieckie zmienione zostały*' (Poznań 1875). „En.Or.¹' m.

Lektor, jeden z czterech niższych stopni duchownych czyli święceń mniejszych. W dawnych wiekach czytywali w kościele z ambony Pismo Św., homilie Ojców Św., żywoty Męczenników. Usługiwali także biskupowi i kapłanom do pisania i przepisywania, mieli w swoim dozorze księgi kościelne i t. d. Oprócz posługi była to szkoła przygotowania się do chodziły za rodzaj osobnego wyszczególnie-wyższych stopni, i dlatego młode pacholęta j nia cesarskiego.—P o r. Alstorph „De lecticis częstokroć do tego brano. W zakonach L. jest veterum diatribe“ (Arnst. 1704); Ludwig L.

zbiory z różnych stanowisk i w rozmaitych celach objaśniające i tłómaczące w osobnych dokładnych spisach wyrazy, części mowy, wyrażenia i zwroty, z uwzględnieniem synonymiki, etymologii, eksegezy, a nawet pojedynczych narzeczy.

poetów, a na ich czele Homera, i wogóle starszych autorów, pomiędzy prozaikami zaś, oprócz filozofów, głównie mówców klasycznych, przeznaczając takie słowniki do użytku osób, które albo same na mówców się wykształcić, albo też w kompozycyi piśmiennych rozpraw wyćwiczyć się chciały. Następstwo pojedynczych wyrazów i wyrażeń zależało zupełnie od planu i celu, do jakiego autor zmierzał. Dość wcześnie znajdujemy już słowniki, zestawione w mniej lub więcej ściśle dochowanym porządku alfabetycznym (Kam azor/^stov). Oznaczano je zwykle wyrażeniem Aś£eoę, podczas gdy rzeczownik Xe£ixóv przed powstaniem Etymologi-cum Magnum (ob.), a z wszelką pewnością w pierwszych wiekacb chrześciańskich, nie był znany.

wzoro-to profesor młodych zakonników, a lector men-sae —czytający księgi pobożne u stołn podczas obiadu lub wieczerzy zakonników.—„Enc.Org.“ większa.

Lektyka, łac. lectica, gr. xXivrj, xXcvîôiov, cpopsîov: 1) nosze (palankin), pojawiły się po raz pierwszy w Rzymie jako wielka nowość, z Bitynii przejęta, gdy po zwycięstwie nad Antyochem W. w r. 190 przed Chr. oprócz innych zbytkownych rzeczy ze Wschodu także ten wygodny sposób przenoszenia osoby odra-zu chętne w arystokratycznych kołach Rzymian znalazł przyjęcie. Wcześniej, również z Azy i, dostała się L. do Grecy i; używały jej tutaj głównie niewiasty, ponieważ mężczyźni wygodę taką zrazu za niestosowną dla siebie uważali. Tylko chorych, jako i ułomnych, nosili niewolnicy w L-kach. Dopiero od wojen cedońskich używano ich w Grecyi powszechnie.

bez ozdoby, otwarte, właściwe zaś L-i tak w Grecyi jako i w Rzymie były kryte, zasłonio-ne i do wygodnego leżenia urządzone, często złotem, srebrem i słoniową kością zdobne, a tak obszerne, że można było w nich leżąco czytać, pisać i odpoczywać, a nawet kilka o-sób w ich wnętrzu pomieścić. Sztalugę, wyrabianą z drzewa, przeciągano pasami, na których leżał materac, torus, a w głowach poduszka, pulvinar, cervical, liśćmi różanemi wypchana. Przybierano L-ę zwyczajnie w zasłony, vêla, a niekiedy opatrywano i w szyby, wyrabiane z lapis specularis, znajdujące się w górnej jej części. Nosili je na ramionach niewolnicy, lecticarii, calonest na długich drągach, asseres, wsuwanych po obu jej strouach przez pierścienie, z żelaza albo skóry wyrabiane. Stosownie do jej wielkości i ciężkości potrzebnych do noszenia było 2, 4, 6, 8 niewolników, zwłaszcza, gdy więcej niż jedną o-sobę mieściła; według liczby noszących zwała się większa L. hexaphoron, octophoron. Bogaci Rzymianie mieli osobnych niewolników, przeznaczonych wyłącznie do noszenia L-i, dobieranych z silnych chłopów, szczególnie Syryjczyków, Germanów, Celtów, później Kap-padocyjczyków, strojnych za panowania cesarzy w czerwone liberye. Mniej zamożni Rzymianie najmowali sobie za pieniądze L-i, których główna stacya, castra lecticariorum, w 14-m obwodzie stolicy, po prawej stronie Tybru się znajdowała. Mniej więcej od r. 100 przed Chr,, a szczególnie od czasów Cycerona, były L-i o tyle w powszechnem użyciu, że mężczyźni wybierali się w nich na wieś albo w dalszą podróż, niewiasty zaś i chorych także w samem mieście noszono. Później używali ich i w stolicy mężczyźni, a za panowania cesarzy każdy się niemi posługiwał, chociaż zrazu u-

,,De lecticis veterum, medii et praesentis aevi“ | wadami; zdobycz swoją chwytają przeważnie (Lipsk 1705); Becker ,,Charikles, T. II str. 71 i nast.; tegoż „Gallus“, T. II str. 213inast.—2)

w locie, siadają niekiedy i na ziemi i wybierają chrząszcze z gnoju, wpadają w roje much z otwartą paszczą, łowiąc je odrazu w większej ilości; ułatwia tę czynność kleista ślina, do której wpadające w paszcz owady przylepiają się. Na ziemię siadają rzadko i poruszają się na niej niezręcznie. L-i wydają ponure mruczące dźwięki podczas lotu. Gniazda robią na ziemi w zagłębieniach bez podesłania. Znoszą dwa jaja. Wysiadują wspólnie samiec z samicą. Istnieje do 80 gatunków w kilkunastu rodzajach, przeważnie nieeuropejskich; z dwóch gatunków europejskich jeden przylatuje na lato do nas. Wogóle L-i są ptakami kosmopolitycznemu Rodź. Caprimulgus, Lelek, albo Kozodój o miernym zaokrą-

Nosze śmiertelne, mary, lectica funebris albo lectus (u osób biedniejszych sandapila, ob.); na pogrzebach bogatych Rzymian były wyrabiane z drogiego drzewa, zwykle słoniową kością hojnie wykładane; przyjętym zwyczajem były przynajmniej nogi tych noszy zawsze ze słoniowej kości; na nich rozpościerano purpurowe, złotem tkane kobierce, na których zwło-

ki spoczywały.

Lekythos, Afjxofioç, małe naczynie, zwyczajnie gliniane, w kształcie owalnym, z wąz-ką szyjką (ot£VÓaTop.oc), służące u Greków szczególnie do przechowywania oliwy; Homer wspomina, że urocza Nauzykaa zabrała z sobą takie naczynie ze złota, napełnione płynną o- J glonym ogonie, haczykowato zaostrzonym dzio-liwą, aby nią po kąpieli ciało swe namaścić; | bie, u nasady opatrzonym szczeciami. Z wie-w greckich gimnazyach i łaźniach był L., mieszczący około pół kwarty oliwy, obok zgrzebła i gąbki, sprzętem nieodzownym; wielka ich ilość przechowała się aż do dzisiaj; wszystkie niemal pokostowane są gładko na ciemnobronzową albo czarną barwę, a w rzadkich tylko okazach

S. Drz.

S. Drz.

lu gatunków tego rodzaju u nas znany jest Capr. europaeus (vel punctatus, v. hirundo Caprimulgus) — Jaskółka kozodój. pospolity kozodój, L., europejski, szary, czarniawo - prążkowany; na szyi biała obwódka (niezupełna), lotki brunatne z rudawo-pstrym odcieniem białe, plamy na sterówkach i lotkach; wogóle ubarwienie nader skomplikowane i zmienne w szczegółach z wiekiem (por. Taczanowski). Samica różni się brakiem plam białych na trzech skrajnych lotkach i końcach skrajnych sterówek. Wymiary samców 27—28 cm., samic 28—29 cm. L. mieszka w Europie, Afryce i Azyi i jest ptakiem przelotnym. Nie występuje obficie. Przylatuje w początkach kwietnia; w połowie października odlatuje. Trzyma się zarośli i lasów przerzedzonych. Przed człowiekiem porywa się, jednak siada tuż niedaleko, skąd powstało podanie ludowe, że stara się pijanych zaprowadzić na bagna. Inne podanie opiewa, że w nocy wpada do obór i wypija mleko krów i kóz (stąd nazwa naukowa: Caprimul-gus=Capra i mulgeo). Lęg ich trwa w ciągu całej wiosny i lata; kilkakrotnie z gniazda spłoszone, przenoszą w dziobie jaja; składają je na ziemi, częstokroć w bruzdach, niczem nie osłonione. W niektórych miejscach Europy

pstro malowane.

S. Drz.

Lekythos, gr. AVjxofioç, łac. Lccythus, mała twierdza na chalcydyjskim półwyspie Sy-tonii, w pobliżu m. Torone, na przesmyku lądowym; Brazydas odbił ją Ateńczykom i mury z ziemią zrównał.

Lelaki (Kozo doje) Caprimidginae (-idae).

Rodzina ptaków z rzędu Cypselomorphae.

Dziób krótki, daszkowaty, trójkątny, przy nasadzie spłaszczony i znacznie rozszerzony, haczykowaty; dziób do połowy pokrywają drobne piórka; paszcza obszerna z przecięciem, aż za oko sięgającem. Nozdrza u nasady szerokie, przymknięte błonką; ukryte w szczeciach; o-czy duże, osadzone w połowie długości głowy.

SI. Min.

Leland (Leyland) John, archeolog angielski (* ok. 1506 w Londynie, — f 1552). Studya rozpoczął w szkole Saint-PauPs Church-yard pod kierunkiem Wil. L i 1 y (ob.), uzupełniał je w Cambridge, Oksfordzie i Paryżu. Po powrocie do Anglii wstąpił do zakonu i został kapelanem i bibliotekarzem Henryka VIII. W r. 1533 otrzymał tytuł starożytnika królewskiego, którego obowiązkiem było odszukiwać we wszystkich archiwach dokumenty, mogące

Nogi krótkie i słabe o przedłużonym palcu środkowym, ksiuk mierny, zwrotny; na pazurze środkowym, rozszerzonym od strony wewnętrznej, grzebykowate nacięcia; palce przodowe u nasady połączone błoną; skoki upierzone z przodu do połowy. Skrzydła długie, ostre, z drugą lotką najdłuższą. Ogon o 10-u sterówkach. Upierzenie gęste i miękkie; na południowej mięso L-a uchodzi za przysmak, podgardlu, bokach głowy i nad oczyma stosiny u nas niejadalny, piórek wydłużone w szczecinki. Jaja o cienkiej skorupie popielato-białej, różowej lub rudawej, z ciemnemi plamkami i kreskami. Mają wiele cech wspólnych z jaskółkami (niemiecka nazwa; jaskółki nocne) i tern są między niemi, czem sowy śród ptaków drapieżnych. Lot lekki, cichy i powolny, połączony ze zwinnością i nierównością lotu jaskółczego. W dzień siedzą nieruchomo w miejscach otwartych dla światła z oczami zamkniętemi; spłoszone siadają w pobliżu i szybko zamykają oczy. Wy- oświetlić dzieje Anglii, oraz studyować pomni-latują o zmierzchu na żer; najruchliwsze są ki ze wszystkich epok; z zadania swego L. o zmierzchu i nad ranem. Odżywiają się o- ! wywiązał się z wielką sumiennością w ciągu

Hr.

St. Db.

S. Drz.

także L e 1 e g i a.

Leleux, malarze francuscy: 1) Adolf (* 1812—f 1891). Poraź pierwszy wystąpił w salonie w 1835 z akwarelą Podróżny. W 1. 1838 — 42 pozyskał sławę malarza rodzajowego (Taniec bretoński i in.). Odbył podróż do Hiszpanii i Algieru, z której przywiózł wiele szkiców. Po rewolucyi 1848 przestawił: Hasło, Patrol nocy, Konwój więźniów. Wiele jego prac znajduje się w muzeach w Amiens, w Rouen i Hawrze. — 2) Armand Hubert (* 1818 w Paryżu—f 1885), brat Adolfa Leleux. Uczeń Ingres’a, malował przeważnie o-brazki rodzajowe. Do rzędu lepszych prac jego należą: Powrót z polowania, Wnętrze stajni, Odpoczynek górali, Taniec szwajcarski. Dla studyów podróżował po Niemczech i Hiszpanii (obrazy: Żebraczka hiszpańska, Kontra-bandzista).    st‘Db’

Lelewel, herb polski z indygienatu. Na tarczy ściętej w polu górnem srebrnem — skrzydło czarne, w dolnem błękitnem—lew złoty, trzymający czerwouą donicę z dwiema gałązkami konwalii. Nad hełmem w koronie szlacheckiej taki lew, jak na tarczy. Labry z prawej strony czarne, podszyte srebrem, z lewej czerwone, podszyte złotem. Nadany Jerzemu Fryderykowi Loelhoeffel, posłowi pruskiemu przy dworze polskim, przez Wilhelma, króla pruskiego 2 stycz. 1713 wraz z przy-

6-letniej podróży po kraju. W r. 1545 L. przedstawił królowi pracę pod tyt.: „A New Year’s Gift“, w której wyłożył pokrótce metodę, jakiej się trzymał w swoich poszukiwaniach. L. brał także udział w walkach religijnych i szukał w historyi usprawiedliwienia dla postępowania Henryka VIII, któremu poświęcił traktat (w rękopisie) pod tyt.: „Anti-philarcbia“, w nim domagał się ustanowienia zwierzchnictwa króla w sprawach kościelnych i usiłował zbić twierdzenia Albertusa Pi-ghiusa, zawarte w tegoż: „Hierarchiae eccle-siasticae assertio“. Nadmiar pracy pomieszał L-owi zmysły na kilka lat przed zgonem. Za życia L. ogłosił b. mało prac (przeważnie poematy łacińskie, omawiające wydarzenia spół-czesne). Niektóre rękopisy jego przechowują w British Museum. Główne prace L-a, o-głoszone przez Tomasza Hearne’a: „Itinerary“ (Oksford 1710 i 1712, 9 t.) i „De Rebus Bri-tannicis collectanea“ (t-że 1715, 6 t.).

Leland Karol Godfrey, humorysta i folklorzysta amerykański (* 1824 w Filadelfii), studyował filozofię w Princeton i na uniwersytetach europejskich. Popularność swą zawdzięcza L. poematowi „Hans Breitmann’s ballads“ (1884), napisanemu w żargonie angielsko-nie-mieckim, a opiewającemu przygody wychodźcy niemieckiego w Pennsylwanii. L. jest jednym z najlepszych znawców życia cyganów: „The English Gypsies and their language“ (Londyn 1873);,,English Gipsy-songs‘‘(1875);„The Gipsies“ (Boston 1882);,,Gipsy sorcery and fortune telling“ (1891). Studyował również Chiny i napisał: ,,Fu-Sang,orthe discoveryof America by Chinese Buddhist priests in the V-th Century“ (Lond. 1875); ,,Pidgin-English Singsong, in China-English dialect“ (Nev-York 1876) (życie Chińczyków w Ameryce). Nadto: ,,Poetry and mystery of dreams“ (tamże 1855); ,,Sunshine in thought“ (1863); „Legends et the birds‘‘ (1864); zbiór poematów ,,The music-lesson of Confucius, and other poems“ (1871); ,,Egyptian sketch-booku (1873); „Algonquin legends of New-England‘‘ (1884); „Etruscan Roman remains in popular tradition“ (1892); „Legends of Floreuce‘‘ (1895). L. tłómaczył również „Reisebilder“ Heinego.

Lelegowie, gr. AéXeyeç, łac. Leleges, starożytny, często obok Pelazgów wspominany lud, w Azyi Mniejszej i w Grecyi, o którego pochodzeniu nic pewnego stwierdzić nie można. W czasach historycznych znajdujemy ich zwłaszcza w Karyi, Jonii i w Troadzie, w półn. Beocyi, w Focydzie, Lokrydzie, Etolii, Akarna-nii i na sąsiednich jej wyspach, na których w rozbójniczych Tafijczykach i Teléboach spół-plemieńców swych mieli, a wreszcie i w Tes-salii,i- wszędzie jako niedobitki pierwotnych mieszkańców, wypierane lub pochłaniane przez zwycięzkich przybyszów z obcych krain. Homer wspomina ich obok Karyjczyków, którzy według świadectwa Herodota, nosili pierwotnie miano L-ów, a Pausanias mieni ich wyraźnie spółplemieńcami Karyjczyków. Zdaje się, że Karya była ich właściwą ojczyzną. Pausanias wywodzi ich nazwę od mitycznego L e 1 e k s a (ob.), panującego w Lakonii albo w Megarze albo w Leukadyi; według Strabona zaś oznacza wyraz AsXsysç, jako od czas. Xs^eiv (=zbie-rać) utworzony, tyle co csoXXeyévveç — lud mię-szauy. Niektórzy uczeni nowsi są zdania, że nazwa ich powstała z czas. XaXa£scv i oznacza „obcych“. Kiepert (w „Mouatschriften d. Beri. Akad. d. Wissensch.“ 1861) upatruje w niej wyraz semicki, znaczący Bapßapot, barbarzyńcy, niezrozumiałym językiem mówiący, i sądzi, że Karyjczycy i Pelazgowie, będący pochodzenia semickiego, nadali takie miano pierwotnej ludności, należącej na greckich ziemiach do pnia illiryjskiego. — Por. Deimling „Die Leleger“ (Beri. 1862).

Lelek, L e 1 e c h, nazwa dyabła u ludu naszego. Stąd zwroty mowy: L-a gonić t. j. biegać bez celu (Wisła III 745, 748), pusty wiatr gonić (Pobłocki „Słownik kaszubski“ 154); poszedł po L-a, = poszedł po złote góry, a wrócił z pustemi rękami.    I" K'

Lelek tak lud nasz nazywa małe sowy.

Leleks, AéXe£, 1) syn Pesejdona i Libyi, córki Epafosa, król ziemi Megarejskiej, rodem z Egiptu. — 2) małżonek Najady Kleocharei, ojciec Eurotasa, Mylesa i Polykaona, pierwszy tuziemczy król ziemi Lakońskiej, zwanej stąd

S. Drz.

i).

(T. II Poznań 1853; str. 397, 449 i 457) z o-soby jednej zrobił dwie; wywołało to sprostowanie, przez wnuka Joachima nadesłane Gąsiorowskiemu, następnie przez niego wydrukowane (L. c. T. III Poznań 1854, str VII); powtarzamy je tu w całości dosłownie jako zawierające szczegóły dotyczące rodu i pochodzenia L-ów: „Rodzina Loelhoeffel ma swe origo w Rakuzach w Austryi, zkąd się wyniosła do Prus i rozrodziła pod Inster-burgiem we dwie linie: d e Loewensprung et Loewensprung-Insterburg. Byli z niej w Królewcu jurisconsulta i theolog. —

Jan Jerzy Loelhoeffel (o którym Łukaszewicz nadmienia), poseł regnanta (króla) pruskiego do Rzeczypospolitej polskiej, umarł bezdzietnie, ale otrzymał indygenat pruski dla całego imienia. Jeden z nich za Fryderyka Wielkiego dosłużył się pono jeneral-stwa. Koło roku 1660 świecił też i we Francy i jakiś Lelevel (tak się pisał) filozof

malebranchista)-, dla bibliomanów wygoto- S. Kośmińskiego „Słown. wał cokolwiek pociesznych i niedorzecznych skich“ (str. 281) i F r. dzieł; największej rzadkości, przepłacana przez „Źródła biograficzno-bibliogr. do dziejów med. nich jest broszura przeciw spektaklom (nie w dawnej Polsce“ (w „Pamiętn. Tow. lek. widziałem jej). Henrik Loelhoeffel czy- warsz.“ T. C. 1904, str. 356). li Lelewel jest jeden i ten sam. Był w Lelewel Karol Maurycy, zasłużony Leydzie i dotąd znajduje się w dawnych uni- skarbnik Komissyi Edukacyi Narodowej (* ok.

Lib. 42. fol.

sa-

dorakiem von Löwensprung, a następnie potwierdzony wraz z indygenatem polskim wnukowi tegoż Jerzego-Fryderyka, Karolowi, ze zmianą nazwiska na Lelewel 24 grud. 17 77

jr mm

Fig. 14. Lelewel (herb).

przez Stanisława Augusta.—Ź ró d ł a: Vol Le-gum VII, 800; Metr. Litewska ks. 220, str. 138; Siebmacher III, 294; Ostrowski.

Lelewel Henryk (* w Prusach książęcych na początku w. XVIII—f w Warszawie 10 mar. 1767), lekarz, dziad historyka Joachima L-a (ob.). Sam nazwisko swe pisywał zawsze Loelhoeffel, używając też przytem przydomku von Loewensprung, a dopiero syn jego Karol (ob.) zaczął się pisać Lelewel. Ta dwoistość pisowui do błędu zawiodła L. Gąsiorowskiego (ob.), który w „Zbiorze wiadomości do hist. sztuki lek. w Polsce“ wersyteckich diptikach zapisany. Doktoryzując się, bronił rozprawy piękną napisanej łaciną: „De frictione“. Dziś Hollendrzy nie mogą jej odszukać (ma ją.mój brat). Ten Henryk Lelewel w Warszawie był nadwornym konsyliarzem Augusta III. Między posiadłościami, jakie w Warszawie nabył, miał na ulicy Długiej domek modrzewiowy dotąd (NB. pisano to w r. 1853) stojący i pałac, o którym nadmienia atlas polski Rizzi Zannoniego, pałac ten był potem Rostworowskiego.— Syn Henryka, a ojciec mój Karol wziął in-dygenat polski, zarzuciwszy zupełnie niemiecką nazwiska ortografią“.—L. dyplom magistra filozofii otrzymał w Wiluie w r. 1728, poczem udał się do Leydy, gdzie w r. 1732 godność doktora med. uzyskał; następnie osiadłszy w Kłajpedzie (Memel) zajmował się wykonawstwem lekarskiem, a stamtąd w r. 1736 powołał go do Warszawy król August III, mianując lekarzem nadwornym i przeznaczając go na profesora szkoły chirurgicznej, którą miano w stolicy otworzyć. Na początek L. przy ulicy Podwale urządził teatr anatomiczny i zaczął w nim nauczać i rozbierać z uczniami zwłoki złoczyńców śmiercią ukaranych. Pospólstwo stołeczne, dowiedziawszy się o tern, chciało L-a i uczniów jego ukamienować, uczelnię zaś jego zburzyć, co też prawdopodobnie byłoby się i stało, gdyby temu zawczasu nie był zapobiegł marszałek nadworny, przysyłając na pomoc siłę zbrojną. Jednakże wykładów musiano zaniechać, i L. odtąd zajmował się tylko z powodzeniem wykonawstwem sztuki lekarskiej. W r. 1763 Jędrzej JózefZałuski (ob.) nabył bibliotekę jego, blisko 700 dzieł obejmującą. —Ożeniony był z Konstancyą Jauchówną. — Rok śmierci L-a, podawany powszechnie (1763), jest wręcz błędny. Już w dokumencie ogłoszonym przez F r. G i e d r o y c i a, czytamy: „W roku 1775 [1 777] król Stanisław August, nadając indygenat Karolowi Lelewelowi, synowi Henryka, zaznacza, że robi to przez wzgląd na ojca: „pamiętni szczerego ku nam przywiązania y zasług urodzonego Henryka Loelhoeffel de Loevesprung (tak-) Konsy-liarza Naszego, gdy dla zaszłej śmierci Jego wdzięczności Naszey okazać Jemu Samemu nie mogliśmy“ — (,,Ks. Kanc,“

145), a w „Wiadomościach warszawskich“ z marca 1767 r. wyraźnie czytamy, że umarł w Warszawie d. 10 marca, „opatrzony św. kramentami“ — przeszedł więc na katolicyzm, bo rodzina Loelhaffelów, Lelhövelow była Drote-tancką.—Por. L. G ą si o r o w s k i e g o 1. c.;

lek. pol-Giedroycia

1745—f 1830), syn lekarza, Henryka Loel-hoeffel’a (ob. Lelewel Henryk). Po naukach u Teatynów w Warszawie udał się 20-m r. ż. (1765) na uniwersytet do Getyngi; poduczywszy się prawa i kameraliów, tam i w innych może jeszcze wszechnicach, zawiązawszy stosunki z uczonymi zagranicą, po powrocie nie wszedł na drogę nauczycielską, ani też naukowo-piśmienniczą, lecz, korzystając z patentu wyrobionego mu jeszcze przez ojca (f 1767), wszedł do dragonów autoramentu cudzoziemskiego w stopniu porucznika. Dosłużywszy się kapitaństwa, w czasach burzliwych służbę porzucił dla pracy umysłowej. Był to człowiek światły, pilny, biegły, a nadewszystko prawy. Kiedy Komisya Edukacyjna potrzebowała dobrego i uczciwego dozorcy bieżących wpływów i wydatków swoich, zwróciła na niego oko i przez lat 20, od r. 1774 aż do Powstania Kościuszkowskiego, L. był jej generalnym kassyerem na Koronę i Litwę, urzędnikiem nieskazitelnym, ścisłym, a gdy było potrzeba, to i twardym. W samym początku urzędowania został szlachcicem polskim: indy-genat z herbem pruskim z r, 1713 otrzymał d. 18 marca 1775 r., a potwierdzenie jego ze zmianą pisowni nazwiska na „Lelewel“ w d. 24 grudnia 1777 r. (Vol. leg. VII 800; Metr. Lit. ks. 220, str. 138). Ceniono go i poza ko-missyą: Sejm Wielki uczynił ówczesnego cze-śnika liwskiego jednym z rewizorów starostw w r. 1790—2, powstanie kościuszkowskie miało z niego komisarza cywilno-wojskowego. Za zasługi swe w K-yi Ed-ej otrzymał był L. nadanie w probostwie miechowskiem, zniesione w r. 1793 przez Targowicę. Po upadku państwa osiadł w wioseczce, nabytej jeszcze dawniej w Stanisławowskiem na Mazowszu, w Woli Cygowskiej, kilka mil od stolicy. Rządy pruskie przeczekał, aby w r. 1807 wychylić się z ustronia i zakrzątnąć około rzeczy publicznej. W latach 1808 — 15 uczestniczył w pracach Izby, później (od r. 1811), Dyrekcyi Edukacyjnej, i odznaczył się uporczywą obroną funduszu narodowego szkół. W r. 1816 został radcą stanu w kom. wyzn. religij. i oświecenia publ.; ale niemoc wieku oderwała go już w r. 1820 od ulubionego zajęcia, a śmierć zabrała w nocy wybuchu listopadowego. Ożeniony z Ewą Szeluttówuą, córką cześnika rzeczy-ckiego (wojew. mińskie) zostawił z niej 3-ch synów: Joachima, Prota i Jana (ob.).— „Sto lat myśli polskiej“ T. IV str. 1 —2.; Lelewel J. „Listy do rodzeństwa“ T. II).

Lelewel Joachim, największy dziejopisarz i żarliwy patryota polski, syu Karola, wnuk Henryka, brat Prota i Jana (ob.) (* 22 marca 1786 w Warszawie— f 29 maja ' 1861 w Paryżu). — I. Do pierwszej profv-s ury w Wilnie (17 8 6—1 8 1 o). Bardzo wcześnie, bo już w 9-m r. ż. zaczął żyć umysłowo, w 13-ym rozpoczął już pracę ba-

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I. Tom XLI11 Zesï. 339b

dawczą, dochodził prawdy w dziejach, które niezwykłą pamięcią ogarnąć usiłował. Uczyli -go w domu rodzicielskim, w Woli Cygowskiej, w r. 1795 — 7 pijarzy: Urner, Dąbrowski i Konkow-ski, w r. 1799—1801, u Cieciszowskich w Okrzei, Moroz, również pijar. Chłopiec wszystko brał na rozum: zmysł krytyczny, radykalizm w myśleniu znamionują już lata pacholęce L-a. W r. 1801 oddał go ojciec do konwiktu pijarskie-go znajdującego się wówczas w rozproszeniu i upadku. L. ucząc się dla siebie, nie dla nauczycieli, wytykając sobie już własne cele, idąc własną drogą, był—jak sam mówi —„we wszystkich studyach mierny, ale wymierny“, tylko w tern, co sam przedsięwziął, gorący i niestrudzony. Już w r. 1803 zabrał się do napisania historyi XVIII w. W konwicie przeczytał Naruszewicza, porobił wyciągi i wypisy, któremi uzupełmił słynne tablice anglika BJair’a, poznane w wydaniu francuskiem; w konwikcie też przełożył już sobie do badań zamierzonych nad wschodem klasycznym gramatykę hebrajsko-chaldejską Leusdena. W lecie 1804 pojechał do Wilna; wolał stolicę Litwy niż Prus, lękając się w Królewcu zniemczenia. W odrodzonej poraź wtóry Akademii Wileńskiej „szukał głównie historyi, a ta mu wnet znikła“; wykładał ją Tomasz Hussarzewski, ale tylko przez rok; gdy dla wieku się usunął, L. został sam, z własnym tylko rozumem i pracowitością, i te go nie zawiodły. Idąc za radą emeryta (f 1807) dla własnej oryentacyi ujął zadania historyi w surową jeszcze pracę, która w r. 1814 rozrosła się w „Historykę“. Najwięcej do wzmocnienia w nim naukowości przyczynił się Groddeck (ob.). Zjednał sobie jego opiekę i pomoc zapisaniem się na grekę, której wówczas dwu tylko studentów w całym uniwersytecie słuchało. Od niego dowiedział się o Schlózerze i jego „Nestorze“, przez niego poznawał bieżące wytwórstwm dzie-jopisarskie Niemców. Jako sekretarz założonego w końcu r. 1805 „Towarzystwa doskonalącej się młodzieży (Filomatyczne)“ głównie je sam pracami historycznemi zasilał. Coraz głębiej w przeszłość sięgające książki, bez wytchnienia odczytywane, dostarczały mu tworzywa do tych wypracowali szkolnych, powołanie dziejopisarskie stwierdzających a miłością kraju rodzinnego, jego przeszłości, jego narodowego jestestwa przejętych (O potrzebie odżywiania wielkości ojczystej w dziejopisarstwie). Jednym z tematów tych prac młodzieńczych była konieczność wydania krytycznego kronik, zwłaszcza „Galla“ i Kadłubka, innym znowu—potrzeba badania początków Słowian. Od tych poważnych zamierzeń odskakują dążności, mniemania i sądy bądź urojone bądź błędne, dające się wyrozumieć nadzwyczaj żywym temperamentem umysłowości i wielkim natłokiem wchłanianych faktów. Nie miał wówczas jeszcze L. swoistej dziedziny badań: przyciągały go dzieje polskie, ale nęciła też i północ skandynawska (,,Edda<() i wschód azyatycki,ra z historyą współzawodniczyła geografia, odczuwana w postaci historycznej jako składowa część samej historyi. Rękopisy Biblioteki Jagiellońskiej, złożone przez Prota, dają szacowne ślady ówczesnej wszechstronnej, bezwiednie rozstrzeli-wającej się energii młodzieńca. Na tę epokę przypadają prace starożytnicze nad geografią Homera, nad chronologią Biblii, nad Medami, Sarmatami i początkami Słowian; w tym czasie powstała ostro przeciwko zaborczości i przewrotności Niemców wschodnich stylizowana Historyą Prus (Kalendarzyk wileński na r. 1807), powstała polemika z Bohuszem o Herulów, podawanych Litwinom za przodków, powstał i zamiar poprawienia i dopełnienia Teodora Wagi, powzięty w odpowiedzi na propozycyę Zawadzkiego, aby mu L. napisał „Dzieje Ojczyste*, a urzeczywistniony w kilka lat później. W r. 1808, wyraźnie już zindywidualizowany jako badacz, ńa potrzeby badań swoich zaczął się zaprawiać do rytownictwa, które stało się z czasem tak wybitnem polem jego działalności pomocniczej dla historyi. Worawszy się już całą siłą w przeszłość, z trwogą myślał o „bakałarce studukatowej gdzieś w głębokiej Litwie“ —bo jako stypendysta, kandydat do stanu nauczycielskiego, musiał lata swoje odsłużyć. Wiedząc o tern, Czacki, gdy już w r. 1806 doszedł go rozgłos najzdolniejszego ucznia w uniwersytecie, zaproponował mu zaraz doskonalenie się na profesora historyi w Krzemieńcu: chciał go wziąć pod swój ster. Przeciwności odwlokły zamiar do r. 1809. W styczniu zjechał L. do Aten polskich dla objęcia, jeśli nie historyi, to przynajmniej numizmatyki. Katedrę historyi zajmował już Mirowski (ob. Kołłątaja „Listy w przedmiotach naukowych*). Czacki ostygł był już dla profesury lelewelow-skiej, nie cofał jednakże pomocy naukowej i przyobiecanego steru; ale teraz już L. pod ster iść nie myślał, chciał już sam sobą sterować. Skończyło się na wykładzie numizmatyki i dozorze gabinetu. Młody naukowiec miał dużo czasu na pracę swobodną, „a nie chcąc bąków zbijać“, „ciągle pisał nowe dzieła“. W lecie 1808 r. pojechał do brata babki macierzystej b-pa Kacpra Cieciszowskiego w Łucku i tam z książkami poryckiemi, z wypisami do geografii starożytnej prowadził dalsze studya, ogarniające już teraz i prawodawstwo polskie. „W odpoczynku“ napisał komentarz nad „Mateuszem herbu ftak] Cholewa“ (wydr. 1811). Gdy pod koniec r. 1809 wrócił do Krzemieńca, ściągano go już nad Wilię, ale on „wolałby już tutaj zozostać niż do Wilna jechać“ — i pozostał nad Ikwą. W r. 1810 zaczął nareszcie wykładać geografię starożytną, po no-wem jednak ulotnieniu się katedry historycznej, zniechęcony, nazawsze Krzemieniec porzu. cił. Ojciec wyrobił mu był jakąś posadę u ministra spraw wewnętrznych Łuszczewskiego; syn myślał o nauczycielstwie zastał biurowość: uczuł na sobie pęta, ale daru ojcowskiego nie odrzucił. Pocieszał się, wynagradzał sobie stratę przeglądaniem ksiąg pozwożonych podówczas z klasztorów, wczytywaniem się w wybrane, pracą w metryce koronnej—zdobywaniem coraz rozleglejszej i głębszej wiedzy ojczystej. Przy szybkiej oryentacyi i łatwości pióra w ciągu trzech miesięcy napisał „Histo-ryę Polski do końca panowania Batorego“, dużą książkę o 677 stron. (wyd. dopiero pośmiertne w T. VIII Żup.). W Tow. Prz. Nauk, do którego jeszcze nie należał, odczytano jego studyum o „Merkantylnej polityce Kartagów“. W r. 1814 ze studyów od r. 1807 wytworzyły się „Pomniejsze pisma geograficzno-polityczne“, otwarły mu podwoje Towarzystwa, jako członkowi przybranemu, i, co ważniejsza, w Wilnie pobudziły Jana Śniadeckiego, ówczesnego rektora, do zaofiarowania autorowi zastępstwa na katedrze historyi. L. propozycyę przyjął. - II. Czasy w il eń sicie i bibliotekarstwo w Warszawie (1815 — 1824). W kwietniu objął obowiązki; pierwszy wykład miał d. 8 maja wobec całego ciała uniwersyteckiego; odczytał dawniej jeszcze napisaną rozprawę „O ła-twein i pożytecznem nauczaniu historyi“; sprawił dobre wrażenie. Wykładał 4 razy tygodn. historyę powszechną. Słuchaczów przybywało. Z początku nowego roku szkolnego, 20 września, miał ich już „huk'¹—70, w tem studentów zapisanych 51; głównie zajmował ich starożytnością. Słuchali z zajęciem: w listopadzie doliczył się już 80, samych studentów. W końcu 1816 r. Wincenty Bandtke chciał go ściągnąć do Warszawy. Zamiar uśmiechnął się L-i: lepszą od tymczasowości wileńskiej była katedra w Warszawie, stała, i to jeszcze u-myślnie dziejom Polski poświęcona, której potrzebę wskazywał Bandtkiemu. Ślimaczyła się ta sprawa do marca 1818 r., kiedy historyk zaczynał się już spodziewać etatowej profesury nadzwyczajnej w samem Wilnie. Wtedy dopiero, gdy ta nadzieja zawiodła, przystał na posadę w Warszawie; ale jedną katedrę objął był już Bentkowski, drugiej wcale nie u-tworzono: L-i dostało się bibliotekarstwo i bibliografia. Działalność w Warszawie była tylko wyłomem w epoce wileńskiej, bardzo płodnej, w pierwszym okresie zaznaczonej zabiegami redakcyjnemi, żywem współpracowni-ctwem w „Tygodniku Wileńskim“ (którego pomysł dał sam historyk drukarzowi Żółkiewskiemu), wreszcie trudami wydawcy naukowego. W „Tygodniku“ wydrukował L. wiele prac, które weszły później do „Polski Wieków Średnich“, do „Historyki“ rozszerzonej, wiele recenzyi i krytyk; polemizował nawet wolnomyślnie z duchowieństwem, z Akademią połocką, popierał zdaleka „Świstka“ Potockiego, puszczał się na kwesty e literackie i gramatyczne, stając rezolutnie

w obronie joty przeciwko y psi 1 o no w i- a ło zdanie, że żadnego zakątka dziejów Europy urzędowym wynikiem całej tej ruchliwości było wzbronienie druku trzech jego ,,Listów do Re-dakcyi“. Z prac naukowych do pomienionego okresu należą jeszcze: „Badania starożytności we względzie geografii“, „Dzieje starożytne“ (zaofiarowane „Ziomkom Litwinom“ przez ,,Mazura“, dopiski i poprawki do Wagi). Bibliotekarstwo w Warszawie (od jesieni 1818) umożliwiło L-i

dokonanie znakomitego dzieła „Bibliograficznych ksiąg dwoje“, uzupełnionego później „Dziejami powszechnemi bibliotek“. Na wykładanie bibliografii nie wysilał się ani sam profesor, ani uczniowie, ani też wreszcie i zwierzchność. W r. 1820 zgodne przedstawienia dwu wydziałów; prawnego i literackiego obdarzyły L-a adjunkturą historyi powszechnej. Zaczął tedy wykładać dzieje XVI i XVII w., mając głównie przed sobą Polskę; ale młodzież, zrazu dość chętDa, później słuchać go nie chciała i dopiero wykład konsty-tucyi ożywił audytoryum. Wtedy-to (1821) powstała „Historyczna parallela Hiszpanii z Polską“. Rozgłos pobudził uniwersytet wileński do odzyskania L-a; chciał go zatrzymać warszawski pełną profesurą, ale nadaremnie: młody profesor pojechał po raz trzeci w życiu do Wilna. Podczas pobytu w Warszawie wydał u-zupełnienie Wagi „Panowaniem Poniatowskiego“, „Ostatnie lata panowania Zygmunta Starego“, rozbiory i o „Andrzeju Ciołku“ w „Pamiętniku“ Bentkowskiego, „Dzieje starożytne Indyi“; napisał rozprawę o Słowianach, objaśnienia do „Kadłubka“ Ossolińskiego, w przekł. niem. Lindego. Za Indye dostał doktorat honorowy od uniwersytetu krakowskiego, a za całą działalność warszawską Tow. Prz. N. posunęło go na godność członka czynnego (1821). Do Wilna otwarł sobie ponownie wstęp dawniejszą „Historyką“, uzupełnioną „Naukami dającemi poznawać źródła historyczne“; zjawił się nad Wilią w środku grudnia 1821 r.; w samo Boże Narodzenie (n. s.) złożył przysięgę profesorską (manus stipulata). Przed pierwotnym terminem pierwszej prelekcyi (19 stycznia) powitał go w uniesieniu, jakby w rozgorzeniu rozumu, Mickiewicz pięknym swym listem-, całe prawie umysłowo żyjące Wilno wtłoczyć się usiłowało do auli; wykład odbyć się nie mógł i odłożony został do poniedziałku 21 stycznia. Wśród tłoku i ścisku L. zabrał głos, przemówił mądrze o powołaniu i nauczyciela i ucznia i o wzajemnym ich stosunku. Pamiętne i jeszcze dziś dla narodu naszego ważne, ważkie i ciężkie są słowa: „Losy krajów i narodów nie od samej tylko ich dzielności i błędów zależą, ale od ruchu powszechnego i zmian kultury. Kto wzgardzi tą ogólną rodu ludzkiego działalnością, [tenj dzieje własnego narodu niewiernie odda, a przodków swoich raz próżnem uwielbieniem obarczy, inny raz mimowolnie ich skrzywdzi“. Głębokie by-

nie można traktować bez znajomości dziejów powszechnych. Polaków-Litwinów zachęcił profesor do studyowania dziejów litewskich. Gdy z katedry schodził, podziękował mu ogólny en-tuzyazm. Na następnych prelekcyach bywało jeszcze po 400 słuchaczy, do egzaminu całorocznego stanęło 130 studentów. „Ocaleniem Polski za Łokietka“ zamknął L. pierwszy swój rok akademicki (29 czerw.), oddany Gre-cyi i wiekowi XVI z XVII; w drugim przeszedł do Rzymu i Wieków Średnich, słuchaczy miał 300    (200 studentów). Tego roku podjął się

w ostateczności ceuzorstwa, odrzuconego w pierwszym, a krok ten później, w pocz. Powstania Listopadowego, ściągnie nań oszczercze oskarżenie (Kiciński Br. w „Kur. Polskim“ nr. 405). Na trzeci rok przypadł Wschód klasyczny: Azya Mniejsza, Syrya, Mezopotamia, Egipt, a z wieków nowożytnych—XVIII. Z wiedzy posiłkowej dla historyi wykładał statystykę, istotę jej doskonale pojmując, ale zgarniając w nią i prawo konstytucyjne; z nauk pomocniczych nauczał numizmatyki, heraldyki i dyplomatyki. Prócz właściwej historyki podawał jeszcze wiadomości z historyografii u-biegłej. Wszystko to zajmowało mu 8 godzin tygodniowo. Już początek trzeciego roku (1823—4) nie wróżył spokojnego ciągu wykładów. Promienie z procesu Łukasińskiego w Warszawie przeniknęły na Litwę, w samem Wilnie, w szkołach prowincyonalnych, w uniwersytecie od maja już wrzało prześladowanie. Chmurzyła się przyszłość, nawet najbliższe jutro. L. poznał cierpienie. W liście do ojca wydzierają mu się słowa: „Szczęśliwi, co umierają“. Pamięć wypadków, których był świadkiem, a miał stać się wkrótce ofiarą, utrwalił „Nowosilcowem w Wilnie“. Zaledwie wrócił z wakacyi, spędzonych w Łucku, we wrześniu odczytano mu ukaz z d. 14 sierpnia (v. s.). Dowiedział się z niego, że młodzież uprawia „nierozsądną narodowość polską“, że on sam wraz z trzema innymi wywiera wpływ szkodliwy i że właśnie dla przecięcia tego wpływu zostaje „oddalonym od obowiązków“. W Wilnie przebywał jeszcze 5 tygodni dla dokończenia korekty „Ksiąg ustaw polskich i mazowieckich“, wydawanych przy pomocy naukowej Daniłowicza. Prócz tej pracy przykładał się jeszcze do „Ksiąg bibliograficznych“, napisał dla zbioru rossyjskiego „Sewjernyj Ar-chiw“ recenzyę z historyi Karamzjina, a w o-statniej już chwili dorwał się do akt Komisyi Edukacyjnej, aby wyciągami z nich wzbogacić „Księgę bibliograficzną“ drugą. — 111. Prace w W ar s z aw ie 18 24—1 83 0 r. Oderwany od nauczycielstwa miał więcej czasu na pracę naukową, która też przyniosła i piśmiennictwu historycznemu i życiu naukowemu plon obfity. Rozpościera ją teraz na archeologię, numizmatykę, dyplomatykę, prawodawstwo poi-

skie i litewskie, na pierwotne dzieje Rusi za Waregów, na położenie włościan za Rzplitej; o-pracowuje bibliografię i bibliotekarstwo, dobiera się znowu do starych podań skandynawskich (nowa „Edda“), samodzielnie wgląda w „Początkowe prawodawstwo polskie, cywilne i kryminalne“ („Roczn. Tow. Przyj. N.“ T. T.

Ujmuje się za klasycyzmem; „lepiej Sobieskiemu na Polach Elizejskich niż wśród Walkiryi“. Mochnacki mu nie odpowiedział. Każde pismo poważniejsze ubiegało się o pióro L-a; nie odmówił pracy swej ani „Gaz. Warsz.“ („O włościanach“, r. 1830 nr. 101), ani nawet „Motylowi“. Przy tern wszystkiem nie zapominał o krytyce; najwybitniejszą jest na Kownackiego „Prokosza“. Rozegrzawszy się już raz do pisania, staje się popularyzatorem: wydaje „Dzieje Polski potocznym sposobem opowiedziane“ (1829; późniejsze przedruki: „Dz. ?., Kt. stryj synowcom opowiedział“, przeznaczone rzeczy-

XIX i XX; ,,Polska W. Średn.“ T. III), zapędza się do wydania Statutu Litewskiego 1-ej red. (Gasztolda); dla porównania sięga w prawo rzymskie—w znanym sporze, wszczętym przez Czackiego („Dziennik Warsz.“; „Themis polska“ 1829). Teraz dopiero na większą skalę zużytkował swe uzdolnienie rytownicze j wiście dla synów Prota). Nie odsuwa się i od

ft

»st*

di«;

Fig. 15. Lelewel Joachim.

(„Wiadomość o starych pieniądzach w Trze-buniu“, 7 tablic; „Atlas do historyi i geografii starożytnej“ Warsz. 1828, 12 map do Atlasu Reginy Korzeniowskiej). W ciszy swej izdebki w kamieniczce ojcowskiej nr. 540 przy ul. Długiej (dochowała się jeszcze) wsłuchuje się nawet w tony literatury, wpatruje w jej ruchy. Wyzywa na rękę Mochnackiego („Bibl. polska“ 1825) o „ducha i źródła poezyi w Polsce“ przeczy „aby mytologia skandynawska w czem-kolwiek poezyi (polskiej) przydatną być mogła“.

życia czynnego, mocno politycznego, bo spiskowego: wciągnięty przez Plichtę do t. zw. Tow. Patryotycznego, staje d. 10 marca przed antikonstytucyjną komisyą administracyjną do spraw sądowych, prezydowaną przez Stanisława Zamoyskiego, i zeznaje, że „dążeniem ich wspólnetn było to, aby w częściach Polski pod obcem panowaniem był utrzymany tensam duch co w Królestwie, aby wszystkie z czasem do Królestwa przyłączouemi być mogły“. Było to stanowisko samego sądu sejmowego w wy-

roku i usprawiedliwieniu się z niego. Niepo-ciągnięty przez prokuratora przed sąd, za przykładem brata Prota, posła w r. 1825, zaczął już w r. 1827 zabiegać o mandat z powiatu żelechowskiego, gdzie leżała Okrzeja Cieciszow-skich; otrzymał go w roku następnym. Kiedy podczas koronacyi (1829 maj), myśląc o złożeniu sejmu koronacyjuego, zbierano podpisy na adresie o zniesienie Artykułu Dodatkowego, nie odmówił swojego i L. O spisku koronacyjnym (Czartoryski w życior. Niemcewicza;

nego, które więcej krzyczało niż działało, zadość czyni obowiązkowi męża politycznego. Przez cały prawie czas powstania był jakby zawieszony w powietrzu między rządem do walki o życie niezdolnym a klubem na rząd krzyczącym, ale w istocie nic więcej nad krzyk niedającym. Cały jego rozumny, szczery, gorący idealizm nie zdołał urzeczywistnić się we wpływie na polityczny kierunek wojny narodowej. Po wejściu do Rady d. 2 grudnia w Wierzbnie wraz z Ostrowskim stanowił śmiel

szą połowę deputacyi. W. księciu powiedział, że to, na co patrzy, to nie bunt, ale powstanie narodowe, i radził mu kraj opuścić. W wytworzeniu Rządu Tymczasowego (noc z 3 na 4 grud.) okazał pewną inicyatywę, ale jej nie wsparł dalszą energią, przeciwko dyktaturze nie wystąpił, podczas przesilenia d. 17 —19 grud. zachował się obojętnie, w sejmie głosował z większością, usprawiedliwiając się tem, że ,,dziś niewolno otwarcie zdania wyjawić’* — jakgdyby ulegał Ostrowskiemu. Po przesileniu otrzymał urząd zastępcy ministra oświecenia publ. Zabrał się do podniesienia uniwersytetu jako osoby zbiorowej przez rządy dawne przytłoczonej. Za jego ministrowania wszechnica zyskała własnego rektora, miała sobie ułożyć nowy statut, miała się wzbogacić uowemi katedrami. Wypadki jednak wojenne nie sprzyjały przekształceniom szkolnym, jak i reorga-nizacyi samej komisyi nad szkołami postawionej, reorganizacyi również przez L-a podjętej. Szarpała go przytem zawiść, oszczerstwo i głupota ludzka. Z zajęć i kolei praktycznych po ustaleuiu dyktatury wymienić potrzeba: współpracownictwo w manifeście powstania, przeznaczonym dla Europy (data urzęd. 20 grud. 1830, rzeczywista 5 stycz. 1831 r.); uwięzienie na rozkaz Chło-pickiego za wrzekome zamysły Tow. Patryo-tycznego w d. 11 stycz.; wydanie słabego hasła „Na Litwę ! mowę w d. 25 t. m., popierającą wniosek detronizacyi, bez wrzekomej wszakże fikcyi (u Mochnackiego) króla konstytucyjnego walczącego z absolutnym, a za to z propozycyą odezwy do Rossyan i manifestu do narodu; wreszcie wejście do Rządu Narodowego—z ostatnim głosem, co dotkliwie obniżało jego powagę i udaremniało przekonania i pomysły jako czynniki woli zbiorowej rządu. Skrępowana energia, i tak już niewielka, w pętach upośledzenia formalnego do reszty zmalała. L. z członka rządu stawał się coraz bardziej „cichym widzem, albo martwym świadkiem powolnych prac wykonawczych“ („Kur. polski“ 1831 nr. 531), a u kollegów w rządzie wysługiwał sobie tylko coraz większą niechęć, nawet nienawiść (Czartoryski, Barzykowski): oni uważali go za rewolucyonistę, socyalistę, demagoga, istotny zaś radykalizm polityczny

„Kordyan“) nic nie wiedział, nawet po rozchwianiu się zamysłu. Na sejmie 1830 r. przewodniczył w komisyi do praw organicznych i administracyjnych. Głosem swoim w Izbie przyczynił się do odrzucenia projektu prawa o małżeństwie (24 cz.). Dla ulżenia ciężkiego losu myśli publicznej, którą przecież konstytu-cya brała wyraźnie w opiekę, chciał cenzurę zastąpić „komisyą rozpoznawczą*, już po swo-bodnem wydrukowaniu dzieła rozstrzygającą o odpowiedzialności sądowej. Byi ten pomysł podobnym do obecnej rzeczywistości w Rossyi.

IV. L. w Powstaniu List op a doive m.

D. 21 listop. 1830 r. Ksawery Bronikowski (ob.) przyprowadził do biblioteki T. Prz.

Nauk, pod zarządem L-a, dwu ludzi z tryum-wiratu kierującego spiskiem wojskowym: Wysockiego i Zaliwskiego. Ci zawiadomili pa-tryotę o związku i blizkim już wybuchu. Wysocki zapytał o zdanie; otrzymał odpowiedź:

„Naród Polski podziela uczucia wojska; tym-samym duchem co wy tchną wszyscy dobrzy Polacy. Nie wątpię o pomyślnym skutku waszych usiłowali, jeżeli całe wojsko macie za sobą. Trzydzieści tysięcy zbrojnych ludzi, mających jednę chęć, jedno życzenie, naród cały pociągnie za sobą (Sprawozdanie Wysockiego z pierwszych dni grudnia)“. Spazierowskie jeszcze podanie o „schowaniu się w cień“, jakoby doradzanem przez L-a, ma wartość urojenia. Jeżeli był błąd w udzielonej radzie, to chyba błąd przemilczenia o konieczności należytego steru. Większe były błędy w postępowaniu po wybuchu i w czynach bądź opacznych, bądź zaniedbanych. W roli politycznej L-a r. 1830—1 jest więcej popędów bezwiednych niż jasnej oryentacyi i celowej woli.

Wysokiemu stanowisku w opinii całej myślącej i czującej publicznie warstwy narodu—nie odpowiedziała moc i siła indywidualności. Wejście do Rady Administracyjnej było najpierwszym błędem. Człowiek z taką powagą jak on i jemu podobni —wszyscy mieli jedno tylko powołanie: wytworzyć sztab armii politycznej, jednego wielkiego stronnictwa wojny ogólnie-na-rodowej, wyposażonego w rozpęd pierwotnego porywu. Jak z samej istoty swojej zaczepnem było sprzysiężenie, tak też odrazu zaczepnem powinno było stać się zwycięzkie—w cudowny ' miał go za zachowawcę, uległego wsteczni-prawie sposób—powstanie. Nie rozumiał tego - ctwu, i wzywał go już, po klęsce ostrołęckiej, do L. i mniemał, że wejściem do Tow. Patryotycz- < ustąpienia z rządu. Spóźnione już było wpro-

wadzenie posłów litewskich i ruskich (maj 1831), gorąco przez niego popierane. W jego „socyalizmie agrarnym“, za który go głównie nienawidzono, przebijała się tylko zdrowa, ale nienależycie poparta myśl zachęcenia i przykucia ludu do walki poprawą jego bytu ekonomicznego i społecznego („Nowa Polska“ nr. 73); tego jednak nie widzieli, widzieć nie chcieli ani jedni, ani drudzy. Słabnąca coraz bardziej energia objawiła się jeszcze w misyi bolimowskiej (10 —11 sierp.). Zakończenie o-strego starcia się z Czartoryskim na posiedzeniu rządu (4 t. m.) wykazało pewną etyczną powściągliwość, ale nie stwierdziło odwagi do śmiałego czynu, i zamiast programatu politycznego—choćby już wówczas spóźnionego—pozostawiło w historyi tylko słowa nierozwagi. Zachowanie się w d. 15 sierp., kiedy tłum wtargnął do sali rządowej mogło tylko utrwalić mniemanie, że L. działa w zmowie z Krępowie-ckim i Puławskim—podejrzenie czcze, gdyż dzie-jopis-polityk wcale zamiarów przewrotu nie podzielał, do Komitetu Ocalenia Publicznego należeć nie chciał, propozycye Krukowieckie-go wręcz odrzucał. Po szturmie do Warszawy, po złożeniu nowej dyktatury przez samego dyktatora, zawiązującego układy z Paskiewiczem, L. chciał zalimitować sejm; a gdy tę propozy-cyę odrzucono, poszedł wraz z rządem, sejmem i armią na wygnanie. D. 29 paźdz. stanął w Paryżu. Przez cały czas powstania praca nad dziejami spoczywała nietknięta; wyszły tylko: „Panowanie St. Augusta“ większe, ,,Nowosil-cow w Wilnie“, „Porównanie trzech konstytu-cyi“; z rękopisów przybyły jedynie zapiski z pierwszych dni powstania, w części użyczone Mochnackiemu, w części posłane Podcza-szyńskiemu do Paryża. — V. Tulactwo i śmier ć. Przybywał do Francyi jako zdecydowany już nietylko^epublikanin, ale demokrata, przez równość skierowany ku socyalizmowi; wszystkie jednak te skłonności, prądy umysłowe, zasady, jakie w nim wrzeć mogły, ogarniało wyższe nad nie uczucie, przejmujące duszę do głębi: miłość ojczyzny. Rwał się do wyzwolenia jej spełzłym, prawda, w powstaniu, ale dającym się przecież ponowić czynem, na teraz już zze-wnątrz. Dopiero w wędrówce tułaczej wyodrębnił swą indywidualność polityczną od środowiska, w któiem był ugrzązł i odrętwiał podczas powstania; dopiero teraz spojrzał o-kiem krytycznem w tak pałającą jeszcze przeszłość. Odrazu też zajmie stanowisko odporne przeciw wszystkiemu, co na emigracyi chciało wznowić doktrynę i ambicyę jakiejś królewsko-ści— bez króla. Odrazu też ną obcym gruncie w nieprzyjaznych warunkach, gdy cisza grobowa ogarniała kraj, gdy w ludzi wstępowała trwoga, tęsknota i straszniejsze nad nie poczucie bierności, niemocy i fatalizmu, pomyśli o tern, na co się w warunkach możliwości nie odważył w kraju: zabierze się do skupienia żywiołów demokratycznych wychodźtwa. Już d. 8 grudnia stanął w koło niego ,,Ogół“, kierowany przez Komitet Narodowy, któremu sam przewodniczył („Taran“). Wszedł do Towarzystwa Litewskiego; nie przystał do zjednoczenia Dwernickiego, stronił wytrwale od Towarzystwa Demokratycznego. W r. 1834 wstąpił do Młodej Polski, która znowu wprowadziła go do rewolucyjnej Europy, i z tą już nie zerwał aż do Wojny Krymskiej; trzeba wszakże pamiętać o liście do Bakunina, o zastrzeżeniach z r. 1847 wobec socyalizinu Marxa i Engelsa: dla nich był on celem, dla L-a tylko środkiem. Podobno podpisał Manifest Komunistyczny, ale dowodu na to nie złożono. Taksamo gdy nam mówią o wrogiem usposobieniu względem szlachty, nie zapominajmy o haśle w Wiecu królowych polskich: „Niech szlachta łączy się z ludem“ (1843). Gdy się znalazł na tułactwie, jedyną bronią wygnańca było słowo: broni tej więc używał, redagując memoryały i adresy do parlamentów, protesty wobec tronów, odezwy do kraju w duchu jaknajwiększej jedności narodowej. Przeciwko pamiętnej mocyi Fergussona w ang. Izbie Gmin (1832) zebrał z całej Fran-cyi protestacyę; był też przeciwnikiem legionu, wyprawy portugalskiej Bema, formacyi algierskich; w sejmie wszakże 1833 r. uczestniczył dla stwierdzenia ciągłości władzy narodowej. W kraju oportunista raczej niż ideowiec, na obczyźnie staje się radykalistą w środkach i zasadach, a to usposobienie z laty wzmagać się jeszcze będzie. Wyobraźnia i uczucie rwały się do jakiejś Nowej Hieruzalem, w którejby nie-pokolana myśl o ojczyźnie, a nie o sobie, dając czystość duchom, wyposażyła je w siłę prawą do czynu dla niej. Chcąc poznać duchowe wnętrze ówczesnego L-a, człowieka i Polaka, trzeba koniecznie wprzód odtworzyć sobie gorącą, a mocną psychikę żałości i nadziei, którą w Polaku owej doby utrzymywało jasno świecące słońce wiary w jakiś boski świata porządek. Nigdy tak wyraźne jak po zmarnowaniu Powstania Listopadowego dzieje Polski porozbiorowej nie były dziejami duszy cierpiącej i zarazem kołacącej do jakiejś tajemniczej potęgi dobra nad ziemią. Indywidualności wybitne stawały się typowemi, ale we wszystkich życia historycznego, choćby w bezimienności, spragnionych panował jeden wspólny nastrój—na walkę i mękę. Prawo takiego czucia spełniło się i w L-u, na podniosłym, wysokim stopniu. Jego mowy listopadowe, jego Wiece Matek boskich, listy, przedmowy, „U-wagi“—całe jogo piśmiennictwo polityczne na emigracyi —w czuciu takiem miało swe ognisko.—Pobyt we Francyi trwTał niecałe dwa lata. Gdy owa działalność agitacyjna w Komitecie nie podobała się policyi francuskiej, w zimie 1832—3 r. musiał się schronić do Lafa-yette’a, do Lagrange, a w marcu był już wypędzony do Tours. Wreszcie skazany na zu-

w czerwcu w Trze-

1824

pełne wygnanie z Francyi dnia 15 września 1833 r. znalazł się w Arras na pograniczu Belgii. Belgowie przyjęli go życzliwie. Zamieszkał w Brukselli przy ul. du Chêne 26, w pobliżu ratusza. Tu przemieszkał lat 20.

Ubrał się w bluzę robotniczą, bo miał być przecież robotnikiem ciężko nażycie pracującym. Szlachetna duma nakazała mu odrzucać wszelką pomoc zarówno od obcych jak od swoich: chciał żyć z owoców własnej pracy. Nie mogła już ona na wygnaniu być taką jak w kraju. Pozbawiony swych zapisek, wyciągów i odpisów, oderwany od archiwów i rękopisów krajowych nie mógł już pracować jako badacz przeszłości polskiej; kształtował tylko wiedzę dawniej już nabytą w nowe formy. Najwybitniejszą z takich prac są „Uwagi“. Środki do życia znajdował w wydaniach nowych i w przekładach rzeczy dawniejszych; ale głównem źródłem u-trzymania, w pierwszych zwłaszcza latach, była numizmatyka (ob. niżej), a po 10-u leciech i geografia ze stanowiska historyi. W obu dokonał trudu znakomitego, w obu zostawił po sobie uietylko dzieła wiedzy rzetelnej, ale i wprawnego, naukę wspomagającego rylca (ob.

Bibliografię). Nauka odpłacała mu się nędzą: etat roczny sam sobie ograniczył do 700 fr., a rzadko kiedy wydawał na siebie więcej niż 1000 fr. Przy ustawicznej pracy odżywianie się niewystarczające, nieprawidłowe, podkopywało organizm. Już w r. 1853 poważnie zachorował. Wiek i niewygody z biegiem czasu pogłębiały złe. Trochę polepszyła się dola, gdy Żupański podjął wydawnictwo zbiorowe, które choćby w części tylko wróciło uczonego dziejom ojczystym. Twórczość, o ile ją historyk mieć może i powinien, już go była odbiegła. W uzupełnieniach prac dawniejszych z pierwszego okresu wileńskiego, i działalności w Warszawie od r. 1824 przyswajał sobie pomysły Bielowskiego („Wstęp krytyczny“), nie wypróbowawszy ich rdzenną krytyką historyczną.

Samo wydawnictwo zwaliło na niego ciężar nadmierny. Od pracy i ubóstwa coraz bardziej nędzniał fizycznie. W początku maja 1861 r. był już w stanie okropnym. Pośpieszył Gałę-zowski z Paryża, aby go zabrać do siebie; ale uparty starzec wziąć się nie dał, i dopiero w trzy tygodnie później okazał się powolnym—w połowie już trup. Zmarł w domu zdrowia w Paryżu d. 29 maja 1861 r.; pochowany na Montmartre. Nad grobem miał mowę Wołowski w imieniu Instytutu Francuskiego, przemówił robotnik francuski w sabotach Chabaud, zabrał głos i rabin portugalski. Na domu w Brukselli rodacy położyli w pięknej łacinie napis pamiątkowy. — Biblioqratia. Ob, „Sto lat myśli polskiej“ T. IV str. 29—41, oraz D o p e ł n i e n i a w T. V. Tam również i życiorys (str. 3—29), według którego opracowano niniejszy artykuł.

Lelewel jako numizmatyk i sztycharz. Bezsprzecznie Lelewelowi należy się miano twórcy numizmatyki polskiej; wprawdzie wpierw mamy poważną pracę Czackiego w dziele „O litewskich i polskich prawach“; praca ta arcy ważna, jako oparta na źródłach archiwalnych, lecz nie odtwarza systemu. Lelewel pierwszy wskazał w numizmatyce sposoby badania, segregowania monet, ważność badań nad wykopaliskami,—słowem utworzył system dla nauki. Opis wykopaliska trzebuńskiego (,,Objaśnienie starych pieniędzy w roku buniu blizko Płocka wykopanych“ 238 str., 8-o min., Warsz. 1826 [przedtem w ,,Dzień. Warsz.“ 1825—6]; 7 tabl.j, służyć będzie zawsze za wzór jak należy wykopaliska średniowieczne badać i segregować; w opisie tym wprawdzie znajdujemy mylną segregacyę monet polskich, lecz winić w tern Lelewela nie można: przecież to jest pierwsze wykopalisko monet polskich średniowiecznych zbadane i opracowane naukowo, wiadomo zaś, że tylko większa ilość wykopalisk z jednej i tej samej epoki daje dopiero pewnik w segregowaniu monet. Bądź co bądź system pozostał niewzruszony i praca ta stanowi dla Lelewela najpiękniejszy pomnik jego działalności na niwie numizmatyki polskiej. Następna jego praca większych rozmiarów „Numismatique du moyen-âge“ obejmuje numizmatykę średniowieczną omal że nie wszechświatową, dział zaś polski zajmuje okres do wy-gaśnienia dynastyi Piastów, t. j. do r. 1386. I w tein opracowaniu segregacya również jest błędną, lecz i tutaj widzimy przez Lelewela stworzony system traktowania przedmiotu, który po dzień dzisiejszy pozostał niewzruszonym i zawsze służyć będzie za podstawę dla wszystkich poważniejszych badaczów. Słusznie więc w Lelewelu musimy uznać twórcę, iż tak się wyrazimy, ojca numizmatyki polskiej; lecz nie-tylko polskiej, dla której, zdała od kraju, stworzył tylko system: jest on w rzeczywistości ojcem numizmatyki średniowiecznej omal że nie całego Zachodu: mając pod ręką nagromadzone zbiory monet francuskich, niemieckich, anglo-saskich i innych, uporządkował je, roz-segregował, wskazał naszej monecie należne jej miejsce: słowem, stworzył całość numizmatyki średniowiecznej Zachodu, a prace jego z tego działu służą i po dzień dzisiejszy jako podręczniki dla zbieracza. To też zasługi naszego rodaka znalazły prawdziwą wdzięczność; uznanie uczonych Zachodu odzwierciedla się w wybiciu całej seryi medali na cześć Lelewela: 1) Wybity staraniem Towarzystwa numizmatycznego belgijskiego około r. 1847, jako dowód uznania zasług oddanych nauce z napisem: LES NUMISMATES (A LEUR) ILLUSTRE MAITRE (J. LELEWEL NE A VARSOVIE EN 1786. Stemple do tego medalu wykonał medalier I brukselski Veyrat (E. Czapski „Catalogue de

la collection de médaillés et monnaies“ T. II «Ni 3931).    2) Wybity w r. 1858 z okazyi 25-

letniej rocznicy przybycia Lelewela do Belgii, z napisem: AMOR BELGARUM /EXULIS/ SOLA-TIUM 1833 —1858. Stemple wykonał grawer brukselski Wurden. Wybito takich medali 6 w złocie, 25 w srebrze i 100 w miedzi; następnie stemple zniszczono (E. Czapski T. II «Ni 3 933).    3) Wybity w r. 1858 z tegosa-

mego powodu co i poprzedni, z napisem: LA POLOGNE A L’UNE DE SES GLOIRES. Piękny medal roboty medaliera brukselskiego Harta (E. Czapski T. II «Ni 3 932).    4) Na śmierć

Lelewela, wykonany przez Wurdena z napisem: NATUS VARSOVIAE 1786—ET PARISIIS 29 DIE MAII 1861 MORTUUS (E. Czapski T. II «Ni 5 393) i 5) Ostatniemi czasy wybito medal

1835;    3 t. 8-o. Atlas podłużny 4-o (I 229

str.; II126 str.; III 331 str. [„La Pologne“ 65 — 116 str.]; Atlas k. ul. 2, tabl. I—XXXVIII, k. nl. 1 tab. I-XXV k. ni. 1); 4) „Notice sur la monnaie de Pologne“ (Bruksella 1842 11 str. 4-o, 2 tabl. Tosamo przetłómaczone przez Januszkiewicza: „0 monecie polskiej“ Poznań 1862 8-o 52 str., 2 tabl.). 5) „Sur les bractéates juives de la Pologne“ (Bruksella 1860; 7 str. 8-o, 1 tabl. I; przedtem w Revue numismatique“. Nouvelle serie T. V); 6) „Pieniądze Piastów“ („Polska Wieków Średdnich“ wyd. Żupańskiego, Poznań 1851 w T. IV str. 331—392 i 3 tabl.). Bibliografia numizmatyki zachodnio-europejskiej, zna przeszło 30 rozpraw L-a; zasługują na szczególne wyróżnienie, oprócz opisanej pod «Ni» 3 „Numismatique du moyen-âge“, jeszcze następujące: 1 )

OBO*

\dati

MtZTtfĄ

. V/ ß aJtr c£u'

VSfe

er

arnhaim

tft'cvru.

irr

l S^MUDf.

üjH

Wöo.«»Ä-p OLSKA 1159.Ł

_^>WŁT06l i nabytki f!5,

Pofoné

jfwc

SfcÆrg

ÿwJT

JVT^L -JjpxfW* j| Ä. V>sL—-

Ä^g«LÄ2 ^yx '■< ( t*n v •*

LMEkf^yfyÀ )JIAJ§

»ÄVl

<I c4^yP 'Yo* ^    ■

■ ‘081 \t -Vv»yA «,

<

5-

V,

Xj

e*Q*

>■ \

'-a6L

* i

Y

V,r

'¥k

\ oh>tn

Ą*f?bĄó>

rvy/

<LnXy

^ ÔÔ9 db^lOôÏN ./    **

W»£,

070

iï4^ï

a>

.<

rt

«TO X .cY | yV

. g- n &

^\rz £

Xc,

OkU:

&

. (/Z&IKF.7,

v^uyrz

T¹

z'

tJRrria*rTŹ£io $

JM......

n^f/#

üiV

rteArlHj@-

c<

l Z {rtrtqoZJU

,.    ) ;■ /ityto/rsrf itas    f,

S. . ■' ,*-&' l

MKTf^T>--pOX M A ttCt A R

LuM^s ',    \ W Ft^G R }

K«^fU$k S

rt/

N,

ifSP} !

4¹

X>\ Dji

' v- '—yn*c

u.

,<

Fig. 16. Mapa Polski z r. 1139.

na pamiątkę setnej rocznicy założenia Towarzystwa królewskiego numizmatycznego belgijskiego z popiersiem Lelewela i Renier Chalon, dwóch prezydentów honorowych tego Towarzystwa. Stemple wykonał inedalier Dubois. To wszystko zagranica.—Kraj zaś rodzinny L-a dotychczas jeszcze nie upamiętnił znakomitego rodaka i nie uczcił go medalem zasługi, którego w w rzeczywistości wart więcej od innych, upamiętnionych nawet kilkoma.—B i b 1 i o g r afi a dziełLelewela dotyczących numizmatyki polskiej: „Nauki dające poznawać źródła historyczne“ (Wilno 1822, 28 str. 4-o 3 tabl.); 2) Ob. wyżej

„Etudes numismatiques et archéologiques sur le type Gaulois ou Celtique“ (Bruksella 1840; 468 str. 8-o i atlas 4-o). 2) Observations sur le type du moyen-âge de la monnaie des Pays-Bas (Bruksella 1835 8-o). Nauki, które z takiem zaparciem się siebie uprawiał Lelewel, wymagały ilustracyi; będąc zaś niezamożnym, nie mógł w tym celu zamawiać kosztownych miedziorytów:    nauczył się więc sztycharstwa

i dzieła swe przyozdabiał własnoręcznie wyko-nanetni miedziorytami, rytemi na płytach miedzianych tylko za pomocą zwykłego scyzoryka. Nie możemy zaliczyć takich miedziorytów do

„Objaśnienie“; 3) „Numismatique du moyen- dzieł sztuki, wykouane scyzorykiem, nie odpo-âge“. Publié par Joseph Straszewicz (Paryż I wiadają nawet w części wymaganiom już owcze-

snej techniki, lecz wzamian są wierną, clio- i charskie przedstawiają znaczny postęp, wi-ciaż nie artystyczną, podobizną przedstawiane- ' dać już pewną wprawę rylca, a raczej

scyzoryka. Dla ścisłości zaznaczyć musimy, że w owym czasie nie znano jeszcze dzisiejszych udoskonaleń ilustracyjnych o matematycznej dokładności. Podajemy parę podobizn miedziorytów Lelewela: 1) Jako kartografa — Mapę Polski z r. 1139.    2) Jako numizmaty -

| ka—monetę celtycką. 3) jako rytownika obrazo-i wego—grobowiec Bolesława II Śmiałego w Os-syaku (ob.) Pomnik ten, a właściwie płyta grobowa, jest mocno nadwerężona przez czas; zawiązało się więc w r. 1909 w Krakowie towarzystwo, które podjęło zadanie drogą składek odnowić ten najstarszy nasz zabytek na obczyźnie. Z tych podobizn powyższych czytelnik potrafi, sobie sam wyrobić zdanie o talencie sztycharskim Lelewela, samouka, posługującego się tylko zwykłym scyzorykiem.

fVi

ii#"

'ł

BmS

pW«

Fig. 17. Moneta celtycka.

go przedmiotu i obrazowo odtwarzają drukowane słowo; wszakże ostatnie jego prace szty-

w. w. w.

■M

Li

'lilii

r'

,!

7'>i

**£***#*

"i

vl

Jr lim

f[£

HEL i

lip

p*

L.

V;|

) Ocet Inno

ÜI.ESLAUSBEÄ POLON O0HTANNO N* IA.AAIA

ion kimam pEitciT pmceros»iACM'ujOibmcnHiNrROAdA»Tn<\sTwii, TV5SLRV TTierrvsm lvmin a CiAvp ir Mittm cv ob f AcrvyiJfiiTi t *&»nvuT

tr

'fÿ/y/ü.

rai

Cl

ii

, 'iii¹

i.

CO

;i|li

lii

m

■m

■i

vJW^

Fig. 18. Grobowiec Bolesława Śmiałego w Ossyaku.

Lelewel Prot Adam Jacek, brat młod- przednio czynionych poszukiwań, tak co do

szy Joachima (* w Warszawie 11 wrześ. 1790 — f 1885). Pobierał i ukończył nauki wraz z Joachimem w kolegium nobilium Pijarów. Po ogłoszeniu Ks. Warszawskiego pracował przy ministrze spraw wewnętrznych Łuszczewskim, w 1809 wszedł do pułku 3-go piechoty. Odbył kampanie 1809, 1812 i 1813, w końcu pod Jan. Henryku Dąbrowskim. W r. 1812 za odznaczenie się w boju, w odwrocie z Moskwy i przy przejściu Berezyny ozdobiony krzyżem złotym Virtuti militari, a za walki w okolicy Lipska 1813 r. orderem legii honorowej. Po uwolnieniu się ze służby wojskowej pełnił obowiązki sekretarza jeneralnego dyrekcyi ogniowej. Miejsce to opuścił, aby zająć inne, w reprezęntacyi narodowej, jako poseł powiatu węgrowskiego na sejmie 1825, gdzię przez izbę wybrany, zasiadał jako członek delegowany w jednej z komisyi sejmowych. Po r. 1831, odziedziczywszy po ojcu Wolę Cygowską, w niej osiadł, oddany obowiązkom ziemianina. Zebrał znakomitą bibliotekę i troskliwie przechował wszystkie rękopisy Joachima, jak i całą korespondencyę, wraz z blachami rytowniczemi, które J. K. Żupański ogłosił w „Albumie rytownika polskiego“ (Poznań 1854). —„Encykl. Org.“ więk

sza.

Lelewel Jan Paweł, brat dwu poprzednich najmłodszy (* się w Warszawie 26-go czerwca 1796). — Pobierał nauki u profesora braci swoich Konkowskiego, który powołany w r. 1809 do wykładu matematyki w otworzonej szkołę kadetów w Warszawie, w niej młodego a zdolnego swego ucznia umieścił. W r. 1810 Jan Paweł przeuiesiony do szkoły Elewów, w następnym został sierżantem starszym i ozdobiony pierwszą ozdobą honorową szkolną. W r. 1812 pomieszczony w dywizyi Amilkara Kosińskiego, przy sztabie, zdejmował plany wojenne: liczył wówczas 17 lat życia. Po upadku Księstwa w r. 1814 otrzymał dy-misyę jako sierżant starszy szkoły artyleryi i inżynieryi, a uczeń zewnętrzny klasy IV. Po ogłoszeniu Królestwa Polskiego generał Mal-letski powołał go na adjutanta do boku swego, w stopniu podporucznika (1815); następnie L., w r. 1822 mianowany kapitanem, okazał wyższe zdolności tak przy fortyfikowaniu Zamościa jak przy budowie Kanału Augustowskiego. W roku 1830 powołano dwóch uczonych inżynierów z Francyi, celem podania projektu mostu trwałego w Warszawie na Wiśle. W. ks, Konstanty polecił ze swego ramienia generałowi Malletskiemu zrobienie projektu w tymsamym przedmiocie. Wykonał go L. pod jego okiem, ale według pomysłu własnego,który obejmował: zjazd od kolumny Zygmunta III w prostej linii pomiędzy zamkiem a kościołem katedralnym św. Jana przez Wisłę na brzeg Pragi, przy pochyłości prawie niedostrzeżonej; most na siedmiu murowanych arkadach, obliczony na zasadach po-

stanu gruntu pod wodą jak i co do wysokości wód doświadczeniem wielu lat wiadomej; przejazd pod arkadą mostową ulicą nad Wisłą urządzenie w arkadach górnych lokalów składowych i mieszkalnych. L. projektował przeciągniecie skrzydła zamkowego i uregulowanie zamku nanowo, aby całośó odpowiadała ozdobie i wygodzie. Po drugiej stronie zjazdu kościół św. Jana z odnowionym frontem, a dodaniem nowej bocznej fasady, miał twórzyć bok ulicy. Za tem szło rozszerzenie placu zamkowego i ozdobienie wjazdu do stolicy. Przy zjeździe na brzeg Pragi projektował L. przystań wodną dla statków handlowych, któreby przechodziły kanałem z Buga i Narwi. Projekt ten zyskał poklask znawców, nawet sprowadzonych Francuzów, wykonanie jego wstrzymały wypadki następne. Cesarz Mikołaj I, będąc w Warszawie, zaproponował generałowi Mal-letskiemu i jego adjutantowi L-wi zwiedzenie budowli w Petersburgu. W miesiącach sierpniu i wrześniu 1830 r. odbyli obaj tę podróż: dziennik jej zostawił L. w rękopisie. Kiedy w r. 1831 u-chwalono wzniesienie fortyfikacyi na Pradze, jemu oddano roboty: spełnił zaszczytnie swe zadanie. Następnie mianowany był komendantem inżynieryi i artyleryi fortyfikacyi Pragi, wreszcie inżynierem naczelnym na prawym brzegu Wisły od Modlina w randze już podpułkownika. W r. 1832 wyjechał z Elbląga do Francyi, stąd do Szwajcaryi. Gdy rząd berneński zrobił mu propozycyę osuszenia wielkich błot Seelandu, przyjął ją i plan żądany złożył. W r. 1837 mianowany inżynierem naczelnym dróg i mostów w Szwajcaryi wykonał wiele prac dotąd podziwianych. Dotknięty częstemi napadami słabości zapragnął ujrzeć brata najstarszego, Joachima. W r. 1842 po jedenastu latach rozłączenia bracia po raz ostatni uściskali się w Brukselli. Umarł dnia 9 kwietnia 1847 w Bernie w 55-m roku życia. Z pism jego pozostały*:'„Dziennik podróży i pobytu w Petersburgu“; pamiętnik p.

t. „Praga od 10 grudnia 1830 do 9 września 1831 r.“. Ogłosił drukiem: „Le cornpte-rendu sur les opérations du dessèchement du Seeland; rapport et répliqué“; „Bericht über die Trocknung des Seelandes“; „Vorschlag zur Anlegung eines Bassin bei dem Seelande“. W chwilach wolnych od służby z upodobaniem malował pejzaże kolorami wodnemi, do których miał pociąg z lat młodszych jako uczeń Vogla. Rysował piórkiem i ołówkiem, pozostawił pierwsze próby litografii w kraju w r. 1818, z których kilka starożytnych ruin, igiełką wypracowanych, przy dziele brata, Joachima, „Dzieje Starożytne Indyi“ są pomieszczone.--0 L-u: „Żywot Jana Pawła L-a, podpułkownika inżynieryi“ (Poznań 1857,    8-o). — „Eucykl. Orgelbr.“

większa; Lelewel Joachim ,,Listy do rodzeństwa“ T. II (Poznań 1870, Żup.).

przed senatem stanął. Wkrótce potem piastował godność edyla kurulnego, pretora, a jako propretor dostał namiestnictwo Sycylii. W r. 190 dzierżył razem z Lucyuszem Scypionem Azyatyckim godność konsula; lecz w Italii, wbrew woli pewnej frakcyi senatorów, pozostać musiał, podczas gdy kolega jego w urzędzie razem z Publiuszem Scypionem Afrykańskim, zwyciężcą pod Zamą, do Grecyi przeciw Antyochowi W. wyruszył. W następnych latach czynnym był w kolonizowaniu Gallia cisalpina i sprawował kilkakrotnie ważniejsze poselstwa. Mąż wielkiej wymowy i niezwykłej uprzejmości, gruntownie wykształcony, a stąd Scypiouowi, który z nim wszystkie myśli swe dzielił, przed wszystkimi innymi drogi.—2) Gajus L., syn poprzedzającego, serdeczną przyjaźnią ze Scypionem Afrykańskim młodszym związany, wierny towarzysz jego obozowy. Dla głębokiej nauki swej, zwłaszcza w filozofii, dla rzadkiej stałości charakteru i uczciwości otrzymał przydomek M ę d r c a ( Sapiens, Lccpóę; por. Horacyusza Sat. 2, 1, 72: mitis sapientis Laeli; Cicero, Brut. 58,213). Cicero, który znaną swą rozprawę „De amicitia“ L-owi poświęcił, porównywa go zaszczytnie z Sokratesem. Jako gorący zwolennik filozofii greckiej, wy-m-sta kształcony na zasadach Stoików przez Pane-cyusza (Panaetius) i Dyogenesa, starał się on razem ze Scypionem szerokie koła rzymskie do skosztowania i umiłowania wiedzy głębszej pobudzić. Ze szczególnem upodobaniem z greckimi uczonymi obcując, których często razem z rzymskimi poetami i literatami, jak n. p. z Te-rencyuszem, Lucyliuszem, Celiuszem, Autypa-trem, do siebie zapraszał, oddawał się pilnie studyom wymowy sądowej i politycznej, a dwie jego mowy na cześć zmarłego Ścypiona wielkiej zażywały sławy. Uprawiał niwę poezyi, komedye zaś Terencyusza dla pięknego stylu przez pewien czas za jego dzieła uchodziły. Był wytrawnym politykiem i walecznym wodzem. Odznaczył się w r. 147 przy zdobyciu portu kartagińskiego Kothon, kiedy jako lega-tus stał pod główną komendą Scypiona, szczególnie zaś w r. 145 w wojnie z Wiryatusem, zręcznym wodzem Luzytańczyków, torując następcom drogę do stanowczego zwycięstwa nad niebezpiecznym wrogiem Rzymian. W r. 140 piastował z Kwintusem Cepionem (Caepio) godność konsula. W walkach domowych z Grak-chami, stojąc obok Scypiona po stronie frakcyi arystokratów, wystąpił w r. 131 stanowczo przeciw wnioskowi Papiryusza Karbona, żądającemu wolności ponownego wybierania trybunów ludowych. Stronnictwo demokratyczne nienawidziło go, nie potrafiło wszakże wpływowego stanowiska jego podkopać.—Por. Hanna H. „De C. Ląelio Sapieute* (Lejda 1832). — 3), 4) o świetnem Córki jego, zwane obie Lei i a mi, Laeliae, sławi Cicero dla wielkiej ich wymowy.—5) tym atakiem na czele konnicy się był przyczynił, Decius L„ spółczesny Cycerona, był w r. 54

Lelianus. lac. Laelianus, jeden z tak zw. trzydziestu tyranów rzymskich za ces. Gallie-nusa; legiony w Moguncyi w r. 267 po Chr. cesarzem go obwołały; zamordowano go po dwóch miesiącach.

Lelingit, minerał rombowy, skład chemiczny Fe As₂; tworzy kryształy pojedyncze, skupienia nieforemue o budowie promienistej lub ziarnistej, nieraz rozproszony w złożu. Łup-liwość w jednym kierunku dość wyraźna, przełam nierówny, twardość 5 do 5.5, barwa srebrzystobiała z odcieniem stalowoszarym, rysa czarna. Ciężar właściwy 7 do 7.2. Zawiera według wzoru powyżej podanego 27.2⁹/0 żelaza i 72.8°/o arsenu, atoli zawsze prócz tego drobne ilości siarki. W płomieniu dmuchawki topi się na kulkę niemagnetyczną, w kolbie daje nalot arsenu. Występuje w serpentynach Reichensteinu na Śląsku, w pokładach syderytu koło Lölling w Karyntyi, w żyłach kruszcowych przybramskich, także w Andreas-bergu. Wietrzejąc, zamienia się niekiedy na duftenit i skorodyt.

Leliusze, łac. Laelii, plebejuszowski ród rzymski, który szczególnie przez obu serdecznych przyjaciół, starszego i młodszego Scypio-na Afrykańskiego do wielkiej, godności doszedł. Prawdopodobnie pochodził on z Tibur, municypalnego w Lacyum, założonego podobno przez Greków, przystępniejszego dla świetnie rozwiniętej kultury greckiej, niż wojownicza stolica Italii, gdzie przedewszystkiem owi Scy-pionowie dopiero (których rodowi prawo patronatu nad rzeczonem municipium służyło), ku wielkiemu zgorszeniu staroświeckich rzymskich obywateli, greckiemu duchowi hołd oddawać poczęli. Wpływ zatem, jaki przyjaciele tyburtyńscy na Scypionów w tej mierze wywierali, na szczególną zasługuje uwagę. Z rodu tego, dzielącego się na rodziny Ar che 1 ai, Balbi i Sapientes, następujący członkowie obszerniejszej wzmianki są godni: 1) Gajus L., zażyły przyjaciel starszego Scypiona Afrykańskiego, któremu w wyprawach wojennych do Hiszpanii i Afryki dzielną zawsze, zwłasz-w operacyach floty, służył pomocą. Dowodził on w r. 211 przed Chr. flotą rzymską z odznaczeniem na wybrzeżach Hiszpanii i głównie do zdobycia Nowej Kartaginy się przyczynił; dzielnie walczył w bitwie pod Bekulą (Baecula) i przyjacielowi swemu towarzyszył w spotkaniu z Syfaksem, królem zach. Numi-dyi. W r. 205 wyruszył na rozkaz naczelnego wodza Scypiona na czele lioty z Sycylii na

spustoszywszy, z bogatemi łupami powrócił. W dalszym przebiegu wyprawy sprzymierzony z Masynissą, pobił Syfaksa, sojusznika Kartagińczyków, którego jako jeńca do Rzymu przywiódł, jako i w r, 202 z raportem Scypiona zwycięstwie pod Zamą, do którego znakomi-

S. Drz.

Z. W.

cza

wybrzeże Afryki, które

przed Chr. trybunem ludowym, w drugiej wojnie domowej dowodził jako zwoiennik Pompe-jusza częścią jego floty. Krótko przed bitwą pod Pharsalus w r. 48 przypuścił szturm do Brundisium, którego bronił Publius Vatinius.

Brażyńskich, Bremerów (nobil. 1526), Broniewskich, Brózdowskich, Brzeskich, Brzeszewskich, Brzozdowskich, Brzozogayskich, Budziewiczów, Bukowieckich, Bułajewskich, Bułharowskich, Burakowskich, Byszewskich, Cezarych, Chlebo-wiczów, Chłasiewiczów, Chłasków, Chmielewskich, Chłopeckich, Chociatowskich, Chruści-ckich, Chryścińskich, Chyroszów, Cichińskich, Cichowiczów, Cieszejków, Czajęckich, Ciszków-skich, Czajewskich, Czapkowskich, Czapskich „z Czapel“, hr. Hutten-Czapskich, Czarneckich, Czarnołęskich, Czawszajewiczów, Czechowiczów, Czechowskich, Czelatyckich, Czelatyńskich, Czerezerskich, Czerczyckich, Czerkasów (nobil. 1662), Temruk - Czerkiesów (nobil. 1660), Czeskich, Czejłytków, Czoborów, Czubickich, Czubińskich, Czubowskich, Czulskich, Czybiń-skich, Dąbrowskich, Dackiewiczów, Daneckich, Danilewiczów, Dauiłłów, Daszkowskich, Dewej-uiów, Długołęckich, |Dobrzańskich, Monwid-Dorohostayskich (bar. św. państwa rzymskiego 1600, zgaśli 1638), Dorpowskich z odm., Drasławskich, Dreszkowskich, Drowdwiłłów, Drużyłowskich, Drzeczkowskich, Dusiejków, Duszkiewiczów, Dyrzewiczów, Dziewiętnickich, Dziubińskich, Erbsów, Grochowskich z odm.

S. Orz.

W r. 43 biorąc udział w walkach w Afryce, sam sobie śmierć zadał na wieść o zgonie Kornificyusza w bitwie pod Cyrtą. — 6) L. Felix, uczony prawnik rzymski, żyjący za panowania Hadryana; napisał dzieło „Ad. Quintum Mu-cium“, z którego fragmenty w Pandektach się dochowały.

Leliwa I, herb polski. Na tarczy w polu błę-kitnem—półksiężyc złoty różkami do góry, nad nim sześciopromienna gwiazda złota. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ogon pawi, na którym półksiężyc z gwiazdą, takie jak na tarczy. Labry błękitne, podszyte złotem. Jeden z najstarszych herbów polskich, znany tym kształtem wszystkim heraldykom, poczynając od Długosza. W zapiskach sądowych średniowiecznych występuje już pod r. 1399; pieczęci zaś średniowiecznych, nim opatrzonych, dochował się poczet bardzo nawet pokaźny. Najstarszą z pieczęci rzeczonych jest pieczęć jakiegoś nieznanego bliżej Jerzego, pochodząca niewątpliwie z początków XIV w. Wyobraża ona L-ę nieco odmienną, mianowicie, gwiazda nie wisi nad półksiężycem swobodnie w powietrzu, lecz spoczywa na wysokim stylisku, opartem o środek półksiężyca. Na pieczęciach:

Fig. 19. Leliwa 1 (herb).

(nobil. 1753), Francuzowiczów, Freymanów — Ostaniewiczów, Gawłowskich, Gieczewiczów, Gieczewskich, Gierłowiczów, Gierżodów, Gie-tołdów, Gintowtów, Girowskich, Goduszewskich, hr. Gołuchowskich, Gordziałkowskich, Górków (zgaśli w XVI st.), Gotartowskich, Graniew-skich, Grunowskich, Gurkowskich, Gumowskich, Gwiazdowskich, Hermów, Hlebowiczów, Hłasków, Hortyńskich, Monwidów-Irzykowiczów, Iwoniczów, Jacewiczów, Jackiewiczów, Jaczewskich, Jagielnickich, Jagintowiczów, Jahołkow-skich, Jakowiczów, Janisławskich, Janowiczów, Jarosławskich (zgaśli 1520), Jaskmanickich, Jawszów, Jelców, Jelenczewskich, Jelowskich,

Józefowiczów

Spicymira z Tarnowa, kasztelana krakowskiego, z r. 1334 i Jaśka Tarnowskiego z r. 1352 jest już widoczny w hełmie klejnot, wyobrażający herb powtórzony, atoli jeszcze bez ogona pawiego. Ogon pawi spotykać się zaczyna dopiero na pieczęciach z drugiej połowy w. XV. Nazwa herbu w zapiskach sądowych brzmi stale Leliwa, w jednej tylko z roku 1537 spotykamy zawołanie L e 1 i w c z y k. Skąd powstał herb omawiany, rozstrzygnąć trudno. Niektórzy pisarze heraldyczni twierdzą, jakoby przeszedł do nas z Niemiec. Rzecz to bardzo wątpliwa; prędzej należałoby przypuszczać, że wzięliśmy go od Czechów, a może nawet przyniesiony został znacznie wcześniej, czasu wojen krzyżowych, jak to charakter jego oryentalny wskazuje. Leliwy używały i używają rody następujące: Abramowiczów, Adamkowiczów - Ba-szowskich, Adamowiczów, Aksanow, Anczew-skich, Andrzejewiczów, Anszewskich, Anusze-wiczów, Antoszewskich, Babczyńskich, Babińskich, Bacewiczów, Bądkowskich, Bagrycewi-czów, Bahrynowiczów, Bahrynowskich, Bajerów (nobil. 1673), Bałuczyńskich, Barancewi-czów, Baranowiczów, Bartkowskich, Baurów —

Baurskich (gałąź Bajerów), Bedlińskich, Będzie-mirowskich, Berezińskich, Bernatowiczów, Bia-łopiotrowiczów, Bieniewskich, Biełoszyckich,

Błockich, Błudnickich, Bobińskich, Bobolów Jerzykowiezów, Jeżowskich, zgaśli w XVII w.), Boczkowskich, Bodzanów- (nob, 1892 w Galicyi), Juchniewiczów, Juch-kich, Bodzewskich, Borzuchowskich, Brandtów, nowiczów, Junowiczów, Juszkiewiczów, Juźwi-

kiewiczów (uob. 1777), Kadzyńskich, Karaczow-skich, Karaszewiczów, Karśnickich, Kaskich,

Kierliczów, Kiewliczów, Kisielowskich, Kiskich,

Koczanowskich, Komorskich, Kopystyńskich,

Korczyńskich, Kościów, Kościewiczów, Koszań-skich, Kotaszewiczów, Kozickich, Kozielskich, /

Krajewskich, Krośniów, Krupków, Krzeszów, | Kuropatnicki; Duńczewski; Wielądko; Warszycki;

Czarniecki; Borkowski; Boniecki: Herbarz; Uru-ski; Żernicki; Pisarze Dz. Polskich T. IX; Star. prawa poi. pomniki, T. VII; Piekosiński: Heraldyka Wieków Średnich.    D

Leliwa II herb polski. Na tarczy w polu czerwonem półksiężyc, złoty różkami do góry— na nim sześciopromienna gwiazda złota. Nad hełmem w koronie szlacheckiej na prawem ogonie księżyc z gwiazdą jak na tarczy. Odmiana herbu Leliwa I (ob.), polegająca ua odrębnej barwię pola w tarczy, a powstała zapewne już w końcu w. XIV lub w początkach XV, kiedy to ród Granowskich pochodzenia wielkopolskiego, a używający herbu własnego, podobnego kształtem do L-y, przyjął ten ostatni za swój znak herbowy. Granow-scy, wszedłszy wtedy drogą ożenku w posiadanie Pilczy, zaczęli zwać się Pileckimi. Ta okoliczność daje powód prof. Małeckiemu do przypuszczenia, że gdy właścicielami poprzednimi

Krzywieckich, Krzywobłockich, Księskich, Mon-wid-Kuchmistrzowiczów, Kucińskich, Kuklów, Kumanieckich, Kunińskich v. Konińskich, Kurowskich, Laskowskich, Lipańskich, Lisowskich, Lityńskich, Lwowiczów, Ławrynowiczów, Ło-packich, Łozińskich (nob. w Galicyi 1853), Łysakowskich, Macewiczów, Marczów, Martynowi-czów, Melsztyńskich (zgaśli w XV w.), Mia-skowskich, Michałowskich, Mierzyńskich, Mi-nejków, Młaszkowskich, Młodkowskich, Moj-siejewiczów, z odm. Mokierskich, Monwidów v. Moniwidów, Morsztynów (nobil. 1492), Mu-tykalskich, Mytków, Nakwaskich, Narmun-tów, Niesiołowskich, Ninieriskich, Odyńców, Oklejskich, Okuszków, Olchowiczów, Monwid-Olechnowiczów, Osostowiczów, Ostaszkiewiczów, Ostrowskich, Ostrzeszewiczów, Ostrzewskich, Pacynów, Pajewskich, Parzęczewskich, Paszkowskich, Pawlusińskich, Pawłowskich, Paw-szów, Petkiewiczów, Piaszczyńskich, Pieczy-chowskich, Pieniążków, Pietrasiewiczów, Pietrusińskich, Pigłowskich, Pileckich „z Pilska“, Piotrowiczów z odm., Podhajskich, Podłęskich, Pogórskich, Pokrzywnickich, Polewczyńskich, Połockich, Popielów, Popławskich, Possinge-rów-Chobowskich, Pruskich, Pruszaków, Przy-widzkich, Pstrockich, Ptaszyńskich, Rączkow-skich v. Ronczkowskich, Radwańskich, Rako-wiczów, Reiswitzów (bar. św. pań. rzymskiego 1653), Rekuciów, Rohozińskich, Romaszków, Ry-kowskich, Ryxów (nob. w Galicyi 1804), Sa-klów, Ścierskich, Sępińskich, Sieniawskich, Sienkiewiczów, Sierpskich, Siąskich v. Sięskich, Skinderów, Skorupków, Sławickich, Sławińskich, Słotwińskich, Słowackich, Słupowskich, Smoj-skich, Śniadeckich, Spicymirskich, Sß^'.skich, Średzińskich, Staniewiczów, Stanilewiczośc Sta-rowolskich, Starzechowskich, Stawryłłów,"v tryj-kowskich, Suchorowskich, Sudników, Świńskich z odm., Święcickich, Świniarskich, Swo*. skich, Szalkiewiczów, Szawernowskich, Szcze-pieckich, Szpinerów, Szymkiewiczów, Temruk-Szymkowiczów, hr. Tarnowskich, Tomkowiczów, Towginów, Trojanowskich, Trzcińskich z odm., Tułkowskich, hr. Tyszkiewiczów, Ulęzgiełłów, Uraków, Ustarbowskich, Wapczyńskich, War-dęskich, Wasilewiczów, Wiązów, Monwid-Wia-żewiczów, Więcławskich, Wierchniackich, Wie-rożemskich, Wietrzychowskich, Virionôw (nobil.

1790), Wiszackich, Witskich, Wodnickich, hr. Wodzickich (nobil. 1676), Wojanowskich, Wolskich, Wołkowskich, Woysiattów, Wrzosków, Wyrzykowskich, Wyskockich, Wysockich, Zaborskich, Monwid-Zaberezińskich v. Zabrze-zińskicb (zgaśli w XVI w.), Zajączkowskich,

Zawadzkich, Zienkiewiczów, Złydzieniów v. Zły-dniów (zgaśli w XVII w.), Żaglińskich, Żarskich, Żuławskich, Żurowskich, Życzyńskich, Żyłow-skich i Źyniewów z odm.—Źródła: Długosz; Paprocki; Okolski; Kojałowicz; Ms. o familiach pruskich; Dachnowski; Niesiecki; Małachowski;

Eys

Fig. 20. Leliwa 11 (herb).

Pilczy byli Toporczykowie, a Topór jest na pola czerwonem, to może było przyczyną, że L. janowskich i Pileckich tę barwę sobie przyswoiła. Być to może; mogła być również i inna przyczyna, mianowicie ta, że, nie będąc istotnemi Leliwitami, w czasie kiedy ustalały się barwy herbów, Granowscy z porządku rzeczy odmianę przyjąć musieli. Leliwy Ii-ej używały, podług heraldyków naszych, polskie rody:    Granowskich, Piechowskich-

Skoczków i Pileckich (zgaśli w XVI w.), tudzież litewskie: Abramowiczów i Józefowiczów-Hlebickich, potomków Abrahama z Kijowa, celnika smoleńskiego (neofity), którego przyjął do herbu w r. 1507 Jan Zabereziński.—Źró-

dła: Paprocki; Niesiecki; Małecki II, 266 — 267; Piekosiński: Heraldyka Wieków Średnich, Sieb-Piekosiński; Boniecki; Ostrowski.    D- mâcher III, 2, 354; Ostrowski.

Leliwa Ludwik Piotr, ob. Rzewuska Jadwiga.

Leliwa T eodozy, pseudonim Teodo-zyusza Krzywickiego (ob.).

Leliwin, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem półksiężyc, złoty rożkami do góry—nad nim trzy sześciopromienne gwiazdy srebrne, dwie i jedna. Nad hełmem w koronie szlacheckiej na trzech piórach strusich białych półksiężyc złoty ze srebrną gwiazdą

Leliwa III, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem półksiężyc złoty rożkami do góry— nad nim sześciopromienna gwiazda złota, z której wychodzi strzała srebrna żeleźcem do góry, bez opierzenia. Nad hełmem w koronie

VA

mi

Fig. 21. Leliwa JII (herb).

D.

*ss

u.

szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Leliwa I (ob.), powstała prawdopodobnie w drugiej połowie w. XVI, a używana przez litewsko-ruskie rody: Cudowskicli v. Czudowskich i Daszkowiczów.—Źródła: Ko-jałowicz; Niesiecki.

Leliwa IV, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem półksiężyc złoty rożkami na dół — pod nim takaż gwiazda sześciopromienna. Nad hełmem w koronie szlacheckiej księżyc rożkami do góry z gwiazdą nad nim. Odmiana herbu Leliwa I (ob.), powstała już w Wiekach Średnich, jak o tern świadczy jeden ze zworników w kościele w Opocznie, na którym L. jest przedstawiona tym właśnie kształtem.

Fig. 22. Leliwa IV (herb).

Który z rodów małopolskich używał wtedy odmiany powyższej — dotychczas niewiadomo. Obecnie pieczętują się nią rodziny: pomorska Podlaskich i litewska Połońskich.~-Źródła:

Fig. 23. Leliwin (herb).

nad nim. Nadany wraz ze szlachectwem dzie-dzicznem Pawłowi Rakowieckiemu, sztabskapitanowi korpusu inżynierów, 1 sierp. 1848 przez ces. Mikołaja 1.—Źródła: Akta b. He-roldyi Kr. Polskiego; Spis szlachty w Kr. Pol-skiem; Ostrowski.

de Lellis Kamil, Święty, założyciel zgrom, kleryków regularnych do pielęgnowania chorych. Ob. Ojcowie dobrej śmierci i Kamil de Lellis.

Leloir Henryk Kamil Chryzostom (* w Tourcoing [dep. Nord] d. 30 listop. 1855) lekar^ Do nauk zawodowych przykładał się w L ^~i w Paryżu, gdzie w r. 1881 dyplom doki .ski osiągnąwszy został ordynatorem klinikv(chef de clinique) w szpitalu św. Ludwika (T zajmował stanowisko to do r. 1884, w którym został profesorem przybranym (agrégé) do wykładu chorób wenerycznych i skórnych w Lille, a w roku następnym posunięto go na profesora zwyczajnego i dyrektora kliniki chorób przez niego wykładanych. L. jako dermatolog ceniony, jest autorem prac licznych, ogłaszanych przeważnie w „Archives de physiologie“ i w „Annales de dermatol.“; oprócz tego dzieła jego ważniejsze są: „Recherches cliniques et anatomo-pathologiques sur les affections cutanées d’origine nerveuse“ (Paryż 1881 z atlasem); „Leçons sur la syphilis“ (tamże 1886); „Traité pratique et théoretique de la lèpre“ (tamże 1886 z atlasem z 22 tabl..- dzieło wydane z polecenia rządu franc.) z E. vi-

1889).

i 2 291 złp. 26 gr. hyberny.

dałem razem opracował „Traité descriptif des maladies de la peau“ (tamże

l)r. j, p.

Lelów, dawniej m-to powiatowe wojew. Krakowskiego, dziś osada w pow. Włoszczow-skim g. Kieleckiej nad rz. Białą, o 27 wiorst od st. dr. W. W. Myszków, wśród wyżyny Olkusko - Krakowskiej; kość. paraf, murów., szkoła, dom schronienia dla starców, 2 młyny; 1500 m-ców; poczta w Koniecpolu. Warowne położenie L-a wśród bagnisk niedostępnych spowodowały tu założenie grodu jeszcze w e-poce przedhistorycznej. Już w XIII w. rozróżniają w przywilejach Stary Lelów (antiqua civitas L. ), gdzie dziś wieś Staromieście, od Nowego L-a po drugiej stronie rzeki. W r. 1246 Konrad ks. inazow. wystawił zamek w L-wie i osadził w nim zięcia swego, Mieczysława ks. Opolskiego. W 1261 r. zajął powiat L-ski Kazimierz ks. kujawski i mocniej zamek obwarował, lecz już w 1304 r., w stara-uiach swych o odzyskanie tronu, opanował go Władysław Łokietek. Kazimierz W. szczególną opieką otaczał L. i często w nim przebywał; w r. 1366 uwolnił mieszczan na zawsze od opłaty myt i targowego w całem państwie, nadto nadał przywileje mieszczanom przybywającym po sól do Bochni i Wieliczki. W r. 1547 Zygmunt I po pożarze uwolnił mieszczan od wszelkich opłat i ciężarów na lat 20.—W XVI w. z cechów odznaczyły się szczególniej warsztaty sukienników, których wyroby słynęły z nadzwyczajnej dobroci. W r. 1638 L. zgorzał wraz z kościołem farnym i klasztorem Franciszkanów; w r. 1658 złupili go Szwedzi. Lu-stracya z r. 1789 wykazuje upadek m-ta i zrujnowanie murów zamkowych, jednak do r. 1794 przechowywano w zamku akta ziemskie powiatu L-skiego.—Za Królestwa Kongresowego stanowił L. ekonomię dóbr rządowych. Prócz kość. parafial. był tu klasztor i kość. Franciszkanów w stylu gotyckim, fundacyi Kazimierza, zniszczony przez Szwedów. Po kasacyi zakonu w r. 1819 ołtarze i ozdoby kościelne poprzeuoszono do innych kościołów, mury zaś ostatecznie rozebrano w r. 1870. Rysunek i opis klasztoru L-skiego podał B. Olszewski Tygod. Ilustr. 1876 «Mi 51 (Słown. Gegor.). .•.

Lelowski Antoni, technik (* 1783 w Ga-licyi—f 1855 w Warszawie); nauki kończył we Lwowie, zawód służby publicznej w admini-stracyi rozpoczął za Ks. Warszawskiego w dep. Łomżyńskim; zdolny i pracowity urzędnik, szybko przechodził różne stopnie, nie zaniedbując przytem nauk, którym z zapałem się poświęcał. W r. 1820 wraz z szwagrem swoim, Gracyanem Korwinem, założył czasopismo „Izys polska“, a po śmierci tegoż sam je przez lat 5 redagował, pismo dla przemysłu krajowego użyteczne i wielki wpływ mające. Większą jeszcze w tym względzie położył zasługę sprawowaniem od r. 1825, przez dwadzieścia kilka lat urzędu komisarza fabryk w królestwie, który z rządkiem zamiłowaniem pełnił. Pod jego kierunkiem wszystkie wystawy przemysłowe w Warszawie się odbywały. W r. 1847 wysłużywszy emeryturę, pracował nad rozmaitemi wynalazkami. W tym celu odbywał podróże do Wiednia, Berlina i Brukselli, gdzie przedstawiał swoje pomysły techniczne. Pomysły te przyjęte zostały w Petersburgu, i kiedy już miały wejść w wykonanie, śmierć przerwała ich urzeczywistnienie („Enc. Org.“ więk.).

Lelowskie starostwo, w woj. Krakow-skiem nad rz. Białą. Składało się z miasteczka z zamkiem warownym oraz wsi Sokolnik, Bliżyc i Dzibic. Według lustracyi z r. 1564 czynsz z ról miejskich i wiejskich Lelowa wynosił 23 zł. gr. 10, 13 den. Oprócz ludności chrześciańskiej już pod czas tej lustracyi miał Lelów również i obywateli żydów. Z rzemieślników znajdowali się w nim piekarze, rzeź-nicy, szewcy i sukiennicy, którzy płacili po 10 fl. od foluszu i wyrabiali sukna niepospolitej wartości. Lelów posiadał 3 wsie: Staromieście, Ślężanice i Zbyczyce, które według lustracyi z r. 1789 nie dostarczały miastu robocizn, były jedynie zobowiązane naprawiać drogi. Wsie st-twa (Sokolniki, Bliżyce i Dzibice) w w. XVII liczyły razem 40 łanów. Większość poddanych siedziała wówczas na półłankach, niektórzy gospodarowali ze ,,wspólnikami‘‘. Pańszczyznę Odrabiali po 4 dni tygodniowo; jedynie tylko poddani bliżyccy mieli przywilej królewski z r. 1595 na trzydniową pańszczyznę. Inne ciężary spoczywające na poddanych: owsa z łanu korcy 2, kapłonów 4, jajec 20, czynszu z łanu od 39 do 54 gr. Ostatni st-sta Lelowski Ignacy Kalinowski opłacał w r. 17 71 ze st-stwa 2124 złp. gr. 14 kwarty

Dr. i. B.

Lelum-polelum, lel-polel, rzekome bóstwo pogańskie polskie, które miało między in-nemi odbierać hołdy na Łysej górze (g. Świętokrzyskie). Stworzyli je, jak całą moc innych bogów, kronikarze późniejsi: Długosz powydo-bywał te różne postacie, pomnożył je Kromer. Między innemi Lelum-polelum przyrównano do Kastora i Polluksa. Z terni postaciami nauka dzisiejsza obeszła się dość nielitościwie, tak samo jak z Lechami, Wandami. Niema najmniejszej wątpliwości, że Świst-Poswist, L.-P. nic wspólnego nie mają ze światem bóstw dawnych. Lud nasz zna i dzisiaj wyraz L., i to w formie podwójnej: 1) jako przyśpiew: ,,Oj lelom lelom!“ w Krakowskiem (Stoi W oknie przeźrocystem, oj lelom lelom, oj lelom, Kolberg „Krakowskie“ I 233); w Lubelskiem u-kazują się formy: lelum ładum (w śpiewie weselnym: Rozpletaj bracie rodzony a nie targaj — lelum ładum!: Kolberg „Lubelskie“ 1220,219), albo wielom łado (t-że I 220), lelu lelu lelu (Zb. wiad. do Autr. kraj. IV, 101), a nawet lelija w Radomskiem (w śpiewie weselnym:

Ej przed płoty kamień złoty, lelija!: Kolberg „Radomskie“ I 213), a ten zwrot przypomina podobnie brzmiącą przeróbkę, po przez Leluja, z Aleluja. O tych przyśpiewach wspomina już Stryjkowski. Są one utworem tegosamego rodzaju co: la la, dana i t. d., tylko, że pod piórem kronikarzy dostąpiły zaszczytu, iż zostały upostaciowane w bóstwo! 2) w znaczeniu ospały, leniwy: „jedzie lub idzie lelum-pole-lum“ (Kolberg „Krakowskie“ IV 255), a stąd w Wielkopolsce o człowieku powolnym mówią:

Karola VII z ks. Bretanii), lecz wmieszany w walki partyjne uległ przemocy wroga swego Jana Langeac i został przezeń uwięziony w zamku d’Usson. L. był obecny kiedy Dziewica Orleańska objawiła królowi tajemnicę, prze-kouywując go o swej missyi, i od tej chwili stał się jej stronnikiem i towarzyszył jej do Pa-tay i Orleanu. On-to podpisał akt nobili-tacyi Joanny d’Arc w r. 1439. Jako poseł do Bretanii w r. 1430 zawarł traktat mał

żeński Jolandy francuskiej z Amadeuszem sabaudzkim; był to jego ostatni czyn publiczny. Pomnik jego znajduje się w Trêves, gdzie też

Br. J.

„to prawdziwe Lelum-polelum“ (Bibl. Warsz.

1864, I 265; Por. Zb. Wiad. do antr. kraj.

Lemaire J a k ó b, żeglarz hollenderski (f w 1616 r,). Z inicyatywy ojca swego na statku Concordia udał się L. w charakterze dyrektora pewuego przedsiębiorstwa na poszukiwanie drogi nowej, do Indyi, omijającej cieśninę Magellana. Wyprawa odkryła 24 stycz. 1616 r. z wybrzeża wschodniego Ziemi Ognistej, nowy ląd nazwany Ziemią Stanów, a następnie ziemię Maurycego de Nassau; później okrążyła kraniec Ameryki południowej, który nazwano Przylądkiem Hoorn, czyli Horn. Cieśnina otrzymała nazwę od imienia Jakóba L-a. Ale rada kompanii Indyjskiej w Batawii, zasekwestrowała statek. W powrotnej drodze L. umarł. Jedyne sprawozdanie oryginalne napisał członek podróży Classen.

Lemaire Filip Józef Henryk, rzeźbiarz francuski (* 1798 — f 1880), uczeń Mil-homme’a i Cartellier’a. W ciągu kilku lat brał udział w życiu politycznem (był wybrany do parlamentu w latach 1852 i 1857). Rzeźbiarz chłodny, pozostawił wiele dzieł znacznej wartości artystycznej. W r. 1859 wystawił wykonane przez siebie rysunki frontonu soboru św. Izaaka w Petersburgu. Najlepszą jego pracą jest fronton kościoła św. Magdaleny.

na uwagę: płaskorzeźba na Łuku Tryumfalnym (Śmierć Marceau), „Nadzieja“ na frontonie kościoła Notre Dame-de-Lorette, posąg Raeine’a w Instytucie, Ho-che’a w Wersalu; Napoleon I, w podwórzu giełdy w Lille i fronton pałacu sprawiedli-

Br. J.

II 210). Prawdopodobnie takie ma znaczenie złożone jest i ciało, ten wyraz w przysłowiu w. XVII ,,Lelum-polelum; fistum-posfistum“ (Rysiński ,,Zbiór przypowieści polskich“ 1619; stąd u ludu czasownik lelkować=robić coś od niechcenia). Trudno rozstrzygnąć, czy lelum w obu użyciach jest tymsamym wyrazem; w drugiem znaczeniu jest on utworzony od źródłosłowu, występującego w ross, j e 1 e (zaledwie; p o r. leleń i jeleń, lelito i jelito). Otóż bóstwo L. utworzono z tych zwrotów mowy. Zresztą Djikarew (,,Etnoljogiczni materjiali“ Lwów, T. III) widzi w przyśpiewie polskim L., mającym odpowiedniki swoje w małoruskim Lilioj, Loli, i białoruskim Lałym, przekształcenie greckiego vjXioç. W każdym razie końcówka przytoczonego powyżej przez Rysińskiego przysłowia pozostawia wrażenie, iż została urobiona pod wpływem łaciny.—Por, także „Archiv f. slav.

Philologie“ T. X str. 381- 2. Lely Piotr (Pieter

L. K.

van der Faes), portrecista niderlandzki (* 1617 lub 1618 w Soest w Westfalii — j- 1680 w Londynie).

rola II.

Uczeń P. Grebber’a w Haarlem, w 1641 udał się do Anglii, został malarzem nadwornym Karola I, cieszył się względami Cromwell’a i Karola II. Portrety L-a przypominają pędzel A. van Dyck’a. Do rzędu najlepszych należą portrety Nadto zasługują dam z dworu Karoła II (t. zw. piękności Windsoru), portret Karola I, Cromwell’a, Kast. m>.

Km.

Le Maçon Robert (le Masson, łac. La-thomus), kanclerz francuski (* w Château de Loir [Anjou], około r. 1315—f 23 stycz. 1443). wości.

Ojciec jego Henryk był sekretarzem i doradcą Lemaire de Beiges Jan, historyograf i poeta Ludwika I andegaweńskiego, króla Sycylii, a belgijski (* w Bavay 1473—f okoła 1525 r.), syn zajął tosamo stanowisko w 1407 przy    siostrzeniec słynnego kronikarza Molinet. Mąż

Ludwiku II, a za Izabelli bawarskiej podpi-    wielkiego wykształcenia. Proza jego, na pół

sał traktat zawarty przez nią z ks. orleańskim,    łacińska, na pół francuska, odzwierciedla w so-

późniejszym Karolem VII. W czasie wzięcia    bie okres przejściowy; jako poeta jest poprzed-

przez Burgundczyków Paryża 1418 uratował    nikiem Ronsard’a. Wyczerpującą bibliografię

delfina, co mu zjednało wielkie zaufanie tegoż    jego dzieł podał Stecheron (1891 „Collect, des

i wywołało niechęć ks. burgundzkiego, Jana    grands écrivains du Pays“, nakł. Belgijskiej Akad.

bez trwogi, który podczas umowy pokojowej    Król.). Napisał m. in.: „Le Temple d’honneur et de

w St. Maur des Fossées zażądał, aby L-a po-    vertu“ (Paryż 1504), proza allegoryczna i poe-

zbawiono urzędu. L. był świadkiem zabójstwa    zye idylliczne o cnotach Piotra Bourbon; „La

księcia Burgundyi w r. 1419. W r. 1422    légende des Vénitiens; (Lugdun 1509), pamhet

porzucił urząd kanclerski, lecz nie utracił    polityczny na cześć Małgorzaty austryackiej;

wpływów (m. in. brał udział w pogodzeniu j „La concorde des deux langages: français et

l’Eglise et de la prééminence et utilité des concilies de la saincte Eglise gallicane" (obrona kościoła gallikaóskiego i Ludwika XII przeciw Juliuszowi II); „Les regrets“, poemat z powodu śmierci Filiberta Sabaudzkiego i Filipa Pięknego (Paryż 1512). W „Les illustrations des Gaules et singularitez de Troyes“ (Lugdun 1510) L. wyprowadza rodziny panujące na obu brzegach Renu od trojańskiego Pryama; stąd wniosek, że Europejczycy powinni wytworzyć koalicyę przeciw Turkom.—Bibliografia:

w Mém. de 1’Acad. roy. de

E Gr.

Br. J.

W dzienniku

,,L’Age difficile".

toscan“ (1510) studyum językoznawcze, dotyczące współzawodnictwa pomiędzy poetami francuskimi i włoskimi: „Le Traictié de la différence des scismes et des concilies de

Ch. Fétis „L.“

Belgique“; T. XXL

Le Maistre Mateusz, koutrapunkcista muz. w XVI w., ob. Maistre Le.

Le Maistre Izaak Ludwik, zwany de S a ci, teolog francuski (* 1613 — f 1684); kształcił się w kollegium w Beauvais wraz. z wujem swoim Antonim Arnaulda (ob.); potem był uczniem St. Cyrana. Po rozproszeniu kongregacyi Port-Royal przyjął święcenia kapłańskie, lecz pozostał w duchu jansenistą i staczał walki z jezuitami, co go zaprowadziło do Bastylii (4661). Tam przetłómaczył Stary Testament. Uwolniony w 1668 roku został przewodniczącym w Port-Royal des Champs, lecz w r. 1679 musiał usunąć się na wieś i w samotności życie zakończył. Jego liczne tłómaczenia ze starożytnych pisarzy religijnych doznały niepomiernego rozgłosu; Naśladowanie Chrystusa, które wydał pod imieniem de Reuil, doczekało się 150 wydań. Tłómaczenie Nowego Testamentu uległo surowej cenzurze kościelnej, ale nie zostało potępione. Przekład Starego Testamentu nie ma wartości z powodu, że L. znał tylko język łaciński; zbyt dowolnie tłóma-czył. Ogłosił przekłady psalmów i „Lettres chrétiennes et spirituelles“ (1890).

Lemaître Juliusz Franciszek, pisarz francuski (* w Vennecy dep. Loiret 27 kwiet. 1853). Początkowe nauki pobierał w Travers, następnie w seminaryum w La-Chapelle-Saint-Mesmin (koło Orleanu), ukończył zaś średnie wykształcenie w Notre-Dame-des-Champs w Paryżu. Przyjęty do wyższej szkoły normalnej w r. 1872, otrzymał w r. 1875 dyplom z literatury i posadę profesora retoryki w Hawrze, w 1880 r. zaś kierownika konferencyi w szkole wyższej w Algierze. W r. 1882 powierzono mu wykład literatury francuskiej na wydziale literaokim w Besançon. W r. 1883 bronił rozprawy doktorskiej (o komedyi po Molierze i o teatrze Dancourt'a). W r. 1884 został profesorem na wydziale literackim w Grenoble. Od wielu lat L. znany jest ze szkiców literackich, które się ukazały w „Revue bleue“ 1878 — 1879. Rozprawa o Gustawie Flau-bercie szczególnie go wsławiła. W następnych latach ogłosił dwa małe tomiki wierszy wytwornych, ale pozbawionych polotu poetyckiego. Tu daje się spostrzedz jego umysłowość subtelna i zdolność do odczuwania rozmaitych nastrojów, które tak świetnie zajaśniały w jego krytykach literackich i sztukach teatralnych. Pierwszy tom jego ,,Médaillons“ (Puellae, Puella, Risus rerum, Lares) ukazał się w 1880 r., drugi (Petites Orientales, Unie Méprisé, Au jour le jour) w 1883 r. Artykuły krytyczne L-a przykuwały coraz bardziej uwagę, szczególnie zjadliwy artykuł o Renanie. W r. 1884 L. porzucił uniwersytet, aby się poświęcić wyłącznie literaturze. W dzienniku „ Débats“ prowadził dział krytyki teatralnej, która nosiła mniej fachowy charakter, niż głośne krytyki Sarcey’a, ale odznaczała się większą subtelnością i bogactwem refleksyi.

,,Temps“ ogłaszał króciutkie codzienne felje-tony (Billets du matin), a następnie 50-wierszo-we wizerunki (Figurines), z tych szczególnie się wyróżniały poświęcone Halevy’emu i Bru-netière’owi. Studya literackie L-a zebrane razem wyszły jako „Contemporains“ (1886—89, 4 t.). Na szczególne wyróżnienie zasługują: artykuł o Wiktorze Hugo, który wywołał sen-sacyę z powodu oryginalności sądu; o Ohnecie, pełen okrucieństwa, który niemało się przyczynił do zdyskredytowania powieści tego pisarza; o Zoli i iu. Artykuły z zakresu krytyki teatralnej ukazały się jako ,,Impressions de théâtre“ (1888—90,    5 t.), mniej oryginalne niż

portrety autorów współczesnych. Wreszcie L. zaczął pisać dla teatru. Pierwszą jego sztuką, wystawioną w Odeonie (8 kwiet. 1889), była komedya ,,Révoltée“, po niej poszły ,,Le Député Leveau“, „Mariage blanc“, „Flipote“, ,,Les Rois“, „Le Pardon'*,

W sztukach tych zamało jest nerwu scenicznego. L. ogłosił także opowiadania i nowele: „Serenus, histoire d’un martyr" (1886) i „Dix Contes" (1889). W dzienniku „Temps" drukował powieść „Les Rois", która ukazała się też w książce. Działalność literacka L-a jest nadzwyczaj wszechstronna. Szczególnie podziwu godna jest giętkość jego talentu, który potrafi przystosować się do wszelkich form literackich. Najbardziej czaruje w tym subtelnym pisarzu mieszanina pozornej naiwności i sceptycyzmu, któr^ chwilami dochodzi do cynizmu. Widoczny jest wpływ Renana. Subtelność myśli i uczucia, połączona ze swywolno-ścią nadaje powab jego poglądom, Krytyk przewyższa w nim twórcę, inteligencya i smak artystyczny góruje nad wyobraźnią. W krytyce literackiej stworzył L. nowy kierunek, który znalazł zwolenników i w innych krajach. Krytyce naukowej i objektywnej, stworzonej przez Taine’a, przeciwstawił subjektyw-ną, opartą na osobistych odczuciach krytyka. Krytyk subjektywny nie zgłębia i nie analizu-

je, lecz snuje własne obrazy i refleksye, współtworzy z autorem. U nas znalazł L. zwolenników teoretycznych w Matuszewskim i Feld- ną atmosferę gimnazyalną w tworzeniu kółek pa-manie i kilku utalentowanych naśladowców jak Jan Sten i po części Antoni Potocki, który głównie przejął od L-a wytworność stylu i subtelność refleksyi. Sam L., lekko ślizgając się po powierzchni literatury, historyi i życia społecznego, stanął bezraduy wi-bec poważnego przełomu dziejowego, jaki przechodziła Fran-cya przed kilku laty. Wieczuy sceptyk i subtelny dyalęktyk w chwili krytycznej (sprawa Dreyfusa i walka demokratycznej i postępowej Francyi z wstecznym nacyonalizmem), znalazł się w jednym szeregu ze najwsteczniejszemi u-inysłami. Należał do rzędu nielicznych intelektualistów w obozie nacyonalistycznym. Odtąd, zabierając głos w sprawach społecznych, zajmuje stanowisko konserwatywne (np. podczas ankiety szkolnej i rozwodowej). W ostatnich czasach, może w związku ze swemi no-wemi poglądami społecznemi i politycznemi, zwrócił się do starożytnej literatury francuskiej. Głośne były jego konferencye literackie o Racinie i Corneille’u w r. 1907 i na początku 1908, na które uczęszczał cały Paryż arystokratyczny.

zdolnościami i niepospolitą inteligencyą. Ówczesna młodzież szkolna szukała ratunku przed dusz-

tryotycznych, w nieokreślonych rojeniach i formowaniu grup samokształcenia. L. brał też udział w tym ruchu młodzieży, ale milczący i skupiony, nie należał do inicyatorów i przewódzców. Inni wodzili rej śród kolegów i podtrzymywali w nich święty ogień zapału, L mu przypadła w udziale rola „kierownika umysłowego. Inni byli sercem i wolą ruchu, on jego głową. Program młodzieży obejmował między innemi i samokształcenie. Dla większości ten punkt programu kończył się przeważnie na dobrych chęciach. Zalecana w tych czasach panującego pozytywizmu lektura przerastała poziom umysłowy młodzieży gimnazyalnej. Jeden L. mógł sprostać zadaniu i zdobyć wiedzę, o której inni marzyli. Czytali wprawdzie i inni, lecz on jeden był w stanie zrozumieć: Taine’a, Drapera, Buckle’a, Spencera, Baine’a, Darwina, Haeckla i innych, zalecanych przez ówczesną opinię postępową; prócz tego sam nauczył się po niemiecku, francusku i angielsku i zapoznał się z literaturą tych narodów. Z gim-nazyum wyszedł jako młodzieniec umysłowo zupełnie dojrzały, z takim zasobem dobrze przetrawionej wiedzy, jakim niewielu kończących uniwersytet poszczycić się może. jednocześnie zmęczony był przedwczesną wytężoną pracą umysłową i zapewne sceptycznie nastrojony wobec najbliższego otoczenia, które przerastał inteligencyą. Dlatego też zapewne, pomimo to, że był na uniwersytecie w ósmym lat dziesiątku zeszłego stulecia, kiedy śród warszawskiej młodzieży uniwersyteckiej wrzało gorączkowe życie społeczne, L. w niern żadnego udziału nie brał. Stał zdała od ruchu roz-egzaltowanej i rozpolitykowanej młodzieży ze swemi marzeniami poety i dumaniami myśliciela. Wstąpił na wydział prawny, który ukończył w r. 1888, i wkrótce po skończeniu został urzędnikiem kolei warszawsko-wiedeńskiej. Niebawem porzucił posadę, aby całkowicie poświęcić się literaturze, począł, ogłaszając w Szabłowskiego, nowelę p. t. „Czarna Topiel“, która jest realistycznym obrazkiem, tchnącym młodzieńczą świeżością, silnie odczutym opisem natury i nastrojem melancholijnym. Następnie w „Głosie“ za redakcyi Zyg. Wasilewskiego, zaczął drukować pierwsze bajki. Ostatecznie stał się znanym szerszej publiczności, kiedy w każdym prawie numerze „Chimery“ umieszczał jakiś wiersz, bajkę, powiastkę w prozie lub przynajmniej ciętą i subtelną krytykę. L. należał do głównych i stałych współpracowników tego miesięcznika. Po zamknięciu zaś „Chime-ry‘‘ drukuje swe utwory w ,,Nowej Gazecie“, „Tygodniku Ilustrowanym“, „Sfinksie“¹ i „Święcie“. W r. 1904 na konkursie „Tygodnika Ilustrowanego“ otrzymał nagrodę za humo-

A. G.

Ale

Br. J.

Leman Jakób Edmund, malarz francuski (* 1829—f 1884 r.). Uczeń Picota, dał się poznać w 1852 obrazem: Wczasy Wirgiliusza. Jego obrazy historyczne są ozdobą wielu muzeów Francyi. W 1878 zaczął malować akwarele, z których najpiękniejsza jest powtórzeniem obrazu: Radość Francyi w 1638 (narodziny Ludwika XIV), z portretów znakomite są Cordiera i Daniela Ramée. Największa rozmiarami jego kompozycya jest w muzeum w Bayeux: Karol Wielki dyktującyswe kapitularze.

Działalność literacką roz-„Niwie“, za redakcyi

w. w. w.

Lemann Rudolf, rodem z Drezna, w 1590 jest złotnikiem i rzeźbiarzem stempli w mennicy olkuskiej; w r. 1599 zostaje probierzem w królewskiej mennicy poznańskiej. Zdaje się, że tensam L. 1623 i 1624 pracuje już w mennicy wileńskiej, gdzie na monetach sze-lężnych z tych lat kładzie swój monogram z liter R.-L., t. j. takisam, jaki spotykamy na portugale jego roboty, wybitym w królewskiej mennicy w Poznaniu.

S. Orz.

Lemannus Lacus, zwane późuiej Lauso-nius L., na Tabula Peutingeriana Losannen-sis L., gr. Asp.oćvoę Xćp,V7], As|xdvrj, AtpivrjX., dzisiaj Lemańskie albo Genewskie jezioro, na granicy Gallia Narbonensis i Gallia Belgica, z rzeką Rodanem granicę pomiędzy starodawną prowineyą rzymską a ziemią Helwetów tworzące; według twierdzenia starożytnych autorów (Mela, II 5, 5.) nurty Rodanu nie mieszały się wcale z wodą tego jeziora.

Lemański Jan, poeta bajkopisarz (* 1863 w Głażewie w gub. płockiej). Kształcił się w gimna-zyum płockiem, gdzie się wyróżniał wybitnemi

Lemański Jan.

-i

reskę p. t. ,,Sokrates i Obrazoplujca“. W książ- ' zyę i sztukę nagiąć do swych niewybrednych kowem wydaniu ogłosił L. naprzód ,,Bajki“ gustów. W powieści fantastycznej p. t. (Warszawa 1903). Zakres spraw i pojęć w baj-    .»Ofiara    królewny“    (Warszawa 1906) zarysowa-

kach L-go różni się wielce od tematów, poru-    ła się    najwyraźniej indywidualność literacka

szanych przez dawnych bajkopisarzy. I punkt j L-go; jego wyobraźnia fantastyczna i kapryśna, wyjścia jest odmienny. Nie „zdrowy sens ży-    sposób    malowania    rzeczy nierealnych bardzo

ciowy“ leży w podstawie jego bajek, lecz prze-    żywo i    plastycznie    (opis balu u króla Goździka

ciwnie wstręt do ,»rozsądku“ przeciętności. Ośmiesza i wykazuje czczość, fałsz i obłudę ideałów i podstaw życia współczesnego ogółu. Bajka L-go często staje się zjadliwą i subtelną satyrą, często zaś przechodzi w uajczystszą poezyę opisową. Taka n. p. „Lilia wodna“ jest przedewszystkiem uroczą sielanką, w którą bardzo misternie wpleciona została fabuła bajki. Opisowej poezyi dużo też jest w ,,Wilku i cielęciu“, w „Wole i Żórawiu“ (śliczny opis wiosny), i wielu innych. Poszukiwanie piękna, kąpanie ducha w czystym artyzmie jest dla duszy poety jedyną ostoją i wytchnieniem przed wrzawą płytkiego otoczenia. Od rzeczywistości odwraca się L. coraz bardziej. W bajkach stoi jeszcze najbliżej życia. Znać to w żywej i wyrazistej, a zupełnie świeżej i wolnej od szablonu, charakterystyce zwierząt i osób działających, we wspaniałych dyalogach, bogactwie metafor, niespodzianych a świetnych i pełnych humoru zwrotach, w swobodzie wiersza, łatwo i naturalnie przechodzącego od jednego rozmiaru do drugiego — w całym zresztą nastroju i tonie, pełnym werwy i swobody. We wszystkich zaś bajkach uderza przedewszystkiem nadzwyczaj kunsztowny wiersz i wytworna stylizacya. Zbogacenie bajki tyloma nowemi zaletami artystycznemi odbyło się na koszt zwięzłości. Niema w bajkach L-go epigrama-tyczuości, do której przywykliśmy jako warunku koniecznego bajki. W rok po bajkach ukazała się „Proza ironiczna“ (Warszawa

1904) . Tutaj swobodniej jeszcze rozwinął L. swoją wyobraźnię, silniej zaznaczył swoje wstręty i upodobania, swoje marzenia i tęsknoty poetyckie. Bardzo charakterystyczny dla poety jest „Rebursista“; którego „idealna przeciętność“ oskarża, że „niszczy racyonalną rozkosz“ i wykrzykuje „niech giną ci, co jeżdżą po obłokach“. Również charakterystycz-ny jest ,,Sokrates i Obrazoplujca“ i „Śmierć ptaka“, pełna tęsknej poezyi i marzeń zaziem-skich. W „Bajeczkach“ o „ulepszonych stworzeniach“ przeciwstawia się L. dawnym bajkopisarzom, którzy w imię rozsądku układali swoje bajki. Wszędzie tu poeta zdradza fantazyę oryginalną pomimo dziwacznych często pomysłów, subtelną ironię i styl wytworny, giętki, posłuszny odcieniom myśli, pozbawiony jednakże barw żywszych. „Colloquia“ (Warszawa

1905)    wydane po „Prozie ironicznej“, składają się z utworów wierszowanych, po części w formie bajek, po części w formie fraszek i satyr na filisterską filantropię, na praktyczność, która nie rozumie wyższych aspiracyi i rada-by poe-

trzymany w tonie epickim), kunsztowne opisy natury, zjadliwa satyra, igraszki słowne i ostatecznie marzycielstwo, tęskne, melancholijne, przechodzące w dumanie filozoficzne, bo „myśl czysta i piękno idealne“—to jedno, bo istnieje „radość życiowa po to, żeby się przetworzyła w stan spotęgowania myślowego“, bo „na linii granicznej dwóch światów jest moment krótki taki, że „zjawa i prawda stanowią tożsamość“: cała bogata i oryginalna metafizyka poetyczna czy poezya metafizyczna. Pewne odrębne cechy twórczości L-go, zawarte w „Bajkach“ i „Prozie ironicznej“, stają się w pełni zrozu-miałemi przy zestawieniu z tą powieścią fantastyczną. Po wsze czasy piórem bajkopisarzy kierował tzw. „zdrowy rozsądek“ zawsze zajmowali oni stanowisko racyonalistyczne, byli wyrazicielami „życiowej mądrości“, przeciętnego ogółu. L. zaś nienawidzi przeciętności, nie znosi szarego tłumu, jego wilczych apetytów, źle maskowanych, jego płytkości duchowej — nienawidzi nie za sprzeczność z rozsądkiem, ale głównie właśnie za ten rozsądek, za prak-tyczność, za szablon, za brak szerszego lotu— za brak nie tylko wielkich cnót, ale i wielkich występków. L. nienawidzi cnoty tłumu niemniej niż jego występku. W samotnych rozmyślaniach wzniósł się ponad rozsądek do czystego, krytycznego rozumu (bo „myśl czysta i piękno idealne“—to jedno), do myśli czystej, oderwanej, której nie kazi praktyczna rozsądkowość. Myśl czysta, lotna, wolna od brudu zabiegów i pragnień powszednich — myśl nieubłagana i logiczna, nieobciążona afektami wrzawy ulicznej, wznosząc się coraz wyżej w bezcielesne przestwory logiki i ab-strakcyi przechodzi w poetyczne dumanie,również bezcielesne i abstrakcyjne. Stąd płynie wyobraźnia wybujała i fantastyczna, operująca da-nemi nierealnemi i mająca za podstawę myślenie abstrakcyjne, stąd i obrazy fantastyczne, przechodzące w refłeksye filozoficzne. Na tych wyżynach kryształowo-czystych, jak górskie śnieżne szczyty, panuje niezmącona uroczysta cisza, ale jest tajemniczo i mroźno. Poeta, męczony przebywaniem w tych zawrotnych' górnych szlakach oderwanej myśli, szuka wytchnienia w zachwytach nad naturą i kunszcie poetyckim—albo rozweselenia w przekpiwaniu trzody ludzkiej, jak w bajkach i powiastkach. Nieoswojone jednak z realnem życiem oko, nie potrafi oryentować się w złożonym splocie spraw i stosunków ludzkich, dostrzega jedynie groteskowe szczegóły, z nich układa najrozmaitsze pocieszne figury, formuje najdzi-

Młoda Polska w poezyi.

Lemasson Franciszek, rzeźbiarz francuski (* 1745 — f 1807 r.). Uczeń Cousina. w Paryżu zaś Coustou, bawił czas długi we Włoszech, skąd wezwany przez marszałka Broglie, ozdobił jego pałac rzeźbami. Podczas rewolu-cyi wykonał biusty najwybitniejszych członków Konwencyi i stworzył dwa dzieła prawdziwej wartości: Hektor u wozu Achillesa i Poświęcenie się dla Ojczyzny. Wezwany przez Radę Starszych w 1797 ozdobił wiele gmachów publicznych; czynił to i za cesarstwa.

Lembcke Edward, pisarz duński (* 1815 w Kopenhadze żyjący). Studyował filologię. Tłómaczył na duński Szekspira (18 tomów), Byrona, Tomasza Moore i in. W zbiorze własnych poezyi „Digte og Sauge“ (1870) opisuje nieszczęśliwą wojnę z 1864 r. Jego „Vort Modesmaal“ należy do rzędu najulubień-szych pieśni narodowych.

Lemberg, niemiecka nazwa Lwowa (ob.).

Lemburskie starostwo, województwo    pomorskie, powiat Lemburski. Posiadało 2    mia-    wydane,

steczka: Lieby nad morzem, tudzież Lemburg, w którym był zamek murowany, młyn, folusz sukienny. W 13 wsiach starostwa na 329 włókach siedziało w roku 1638 gburów 123, oprócz tego na 42V₂ włókach 15 sołtysów.    Naj-    w jego zakładzie pracował    wybitny    rysownik

większa działka gbura wynosiła 4 włóki,    naj-    Julian Mackiewicz, który    wykonał    wiele    port-

mniejsza 1 włókę. Czynsze gburów wynosiły retów współczesnej emigracyi, a mianowicie

kury.

S. Drz.

x-y.

waczniejsze kształty, a kiedy wyczerpie wszelkie możliwe kombinaeye z atomami rzeczy (realnością), snuje dalej kombinaeye z symbolami rzeczy, z ich nazwami — stąd ta niewyczerpana gra słów i kalamburów. Satyra L-go nie posiada też pomimo swej bezwzględności i finezyi cech wojowniczych, nie sięga zbyt głęboko w stosunki ludzkie, obejmuje nader szczupły zakres, a zmysł obserwacyjny zatraca coraz bardziej ostrość, co się ujawnia w dwóch ostatnich tomach utworów L-go: „Nowenna“ (Warszawa 1906) i,,Prawo własności*⁴ (Warszawa 1909). I tutaj występuje L. w roli satyryka bezwzględnie zdzierającego maskę z całego współczesnego życia we wszystkich jego przejawach, ale traktuje je w terminach najogólniejszych, działa abstrak-cyami. Niema tu nietylko żywych postaci, ale i dawnej świeżości i bogactwa stylowego. Pisze jednak z większym jeszcze mistrzow-stwem słowa, imponuje przebogatą igraszką słów i nadzwyczajnym kunsztem wiersza. L. jest przedewszystkiem wytwornym poetą, lubującym się w wyrafiuowanem pięknie kunsztownego wiersza i łączącym subtelność refleksyi filozoficznej z wizyą poetycką. Jest artystą świadomym swych środków, jedną z najoryginalniejszych, najgłębszych i najbardziej skończonych indywidualności, jakie wydała

A. G.

Lemańskie jezioro, ob. Genewskie jezior o.

Br. J.

St. Db,

z włóki po 2 zł. gr. 21, po 1 korcu owsa, nadto kury i przędza. Rybacy z jezior dawali do dworu piątą rybę. Zagrodnicy posiadali po 1 włóce ziemi, odrabiali pańszczyznę tylko pieszo, dawali czynszu po 1 zł. gr. 15, i po 2

Dr Ig. B.

LembllS, po grecku Xe[xßo?, mały szybko żeglujący statek ze śpiczastym przodem, którym do wielkich okrętów dojeżdżano, aby na nie wsiąść. Fulgentius zowie je genus naviculae velocissimae\ niekiedy tworzono z nich całą, nadzwyczaj ruchliwą flotylę, wysyłaną na zwiady przed główną siłą morską; pierwsi Kor-cyrejczycy mieli takie czółna pobudować.

Lemcke Karol, estetyk niemiecki (* 1831). Studya wyższe odbył w Getyndze, Monachium i Heidelbergu; przez czas dłuższy przebywał w Berlinie, Paryżu i Monachium, habilitował się w r. 1862 w Heidelburgu jako docent estetyki i historyi literatury niemieckiej, później został tam profesorem nadzwyczajnym. W r. 1871 przeniósł się do Monachium, skąd w r. 1873 został powołany do Amsterdamu na katedrę estetyki i historyi sztuki w Akad. Sztuk pięknych, w r. 1876 do Akwizgranu na politechnikę tamtejszą, a w r. 1885 do Sztutgardn do Wyższej szkoły technicznej i Sztuk pięknych. L. zdobył rozgłos przez pracę „Populäre Aesthe-tik“ (Lipsk 1865, wyd. 6-e 1890; przełożona na wiele języków, na polski przez Bron. Zawadzkiego [Lwów 1874 wyd. 2-ie 1882, 3-cie 1900]). Prócz tego L. ogłosił: „Lieder und Gedichte“ (Hamburg 1861); Geschichte der deuts. Dichtung neuerer Zeit“ (Lipsk 1871, wyd. 2-e 1882); licznie monografie o malarzach niderlandzkich, a pod pseudonimem Karola Manno ciekawe romanse; „Beowulf“ (Berlin 1882, wyd. 2-e Sztutgard 1889); „Ein süsser Knabe“ (Berlin 1885, wyd. 2-e

1886) i „Gräfin Gerhild“ (Sztutgard 1892). L. jest w swoich pojęciach estetyczno-filozoficz-nych eklektykiem, usiłuje pogodzić rezultaty nauk przyrodniczych z oderwanemi pojęciami o pięknie.

Lemercier Ludwik Jan Nepomucen, poeta francuski (* w 1771—f 1840), syn sekretarza Pani de Lamballe. Zaznaczył się sztuką sceniczną: ,,Le Tartufe révolutionnaire“ (1795), pełną aluzyi współczesnych, i tragedyą „Agamemnon“ (1797); późniejsze dzieła jego są mniejszej wartości, Napoleon cenił zdolności Lemerciera, lecz charakter poety zbyt niezależny sprowadził nań niełaskę. Umarł prawie zapomniany. Dzieła jego dotąd nie

Br J.

Lemercier Róża Józef, drukarz i litograf francuski (* w 1803 —f 1887, w Paryżu); zakład swój prowadził z Bernardem i wydawał znakomite litografie, szczególniej dla zagranicy,

Adama Mickiewicza i najlepszy portret Andrze-

Br. J,

Hr.

Br, J.

wa

wy.

Leming Myodes lemmus*. Gatunek małych gryzoni, bardzo do myszy podobnych z rodzaju Myodes (ob.), rodziny Polnikowatych (ob.), Arvicolidae. Ciało pokrywa długie, gęste futerko, na grzbiecie żółtawobrunatue z ciemnemi plamkami; od oczu odchodzą dwie żółte wstęgi ku tylnej okolicy głowy; ogon i łapki koloru żółtego; takiegoż koloru i sierść na stronie brzusznej. Dług. ciała wynosi 15 cm., ogona 1.5 cm. Lemingi żyją towarzysko na płasko wzgórzach Skandynawii w norach.

Kutné Hory“ i t. d.

J. F. G.

ja Towiańskiego w 1857 r.

Lemery Mikołaj, chemik i farmaceuta francuski (* 1645 w Rouen—f 1715 w Paryżu). Uczył się farmacyi w Rouen, poczem pracował w Paryżu w laboratoryum Glazera, demonstratora chemii w „Jardin du roi‘‘, jednego z ostatnich wielbicieli Paracelsusa i alchemii. Następnie w Montpellier otworzył kursy chemii. Powróciwszy do Paryża, założył aptekę; prowadził jednocześnie kursy, które ściągnęły słuchaczów z całej Francyi i zagranicy. Skazany na wygnanie jako protestant, przyjął wraz z rodziną katolicyzm, co mu otworzyło podwoje Akad. Umiejętności. Wielką zasługą L-go jest odrzucenie zagadkowego języka oraz zawiłych teoryi alchemików. Obdarzony umysłem prostym i jasnem wysławianiem się, pierwszy zdarł zasłonę otaczającą naukę, opierając się tylko na doświadczeniach i rozumowaniu. Największy rozgłos zyskał L. przez ogłoszenie swych ,,Cours de chimie*' (1675); dzieło to, przełożone na liczne języki, przez całe stulecie służyło jako podręcznik. Nadto: „Pharmacopée universelle“ (1697) i „Traité des drogues simples“ (1698). Te 3 prace utworzyły całość pod tyt. „Cours général de pharmacie“, zawierającą dokładny obraz umiejętności chemicznych i farmaceutycznych z końca XVII w. Pozatem L. napisał: „Traité de Pantimoine“ (1707); dokonał analizy wód mieraluych w kilku miejscowościach i pozostawił mnóstwo notatek o solach.

Lemierre Antoni Marek, dramaturg francuski (* 1722— f 1793). Jego poezye zjednały mu cztery nagrody Akademii francuskiej (1735 — 1757), zaś w 1758 pierwsza trage-dya „Hypermnestra“ zyskała świetne powodze-uie. Odtąd L. pracował stale dla sceny) najlepsze jego sztuki: „La veuve de Malabar“ (1776), „Wilhelm Tell“. Jego tragedye wyszły w Paryżu 1795, zbiór dzieł w 1810, a w 1821 „Oeuvres choisies“.

Lemiesz, ob. Pług.

Lemieszowa kość czyli Lemiesz {Os vome-ris s. vomer) uależy do kości twarzy, a tworzy część dolną przegrody nosowej kostnej. Jest to kostka nieparzysta, płaska i cienka, o postaci czworokątno-wydłużonej z wyglądu nieco do lemiesza u pługa podobna. Nie by-nigdy zupełnie rówuo-płaska, lecz zawsze jest ku stronie jednej lub drugiej wygięta. Brzeg jej górny dzieli się na dwie połowy skrzydlaste, zwane skrzydłami lemiesza {Alae vomeris), pomiędzy które wsuwa się dziób kości klinowej (ob.).—Brzeg dolny opiera się o grzebień nosowy kości podniebien-nych (ob.) i szczęki górnej (ob.).—Brzeg przedni, najdłuższy, łączy się u góry z blaszką pionową kości sitowej (ob.), u dołu zaś z chrząstką czworokątną przegrody nosowej. — Brzeg tylny, najkrótszy, jest wolny i dzieli otwór

tylny (gardzielowy) nosa na dwie poło-

Dr J. P.

St. Min.

Leminger Emanuel, archeolog czeski (* 1846 w Nedwieżu pod Neweklowem). Będąc nauczycielem gimnazyum realnego w Kutnej Horze, pisywał artykuły popularne do „i^koly a Zivota“, „Svetozora‘‘, „Poucnych listu“, a także do „Dopełnień (Doplnkuv)“ Riegera „Nauc-neho Slovniku“ i wydał podręczuik fizyczny dla niższych klas gim. realn. W Kutnej Horze poświęcił się studyom archeologicznym, pisując do Wocela „Arciiaeolog. Sboru“. Wyniki badań swoich ogłosił w „Pamâtkâch archaeo-logickÿch“, a mianowicie: „O ceském mincov-nictvi za krâle Vladislava II“; „0 mincovâni w Horé Kutnë za krâle Ludvika“ i in. Oprócz tego pisywał rozprawy obszerne: „Zvonârskÿ rod Klabalu“; „O starych naśtennych malbâch w kostele Uhlirsko-Janovickém*⁴; „Hradiśle nad młynem Cimburkem w — „Naucny Slovnik“.

Lemka Jerzy (Georgius), d-r prawa, ławnik lubelski (żył w końcu XVI i pierwszej połowie XVII w.). Prócz kalendarzy i prac astrologicznych wydał: „Traktacik y dyskurs krótki o Rzeczypospolitéy, Jéy różnych kształ-ciech, postanowieniu, zacności, dostojeństwie, własności, zatrzymaniu y zachowaniu, zgubie y wykorzenieniu“.,. (Lublin 1632 w 4-ce, kart 44 nlb., w drukarni Pawła Konrada) — wyciąg z Polityki Arystotelesowej, rzecz ciekawa, dziś b. rzadka; część druga wyszła tamże i w tymże roku pod tyt.: „O Rzeczypospolitéy, Jéy różnych kształciech... zgubie a wniwecz obróceniu y wykorzenieniu. Części wtorej Jerzego Lemki...“ (w 4-ce, 12 ark., druk gocki)—rzecz napisana na podstawie dzieł Platona, Cycerona i Arystotelesa.—Por. Estr. XXI, 162—4. Hr

Lemke Jan Filip, malarz szwedzki (* 1631—f w Sztokholmie 1711). Uczył się malarstwa w Hamburgu pod Evertem Dekerem i batalistą Weyerem. Podróżował po Włoszech i bawił dłużej w Rzymie i Weuęcyi, wzorując swe prace na Bourguignonie i Bamboc-ciu. W 1683 r. powołany na malarza nadwornego, odtwarzał bitwy Karola XI, np. bi twy pod Halmstadem, Lundem (1684). Dzieła te znajdują się w zamku Drottningholm. Pozostawił dużą ilość widoków z Włoch i Szwe-cyi; odznaczał się świetnym kolorytem, acz

Br J.

D.

tyci (1871).

Lemminkäinen, jeden z trzech głównych bohaterów Kale wali (ob.). Typ potężnego bojownika, a zarazem odważnego, wesołego i lekkomyślnego uwodziciela, któremu żadna kobieta oprzeć się nie może. Przygody jego w północnej krainie Pohjola ( = Laponia), dokąd się udaje po śliczną Kylliki, „czystszą od śniegu a wdzięczniejszą od łabędzia“, — epopeja fińska opisuje w runach XI — XV i XXVI Znany jest obraz spółczesnego malarza fińskiego Gallena, wyobrażający „Matkę L-a“, nad

M. Ab.

S. Biz,

na Lemnos.

Lemnicka ziemia, ob. Lemnos.

Lemnicki, pseud. Bartoszewicza Jul.

nieco sztywnym rysunkiem. Jest on najwybitniejszym malarzem szwedzkim w. XVII, umarł prawie w nędzy, utraciwszy pozycyę malarza nadwornego w 1704 r.

Lemke, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem — między dwoma skrzydłami białemi—krzyż kawalerski srebrny. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć piór strusich białych. Nadany wraz z nobilitacyą Francisz-

RS

Fig. 24. Lemke (herb).

kowi i Godfrydowi, braciom Lemke —Baranowskim na sejmie 1768 r.—Źródła: Volumina Legum VIII, 303: Metr. Litewska ks. 190, str. 249; Boniecki.

Lemki, Łemki, albo, jak sami się nazywają Rusna ki, szczep górali rusińskich, tak przez sąsiadów przezwany z powodu używania wyrazu 1 e m w znaczeniu „tylko“ (lem tj. i e-no, tak samo leleń zam. jeleń). L. zamieszkują północne stoki Karpat, począwszy od prawego brzegu Popradu, w Ga-licyi, siedziby ich się ciągną od Popradu ku wschodowi i zajmują pas kraju od granicy węgierskiej ku północy 20—30 kim. szeroki, a około stu kim. długi przez powiaty: nowosądecki, grybowski, gorlicki, jasielski i krośnieński. Mieszkają po wsiach, miasteczka na tej przestrzeni są koloniami polskiemi, a jeśli w tej samej wiosce mieszkają L. i Polacy, to w odrębnych częściach. Z miasteczek znajdują się tutaj: Grybów, Gorlica, Żmigród, Dukla, Rymanów, Bukowska, Nowotaniec oraz miejsca kąpielowe Szczawnica, Krynica, Iwonicz. Granicę od Połouińców (ob.), według Koperni-ckiego, tworzy główny gościniec węgierski, idący od Dukli do Węgier, lub też dział wodny, rozdzielający dopfywy Wisłoka od dopływów Sanu. Udziela oblicza w r. 1889 L-ów rnniej-więcej na 80 000 głów. J. Kopernicki „Charakterystyka fizyczna górali ruskich“ (,,Zb. wiad. do Antr. kraj.“ T. XIII); S. Udziela „Rozsiedlenie się L-ów“ (Wisła IV, 654—660, mapka ich rozmieszczenia i wyliczenie osad); Fr. Rze-horz „Kalendafik z närodniho żivota Lemkuv“ (Csasopis musea ćeskeho, Praga 1897); We-hratskij „Pro gowor galickich Lemkiw“ (Zbir-njik filiologicznoi sekcjii, Lwów, T. V) oraz dawniejsze: Toroński w ,,Zorii hałyckoj“ (Lwów 1860, str. 383 — 428); o obrzędach weselnych w ,,Lituratur. Sbornyk hałycko-ruskoi Ma-

L. K.

XXX.

trupem syna bolejącą.

Lemna, roślina, ob. Rząsa.

Lemniades, gr. Ayj[iviàôeę, niewiasty z wyspy Lemnos (ob.), które, według opowieści mitycznej, w nieobecności mężów swych, zażywających podczas wyprawy wojennej do Tracyi rozkoszy z tamtejszemi niewolnicami, Argonautów, kiedy ci na wyspie ich wylądowali, u siebie przez dwa lata zatrzymały, a mężów swych z powrotem jednej nocy pozabijały i Hypsipylę królową swą obrały. Inna tradycya głosi, że Lemnijczycy żony swe opuścili dla cuchnącego oddechu, którą to karą nawiedziła je Afrodyta, lecz wszyscy z mściwej ich ręki śmierć ponieśli, Ponieważ Hero-dot (6,138) jeszcze inną zbrodnię, na Lemnos przez Pelazgów popełnioną, wspomina, nabrał u Greków przymiotnik Arjjmoę, Lemnius, znaczenia: okropny, nieszczęsny, n. p, Ar][j.via ipya, Arjjma ^stp.— P o r. Owidyusza Metam. 4,396.

Lemnia terra, albo też sigillata terra, osobliwa glinka, czerwonawego koloru, wydobywana z wulkanicznej góry Mosychlos na w. Lemnos (ob.), słynąca w obcych, nawet dalekich stronach jako znakomity środek farbierski (zwana stąd terra rubricata, gr. fuÀxoç), już jako walny środek leczniczy, używany przez starożytnych lekarzy na przestarzałe rany i przeciw ukąszeniu węży. Galenus (De simpl. med. fac. 9,    1), głosi jako świadek naoczny,

że raz w rok kapłani miejscowi w uroczystej procesyi wielki kawał gliny z wulkanu owego wydobywali, a rozdrobniwszy go na małe dawki, wizerunkami Artemidy pieczętowali, czem się właśnie wyrażenie sigillata terra tłómaczy, aby je we wszystkie strony świata jako najskuteczniejsze lekarstwo rozsyłać. Zwyczaj ten dochowują się święcie każdego 8 sierpnia

S. Brz

(ob.).

Lemniscus, XYjmaxoç, zwieszająca się wstęga, wyrabiana pierwotnie z cienkiego łyka li-

S. Drz.

S. Drz.

Jn D.

L. Fredrich-Posten

sza nazwa wyspy A^[rvov), albo Lemno, Limio, Limni.— Por. Rhode C. „Res Lemnicae“ (Wrocław 1829); Cou-ze „Reise auf den Inseln d. Thrakischen Mee-

S. Drz.

mnase.

czesny

wychowaniec Szkoły Politechnicznej w Paryżu, inżynier konsultant w trybunale handlowym w Paryżu, nauczyciel prywatny. Rozprawy jego, ogłoszone w r. 1873 w „Nouv. annales d. mathćm.“ oraz na kongresach T-stwa francuskiego w Lyonie (1873) i Lille (1874) dały początek geometry i trójkąta, w której mianem jego zostały ochrzczone: punkt, prosta, dwa okręgi i elipsa (ob. niżej). Na kongresie tegoż T-stwa w Oranie (1888) przedstawił próbę pomiaru prostoty i dokładności geometrycznych rozumowań i wykreśleń,—kwestyę, którą rozwinął następnie w licznych rozprawach i która dała początek G e o m e t r o gr a f i i.—Od r. 1894 przy współudziale Laisanta (oh.) prowadzi cza-kańcy jej zwali się Afjttmoi, Lemnii. Część sopismo „L’intermédiaire des mathématiciens“.— Argonautów, podczas wyprawy zawinąwszy na W polskim języku S. Kępiński poświęcił wyczer-

powego, potem z wełny, a w późniejszych czasach z najkosztowniejszych, zwyczajnie pstrych materyi, złotemi i srebrnemi blaszkami przetykana, którą obwijano wieńce honorowe albo palmy zwycięskie, palma lemniscata (Cicero, pro Rose. Amer. 35, 100); nosiły ją też uie-wiasty rzymskie jako piękny strój na głowę. W czasach największego zbytku wyrabiano je w Rzymie ze złota, w wypukłej rzeźbie, z od-powiedniemi inskrypcyami. Pierwsi Syrakuzań-czycy mieli ozdoby podobne wyrabiać i nazwę tę im nadać.

Lemniskata, ob. Kassynoid a.

Lemnios, gr. Afjjmoę, łac. Lemnius, także Lemnicola, przydomek Hefajstosa, od w. Lem-nos (ob.), kiedy go Zeus piorunem z Olimpu na nią strącił.

Lemnius Szymon (* 1510-f 1550), humanista niemiecki i pisarz satyryczny. Właściwe swe nazwisko Margadant okrył pseudonimem, stanowiącym zlatynizowane nazwisko matki (Lemm). W początkach Reformacyi był profesorem w Witenberdze i przyjacielem Melanchtona. W r. 1538 wydał „Epigramma-tum libri II“, wyśmiewając w nich zwolenników Lutra i wynosząc jego wroga, arcybpa Albrechta. Luter uzyskał konfiskatę książki i nakaz wygnania L-a, który schronił się do Szwajcaryi. L. napisał na wygnaniu dzieła: „Apologia contra decretum Lutheri" (Kolonia 1540); „Monachopornomachia“ (1538); „Amo-rum libri IV“ (1543); „Eclogae VI“ (1550); epopeję „Die Rätais“ i przełożył Odysseję.

Lemnos (gr. A^jjlvoc, w doryc. dyalekcie Aâjivoç; łac. Lemnus), już w pieśniach Homera wspominana, często trzęsieniem ziemi nawiedzana wyspa wulkaniczna, w pół. części m. Egejskiego, na płd. od w. Samothrake i Tha-sos, na płd.-wschód od g. Athos, który cień (mimo 16 mil odległości) podobno jej jeszcze dosięgał, położona, 9 mil kw. obejmująca, bardzo górzysta, lecz z żyznemi dolinami, w których rodziło się zboże, oliwa, wino i miód. Wygasły wulkan Mosychłos, na wschodzie wyspy, z którego wnętrza sławną Lem nia terra (ob.), dobywano, wys. 340 m. npm. Słynąc szczególnie przez kult bożka Hefajstosa, zwała się L. także 'Hcpaiatoo vrpoç, Vulcani insula, albo Aid-alia. (czas. aö-eiofiat = płonąć), łac. Aethalia, jako też Hypsipylaja. Według mitycznej opowieści spadł Hefajstos, gdy go Zeus z Olimpu strącił, na L., gdzie Sintyjczycy, Eivrisç, Stvrtoc, najdawniejsi wyspy mieszkańcy, korsarski lud trackiego pochodzenia, troskliwie go pielęgnowali. Wdzięczny bożek założył tutaj przesławną swą krainę. Dwa miasta wymieniają źródła: Hephajstias, na płc.-zach. kończynie wyspy, nieco ku południu od dzisiejszego Rapanidi, i Myrine na zach. wybrzeżu, dzisiaj Palaeo Castro (Castro). Miesz-

L., spłodzili z opuszezonemi przez mężów swych Lemnijkami (ob. Le miii ade s), późniejszych mieszkańców, tak zwanych Minyów, których Pelasgowie z siedzib ich wyparli. Wpływów feoickiej kolonizacyi dowodzi kult Kabirów (ob.). Podczas wojny trojańskiej była L. główną przystania Greków. Na ląd tutaj, a dokładniej na wysepkę Chryse, bezpośrednio z L. złączoną, wysadzono Fi lok te ta (ob.). Około r. 510 przed Chr. podbił wyspę Daryusz, później zawładnął nią Miltiades na rzecz Ateńczyków, a z biegiem wieków zostali jej panami Macedończycy, póki się pod jarzmo Rzymian nie dostała, zaliczana wszakże zawsze jako starodawna dzierżawa Ateńczyków do prowincyi Achajskiej. W r. 1904 odkrył na

odwieczną nekropolę (cmentarzysko) tyrreńskie, z bogatemi, osobli-wemi wyrobami sztuki garncarskiej. Dzisiej-brzmi Stalimene (=eiç tàv

res“ (str. 104 i nast.).

Lemoine Edward, ceniony przez swoich pisarz francuski (* 1810—f 1868). Był funkcyona-ryuszem teatralnym, kiedy do spółki z bratem swoim Adolfem napisał wodewil p. t. „Norbert albo wieśniak“ (1832). Niebawem poświęcił się publicystyce: w Chalon-sur-Saône założył pismo liberalne „Drapeau tricolore“, był też współpracownikiem „Siècle’u“ i „Patrie“. Prócz tego jednocześnie pełnił przez pewien czas obowiązki urzędnika w administracyi teatru Gy-Ogłosił kilka ciekawych książek, jak: „Physiologies“ ( 1841);,,l’Abdication du roi Louis-Philippe“ (1851)—jest to relacya rozmowy, jaką miał autor w Claremont z detronizowanym królem; „Dessous des cartes“ (1854), zbiór nowel. L. nadto brał udział w układaniu rozmaitych zbiorowych wydawnictw, jak:,,Etrangers à Paris“, „Scènes de la vie des animaux“; „Dictionnaire de la conversation“.    X'J‘

Lemoine Emil Michał Hyacynt, spół-matematyk francuski (* 22 list. 1840),

pującą rozprawę geometryi trójkąta („Prace Mat. Fiz.“ II, 1890); zasady zaś geometrografii streścił L. Zarzecki („Wiadom. Mat.“ VIII,

cie pozostawał aż do śmierci (członek lewego centrum). W r. 1875 został członkiem Akad. Francuskiej na miejsce Jul. Janina.

Ls Monnier Piotr Karol, astronom franc. (* 19 list. 1715 w Paryżu—f 2 kwiet. 1799 w Héril [Calvados]), syn Piotra, prof. astronomii w liceum Harcourta i autora licznych dzieł, z których „Cursus philosophiae“ (1750, 6 tom.) i „Premiers traités élémentaires de mathématiques“ cieszyły się wielką wziętością. W w 16-ym roku ż. brał udział w obserwacyach astronomicznych, w 21-ym zasiadł w Akademii; wkrótce potem mierzył południk ziemski w Laponii, o czem zostawił pracę: „Sur la figure de la terre déterminée par les observations de Maupertuis, Clairaut, L. et Camus“ (1738; w wyprawie tej uczestniczył i Celsius). Po powrocie otrzymał katedrę w Collège de France, gdzie kierował pierwszemi krokami Lalande a. Ludwik XV założył dla. niego prywatne obser-watoryum i zaopatrzył je w najdoskonalsze narzędzia. Tu L. spędził blisko 50 lat bez wytchnienia. Sprostował niektóre wielkości astronomiczne, jak: średnicę pionową księżyca, wysokość bieguna względem poziomu Paryża, wiekowe zmniejszanie się pochylenia ekliptyki, sprawdził tablice słońca; opracował najdoskonalszą mapę pasa zwierzyńcowego. Napisał między innemi: „Histoire céleste“ (1741); „Théorie des comètes“ (1743); „Institutions astro-

E. Gr.

A. Ł.

1904). Punktem L-a nazywamy punkt przecięcia symedian trójkąta (niemcy naz. go p. Gre-bego, anglicy środkiem symedian); odległości jego od boków trójkąta są do tychże boków proporcyonalnemi, a summa ich kwadratów najmniejszą; własności te niektórzy przyjmują za określenie punktu L-a. Prostą L-a nazywamy biegunową punktu L-a względem koła wpisanego.—Jeżeli przez punkt L-a poprowadzimy naprzód trzy równoległe, następnie trzy przeciw-równoległe do boków, w przecięciu z temiż otrzymamy po sześć punktów leżących na jednym okręgu: okręgi te nazywamy właśnie okręgami L-a, pierwszym (w razie równoległych) i drugim (przeciwrównoległych).—Wreszcie elipsy, mające za ogniwa punkt L-a i środek ciężkości, nazywamy elipsami L-a.

Lemoine Jakób Albert Feliks, filozof francuski (* 8 kwiet. 1824 w Paryżu—f tamże 8 wrześ. 1874). Kształcił się w liceum Karola W., a w r. 1844 wstąpił do Szkoły normalnej. Zamianowany w r. 1847 docentem filozofii, wykładał w kolegium król. w Nantes na wydziale literackim w Nancy, w Bordeaux, w liceum Bonapartego w Paryżu, wreszcie w Szkole normalnej 1862 — 1872. Nie mogąc, wskutek wątłego zdrowia, podołać trudom nauczania, wstąpił do administracyi wykształcę- nomiques“ (1746); „Observations de la lune, nia publicznego, jako inspektor akademii pa- du soleil et des étoiles fixes“ (1751 — 75,

ryskiej. L. należał do rzędu najwybitniejszych psychologów francuskich; odznaczył się zwłaszcza bystrym przenikaniem zagadnień, których wytłómaczenie zależał równocześnie od psychologii i fizyologii. Prócz swych rozpraw doktorskich: „Charles Bonnet, philosophe et naturaliste“ i „Quid sit materia apud Leibnitium“ (1850) ogłosił L. dzieła: „Du Sommeil“, pracę nagrodzoną przez Akademię nauk moralnych i politycznych (1855);    ,,L’Ame et le Corps“ (1862);

,,L’Aliéné devant la philosophie, la morale et la société“ (1862); sme de Stahl“ (1864); „De la Physionomie et de la parole“ (1865); P'czne rozprawy ogłoszone w sprawozdaniach z posiedzeń i prac Akad. nauk moralnych i polit., oraz wiele artykułów w wyd. 2-em „Dictionnaire des sciences philosophiques“. l'Instict“

cenne

4 t.); „Nouveau zodiaque“ (1755, wyd. 2-e 1773); „Essai sur les marées“ (1774); „Description et usage des principaux instruments d’astronomie“ (1774); „Les lois de magnétisme“ (1776 — 78, 2 t.); przełożył Teoryę komet Halley’a i A-stronomię Keila, które zaopatrzył w przypiski; zamieścił wiele rozpraw w rocznikach Akademii; pozostawił wreszcie w rękopisie cały stos dzienników obserwacyj. A- Ł-Le Monnier Ludwik Wilhelm (* w Paryżu d. 26 czerw. 1717 —f w Montreuil d. 7 ,Le Vitalisme et 1’Animi- wrześ. 1799) lekarz i przyrodnik, brat astronoma P. K. L-a (ob.). Wykształcenie otrzymał w Paryżu, a zostawszy w r. 1737 magistrem sztuk wyzwolonych, w r. 1749 uzyskał dyplom doktora med., poczem zajął się wykonawstwem lekarskiem i pracami przyrodniczemi, zwłasz-Dziełko L.    ,,De    1’Habitude    et de    cza botaniką, W r. 1758    mianowano go pro-

(1875).

ukazało się    po śmierci    autora    fesorem botaniki w Jardin    du Roi (dzisiejszy

Lemoinne Jan (John) Emil, publicysta i polityk francuski (* 1815 — fl892). Odr. 1840 był współpracownikiem „Journal des Débats“, za Cesarstwa został redaktorem głównym tego dziennika i na tern stanowisku zasłynął jako zwolennik Orleanów. Pisywał i do „Révue des deux Mondes“. Po rev\olucyi r. 1870 stał się republikaninem, zwalczał rząd 16 maja; wybrano go na senatora w r. 1880; przez czas krótki był ambasadorem w Brukselli, w sena-

A*T-    Jardin des Plantes), w    r. 1770 Ludwik

swe

XVI powołał L-a na lekarza przybocznego, wskutek czego zamieszkać musiał w Wersalu, gdzie zasłużył się przez wprowadzenie do o-grodów tamtejszych kilku roślin przedtem nieznanych. Gdy rewolucya wybuchła, utracił urzędowanie i osiadł w Montreuil. L. wydał nanowo poprawioną i uzupełnioną przez siebie „Pharmacopée royale“ Ch ar as a (Paryż 1753, 2 tomy) i „Lettre sur la culture du café“ (tamże 1773), nadto szereg rozpraw w

„Mémoires de l’Académie des sciences“ jak np, „Recherches sur la communication de l’électricité“ (1746); „Examen de quelques fontaines minérales de France etc.“ (1747); „Observations sur l’électricité de l’air“ (1747).— Por. „JBiogr. méd.“ T. VI str. 2 i „Union mé-

Dr J. P.

Bx, J.

my-

inia ich z późniejszymi Turcylingami.

Lemowikowie, Lemovices,    lud

T-stwa kształcenia zawodowego kobiet (* 1805 celtycki, Gallia Aquitania, pomiędzy rz. Garum-— f 1865). Żona filozofa L., doradziła mu po- ną a Ligerem, w dzisiejszym dep. Haute-Vienne, rzucić katedrę profesorską (z powodu    prześlą-    z główuem miastem    Augustovitum,    później

dowań za przekonania). Oboje oddali    się dok-    Lemovices, Lemovicum    zwanem, skąd    dzisiej-

trynom saint-simonizmu: on wstąpił    do zgro-    sza nazwa Limoges, stołecznego miasta    Limou-

madzenia adwokatów paryskich, ona    zaś, po-    sin’u, się wywodzi,

święcona mężowi, dokonywała bohaterskich wy- Le Moyne Fra ne is ze k, malarz francu-siłków, aby utrzymać dom; wkrótce mąż ! ski (* 1688—f 1737). Uczeń Ludwika Gallo-został w Paryżu urzędnikiem kolejowym, żona ( che. Za kompozyeyę: Herkules zabijający Ka-zaś zaczęła się zajmować losem nieszczęśliwych kusa, został członkiem akademii malarstwa, kobiet; poparta przez przyjazne jej damy, w W r. 1723 udał się do Włoch, i wówczas wy-r. 1848 otworzyła przy ulicy Ś-go Antoniego malował Herkulesa i Omfalę, jedną z najlep-szwalnię dla nieuzdolnionych pracownic, którą szych swych prac. W pałacu wersalskim wy-doprowadziła do kwitnącego stanu. W 1856 konał roboty dekoracyjue w sali pokoju r. założyła T-two opieki nad matkami, a w iw sali Herkulesa. Prace te zrobiły go sła-1862 zamieniła je na T-stwo kształcenia wnym, a Ludwik XV mianował go swym ma-zawodowego kobiet; w tymże roku otworzyła larzem nadwornym. L. cierpiał na manię prze

Br. J

W r. 1819

francuskiej, w swojej epoce.

Lemowijczycy, po łac. Lemovi, lud, który jedyny Tacitus (Germ. 43) jako sąsiadów Ru-gijczyków, nad oceanem, t. j. m. Baltyckiem mieszkających, wspomina i szczególnie posłuszeństwo ich względem swych królów wychwala. Zeuss („Die Deutschen'“ str. 155) utożsa-

S. Drz.

Vi>

dicale“ z r. 1866, str. 3.

Lemonnier Anicet Karol Gabryel, malarz francuski (* 1743 —f 1824). Założył muzeum w Rouen, ofiarowując mu swój obraz Śmierć Antoniusza. Zarządzał fabryką Gobelinów 1810 —1816. Ważniejsze prace: Misy a Apostołów; Karol Boromeusz niosący pomoc dotkniętym czarną śmiercią; Franciszek I przed obrazem Rafaela Św. Rodzina.

Lemonnier Kamil Antoni Ludwik, pisarz belgijski (* w Ixelles, koło Brukselli 24 marca 1835), jeden z wybitniejszych przedstawicieli kierunku naturalistycznego w literaturze francuskiej. Tematy jego powieści są przeważnie natury drastycznej, które w literaturze rzadko bywają poruszane. Obrazy odznaczają się krańcową jaskrawością, styl pełen afektacyi, ale i niezwykłej mocy. L. znany jest również jako krytyk artystyczny. Najwybitniejsze romanse: „Nos Flamands“ (Bruksella

1869); „Un Mâle“ (tamże 1881); „Le Mort“ (t-że); „Thérèse Monique“ (Paryż 1882); „Hystérique¹“ (Bruksella 1885); „Happechair" (t-że

1886); „Madame Lupar“ (Paryż 1888). L. napisał kilka książek dla dzieci, pełnych wdzięku i subtelności: „Bébés et Joujoux“ (Paryż

1880); „Comédie des jouets“ (tamże 1888). Do rzędu najlepszych prac L-a z dziedziny sztuki należą: „Gustave Courbet et son oeuvre“* (Paryż 1878); „Les Peintres de la vie“, są to studya o Courbot’eie, Stevensie, Ropsie i innych. Jest też autorem „La Belgique“ (Paryż 1887) — wspaniały opis ojczyzny L-a z punktu widzenia archeologii, sztuki, zwyczajów, świadczy o długich i sumiennych studyach.—Bibl. Nautet „Histoire des lettres belges d’expression française“ (Bruksella 1893, 2 t.).

Lemonier Eliza, filantropka, założycielka pierwszą szkołę zawodową dla dziewcząt przy ulicy de la Perle, która posłużyła za wzór do zakładania dalszych instytucyi, noszących jej nazwisko.

Lemontey Piotr Edward, pisarz francuski (* 1762—f 1826), adwokat (1792), członek Zgromadzenia prawodawczego, zasad umiarkowanych. Za czasów terroru przebywał w Szwaj-caryi; wróciwszy stamtąd w r. 1794, został radcą prawnym, a następnie w r. 1804—naczelnym cenzorem teatralnym, wszedł do Akademii francuskiej. Oprócz oper jak np. „Palena ou voyage en Grèce“ i romansu: „La famille de Jura“; wydał wiele prac historycznych, z których celniejsze: „Sur l’établissement monarchique de Louis XIV“ (Paryż 1818); „Histoire de la régence et de la minorité de Louis XV“ (1832, 2 t.); „Etude sur Paul et Virginie“ (1823). Zbiorowe jego „Oeuvres“ wyszły w Paryżu (1829 — 31, 7 t.).

Lemot Franciszek Fryderyk, rzeźbiarz francuski (* 1773—f 1827). Uczeń De-joux, otrzymał doroczną nagrodę rzymską za Sąd Salomona. Powołany w 1795 przez Kon-wencyę, musiał zaciągnąć się do armii, skąd uwolnił go David, sprowadził do Paryża i polecił mu wykonać kolosalną statuę Rzeczypospolitej. W 1805 mianowany członkiem akademii a w 1810 profesorem szkoły sztuk pięknych, wiele dzieł w tym czasie wykonał (Jana Barta dla Dunkierki, Numę Pompiliusza dla rady Pięciuset). Wykończył m. in. kolumnadę Lu wru, posąg Henryka IV na Pont-Neuf w Paryżu, obraz: Religia podtrzymująca Maryę Antoninę (w kaplicy na pamiątkęjej postawionej). L. uchodzi za jednego z najlepszych przedstawicieli sztuki

Br. J.

S. Drz.

St. Ob.

Ja

3 tomy.

A. Ł

żu (Hotel księżny de Chèvreuse), i na pro-wincyi (zamek de Tanley). Plany i elewacye jego dzieł znajdują się w wydaniu I. Pr. Blon-dela o architektach francuskich. Prace L-a: „Manière de bien bâtir“ (Paryż 1625 — 1637); „Traité de 5 ordres d’architecture“ (łtum. z

Itr. .1

L-ów

rye, Remuria.

Lemury (Lemur idae), podrząd Małpo-zwierzy (Prosimiae), zamieszkujący Madagaskar, obszar zoogeograficzny etyopski i wschodni i zupełnie nieznany w Świecie Nowym. Gatunki madagaskarskie różnią się od iunych między iunetni zasadniczo budową kości usznych; stąd podział L-ów na dwie grupy: a) Le-muridae (Madagaskarskie), u których obrączka bębenkowa (annulus tympanicus) leży swobodnie w t. zw. bębnie kostnym (bulla auditiva) (ob. ucho) i ß) Nycticebidae, u których kość

śladowczą i z obawy przed mającem rzekomo nastąpić uwięzieniem popełnił samobójstwo. L. był nauczycielem Natoire’a i Boucher’a. Oprócz kompozycyi historycznych i mitologicznych ₍ pozostawił wiele obrazów rodzajowych, np. Śniadanie myśliwskie (muzeum monachijskie).

Lemoyne Jan Chrzciciel, rzeźbiarz francuski (* 1704 —f 1778), był uczniem swego ojca, utalentowanego rzeźbiarza Jana L-a, oraz Roberta Le Lorrain’a. Z prac jego najwybitniejsze są: pomnik Ludwika XV na koniu w Bordeaux, mauzoleum kardynała de Fleury i nagrobek Mignarda w kościele św. Rocha.

Le Moyne Kamil Andrzej, poeta francuski (* 1822), adwokat, a ostatecznie bibliotekarz szkoły sztuki dekoracyjnej, autor „Stella Maris“ (1861); „Chemin perdu“ (1868); „Fleurs du Soir“ i t. d., oraz romansów „Idylle normande“ (1874) i „Alix d’Evran“ (1876), Wybór dzieł wydany w Paryżu 1884 — 1890,

ai-, j.

Lemstroem Karol Selim, fizyk fiński (* 1838). Wychowaniec uniw. w Helsingforsie, początkowo zajmował się nauczaniem matematyki w tamtejszych szkołach. Dla dalszych studyów udał się w r. 1867 do Sztokholmu (m. in. słuchał wykładów prof. Edlunda), następnie brał udział w wyprawie Nordenskjólda, poświęcił się odtąd wyłącznemu badaniu zorzy północnej i magnetyzmu ziemskiego. Po obronie rozpraw o prądach indukowanych i o przyczynach zorzy północnej objął w Helsingforsie katedrę fizyki i geografii fizycznej. Wymienionym powyżej zjawiskom, z których zorzę północną badał na Szpicbergu w r. 1868 i w Laponii 1872 (przypadek wyjątkowo świetny), poświęcił prace: „Om Volta inductious-strömmars intensitens-förlopp“ (1869); „Om orsakerma tili jordens magnetism“ (1877); „L’aurore boréale“ (1880); oraz rozprawy w „Arch. de Genève“ (1875—6 i 1883—4). Dla okazania związku zorzy północnej z elektrycznością, zbudował przyrząd z ostremi zakończeniami, odtwarzając z jego pomocą wspomniane zjawisko niejednokrotnie ze świetnym wynikiem. Rozważał nadto wpływ elektryczności na rośliny (na wzmacnianie ich wzrostu i zabezpieczenie od nocnych chłodów).

Le Muet Piotr, budowniczy francuski (* w Dijon 1591—f w Paryżu 1669). Zaczął swój zawód od sporządzania modeli gmachów np. pałacu Luksemburskiego dla Maryi Medy-cejskiej. Powołany przez Mazariniego do ufortyfikowania zamków obronnych w Pikardyi, został nadwornym architektem królowej, następnie Ludwika XIII, w końcu Anny Austryackiej, re-gentki. Dokończył budowy kościoła Val de-Grâce, rozpoczętej przez Mansarta, i ozdobił kościół wspaniałą kopułą. W tymże czasie wykończył wiele rezydencyi magnackich w Pary-włoskiego, Paryż 1645 ,1682).

Lemur, ob. Malpozwierz.

Lemur catta, ob. Lemury,

Lemury, łac. Lemures, według wiary rzymskiej rodzaj duchów pokutujących, Larwom i Maniom (ob.) pokrewny. Jak pewne źródła podają, oznaczano ogólnem mianem wszystkie duchy zmarłych, z pomiędzy których jedne, które sprawiedliwe życie wiodły, stawały się Larami (ob.J, złe zaś w Larwy i Manie się przemieniały. Jednak św. Augustyn (De civit. Dei, 9, 11), zgodnie z ogólną tradycyą, utożsamia L-ów z Larwami (ob.), ponieważ i one potłukują się po nocach jak upiory, aby straszyć żywych. Na przebłaganie ich mocy, a zarazem celem oczyszczenia domu od nieszczęsnego ich wpływu, obchodzono w Rzymie przez trzy noce, dnia 9, 11 i 13 maja, ceremonie, zwane Lemuria, Lemuralia. Ojciec rodziny wstawał o północy i udawał się boso aż do drzwi, przyczem znaki pewne ręką czynił, aby strachy od siebie odpędzić. Następnie mył ręce trzykrotnie w płynącej wodzie i obróciwszy się, brał do ust czarne boby i rzucał je po za siebie, mówiąc: ,,Daję wam je, temi bobami odkupuję siebie i moją rodzinę“. Cienie upiorów, jak wierzono, zbierały tymczasem rzucone ziarna. Słowa o-we powtarzał ojciec rodziny dziewięć razy, przyczem nie wolno mu było w tył się obejrzeć, umył się po raz drugi, bił hałaśliwie metalowemi talerzami i znowu dziewięćkrot-nie wołał: „Precz z wami, duchy ojcowskie!“ Po dokonaniu tych ceremonii mógł się spokojnie obejrzeć, ponieważ duchy już były zażegnane. Podczas dni tych, nieszczęściem grożących, również jak podczas świąt Par entai i i (ob.), były także świątynie pozamykane, ani też wesel nie obchodzono. Owidyusz (Fast. 5,419 i nast.) przyznaje się, że pochodzenia obrządków tych nikt mu wytłómaczyć nie mógł, i sam, jak się zdaje, skombinował sobie, że pierwszy Remus do owej ceremonii dał po-hop, tak że pierwotnie zwać ją miano Remu-

S. Drz

Sn

bębenkowa (os tympanicum) bierze udział w ograniczeniu jamy bębenkowej (Na podstawie palców, zaopatrzonych w pazury lub paznogcie, odróżnia M. Weber dwie grupy w Lemuridae. Jedną z nich tworzą rodziny Lemurinac i Indri-sinae, u których palce prócz wskazującego mają paznogcie; drugą—rodzina Chiromyinae, której przedstawiciele mają paznogcie tylko na palcu wielkim, gdy inne zakończone są pazurami). Do podgrupy Nycticebidae należą rodziny Galaginae i Lorisinne. Leunis oznacza L-ów jaką jedną z rodzin Małpoz wierzy, zaliczając Chiromyidae do specyalnej rodziny Małpozwierzy (Rodzinę Prosimiae: Galeopithe-cidae Leunis’a Weber wyłączył z pośród Małpozwierzy jako samoistny rząd ssaków). Cechy L-ów: zęby dolne siekacze ( i ) i do nich podobne kly pochylone skośnie ku przodowi; siekacze górne położone względem siebie w odstępach; jamy oczodołowe nie zamknięte; goleń (tibia) i piszczel (fibula) nie-zrosłe z sobą. Naczynie krwionośne carotis interna przebiega przed jamą bębenkową przez

t. zw. joramen lacer-um anterias. Rodziny: A) Lemurinae—Lemury, niewielkie małpiątka z kształtów podobne do lisa, o grubej wełnistej sierści, długim pysku, takimsamym ogonie, zakończonym kupką włosów; kończyny tylne są dłuższe od przednich. Uzębienie:

i²--

gaskaru i sąsiednich wysp; zwierzęta nocne, na żer wychodzą z głośneini krzykami: odżywiają się owadami i owocami. Co do rozróżnienia poszczególnych gatunków istnieje wiele sprzeczności wskutek nadzwyczajnej zmienności w ubarwieniu sierści, odmiennem u obu płci jednego gatunku. Gatunki: a) L, macaco, Maszkar-n i k (ob. fig. 25) z jednobarwnym ogonem; samiec czarny (L. Niger), samica rudawa o kończynach, ogonie i policzkach białawych (L. leuco-

m.

i.

jlüi

>\\h

(w każdej połowie szczęki górnej i dolnej); siekacze górne szczątkowe, a u pewnych gatunków wypadają zupełnie. Półkule mózgowe nie rozrastają się na móżdżek i nie przykrywają go. Sutki 2 (piersiowe) lub 4 (2 piersiowe i 2 łonowe). —Rodź. 1) Lemur (L.) Geoffr., Lemur, Maki.

kończyny tylne dłuższe od przednich. Gatunki tego rodzaju żyją towarzysko w lasach Mada- ¹ pierścieniami. Dług. ciała 35 cm.; ogona 50 cm.

Fig. 25. Lemur macaco (Maszkarnik).

mystax). Dług. ciała 36—37 cm., ogona 50 cm..; częstokroć spotykany w niewoli w Europie,

b) L. mony oz, Mougoz, wykazujący nader o wązkiej    lisiej głowie, dość du-    liczne odmiany w ubarwieniu. Często spoty-

żych oczach; uszy    obficie uwłosioue; nasto-    kany w ogrodach zoologicznych i menażeryach;

pek (tarsus) krótki;    ogon dłuższy od tułowia,    c) L. catta, Katta, mniej niż inne do życja

na drzewach przystosowany; ogon z czarmemi

Fig. 26. Chiromm madagascariensis ( Pal czak).

to I to

1.

Uzębienie:

. 2 i ¹ 2 CT

St. Min.

1 L.

Lemuzi, zagadkowe plemię czeskie, o któ-rem wspomina kronikarz Kosmas, opisując dy-plomat fundacyjny b-pstwa praskiego (1086). W nazwach niektórych wsi, jak Li mous pod Czeskim Brodem i nieistniejących już Limuz w Pracheńskiem zachowały się ślady tego ludu. Siedlisko L-ów miało być między Mëlni-

kiem a Mł. Bolesławiem. Art. J. V. Szimaka

J. f. o.

2) Rodzaj Hapalemur Is. Geoffr. 0 krótkim pysku i ogonie krótszym od tułowia; 4 sutki. Zęby trzonowe małe. Gat.: 11. simus, H. griseus. Wymienione dwa rodzaje łączy Weber w grupę Lémures o cechach skupionych około gat. i rodź. Lemur. Drugą jakoby grupę rodzaju tworzą t. zw, Chirogalei, uważane jako mada-garscy przedstawiciele afrykańskich Galaginae. Należą tu najmniejsze z pośród L-ów: Ghiro-gale, Microcebus I s. G e o f f r. i Opolemur Gray, o niewielkiej krótkiej głowie z dużemi oczyma, długich kończynach tylnych, dużych uszach i takimże ogonie. Gat. Microcebus myoxinus, rdzawożółtawo-szary na grzbiecie o złotawym połysku, biały na stronie brzusznej ciała. Dług. ciała 14—15 cm.; ogona 16 — 17. B) Rodzina Indrisinae. Wyłącznie mieszkańcy drzew w lasach madagaskarskich: skielet twarzy krótki; półkule mózgu przykrywają móżdżek, kończyny tylne bardzo długie, palce kończyn owłosione; wszystkie palce kończyn tylnych, prócz małego (I— Hallux), połączone błoną skórną aż po drugi człon. Przeciwstawuość palca dużego mała. Uzębienie podług wzoru i, 2,    3.

° Ô P 2’ m 3

Sutki dwie piersiowe. Rodzina ta obejmuje największe z lemurów: Rodź. i gat. Indris brevi-caudałus G 3 o f f r. (dawn. Lichanotus, L. in-dri), I n d r i (nazwa tubylcza) z licznemi odmianami w ubarwieniu długiej wełnistej sierści; 85 cm. dług., ogon 2—3 cm. Oswojonego używają do łowów na ptaki. Propithecus Benn. o nieco dłuższym ogonie. Pr. diadema 1 m. dług., 45 cm. dł. ogona; C) Rodzina Chiromyi-nae z jedynym rodzajem Chiromys G. Cuv. o uzębieniu:

,    1    3

’ '• o m 3

Palce kończyn bardzo długie. Sutki 2 łonowe. Móżdżek nie przykryty. Jedyny madagaskarski gatunek: Ch. Madagascarensis, P a 1 c z a k (ob. fig. 26) o b. dużej głowie z wielkiemi uszami; pędzi nocny tryb życia; długiemi i cienkiemi palcami wydostaje rdzeń z trzciny cukrowej, bambusów; wygrzebuje z dziur w drzewach owady, któ-remi się odżywia. Dł. ciał 45 cm., ogona 55 cm. Żyje na Madagaskarze. D) Rodzina Galaginae. Maleńkie L-ry o dużych zbliżonych oczach, zamieszkujące lesiste okolice Afryki zwrotnikowej. Nastopek wydłużony. Uszy długie, skręcające się podcza snu. Jedyny rodzaj Galago Cuv. u. Geoffr., wielkości od myszy aż do królika. Gat. Galago (g. senegalensis; Otolienusgalago Schreb). Dł. 16 — cm. Ogon: 23—25 cm.; E) Rodzina Lorisinae—L o ri, o jednakowej prawie długości kończynach, krótkim lub szczątkowym ogonie; nastopek (calcaneus i astragalus) normalny; tylko 2 piersiowe sutki; palce wskazujące krótkie lub szczątkowe.

3    3

P 8 m 8

Żyjące wśród drzew nocne zwierzęta o powolnych ruchach; odżywiają się owocami i owadami; zamieszkują Indye podzwrotnikowe (prócz w-p Zundzkich) i Afrykę Zachodnią. Z rodzajów i gat. znane są: Loris E. Geoffr., L. gra-cilis (Stenops gracilis) bez ogona; o dużych bardzo i blisko siebie leżących oczach. Dł. 25. Ob. Małpozwierze.

Lemurya, domniemany ląd zaginiony, którego istnienie w młodszym okresie trzeciorzędowym jest konieczne dla wyjaśnienia obecnego rozsiedlenia geograficznego małpiątek (Lemuria)1. Ląd ten miał łączyć Afrykę z In-dyami poprzez morze Czerwone, które won-czas nie istniało, oraz przez Arabię, Persyę i Afganistan.—Por. Atlantyda.

(„Csesky lid“ 1898, VII).

Le Myre de Vilers K. M., ob. Myre de V i 1 e r s.

Len siewny (Linum usitatissimum L.), roślina włóknodajua, a także dla nasion 0-leistych uprawiana z rodziny lnowatych (Linaceae), rzędu Gruinales (Dziobowe). Roślina roczna o cienkich i długich, tylko u góry rozgałęzionych pędach, drobnemi skrętoległemi lancetowatemi liśćmi okrytych. Wysokości pędy dosięgają 30 cm. — 1 m. Kwiaty niebieskie, kielich z 5-u działek, korona z 5-u płatków wolnych. Pręcików 5, zrastających się u nasady, słupek jeden o 4 — 5 znamionach. 0-woc: torebka pięciokrotna, lecz skutkiem fałszywych przegród dziesięciokomorowa i tyleż nasion zawierająca. Otwiera się 5-u klapkami. W korze pierwotnej łodygi są silnie rozwinięte pasma włókien sklerenchyroatycznych, nie zdrzewniałych, a więc b. giętkich i opornych na rozerwanie. Dzięki tym właściwościom dają się one przerabiać na nici. Nasiona zawierają w swych komórkach znaózną ilość tłuszczu, który z nich wytłaczają jako olej lniany. Zużytkowanie L-u jako rośliny włóknodajnej sięga odległych czasów. Początkowo hodowano w tym celu inny gatunek lnu —L. wązkoli-stny (Linum angustifolium), wyróżniający się przedewszystkiem tem, że jest rośliną trwałą, że posiada silnie rozgałęzione już u samej nasady pędy, oraz wązkie liście i drobniejsze nasiona. L. ten rośnie dziko całej polud. Europie, na Kaukazie, w Palestynie i Afryce półn. Nasiona jego znajdowano w

budowlach nawodnych z epoki kamiennej wszechniony. Przy siewie rzutowym należy Szwajcaryi i Włoch półu., co dowodzi, że uprą- siać nie zbyt gęsto, najlepiej koło 120 funt. wa tej rośliny sięga czasów przedhistorycz- nasienia na mórg, przy rzędowym wystarcza nych. Stopniowo gatunek ten został wszędzie 70—80 funt. nasienia. Sieje się L. w kwiet-wyparty przez L. pospolity (Linuni usita- niu, a w okolicach b. wilgotnych w maju. Po-tissimum L.), w całej zaś Europie na północ ra zbierania zależy od celu, w jakim hodu-od Alp tylko ten gatunek oddawna był jemy roślinę. Dla otrzymania włókien wyrywamy L. zaraz po przekwitnieniu, gdy wszystkie liście prócz dolnych są jeszcze zielone. Wyrwany len rozkłada się na polu, aby wysechł, lub, jak w Belgii, ustawia się dachówkowato, wierzchołkiem do góry koło drąga, o-partego na kozłach. Po wysuszeniu, tj. po 2 — 3 tygodniach, występuje przyrządzanie, polegające na oddzieleniu tkanki włóknistej kory od miękiszu i wiązek łykodrzewnych. Do tego celu służy moczenie lnu, przy którem wskutek działalności specyficznych bakteryi następuje rozluźnienie elementów komórkowych wszystkich tkanek prócz włókien. W tym celu zanurzamy L. na tydzień w wodzie. Ponieważ woda taka szkodliwa jest dla ryb, przeto

uprawiany, prawdopodobnie dlatego, że warunki klimatyczne lepiej tu sprzyjają jego wegetacyi. L. siewny hodowano już 4 — 5000 lat przed Chr. w Mezopotamii, jakoteż w Egipcie. Dowodzą tego znajdowane w tych krajach rysunki, a także mikroskopowa analiza włókien inateryi, w którą zawijano mumie egipskie. Również i w Europie połud. uprawa L-u siewnego zamiast wązkolistDego musiała się rozwinąć b. dawno, bo Pliniusz pisze, że L. sieje się wiosną, wyrywa się zaś dla otrzymania włókien i oleju z nasion przy końcu łata. U Starożytnych używano nasienia lnianego także jako pokarmu (obecnie jeszcze w Abissynii); w tym celu u Greków gniecono je z miodem j na jednolite ciasto, które następnie przypieka- > kano. Obecnie hodowla lnu rozpowszechniła I się po całym świecie, chociaż Europa zajmuje pierwsze miejsce. Wskutek wszakże pojawienia się bawełny i juty L. jako roślina włóknodajna nawet w Europie nie posiada znaczenia dawnego. L. woli klimat wilgotny nadmorski, niż suchy lądowy, gdzie włókna jego prócz tego szybko drzewnie ją, przez co i dla przerobu stają się mniej zdatnemi. Stąd i hodowla jego rozwinęła się w Europie w pobliżu morza. Najwięcej L-u hodują w Belgii, później w prow. Nadbałtyckich, gub. litewskich (Kowień-■ ska i Wileńska), Pskowskiej i Nowogrodzkiej; w Niemczech w znacznej ilości na Szlązku, w Saksonii i Turyngii, w Austryi przeważnie w Karyntyi i Tyrolu. Sieją L. w dużej ilości w Holandyi i Irlandyi. Są dwie odmiany lnu siewnego: 1) Linum crepitans Bönningh, sain o si ej, inaczej jeszcze zwany u nas p a-truch, praglec, pryszcze k, przędlec. Łodyga krótka rozgałęziająca się, torebki duże, przy dojrzewaniu pękające, przez co traci się wiele nasienia. Daje obfity plon ziarna. Włókno delikatne, ale nietrwałe. Odmiana najbardziej w hodowli rozpowszechniona, szczególniej na nasiona. 2) L. vulgare Bönningh, wyrasta znacznie wyżej niż poprzedni. Liście i torebki mniejsze, torebki nie otwierają się wcale. Włókno trwałe i mocne. Hodowany głównie dla włókien. L. lubi grunta żyzne, piaszczysto-gliniaste. Na czystej glinie i glebach zawierających dużo próchnicy nie udaje się. Potrzebuje dużo słońca i powietrza i wymaga obfitego nawożenia, ponieważ silnie wyczerpuje rolę. Z tego powodu nie znosi częstego następstwa po sobie, i nawet w najlepszych ziemiach dopiero po 5 — 6 latach wracać może na tosamo miejsce. Najlepszym siewem jest rzędowy, u nas mało rozpo-

-A

Si

Iw

Fig. "17. Len siewny (Linum usitatissimum), A — kwiat, B— pręciki i słupek, C— roztwierająca się torebka. A wielkość natur.; B\ C— 3 razy powiększone.

kopie się do tego umyślne doły. Można także moczyć L. i na rosie, co trwa b. długo (10 tygodni) a prócz tego rozwijają się na włóknach grzybki, powodujące na nich plamy. W ostatnich czasach w Europie Zachodniej moczą L. w gorącej wodzie, lub działają nań parą wodną. Moczenie kończy się tu szybko, trwa zaledwie 3—4 doby i towar daje daleko lepszy. Po wymoczeniu bieli się len, rozpościerając go cienką warstwą na słońcu. Potem następuje łamanie; rozpostarty L. tłucze się drewnianą szlagą (deska z zębami na kiju). Po łamaniu następuje międlenie ua osobnych przyrządach, międlicach. Opera-cya ta ma na celu ostatecznie rozkruszenie i oddzielenie części drzewiastych, które odlatują jako paździerze. Prócz ręcznych międlic, składających się z poziomej ramy i wchodzącej w nią ruchomej listwy drewnianej,

centnar, nasienia. Najlepsze nasiona

Dr J. Trz.

zapomoeą której odbywa się kruszenie L-u, zbudowano osobne maszyny do międlenia. Składają się one z walców z listwami, pomiędzy któremi przesuwają się kilkakrotnie łodygi lniane. Po wymiędleniu oddziela się pozostałe przy lnie paździerze przez trzepanie na osobnych trzepaczkach, gdzie umieściwszy L., trzepiemy go przy pomocy pewnego rodzaju noży drewnianych. Wytrzepany L. czesze się — wszystkie poskręcane włókna odchodzą wtedy jako pakuły, pozostałe dają przędzę, z której przygotowujemy nici. Pojedyncze włókno L-u widziane pod mikroskopem składa się z licznych walcowatych włókienek, b. cienkich i długich 0.2 — 1.4 m., zaostrzonych na obu końcach. Na powierzchni każdego włókienka są gdzieniegdzie drobne ukośne szparki (centki), dzięki którym można włókuo lniane łatwo odróżnić od bawełnianych lub wełnianych. Przy hodowli L-u na nasienie do zbioru przystępujemy dopiero wtedy, gdy łodygi zżółkły, nasiona zaś przybrały jasno-bru-natną barwę. Wyrwane łodygi wiążemy w snopki i suszymy. Dojrzałe torebki oddzielamy od łodyg na tak zwanych czochrach (rodzaj szczotek o zębach drewnianych). Torebki następnie dosuszamy na słońcu, w suszarniach, lub w piecu, poczem nasienie już o-młócić bardzo łatwo. Z morga otrzymuje się 4-5

produkują prow. Nadbałtyckie. Nasionami te-mi, przechowywanemi w beczkach (len beczkowy), prowadzi się w Rydze, Libawie, Windawie i Parnawie obszerny handel. Z nasion L-u otrzymujemy korzyści wielorakie: w medycynie używa się okładów z nasion (przy wrzodach, zapaleniach), a także przygotowany z nich odwar pije się jako środek od kaszlu. Olej lniany w technice służy do przygotowywania pokostu i farb olejnych. Makuchów, t. j. wytłoczyn z nasion przy otrzymywaniu oleju, używa się jako nawozu dla roślin doniczkowych oraz do przygotowywania kompostu. Z chorób i uszkodzeń lnu siewnego wymieniamy: Kani ankę ( C usent a Epilinum W e i h e), rdzę (Melampyrmn Uni Desm). Z owadów prócz pcheł ziemnych (Haltica) najwięcej szkodzą gąsienice pilarza rzepakowego (Tenthredo spinarum F), z 1 o ć c a gamin y (Plusia gamma A.), zwój ki lnowej {Tor-thrïx epilinana Ze 11). Liszka zwójki wyjada ziarna w torebkach, pozostałe zaś liszki objadają liście. Prócz tego podgryzają korzenie lnu pędraki chrabąszcza posp. (Melolon-tha vulgaris F) Prócz lnu siewnego sieje się jeszcze dla włókieu gatunki: L. austriacum we Francyi, L. maritimum L. gdzieniegdzie w połud. Europie, i L. Levisii Pursh-w A-meryce półn. Gatunki te dają jednakże włókno gorsze niż L. siewny, a stąd i uprawa ich stosunkowo mało rozpowszechniona.

Lena, jedna z największych rzek. Źródła pod 54°10’ szer. płc. i I07°55’ dług. wsch. Gr., o 32 kim. od Bajkału, na płc. zachodnim zboczu gór Bajkalskich, na wysokości przeszło 1500 m. upm. L. przecina gub. Irkucką (powiaty wiercholeński i kireński) oraz Ziemię Jakucką, a przebiegłszy około 5 000 klin., w odległości około 2 500 kim. od źródlisk, wpada, tworząc deltę olbrzymią, do O. Lodowatego pod 73° szer. płc.— A) Bieg. Koryto L-y daje się podzielić na 4 części: bieg górny, średni, dolny, oraz uście. 1) Górny bieg, 675 klin., sięga od źródeł do uścia rz. Kuty. Warunki topograficzne odznaczają się ogromną rozmaitością. L. płynie zrazu wązkiemi dolinami i wąwozami, posiada prąd nader szybki, szerokość 4—21 m. przy nieznacznej głębokości (daje się przechodzić w bród). Od uścia rz. Ilikty staje się spławną, rz. Manzurki (pod wsią Kaczuga)—żeglowną: wiosną dla kryp, przewożących towary do Jakucka, w lecie jedynie dla łodzi. Szerokość jej w tern miejscu dosięga 63 m., głębokość — 1.75 m. Wzniesienie koryta Leny nad poziom morza pod Kaczugą około 450 m. Bieg rzeki wciąż dosyć szybki. Mnóstwo wysepek albo skalistych i drzewami iglastemi porosłych, albo napływowych, okrytych łoziną i krzewami. Przy niskim stanie wody ogromnie utrudniają żeglugę liczne mielizny i progi, zwłaszcza powyżej wioski Żygałowo (od Kaczugi 150 kim.). Również wdót rzeki, aż do Omołoja (80 kim. od uścia Kuty), żegluga napotyka trudności. Wszędzie L. posiada brzegi wysokie, skaliste i urwiste; często na jakie 45 m. lub więcej tworzy je prawie wyłącznie czerwony piaskowiec, na lewym brzegu zwykle nagi, na prawym pokryty lasami szpilkowe-mi. Na ostatnich 300 zgórą kim. tej części L-ny, pomiędzy uściami lłgi a Kuty, bieg staje się nieco wolniejszym i rzeka osiąga przeszło pół kim. szerokości. 2) Środkowy bieg ciągnie się do uścia Ałdanu. L. dostępna jest dia statków parowych przez całe lato. Szerokość jej aż do uścia Kirengi (z prawej strony), stanowiącej pierwszy większy dopływ, przenosi przeważnie półkiloraetra, nieraz skały zwężają koryto do 300 m. Szybkość nieznaczna. L. zakreśla tu krzywy łuk, długość tej pętlicy 70 klin., szerokość zaś omijanej przez nią góry niespełna 9 klin. Od Kireugi do odległego od niej o 450 klin. uścia Witimu (drugi wielki dopływ) L. ma wygląd znacznej rzeki, szerokiej 600 metr., o malowniczych brzegach z pokładami wapuiowców i miedzi. Wyjątek stanowi przestrzeń prawie 100 kim., od Kireń-ska o 270 kim. odległa, gdzie góry ściskają L-ę w niezwykle wązkie koryto (do 170 m.) stromeini i wyniosłemi skałami, tworząc tak zwane policzki („szczoki“), poniżej których statki napotykają jeszcze cały szereg groźnych skał (Pijany Byk i in.). Prąd wartki, głębokość niekiedy 15 m. Po przyjęciu rz. Witimu szerokość L-y zwykle przekracza 1 kim., brzegi płaskie, skały i głazy nad wodą giną, chociaż góry (wapniowce i piaskowce) towarzyszą rzece zwłaszcza prawemu brzegowi, a gęste bory je okrywają. Przy uściu Witimu i niżej, naprzeciwko osady Nechtuj, w miejscowości „Macza“, są liczne składy i faktorye kopalni złota, rozrzuconych w głębi kraju, w dolinach rzek i rzeczułek wpadających do Oloktny — trzeciego—również prawego—wielkiego dopływu, którego uście przypada o 215 kim. poniżej Maczy. Dalej koryto coraz bardziej się rozszerza, rzadko kiedy węższe jest od 1.5 kim.; pojawiają się ławice, kępy i ostrowia o dosyć niestałej budowie, zwykle porosłe krzakami. (Z wysp takich: Kyłłach o 64 kim. powyżej Olokmińska, — długa na 32 kim., słynna ze swych jarmarków; Tojon-Aryn przeszło 20 klin. długości). W tych okolicach skały nadbrzeżne, wapienne i piaskowcowe, wznoszą się często do 60 m. i więcej n. p. rzeki. Szczególnie wspaniałe są Słupy Leńskie, w pobliżu stacyi Batamaj poziomo uwarstwione wapniaki, kształtów nader fantastycznych, najczęściej kolumn, słupów, pilastrów itp.; w kilka nieraz rzędów ciągną się one na przestrzeni 30 kim. Rozszerzając swoje koryto, L. zbliża się do Jakucka. Góry oddalają się od brzegów, dolina rzeki nabiera cech równinowych, ilość wysp porosłych zielonością się zwiększa. Pod Jakuckiem L. ma do 10 kim. szerokości. Na tej przestrzeni aż do uścia Ałdanu (czwarty wielki dopływ) brzegi są nizkie, bagniste i lesiste, bieg dosyć powolny, głębokość około 25 m. 3) Ałdan—z prawej strony i W i 1 u j — z lewej wpadają do L-y prawie naprzeciw siebie, doliny ich tworzą jedną całość, przeciętą na krzyż przez L-ę. Odtąd się rozpoczyna dolny bieg, 1700 kim. Pierwsza jego część, około 650 kim., aż do osady Żygańsk, dzieli się na mnóstwo łach i odnóg; pełno tu wysp, kęp i mielizn; szerokość sięga nieraz 30 kim.; pod Żygańskiem koryto znów się zwęża (około 14 kim.), głębokość zaś dochodzi 2L m. Bliżej uścia główne koryto nie przenosi co do szerokości 6 kim., zato osiąga głębokość przeszło 30 m. O 43 kim. powyżej rozwidlenia się L-y na deltę leży wysepka Modrzewiowa: północny kraniec roślinności leśnej (oprócz modrzewi, od których wyspa jakuckie swe miano— „Tit-ary“ otrzymała, są świerki, brzozy, topole), ua wybrzeżach natomiast i dalej w głąb kraju „kres lasów“ przypada znacznie bardziej na południe. Poniżej Żygańska wymienić należy z puuktów zamieszkanych chyba osadę jakucką Siktach, skąd idzie droga na zachód (dorzecza Olenioku i Anabary), oraz większą rybacką i handlową osadę Bułun, znajdującą się zresztą już w obrębie delty. 4) Delta zajmuje olbrzymią przestrzeń. Głównych oduóg jest 7, tubylcy rozróżniają ich 45.

Odległość krańcowych punktów lewej a prawej odnogi przeszło 500 klin.; długość zaś delty w kierunku południka przeszło 160 klin. Olbrzymia ilość wysp i wysepek. Na wierzchołku jednej ze skał pobrzeżnych — „Ksuiil-chaja“—pochowani są niektórzy uczestnicy wyprawy ameryk. „Jeannette’y“. Sagastyr w pobliżu Oceanu znana jest ze stacyi meteorologicznej, która, urządzona przez wyprawę Jur-gensa, dwa lata (1882—83) tutaj działała. Na

w. Kuba, tuż przy uściu drugiej odnogi do O. Lodowatego, wznosi się pomnik na cześć kapitana De Longa i jego towarzyszy z „Jeannet-ty“, którzy tu właśnie wylądowali. Największą i prawdopodobnie jedyną dostępną dla statków morskich odnogą jest Bykowska, w płd. wschód, części delty, szerokości 10 kim., nurt jednak jest wązki a kręty i przejście dla statków nieco głębszych już jest utrudnione. Na jednej z wysepek dotykających tej odnogi w r. 1881 umarli z głodu De-Long i towarzysze jego.

II)    Dopływy. Największe: Kirenga, Czaja, Czuja, Witim, — z prawej; Peleduj, Niuja, — z lewej; Patoma, Olokma z Czarą, z prawej; Sinia (1.) Batoma (pr.); Ałdan z Mają (1.) i Am-gą, Wiluj (1.) z Kampedżajem. Większych dopływów L. liczy 323, ogółem zaś około 1000. Z nich Kirenga i Olokma są prawie równe 0-drze, Witim większy jest od Elby, Wiluj zaś oraz Ałdan od Renu. Ałdan, prócz Amgi i Maji, bierze w siebie z prawej strony dwie górskie rzeki: Toropo i Tukułan, których korytem ciągnie się „trakt“, prowadzący z Jakucka przez Wierchojańskie góry na północ.

III)    Inne stosunki. — Szczegóły co do biegu L-y nie są dokładne, nieraz przeczą sobie. Oto nieco takich szczegółów: Zlewisko czyli dorzecze Leny obliczają na 2.5 mili. klin. kw., szybkość prądu pomiędzy Wiercholeńskiem Jakuckiem średnio na 9 kim., poniżej zaś Jakucka aż do uścia — 5.5 kim. na godzinę; spadek (Erdmann) wynosi: nieopodal Kaczu-gi —0.23 metr., o 1000 kim. niżej — 0.11 m., pod Jakuckiem i dalej ku uściu—niecałe 0.03 m. na 1 kim. Puszczanie lodów pod Kaczugą przypada przeciętnie na drugą połowę kwietnia st. st., pod Jakuckiem w drugiej połowie maja, w obrębie delty dopiero w połowie (niekiedy w końcu) czerwca, L. staje zaś pod Kaczugą w końcu października, pod Jakuckiem w połowie tegoż miesiąca, w obrębie delty w połowie września: woda zamarza od dołu, cieu-kie blaszki lodu unoszą się z dna na powierzchnię i płynąc tworzą gęstą krę, szugę, która przy T°=2O⁰ zwykle się ścina; w ciągu zimy, zależnie od mrozów i grubości powłoki śnieżnej, lód dosięga nieraz wielkiej grubości. Puszczanie lodów połączone jest zwykle z przekształcaniem brzegów przez ogromne kawały kry. L. wolna jest od lodów: pod Ki-reńskiem od 11 maja do 29 paźdz., pod Jakuckiem od 22 maja do 29 paźdz., t. j. około 160

M. Ab.

S Drz.

Km

wnemu patronowi przy tłoczeniu Ob. Lenee.

I komornika i 1 ubogiego.

pień der Mechanik“ Hertza.

dni. W delcie od końca października st. st. nastaje trzymiesięczna prawie noc, a mrozy 50°-stopniowe z nader silnemi wichrami ścinają wszelkie życie nadługo. Stacya meteorologiczna w Sagastyrze wskazała jako średnią T° roczną—17°, T° najcieplejszego miesiąca -j- 5° i najzimniejszego—42°, ilość zaś dni bez mrozu określiła na 40. — IV) Fauna L. obfituje w ry by. Najprzedniejsze gatunki jesiotrowatych i łososiowatych w wielkiej ilości mogą być poławiane, zwłaszcza w pobliżu uścia. Nelmy (gatunek łososia) dochodzą 20 przeszło kgr., jesiotry — 80 klgr. Dużo jest w uściach fok, morsów i innych pletwonogich. Rybołówstwo jednak jako proceder na większą skalę bywa uprawiane wyłącznie w dolnym biegu sposobem rabunkowym i niedołężnie. Ogólną ilość roczną połowu ryb obliczają na 960 ton (15$ na wywóz dalszy). Połów odbywa się wyłącznie prawie latem w czasie wędrówek ryb w górę rzeki, co trwa zwykle od połowy czerwca (nelma i czyr) do połowy sierpuia. Warunki zarobkowe są nadzwyczaj ciężkie: przez żadne przepisy nienormowana praca trwa od świtu do zmierzchu, liche pożywienie, 20 rb. wynagrodzenia za całe lato, a robotnicy ciągnąć nieraz muszą olbrzymie łodzie z ładunkiem po 25 ton. Duży względnie zarobek ludności nadbrzeżnej daje budowa statków i łodzi. Główne przystanie ładujące: Kaczuga,

Wiercholeńsk, Żygałowo, Usf-Iłga; wyładowujące—Witim, Nochtujsk (i naprzeciwko niego —

Macza) i Jakuck.—Statki parowe pojawiły się w r. 1862, w r. 1894 żeglugę parową utrzymywało 6 towarzystw a 14 parowców, obecnie statków takich jest około 20. Od kilku lat krążą po L-e pocztowe statki rządowe utrzymujące komunikacyę z Jakuckiem. Lena odkryta została przez Rossyan w r. 1628. W r.

1632 setnik kozacki Bekietow założył Jakuck.

Do uścia dotarli kozacy w r. 1637.—W literaturze pięknej opisy Leny w utworach Koro-lenki, Sieroszewskiego, Szymańskiego i in.

Lenaeus, wyzwoleniec Gnaeusa Pompejusza, który mu na wszystkich wyprawach wojennych towarzyszył. Po śmierci Pompejusza i jego synów założył w Rzymie, w dzielnicy Carinae, w pobliżu świątyni bogini Tellus, szkołę, w której szczególnie gramatykę z wiel-kiem powodzeniem wykładał. Z pism jego gramatycznych ani śladu nie pozostało; natomiast wspomina go często Plinius, zowiąc Pomp ej us Lenaeus, jako walne źródło w rzeczach medycyny, ponieważ przełożył na łaciński język złupione przez Pompejusza dzieła lekarskie Mitradatesa Pontyjskiego.

Le Nain Ludwik, Autoni i Mateusz, malarze francuscy XVII w., nazywani zwykle braćmi Le Nain. Biografia tych artystów o oryginalnej twórczości nastręcza wiele wątpliwości (Jedyne wiadomości w rękopisie Grenier’a, w Bibliotece Narodowej, oraz w

archiwach Akademii i Szkoły sztuk pięknych). Bracia L. urodzili się w końcu w. XVI w Laon i tam, zdaje się, pobierali lekcye od jakiegoś flamandczyka. Około r. 1629 przybyli do Paryża; do Akademii zostali przyjęci w kilka tygodni po jej założeniu 1648 r. Ludwik, najstarszy, przezwany Rzymianinem, umarł w kilka dni później 23 marca, a w dwa dni po nim, 25 marca Antoni. Najmłodszy, Mateusz, zwany ,,le Chevalier“, umarł 20 sierp. 1677 r. Bracia żyli dosyć biednie, zdała od zaszczytów, często pracowali wspólnie, dzieła ich są prawie zawsze wystawiane razem, bez wskazywania autora poszczególnych obrazów: Dama pozująca do portretu (Monachium), przypisywana jest Ludwikowi; a Gracze w karty i Hołd pasterzy — Antoniemu (Valenciennes). Antoni malował miniatury i miał specyalne zamiłowanie do odtwarzania scen rodzajowych; Mateusz malował dużo portretów, m. in. Cinq-Mars’a We wspólnych dziełach niekiedy wyróżniają części wykonane przez każdego z nich: np. w Gromadce dzieci (Galerya Narodowa) delikatna figura z prawej strony jest dziełem Antoniego. Naogół bracia L. mają rozwinięte poczucie natury, są malarzami naturalistycznymi, zupełnie oryginalnymi, artystami nawskroś francuskimi, albo nawet pikardyjskimi, którzy w sztuce nie ulegli wpływom obcym, nie mają nic wspólnego z manierą satyryczną Callofa: są poważni, dokładni i surowi. Obrazy ich są rozproszone po galeryach francuskich, parę w Londynie.

Lenajos, A.7]vaioç, lac. Lenaeus, przydomek Dyonizosa, nadany mu w Atenach jako głó-

moszezu.

S. Drz.

Lenarczyce były starostwem, a raczej dzierżawą od roku 1766, w którym stały się własnością państwową drogą wymiany. Le-narczyce leżą w dawnym powiecie i województwie Sandomierskiem. Za czasów Długosza podzielone były pomiędzy 4 rody różnych herbów. W roku 1578 należały do braci Mil-kowskich i liczyły 10 kmieci, 9 ogrodników,

Dr Ig. B.

Lenard Filip Edward Antoni, fizyk niemiecki (* 1862 w Pressburgu), wychowaniec uniw. w Berlinie i Heidelbergu, docent uniwersytetu w Bonn, profesor we Wrocławiu i od 1896 w Heidelbergu, odznaczony za prace naukowe medalem Rumforda królewskiego towarzystwa w Londynie i medalem Mate-ucciego przez Towarzystwa włoskie nauk w Rzymie oraz nagrodą Lacaze przez Akademię nauk w Paryżu. Prócz licznych rozpraw o promieniach katodaluych, o fosforescencyi i lu-miniscencyi, i in. wydał w r. 1894 „Princi-

A. Ł

Lenarda promienie, ob. Kat od al ne promienie.

Lenartowicz Teofil Aleksander, poeta . zic, Wiikońska, Morzkowska, Pług, Krausliar),

(* 27 lut. 1822 w Warszawie —f 3 lut. 1893 Plorencyi). Rodzina pochodziła podobno z Litwy, ze wsi Gieżłowiec, czy Gieżgiełowiec, a ojciec, Karol, szlachcic herbu Pobóg i wolnomularz, „przykładem obywateli liberalnych“ zapisał się w księgi miejskie warszawskie, brał udział w powstaniu Kościuszki i w obozie pod Mokotowem otrzymał od Naczelnika w r. 1794 stopień kapitana. Karol L., zapisany w księgach miejskich jako majster mularski, był właściwie przedsiębiorcą dom na Tamce, który zabrano mu za długi powstałe głównie z poręczeń jaciółmi. Z drugiej żony, Maryanny z Kwasi-borskich, urodził się L. w domu pod J\s 2612 przy ulicy Garbarskiej. W r. 1829 stracił ojca. Matka wyszła powtórnie za mąż za And. Zawadzkiego, b. wojskowego z czasów Stan. Augusta, i L. bawił do 12-go roku życia pod opieką ojczyma na wsi. Kiedy przewieziono go do Warszawy, do siostry Maryanny, „by się czegoś w szkołach poduczył“, bo „u ojczyma wielka była bieda“ (słowa poety kończącego list „Ot bieda od kolebki do mogiły“). Z powodu ubóstwa skończył L. zaledwie 4-klasową szkołę powiatową. Zmuszony od 14-go roku pracować na chleb, wchodzi w paźdz. 1835 r. jako dependent do kancelaryi adwokata, zostaje w r. 1837 aplikantem w sądzie Najwyższej Instancyi i po 3 latach otrzymuje posadę kancelisty. W r. 1842, gdy sąd ten przemieniono na Dep. Rządzącego senatu, L. jako kaucelista X departamentu miał podniesioną pensyę do 1 800 złp. Ok. r. J848 otrzymał nominacyę na podsekretarza wydz. cywilnego w Kom. Sprawiedliwości; ale w tym czasie wyemigrował. Podczas tych lat urzędowania pilnie studyo-wał historyę i literaturę ojczystą, szczególnie Kochanowskiego, i chciwie chwytał podania wiejskie. Uczęszczał na literackie zebrania (poniedziałkowe u Wacł, Łuszczewskich, poranki niedzielne u L. hr. Łubieńskiego i środy w „Bibl. Warszawskiej“). Mając przyjaciół śród uczniów prof. Jastrzębowskiego, z nimi chodził na wycieczki botaniczne. Razem z przyjaciółmi: Zmorskim, Wolskim, Norwidem, Morzkowskim, Kar. Brzozowskim bywał często w Rybienku nad Bugiem u Morzkowskich lub u Brzozowskich w Wyszkowie. Czytali tam „Dziady“, „Przedświt“, sierp. 1843 przybył L. ze Zmorskim^do Wyszkowa do Brzozowskiego, by go zawiadomić o grożącem niebezpieczeństwie i we trójkę uszli z Królestwa przez Ostrołękę i Myszyniec do Poznania z listami do Jęd. Moraczewskiego. Piesza ta podróż po ziemiach polskich skończyła się w 4 miesiące powrotem do Warszawy. L. umieszczał pierwsze swoje próby poetyckie w „Nadwiślaniuie“ i w „Przegl. Warszawskim“, gdzie skupiała się „cyganerya warszawska“. To dało pochop Chmielowskiemu i iun. (Półko-

we do zaliczenia i L-a do „cygaueryi“. W jednym z listów L. protestuje przeciw temu, „znałem ich i kochałem, Bohdana Dziekońskiego, Romana Zmorskiego i wszystkich, ale nie cy-ganowałem bo nie było za co, byłem z nich najuboższy... ani Karol Witte, ani Cypryan Norwid, ani ja do (ich) uciech nie należałem“. „Cyganeryę warszawską“ łączyły nietylko wybryki burszowskie: siluiejszem spoidłem był zapał demokratyczny, wiara w lud, gorące budowy domów, posiadał uwielbienie dla nastroju poetyckiego i marzy-

cielstwa. Norwidowie, Zmorski, Pileborn, Dzieża przy- koński, Wolski i in. tworzyli w duchu pierwotnej fantastycznej romantyki. Z ich upodobaniami najzupełniej godził się wówczas L. i stąd też bywa zaliczany do „cyganeryi“. Pierwszy swój wiersz drukował w „Nadwiśla-ninia“, w r. 1841, z treści i nastroju najzupełniej przystosowany do ogólnej barwy pisma. Po upadku „Nadwiślanina“ przeszedł z całą „cyganeryą“ do „Przegl. warszawskiego“, gdzie drukowTał sporo. Ale były to tylko próby młodzieńcze; próbował najrozmaitszych form, wzorując się bądź na Zaleskim, bądź na Goszczyńskim. Zaledwie „Galary“ (życie flisaków na Wiśle), mogą uchodzić za zapowiedź przyszłej twórczości. Powszechną uwagę zwrócił dopiero wiersz „Do poezyi“, drukowany w r. 1844 (w „Bibl. Warszawskiej“). Do rozgłosu pomógł L-owi Józ. Komorowski, który podkładał muzykę pod jego pieśni („Kalina“, „Mazur“, „Duch sieroty“). Opuszcza L. Warszawę koło roku 1848 (może w końcu 1847) i zatrzymuje się naprzód w Galicyi. We Lwowie wydał poemacik dramatyczny „Pierwsze przedstawienie Hamleta“ (1847); w Krakowie zaś w r. 1848 „Cztery obrazy“ i „Ziemię polską w obrazach“. UtwTór ten jest rozwinięciem „Pieśni o ziemi“ Pola, jak dopełnieniem „Szajnę- katarynki“ Pola jest „Szopka“ (Wrocław 1849). Zdaje się, że L. w Galicyi brał udział w ruchu patryo-tyczno-rewolucyjnym, że w r. 1848 jest poszukiwany przez policyę austryacką. Ze zwierzeń osobistych (bankiet w Krakowie 1875), wiadomo tyle, że w 1848 r. miewał w Krakowie wykłady publiczne dla ludu z dziejów ojczystych. Bawił też w Poznańskiem i wraz z innemi zbiegami politycznymi, jak Zmorski, korzystał z gościnności Malczewskich „Pieśń o ziemi naszej“. D. 18 Łubieńskich, Turnów. Całe miesiące przebywali zbiegowie w Kruchowie, w Królowej Niwie i innych. Przez czas krótki mieszkał L. we Wrocławiu, skąd przeniósł się w r. 1850 do Poznania, gdzie w czasopismach pedagogicznych Estkowskiego, umieścił kilka ładnych pieśni i dwa poematy w duchu ludowym: „Zachwycenie“ i „Błogosławiona“, które ukazały się następnie w wydaniu książkowem (w Poznaniu 1854). W r. 1850 z Poznania udał się L. do Belgii, a w r, 1852 do Paryża, gdzie zapoznał się z Mickiewiczem. Bodaj jeden L,

,Italia. .Tusculum“, „Sal-

tylko rozumiał podówczas wielkość duszy Adama i jego poglądów (T. Lenartowicz „Listy o Adamie Mickiewiczu“). Sam przejął się nastrojem mistycznym, ale towiańczykiem nie został. Podczas pobytu dwuletniego we Fran-cyi większą część czasu spędził w Fontainebleau. Odkąd poeta znalazł się na emigra-cyi, ważnym żywiołem jego poezyi staje się tęsknota i idealizowanie mazowieckiego ludu oraz przyrody ojczystej. Z tego źródła wypłynęły prawdziwe perły poezyi polskiej w „Li-rence“ (Poznań 1855); i „Nowej Lirence“ (Warszawa 1859). L. wprowadził do literatury cały nowy świat. Żywo widzi, z prostotą i rozrzewnieniem maluje każdą chwilę życia mazura. Dusza chłopska w nim gra i przezeń jęczy. Wszystkie pieśni „Lirenek“ odznaczają się wielką inelodyjnością i często raźną nutą. L. brał najprostsze zwrotki, dbał o potoczystość, dźwięczność i tok szczerze polski. Poeta jednak, rozmiłowany w swej pieśni, często nadużywa prostoty i pieszczotliwości i staje się jednostajnym, a nawet nienaturalnym, o ile wykracza ze świata ludowego. Znać to w jego utworach późniejszych, głównie epickich. W r. 1854 opuścił Francyę i przeniósł się do Włoch. Początkowo zamieszkał w Rzymie, ale dotknięty ciężką chorobą w r. 1860 przeniósł się do Florencyi, gdzie przebywał już do zgonu.

D. 8 maja 1861 r. zaślubił we Florencyi Zofię Szymanowską (ob.) która była mu pomocą w smutnem tułaczem życiu. Poeta zwraca się teraz częściej do tematów religijnych: „Święta Zofia“ (Poznań 1857); ..Najświętsza panna Marya Stu-dzieniecka“ (Warszawa 1857);    ,,Żywot Jana

Chrzciciela“ (Warsz. 1862); „Apostołowie“, ,,Św. Franciszek a Paulo“. Nie znać w nich tego uczucia, tego rozrzewnienia, które było właściwe poecie. Udają się L-wi tylko te utwory,które mają formę legend ludowych, np. „Św. Franciszek“.Jest to śliczna legenda, utrzymana w tonie, z właści-wem legendom wysłowieniem, i żałować należy że L. nie dał poetycznych żywotów świętych polskich. Te również utwory religijne zaliczyć można do udatnych, gdzie wypadki życia ludowego przedstawił w nastroju religijnym („Chata pod śniegiem“, „Niech będzie pochwalony“). Przeważnie też nie udają się większe utwory treści historycznej. Brak w nich skupienia, wyraźnych zarysów i konsekwencyi w akcyi. „Gladyato-rów“ (1857) surowo osądził już Klaczko. Nawet wrodzona poecie rytmiczność nie dopisuje. Rytmiczniejszą jest fantazya „Napoleon, Aleksander, Cezar“, ale brak siły przeszkadza do oddania tak potężnej indywidualności, jak Napoleon. W r. 1863 ogłosił L. w Poznaniu dwutomowy wybór swoich „Poezyi“; później nastąpiła siedmioletnia przerwa, chociaż poeta, w tym czasie zajęty rzeźbiarstwem, wciąż pisze. Dopiero w r. 1870 ukazują się dwa nowe tomiki we Lwowie: „Ze starych zbroić“, i „Album włoskie“. Braki dawnych utworów historycznych i tu się powtarzają. Niezawsze umie poeta pochwycić istotne rysy charakterystyczne i niezawsze znajduje ton odpowiedni, acz miewa chwile szczęśliwe. Dość wspomnieć o rapsodzie „Elek-cya króla Jana“, gdzie doskonały rytm rycerski przystaje wybornie do treści podniosłej. W „Piotrze Duńczyku“ znów L. tworzy bardzo szczęśliwie—jakby zaczątek średniowiecznego eposu polskiego. Rąbie tu słowem jak toporem, łączy wspaniale rytm bohaterski z pierwotną naiwnością słowa. Niema nic w całej starej poezyi polskiej, coby można postawić obok tego rapsodu. Wogóle większa akcya, dłuższa hi-storya, hamowały L-owi natchnienie, ale historyczne momenty polskie odczuwał wybornie. Dlatego niewielkich rozmiarów „Habdank“ jest ładny, a liryczno-epiczna „Bitwa racławi-

. *r;

i*

Fig. 28. Lenartowicz Teofil.

cka“ (Paryż 1859) słusznie uchodzi za dzieło największe L-a, za jego arcydzieło. Wspomnienie tej wielkiej chwili i udział w niej wieśniaków głęboko udczuł L, i znalazł naturalny wyraz w porywających obrazach, przepysznym, jędrnym stylu, swobodnym rytmie i wyrazistym rysunku. Wszystko-to złożyło się na wytworzenie wielce harmonijnej całości, nad którą doskonalszej L. nie napisał. „W Albumie włoskim“ znalazły wyraz wrażenia świeżo doznane we Włoszech; między temi wrażeniami i natchnieniami są bardzo ładne, zwłaszcza: „Ina-morato“, „W gaju Tivoli“, „Madonna Do J. L.“ „W San Ouofrio“

• tarella“, „Łuk Tytusa“, pełen patryotycznego

bólu i aluzyi do podobieństwa losów Judei (Lwów 1881)—zawierająca kilka ustępów b. i Polski. Ale we wszystkich wierszach, nawet głębokich i artystycznie oddanych; „Złote ser-najpogodniejszych, czuć tęsknotę do Polski, ce“ (1883); „Sobiesciana“ (Kraków 1883); „Pa-Wszystko przepojone jest żałością. Wciska się mięci Adama“ („Kraj“ petersburski J\» 46 z r. ona do poematów, niemających najmniejszego 1885); „Słowo o Bohdanie Zaleskim“ (Lwów związku z życiem polskiem. Oto w „Rafaelu*⁴ | 1889); „Trzeci maja“ (Kraków 1891) Do r. myśl buja w czasach Odrodzenia, a poetę na- ; 1881 włącznie wykładał L. w Akademii Bogie żałość bierze, bo przypomniał sobie Kraków. Tych włoskich, rzymskich tematów na nutę polską jest więcej: ,,Michał Anioł“, ,,Tasso“,

lońskiej imienia Mickiewicza literaturę polską. W r. 1882 (24 kwietnia) zaproponował L-owi rektor uniwersytetu bolońskiego, Magni, wykłady w uniwersytecie na katedrze, umyślnie utworzonej, literatury polsko-słowiańskiej. L. z początku się wymawiał i rozpoczął z wielką niewiarą wykłady, ale sala okazała się za małą; tylu miał słuchaczy. Otrzymał znak honorowy i dyplom od króla na profesora (czerwiec 1882). Wykładał do r. 1886 po kilka miesięcy na rok. Dwanaście konferencyi ze swych wykładów

„Tryumf Trajana“. Nastrój w nich niejednolity; dziesięcio-zgłoskowy wiersz, ulubiony przez L. i wogóle nużący, znosił zaledwie treść swojską, nie odpowiadał obcej. Chłodne przyjęcie tych utworów i nieudanie się wydawnictwa „Ech nadwiślańskich“ (miały być dwa tomy, a wyszedł jeden, Poznań 1872), mocno zabolało poetę. L. upatrywał w tem wyziębienie serc, obojętność dla sprawy narodowej. Rzeczywi- wydał po włosku pt. „Sul carattere della poe-ście, nastrój epoki się zmienił, ale w „Echach“ sia polona-slava, confereuze di Teofilo L.“ niema świeżych motywów, wiersze są zimiej- (Firenze 1886). Wykłady L-a odznaczały się sze od innych; rzewność w nich nie dźwięczy polotem poetyckim; mówił o Koperniku, Kocha-tak tęskno, jakby skrępowana i nieśmiała (Naj- [ nowskim, Malczewskim, Mickiewiczu, o „Fary-lepsze z obrazków: „Kurpie“, „Hułan“, ,,Targ ! sie“ Karola Balińskiego i o poetach, nale-na konie“, „Stary myśliwy“, „Jaskółka“, żącjmh do „warszawskiej cyganeryi“. We „Zrozpaczona“, „Grajki wędrowne“, a przewyższa Włoszech pozyskał sobie szczerych przyjaciół wszystkie „Rawicz“); niektóre są tak długie, i wielbicieli; sporo poezyi jego przetłómaczono że tworzą prawie małe poematy („Jung-Blan- na jęz. włoski. Na kilka dni przed śmiercią kenheim“, „Marcin Lelewel“). D. 8 sierp, myślał jeszcze L. o podróży do Lwowa, dzień 1875 odbył się w Krakowie skromny, ale ser- 2 lutego spędził jak zwykle przy zajęciu, a deczny obchód ku uczczeniu L-a. W uroczystości wieczór w gronie przyjaciół w domu p. Jabło-tej wzięły udział wszystkie warstwy, a L. był : nowskiej; umarł w nocy z 2 na 3 lutego w do-wzruszony do głębi serdecznem przyjęciem, mu przy ulicy Montebello, tknięty paraliżem. W r. 1876 wyszedł w Krakowie „Wybór poe- Dn. 6 lutego krakowska rada miejska jedno-zyi“ (4 t.), dokonany przez samego poetę, głośnie uchwaliła sprowadzenie zwłok do Kra-Nie zbliżyło to wszystko lirnika mazowieckie- kowa i pochowanie onych na Skałce w grobie go do życia współczesnego. Czuje się coraz zasłużonych. W Wiedniu, na dworcu kolei bardziej osamotnionym szczególnie, po stracie północnej, gdzie zatrzymał się wagon ze /włożony (f 1870). Przyjaciołom, nawołującym kami, odbyła się pierwsza uroczystość, poczem go do śpiewu, odpowiada, że na    pieśniarza lu-    wagon    odjechał do    Krakowa.    D. 11 czerw,

dowego    spada dzisiaj „wzgardy    ślina“. Pisze    1893 r. o 8 wieczorem władze    miejscowe oraz

jednak    dużo, choć nie ogłasza,    obszerne poe-    tłumy    publiczności    przybyły    na dworzec, by

maty historyczne, utwory dramatyczne: „Nie- zabrać zwłoki i przenieść je do kościoła Marya-szczęśni“, dramat napisany w 1886 r„ „Mefi- ckiego. D. 12 czerw, odbył się uroczysty po-sto“, „Jan III“, „Branka“, ostatni większy grzeb i zwłoki L-a spoczęły w Grobach Zasłu-poemat    L-a treści patryotycznej    (1887). Ton    żonych    na Skałce.    Z rękopisów pozostałych

tych utworów głębszy, posępniejszy coraz bar- ogłoszono (Lwów 1895) dwa tomy „Poezyi“. dziej, ale zbywa im na wykonaniu artystycz- Weszły tu utwory, do których autor czuł szcze-nym. . Jedyną pociechę w osamotnieniu znajdo- gólniejszą predylekcyę i postanowił je wydać; wał L. w gronie rodaków, stale lub czasowo prócz drobnych wierszy „wydanie pośmiertne“ przebywających we Florencyi (Art. Wołyński, zawiera i dramat „Sędziowie ateńscy“. Prócz Zalescy, Ordon, Kajet. Ostoja, Józ. Wczelka, tego „Bibl, Warszawska“ drukowała ustępy z czasowo bawiąca we Florencyi młodzież arty- poematu p. t. „Niemcy i Chrobry“; drobniejsze styczna, i panie Malwina Ogonowska i Julia utwory i urywki zamieszczają dotychczas jesz-Jabłonowska; ta szczególnie czułą opieką ota- cze rozmaite tygodniki; ostatnio „Tyg. Ilustro-czała poetę). Za życia ogłosił jeszcze L.: „Ryt- wany“ w J\« 13 z r. 1909 (27 marca) umieścił my narodowe“ (Lwów 1881), zawierające uryw- fragment niewydanego dramatu. W rękopisie ki z dużego poematu o Sobieskim p. t. „Osta- j pozostały m. in. wielki filozoficzno-społeczny tni rycerz“; obrazek „Pierwszy kmieć“ i drób- dramat „Cielec złoty“ i drugi duży dramat niejsze utwory, „Jagodę“ (Warszawa 1880), ¹ „Głowa Meduzy“, mający za tło wypadki po-przypominającą dawne ludowe motywy; „Cho- ¹ lityczne pod panowaniem rossyjskiem w epoce rągiew słowiańska do grobu Cyryla w Rzymie“ młodości autora. Pracował również L. nad

przekładem „Boskiej komedyi“. Poezye L-a przełożone na włoski wyszły p. t. „Poesie po-iacche di L. recate in versi italiani da Ettore Marcucci“ (Florencya 1871). Wiele utworów, objętych wydaniami zbiorowemi, ukazało się oddzielnie; prócz wymienionych już wyszły: „Światek mały“ (Poznań 1851); „Wygnańcy do narodu“ (Paryż 1856); „Sowiński“ (Lwów

1859); „Poezye“ w dwóch częściach (Warszawa

1858); ..Cesarz“ (Poznań 1861); ,,0 polskim naczelniku Kościuszce i o Racławickiej bitwie (Lipsk 1863); ..Polskie śluby“ (Poznań 1865); Wiersz na rocznicę zgonu T. Kościuszki i wiersz,,Orzeł“ (Bendlikon 1865); „Opowiadanie mazowieckiego lirnika“ (Lipsk 1865); „Anioł ziemi“ (Lipsk 1866); „Do artystów polskich w sprawie muzeum w Rapperswilu“ (Drezno 1871); „Wybór poezyi, wydanie miniaturowe z portre-

"V

Mam

Fig. 29. Rzeźba Lenartowicza, przedstawiająca Dantego i Mickiewicza.

tern autora“ (Petersburg 1895); „O królu Po- | mowlęcia, serca prostacze, niewinne, uczucia pielu i o myszach“ (Lwów 1875); „Sędziowie | łagodne, tkliwe: miłość macierzyńską, modlitwę ateńscy“ (Lwów 1875). L-a siła i niespożytna do Matki Boskiej, przywiązanie do przyrody wartość tkwi w ludowości jego natchnienia i je- i dziejów ojczystych. Sam scharakteryzował traf-go liryzmie. Z natury łagodny, skromny, pro- nie zakres swych natchnień w „Małym świat-sty, ze szczególnem upodobaniem maluje obraz- ku“, gdzie przyznaje, że myśl jego cicha nie ki słoneczne, lilie, bławatki, niezabudki, wieś- wzlata nad dym wioski ojczystej, że oko da-niaka orzącego, wieśniaczkę nad kołyską nie- lej i szerzej nie sięga, jak do lasu rodzinnego, krzyżów i strugi. Słabą stroną tej poezyi jest ce, przedstawiającą chwilę rozstrzelania wło-jednostajność, niekiedy sztuczna pieszczotliwość | skiego pułkownika Becchi, który brał udział i naiwność. Słodycz uczucia, wyrażeń i obrazów staje się niekiedy nużącą, Jednostajnością swojej poezyi zbliżony jest L. do Zaleskiego, sie-lankowością do Brodzińskiego, do żadnego jednak niepodobny; miał swoją własną fizyogno-mię, miał własne i oryginalne pierwiastki i cechy w swoim talencie — i w swoim zakresie jest mistrzem. Za granicą człowiek cierpiał i tęsknił, ale poeta się kształcił i wzmagał. Długoletni pobyt we Włoszech pogłębił myśl, rozszerzył widnokręgi, wydobył nowe, niekiedy silne, spiżowe tony z jego lutni, czasami głębsze poetyczne refleksye; ale talent to był zbyt swojski, by oderwany od gruntu rodzimego mógł w nowym kierunku rozwinąć się.

w powstaniu 63 r. Należy ona do popularnych prac L-a ze względu na treść, jak i na wykonanie. Prócz tego: „Złoty cielec", „Ave Maria" ,,N. M. Panna z Dzieciątkiem“, „Chrystus na krzyżu umierający“, „Kielich'“ w złocie odlany i ofiarowany w r. 1877 przez pielgrzymów galicyjskich papieżowi, oraz szereg drobniejszych; uadto kilka biustów, jak: Bohdana Zaleskiego, Adama Krasińskiego, Aug. Cieszkowskiego, J. K. Ordona, Adama Czartoryskiego, Zofii Lenartowiczowej, autoportret, Dante. Statuetka Mickiewicza była ostatnią pracą L-a. Sam

L.    tak scharakteryzował swoją twórczość rzeźbiarską: „radbym—pisze—pokazać w rzeczy rzeźbiarstwa, jak to starzy płaskorzeźbę pojmowali; na posągi, a nawet na biusty sił fizycznych mi nie wystarcza, muszę się więc na płaskorzeźbie ograniczać, zresztą właściwsze to dla mojej fantazyi poetyckiej, która ma pole bujać sobie swobodnie". Rzeczywiście naj-odpowiedniejszem polem dla działalności plastycznej L-a była płasko - i wypukłorzeźba, nie zaś posągi, grupy lub biusty. Figurom pełnym brak czegoś; nie rysują się one dość silnie i śmiało w przestrzeni, czuć w nich wahanie, widać niedociągnienia, chociaż wyraz duchowy oddany jest doskonale. Tymczasem kompozy-cye płaskorzeźbowe mają dużo wdzięku, fantazyi, polotu, odznaczają się piękną i harmonijną kompozycyą i są utrzymane w jednolitym stylu. —Bibliografia: K. Wł. Wójcicki „T. L.“ („Kłosy“ 1873 Nr. 405); W. Grochowski „T. L.“ (Tyg. Ilustrowany rok 1861, Nr. 116); Piotr Chmielowski „T. L.“ („Album biograficzne“ tom II, Warszawa 1902); St. Tarnowski „Rozprawy i sprawozdania“ (Kraków 1896, Tom II);

M.    Konopnicka „Ludzie i rzeczy“ (Warszawa 1898); K. Brzozowski „O L-czu, z własnych wspomnień“ („Przewodnik naukowy i literacki“ z 1893); W. Gasztowt „Th. L.“ („Bulletin polonais", Paryż 1893); J. Kasprowicz „Lirnik mazowiecki" (Lwów 1893); „Pamiętnik uroczystości złożenia zwłok autora Lirenki na Skałce"

Zbyt uczuciowy liryk, nie posiada zdolności konstrukcyjnych. Nawet w kompozycyach większych nie może się zdobyć na uwydatnienie konturów i ujęcie akcyi w całość. Mowę poetycką wzbogacił L. zasobem zwrotów pieszczotliwych, miękkich, czułych; niekiedy jednak nadużywał zwrotów ludowych.—Prócz poezyi uprawiał też L. z powodzeniem rzeźbiarstwo, któremu się poświęcił około 1867 r. Był w tej dziedzinie samoukiem, żona najpewniej pomagała mu w nauce rysunku. Już przed r. 1870 władał techniką rzeźbiarską, gdyż w r.

1870 wystawił w Akad. Sztuk pięknych we Florencyi w modelu gipsowym wypukłorzeźbę wielkości metrowej, wyobrażającą proroka Samuela. Dziennik florencki „Nazione“ (20 kwiet.

(Kraków 1893); M. Wysłouchowa „O życiu T-a L-a i jego piosenkach“ (Lwów 1893); A. Bełcikowski „Pogląd na poetycką działalność T-a L-a“ (w „Hołdzie lirnikowi mazowieckiemu" Kraków 1893); J. Szafran „T. L." (Rzeszów 1893), P. Bryła ,,T. L.“ szkic biograficzny na podstawie jego listów (w „Sprawozdaniu dyr. gimn.“ Stanisławów 1893); „Chwile ostatnie L-a“ (Kraków 1893); Anetta Bane-schi Ceccoli „Teofilo L."; M. Pawlikowski „Le poesie di Teofilo L.“ (Bolonia 1880); J. Kallenbach „T-owi L-owi“ („Tyg. Illus.“ 1903 rok Nr. 4 i 5); Ig. Matuszewski „Z życia i działalności artystycznej T-a L-a“ w dziele „Twórczość i twórcy" (Warszawa 1905); Marya lir, Walewska „Z mojego pamiętnika“ („Wędrowiec" rok 1901 Nr. 19 i 20 i rok 1903 Nr. 18

Nr. 69) odezwał się o tej pracy pochlebnie, zaznaczając, że L. idzie śladami mistrzów florenckich XV i XVI w., Ghibertiego i Benozza. Następnie wykonał „Powrót Izraela“—o tej kom-pozycyi wyraził się Kraszewski, że jest ^piękna i namaszczona uczuciem głębokiem i rzewnością uroczystą“; „Święci robotnicy*' — prześliczna płaskorzeźba, odlana w brouzie, najpierwsza z większych robót poety, chwalona przez wybitnych rzeźbiarzy florenckich, Doprez’a i Castollego; „Joanna d’Arc“. płaskorz. brouzowa, zyskała uznanie dyrektora fran. Akademii malarstwa w Rzymie, Heberta; „Sarkofag Kazimierza W.“; „Wieczerza pańska“; „Kazimierz W. jako budowniczy“; „Kordecki"; piękne drzwi do sarkofagu matki Aug. Cieszkowskiego w kościele St. Croce we Florencyi. Drzwi te wystawiają— według słów autora—„dwie połowy życia ludzkiego: pierwszą, skończoną, doczesną, zamyka Anioł Grobów; drugą (strona lewa) otwiera Anioł Zmartwychwstania“. Dalej: przepiękną „Głowę Jana Chrzciciela" spoczywającą na misce, której brzeg jest wypełniony płaskorzeźbami, wyobrażającemi krwawe dzieje ludzkości. Misa ta, odlana w bronzie, otrzymała medal zasługi na wystawie powszechnej w Wiedniu. Oryginał znajduje się w kaplicy Capellich w Sienie; piękną płaskorzeźbę w bronzie na cmentarzu przy kościele St. Cro-

ra w Paryżu. W r. 1850 przebywała w domu Mickiewicza, a po śmierci żony jego, Celiny, zaopiekowała się losem jego córek. W r. 1857 powróciła do kraju, w 1858 wyjechała w celach artystycznych do Rzymu, gdzie poznała T. Lenartowicza, którego zaślubiła 8 maja 1861 we Fiorencyi. Z małżeństwa tego urodził się synek Jaś (f 25 lipca 1864). L-wa była artystką talentu niepośledniego. Ważniejsze prace malarskie: portret Celiny Mickiewiczowej z obiema córkami, Maryą i Heleną (portret ten, wystawiony w Salonie paryskim, uzyskał pochlebną wzmiankę); portret Mickiewicza w dwóch egzemplarzach, z których jeden pozostał u rodziny, a drugi artystka posłała do Muzeum starożytności w Wilnie (1859). Litografię tego portretu wykonał w Warszawie Wal-kiewicz. Większych rozmiarów portret Mickiewicza wykonała L-wa we Fiorencyi; nabyła go hr. Dzieduszycka. Jest portret własny artystki; kilka obrazów religijnych, z których wyróżniają się Klęczące po utracie rodziców wiejskiego ludu sieroty pod opieką Aniołów Stróżów (z epoki, kiedy w kraju grasowała cholera). Z obrazów charakterystycznych ważniejsze: Dziadek kościelny, Góral, Bandyta, Egipcyaniu, Towarzysz pancerny. Wykonała również L. portret męża, oraz szereg kopii ze znakomitszych obrazów Rafaela, Reniego, oraz Giotta (portret Dantego). Robieniem kopii często opłacała L-owa braki domowe. Dawała lekcye języków, nawet myślała o przyjęciu miejsca ochmistrzyni, gdyż bieda stale gościła u L-ów. W walce z przeciwnościami okazywała wiele liartu i była podporą dla łagodnego poety, nieumiejącego obracać się w życiu. Śmierć jej była wielką stratą dla L-a; pisze on, że „żona uniosła z sobą cale (jego) ziemskie szczęście“.

i 19); „Dziennik Poznański⁴', r. 1893 Nr. 134 opis pogrzebu w Krakowie. Reprodukcye rzeźb L-a: ,,Kłosy“ 1870, Nr 278 (prorok Samuel); „Tygodnik Illustrowany“ rok 1872 Nr. 248 (Kazimierz Wielki jako budowniczy), rok 1874 Nr. 347 (doskonała repr. Głowy Jana Clirz.), r. 1903, Nr. 4 (24 rozmaitych reprodukcyi) i Nr 46 (Kordecki przyjmuje parlamentarza).

Lenartowicz Kazimierz, uczony pijar polski. Kształcił się w szkołach zakonnych, następnie w uniw. wileńskim, gdzie w 1823 r. otrzymał stopień kandydata filozofii. Profesor w liceum połockiem i regens konwiktu tamecznego. Wyprawiony przez zwierzchność, zwiedził Niemcy i Francyę w celu zapoznania się ze stanem szkolnictwa za granicą. Zgromadziwszy wiele cennego materyału, powrócił do kraju, ale nie zastał już instytutów edukacyjnych pijarskich. Otrzymał stanowisko przełożonego nad biblioteką pijarów w Wilnie, a w 1835 r. powołano L-a do wykładu filozofii w akademii duch. wileńskiej. Był profesorem wielce wymownym i lekcye jego, po wykładach Borowskiego, cieszyły się największem uznaniem. L. wydał bezimiennie: „Urządzenie konwiktu szlachetnej młodzi przy szkole wyższej poło-ckiej b. m. d.“ (Estreicher mylnie podaje rok wydania 18]2, gdy szkoła ta powstała dopiero 1822 r., a L. przybył tam 1824). Ogromnej wagi dla dziejów naszej oświaty była praca L-a „Historya pijarów prowiucyi litewskiej“, nad którą strawił lata całe. Wobec cenzury ówczesnej niepodobna jej było drukować; dotąd pozostaje niewydana, przytem nie wiadomo nawet gdzie się znajduje.—Por. „Kłosy" 1878 str. 302 (bałamutna biografia); „Orędownik naukowy“ 1841 J\s 1; „Wizerunki i roztrząsania naukowe“ 1841 XX, 85 oraz notatki o Akad. wil. 1834—1842 r. (rkps).

Lenartowicz Benedykt (* 1774 — f

A. 0

L. J.

x-y.

Lenbach Franciszek, malarz niemiecki (* 13 grud. 1836 w Schrobenhausen, Górna Bawary a—f 6 maja 1904 w Monachium). Syn mularza, początkowo rysował jako samouk, aż pod wpływem malarza zwierząt Hofnera, zaczął

wał się L. poświęcić malarstwu. Pierwszym jego nauczycielem był prof. Geyer w Augsburgu. Przez pewien czas uczęszczał do Akad. monachijskiej, później uczył się u Gräflego. Od 1855 —1857 r. nie obcuje L. zupełnie ze światem malarskim, przebywa w Schrobenhausen i maluje portrety, krajobrazy, zwierzęta. Jesienią r. 1857 został uczniem Piloty’ego w Mouachium i z nim udał się do Rzymu. Tu studyuje dawnych mistrzów, tu też tworzy m. in. „Forum Roma-num“. Obraz ten doznał wielkiego uznania. W r. 1860 otrzymał L. posadę nauczyciela w wej-marskiej szkole sztuk pięknych, ale niedługo tam pozostawał. Powróciwszy do Monachium,

i, j.

Lenau Mikołaj, ob. Niembs von Streh-1836 [?J). Bazylianin, po odbyciu nauk w uni- le na u. wersytecie wileńskim, gdzie otrzyma! stopień d-ra filozofii, nauczał w zakładach swego zakonu. Przed 1830 r. był archimandrytą trockim i został obrany do Rady Głównego Serni-naryum Wileńskiego, jako przedstawiciel kleru unickiego. Oddawał się z zamiłowaniem piś- malować z natury, nie porzucając zajęć mu-miennictwu, a szczególniej rymotwórstwu, i i larskich.Dopiero w r. 1852 po śmierci ojca zdecydo-oprócz przekładu drobniejszych utworów Miltona (ob.), ogłosił wierszem: „Wykład niektórych miejsc Pisma św.“ (Wilno 1819).

Lenartowiczowa Zofia z Szymanowskich, malarka (* 21 grud. 1825 w Otwocku Wielkim w pow. Stanisławowskim —f 8 lipca 1870 w Miłosławiu poznańskiem). Córka Józ. Szymanowskiego i Elżbiety z Młodzianowskich, a siostra przyrodnia Celiny, żony Mickiewicza.

Obdarzona zdolDościami artystycznemi, celowała w muzyce, śpiewie i malarstwie, któremu się ostatecznie poświęciła. Kształciła się początkowo u prof. Sikorskiego w Warszawie, a później u Erhardta w Dreźnie i Ary Sohefe-

A. G

cuska (* w Paryżu 1620 1709). Córka mała świetne wykształc&nie; opuściła w 17-ym roku życia, po pierwszej miłostce, dom rodziców. Do przyjaciół jej należeli: Gaspard de Coligny, markiz de Villarceaux, d’Estrées, ks. d’Effiat, Kondeusz, La Rochefoucauld, Sevigné, La Châtre, Longueville, Saint-Evremond, i in. Umiała pozostawać w przyjaźni w tymi, którzy przestali być już jej kochankami, a cieszyła się również przyjaźnią pań: de Sully, de La Sablière, La Fayette itd. Znała również Molière’a, któremu miała udzielać rad, a poznawszy Voltai-re’a, kiedy był dzieckiem, zapisała 20 00 fr. na książki dla niego.

Lencyn, miaerał odmiana haloizytu, a więc "    z. w.

St. Db.

jedna z licznych glin; znany nad Renem.

Lenęoes, miasto w stanie Bahia (Brazylia), w pobliżu górnego biegu rz. Paraguassu; znaczne płuczkarnie dyamentów, które w lat. 1844— 46 ściągnęły tu ok. 30 000 osób.

Lendanus Rhetns, ob. Eckius Walen-

zapoznał się bliżej z bar. Schackem, wielkim miłośnikiem malarstwa. Z jego polecenia u-dał się w r. 1863 do Włoch, a w r. 1867 do Hiszpanii, aby wybitniejsze dzieła starych mistrzów (Giorgione, Velasquez, Tycyan i Rubens) skopiować dla galeryi barona. Te kopie, jedyne w swoim rodzaju^ bo kolorystyczne właściwości rozmaitych malarzy po mistrzowsku oddają, stały się dla L-a szkołą jego własnej sztuki. Odtąd poświęcił się portretowi i stworzył własny styl ze skombinowania cech Ty-cyana, Rubensa i Rembrandta. W pierwszych portretach L-a widać zmaganie się między kierunkiem objektywnym szkoły niemieckiej i holenderskiej, a subjektywnym włoskiej i Rembrandta. Z czasem szczegóły osoby portretowanej znikają, na plan pierwszy wydobywają się jedynie te cećhy, które artysta uważa za najistotniejsze, jako skupiające indywidualność portretowanej osoby. Zwykle u-branie, a nawet ręce są niedbale traktowane. Cała uwaga malarza ogniskuje się na twarzy. Nawet rysunkowi głowy często robiono zarzuty pobieżności, ponieważ L-wi szło głównie o wydobycie cech odrębności psychologicznej. Ludzie wybitni w dziedzinie nauki, sztuki, literatury byli ulubionemi jego modelami (Heyse, Liszt, Gladstone, Mommsen, Döllinger, Wagner, Virchow). Krytyka i publiczność w Monachium i Berlinie niechętnie spoglądała na takie pojmowanie portretu. W r. 1871 udał się L. do Wiednia, gdzie dożnał lepszego przyjęcia; przebył tam trzy lata, wszedł w stosunki z arysto-kracyą i dworem i powoli został malarzem monarchów i sfer wyższych całego świata. Robił L. portrety; ces. Franc. Józefa, Wilhelma 1, Ferdynanda bułgarskiego, Klementyny Koburskiej, następcy tronu (cesarza) Fryderyka III, Ludwika bawarskiego, regenta Luitpolda, i in. Nie został nigdy malarzem dworskim w ścisłym znaczeniu, niedbałe odrabianie akcesoryów (mundury, ordery) i samoistne traktowanie twarzy często się nie podobało. Niezadowolenie wywołał np. pierwszym portretem Wilhelma 1. Świetny jego portret Leona XIII nie podobał się papieżowi do tego stopnia, że go nawet nie przyjął. Po wyjeździe z Wiednia przebywał (1873—-4) w Berlinie, następnie osiadł w Monachium. Z Monachium przedsiębrał częste podróże po Europie, szczególnie do Włoch; czas jakiś spędził w Egipcie (w r. 1875). W rozwoju talentu L-a wielką rolę odgrywają portrety Bismarcka, których zostawił mnóstwo. Zbliżył się do żelaznego kanclerza, był jego domownikiem i miał możność wystudyowania tej charakterystycznej twarzy w najdrobniejszych szczegółach. Te portrety należą do rzędu arcydzieł L-a. Portrety kobiet stanowią odrębny dział w twórczości L-a, szczególnie kredkowe i pastelowe — dba w nich o skojarzenie prawdy z pięknem, jest bardziej wytworny; okazuje większą dbałość o wydobycie szczegó-

łów. Liczna galerya portretów niewieścich L-a jest w wykonaniu i fakturze zupełnie samoistna i wolna od wpływów renesansowych, nie ustępuje męskim pod względem siły wyrazu, v przewyższa je zaś urokiem niezmiernego j wdzięku. Takie są portrety królowej Małgorzaty, ks. Trabbia, p. Crawford, lady Curzon, Eugenii Knorr, Lilii Merk, hr. Knyphausen i t. d. L. jest również doskonałym malarzem dzieci. Zmysł ten rozwinął się w nim, kiedy sam został ojcem —pozostawił kilka świetnych portretów swych córeczek. L. sam tak scharakteryzował swoje malarstwo: „idzie mi o wydobycie pełni życia, to zaś można osiągnąć w doskonałej formie przez usunięcie szczegółów, szkodzących jedności i rytmicznemu rozkładowi światła“. W tym streszczała się praca całego życia L-a; jeżeli w późniejszej twórczości jego szczegóły są bardziej uwzględniane, to dlatego, że uwzględnianie ich nie psuło mu całości, że mógł połączyć najwyższe napięcie dramatycznego momentu z harmonijnym spokojem. Jako portrecistę zaliczają L-a do największych; jako mistrz w ujmowaniu psychologii twarzy jest on jedynym.

Lenclos Anna (Ninon), kurtyzana fran-

f tamże

szlachcica z Touraine, otrzy-

Hr.

ty n.

Lendenfeld Robert Lendlmayr, von, podróżnik i zoolog austryacki (* 1858 w Gradcu). Do r. 1881 studyował przyrodoznawstwo w Gradcu, poczem udał się do Melbourne, gdzie badał niższą faunę morską; stąd ruszył do Nowej Zelandyi, gdzie dokonał pomiaru lodowców i gór; wróciwszy do Australii, zwiedził Alpy Australijskie, dosięgając najwyższych ich szczytów. W r. 1887 powołany został do Uni-versity College w Londynie; habilitował się następnie jako docent zoologii w Insbruku, stąd w r. 1892 przeszedł jako profesor do uni-

S. Drz

J . Rei.

(od 1907). Prace najważniejsze z dziedziny historyi prawa rzymskiego „Beiträge zur Kunde d. praetorischen Edikts“ (1878); „D. E diet um perpetuura“ (1883 przekł. francuski Peltier 2 t.) Pali tigenesi a juris civilis“, 1887—92; „D. Sabiuussystem“ (1892); „Praktiken d. bürgerlichen Rechts“ (1902); „D. Anfechtung v. Rechtshandlungen d. Schuldners im klassischen röm. Rechte“ (1903); „Zwei neue Bruchstücke aus Ulpians Disputationen“ ("1903).

Lenepveu Juliusz Eugeniusz, malarz francuski (* 1819), uczeń Picot a, wystąpił w salonie w 1843 z Idyllą; w r. 1855 profesor akademii sztuk pięknych, 1872 — 78 dyrektor akademii francuskiej w Rzymie. Z prac jego wymienić należy: Portret dziecka, św. Saturnin (muz. w Angers), Męczennicy w Katakumbach (muz. w Luksemburgu); Pius IX w kaplicy Sykstyńskiej (muz. Laval). Od 1860 r. L. wykonywał wiele prac dekoracyjnych w stylu klasycznym (w kościele św. Klotyldy, św. Sul-pieyusza, św. Ludwika, w Panteonie, plafon w

St. Db.

S. 1*

Kra.

cuski (* 1674 w Beauvais kretarz elektora kolońskiego, później kilkakrotnie używany przez regenta do misyi sekretnych (n. p. w sprawie Cellamare’a). w Kiel, Marburgu, Strassburgu, Freiburgu bad. Z powodu swej płodnej i zjadliwej działalności

wersytetu w Czerniowcach; w r. 1897 został profesorem zoologii w uniw. niemieckim w Pradze. Badania naukowe L-a dotyczą głównie systematyki, anatomii i embryologii niższych bezkręgowców oraz histologii kręgowców. L. napisał: ,,D. Tasmangletscher u. seine Umrandung“ (w „Petermanns Mitteilungen“ z 1884, zesz. 75); „Forschungsreise in d. Austral. Alpen“ (t-że 1887, z. 87J; „Austral Reise“ (Insbruk

1892); „Ueber Coelenterata der Südsee“ (1882 — 89, 7 cz.); „The phosphorescent Organs of Deep Sea Fishes“ („Challenger Report“, 1888); ,,A monograph of the Horny Spongs“ (1889); „Die Spongien der Adria“ (1889—97, 4 cz.). Hr-

Lenee, gr. Avjvaia, łac. Lenaea, rzecz. Xy]vôç — prasa winnicza, do tłoczenia wina, wielka uroczystość tłoczenia moszczu, obchodzona na cześć Dyonizosa przez trzy dui w Atenach, w dzielnicy Aïjvaiov, na płd. od Akropoli, przed świątynią bożka, w miesiącu Gamelion (druga połowa stycznia i pierwsza lutego). Niejako dalszy ciąg Dyonizyów (ob.) sielskich, ponieważ pierwotnie było to święto, jakie obchodziły szczególnie wsie sąsiednie w Atenach, przyczem nadmierne używanie moszczu winnego główną rolę odgrywało. W skład jej wchodziły hojne ofiary, Dyonizosowi składane, uczta sowita, do której Ateńczycy winni byli mięsa dostarczać, uroczysta pro-cesya przez miasto, urozmaicona rozpustnemi żartami. Przedstawiano w te dni świąteczne tragedye, a przedewszystkiem komedye. Ponieważ uroczystość ta przypadała na porę zimową, podczas której mało cudzoziemców do Aten przybywało, święcono też prawdopodobnie wówczas w późnej nocy misterya Dyonizoso-we.—Por. Fritsche „De Lenaeis“ (w trzech programach uniwersytetu w Rostock 1837 i 1838).

Lenek nitkowaty (Radiola linoides G m e 1.), roślina, należąca do rodziny lnowatych (Li-naceae). Cała roślinka dochodzi 2 — 5 cm., rzadko kiedy 7 — 10-ciu, i ma łodygę nitkowatą, niebieskawo-zieloną, która się widełkowato rozgałęzia, a w każdem rozgałęzieniu stoi szy-pułka kwiatowa. Liście są siedzące, jajowate, całobrzegie lub nieco ku wierzchołkowi ząbkowane, do 2 mm. długie. Zakończenie łodygi stanowią zawsze dwa kwiatki. Kwiatki te są drobniutkie, niewiększe od główki szpilki, o kielichu 4-działkowym, o koronie 4-płatkowej, białe. Owocem jest torebka. Kwiaty otwierają się przy wschodzie słońca i kwitną zaledwie jeden dzień. L. rośnie na wilgotnem podłożu, nad brzegami jezior i stawów. Dość rozpowszechniony, ale nigdzie nie pospolity, a w niektórych okolicach zupełnie nieznany. Kwitnie w lipcu i sierpniu.

Lenel Otton, prawnik niemiecki, wysoce zasłużony badacz prawa rzymskiego (* 13 gr. 1849 w Mannheimie), profesor w Lipsku (1876), w gmachu Opery).

Lenfant J a k ó b, pastor, historyk francuski (* 13 kwietnia 1661 w Bazoches —f 7 sierpnia 1728 w Berlinie). Był pastorem francuskim w Heidelbergu aż do zdobycia Palatynatu w r. 1688, poczem przeniósł się na pastora do Berlina, Ważniejsze prace (kompletny spis we „France protestante“ T. VI, str. 550 — 552): „Histoire du Concile de Trente“ (Amsterdam 1714, 2 t. wyd. powiększone 1727); przekład nowego Testamentu z uwagami, wydany przez Beausobre’a (Amsterdam 1728, dużo wydań następnych), dzieło wielce poszukiwane przez badaczy; „Pog-giana ou la vie, le caractère, les sentences et les bons mots de Pogge, Florentin“ (Amsterdam 1720, 2 t.).

Lengerke Aleksander, teoretyk-agrouom niemiecki (* 1802—f 1853). Z rolnictwem zapoznał się na Śląsku; gospodarował później w różnych okolicach Niemiec. W r. 1841 profesor rolnictwa w Brunświku, w r. 1842 —radca rolniczy i sekretarz generalnego kollegium roluiczego w Berlinie; na tern stanowisku pozostał do śmierci. Napisał m. in.: „Landwirtschaft. Konversationslexikon“ (1837 — 1842,    5    t.)

„Landwirtschaftliche Statistik d. deut. Bundesstaaten“ (1840); „Beiträge zur laudwirtschaft. Statistik d. preuss. Staates“ (Berlin 1844); „Die ländliche Arbeiterfrage“ (1849). Pozostawił także wiele prac dotyczących różuych sfer rolnictwa. Wydawał „Annalen der Landwirtschaft in den preuss. Staaten“ (Berlin 1842); w r. 1852 założył „Landwirtschaftliche Jahresschrift“ E- Gr-

Lenglet-Lufresnoy Mikołaj, erudyt fran-

f 1755), se-

Kul.

1774), lat 13, gdy

ra-

pisarskiej kilkakrotuie więziony w Bastylii. Zpośród licznych jego dzieł ważniejsze: „Méthode pour étudier l’histoire“ (1712, 2 t., nowe wyd., powiększone, po śmierci L-a 1772, 15 t.); „Méthode pour étudier la géographie“ (1716, 4 t., nowe wyd. 1768); „Tables chronologiques de l'hist. universelle“ (1729, odbite ponownie w 1733); .,De PUsage des romans11 (1734, 2 t.), pod pseudonimem Gordon de Percel; ,,l’Histoire justifiée contre les romans“ (1735); „Histoire de la philosophie hermétique“ (1742, 3 t.), „Traité sur les apparitions“ (1751, 2 t.); „Recueil de dissertations ancien-ces et nouvelles sur les apparitions“ (1752, 4    t.); „Hist. de Jeanne d’Arc“ (1753);

„Plan de l’hist. générale et particulière de la monarchie française“ (1755, 3 t.); wydał pamiętniki Filipa de Commines.

Lengnioh Gotfryd (Bogumir) (* w Gdańsku 4 grud. 1689 — f tamże 28 kwiet.

syn kupca, Winceutego. L. miał go posłano do Gniezna na naukę języka polskiego; zachęcony przez Dawida Czerniewskiego, rektora gimnazyum gdańskiego, uczęszczał tam 1707 — 1710, następnie w Halli studyował prawo, historyę i krasomów-stwo, korzystając niemniej z osobistych stosunków z profesorami, jak z wykładów. Słynnemu N. H. Guudlingowi pomagał wydawać N o-wą Bibliotekę halską, 1712 r. został li-cencyatem, 1713 doktorem utriusąue juris, upragnionej wszakże profesury nie dostał. Pojechałby na dwór Augusta II szukać karyery urzędniczej, gdyby nie syndyk gdański Rosenberg, który poradził mu poświęcić się nauczycielstwu w ojczystem mieście. Literacką działalność zaczął od drobnych rozpraw łacińskich filologiczuo-historycznych (1713) i od wydawnictwa „Polnische Bibliothek“ (2 t. 1718), drukowanej niby w Tannenburgu „wo Vladislaus Jagyello die Creutz-Herren schlug“—znamienna oznaka przywiązania nietylko do ciaśniej-szej, pruskiej, ale i do szerszej, polskiej, ojczyzny. W r. 1721' otrzymał zaszczytne polecenie, aby prowadzić dalej Historyę Pruską Kacpra Schiitza, zaczętą przez Łukasza Davida; pisał tedy 1722 — 55 r. dziewięciotomową „Geschichte der preuss. Lande königlich-poln. An-theils, seit dem J. 1526“, sięgając, w miarę możności, do pierwszych źródeł, a wysuwając na czoło dzieje polityczne i dyplomatyczne. W r. 1729 na konkursie o katedrę wymowy i poezyi w gimnazyum wyprzedził głośnego Gottscheda, aż sam współzawodnik wysłuchawszy mowy inauguracyjnej L-a (2 czerwca), nie odmówił mu wysokiego uznania. Podczas oblężenia Gdańska 1733 — 4 r. zaznajomił się L. ze Stan. Poniatowskim woj-dą maz., którego trzech starszych synów zgodził się później uczyć historyi polskiej-, z owych wykładów powstał podręcznik „Polnische Geschichte“ od Lecha do śmierci Aug. II (1741). Zachował też

Wielka Ene. Powsz. Ulustr. Ser. I. Tom XVIII. Zesz. 340a.

L. trwałą życzliwość ku Poniatowskim, a powinszowawszy wyniesienia Stan. Augustowi, odebrał od niego (1765) uprzejmy i serdeczny list. Korespondował z Brühlem i panami polskimi, jak Paweł Mostowski (ob.), biskup Ad. St. Grabowski. Mianowany saskim radcą legacyj-nym, pobierał od Augusta III pensyę 1 200 tal. rocznie (1737 — 56); po śmierci króla jednorazowo otrzymał połowę reszty, nie uważał jednak za stosowne popisywać się ani tym saskim tytułem, ani też godnością członka petersburskiej Akademii Nauk. Podczas sejmu 1740 r. byl powoływany do Warszawy przez kanclerza And. Stan. Załuskiego; jemu też zadedykował najlepsze swe dzieło „Jus publicum Regni Poloniae“ (2 t. Gdańsk 1742—6 [uzupełnione wyd. 2-ie 1765 — 6 materyałem z najświeższej I praktyki, niezbędne po dziś dzień vademexum każdego historyka polskiego). Po Willenbergu objął 1748 r. katedrę prawoznawstwa i historyi, tudzież inspektorat gimnazyum. Wówczas pierwszy raz doznał nielada kłopotów skutkiem przynależności prawno-moralnej do Gdańska i do Rzpltej. Wrzał podwówczas antagonizm drobnego mieszczaństwa czyli trzeciego stanu przeciw żywiołom posiadającym. Cechy rzemieślnicze burzliwie żądały udziału we władzy naczelnej, odwołując się do protekcyi króla polskiego. L., który uważał się przedewszystkiem za gdańszczanina, a najbliżej czuł się związanym z patryeyatem miejskim, wszechwładnym w dzie i ławie, gorliwy autonomista, odbiera pod koniec r. 1748 wezwanie Augusta III, aby bronił praw „wiernego mieszczaństwa“ przeciw „podstępnym wywodom uczonych“ patrycyań-skich. Lawiruje więc, usuwa się na bok, zręcznością zdobywa nomiuacyę na syndyka, ale jednocześnie dostaje od rodaków ironiczny przydomek „pruskiego Tacyta“, „gdyż domil-czał się do syndykatu“. Gdy stan trzeci z pomocą królewską wziął górę i wywalczył oktro-jowaną ordynacyę 20 lipca 1750, zapewniającą mu reprezentacyę w „Radzie Stu“ (a ostatecznie zatwierdzoną dekretem asesorskim 4 lut. 1752), L., delegowany przez radę na sejm warszawski 1750 r. razem z 3 innymi mieszczanami, usiłował pokryć wrażenie porażki i submisyi pięknie brzmiącą mową do króla. Nieraz jeszcze przyszło mu bronić autonomii miejskiej: on-to pisał wywód praw Gdańska do t. zw. Zulagi, czyli dodatkowego cła morskiego, w sporze z Brühlem, którego rzecznik, referendarz J. G. Podoski (ob.), pozwalał sobie zwalczać bezimiennego wroga cytatami z jego własnych dzieł; on pisał „Bericht von der angemassten Commission I. E. des H. Krön Referandarii“ (1761); on uzasadniał „Der Obrigheiten in den Preussischen Städten Befu-gniss Edelleute zu richten“ (z powodu sprawy niejakiego Wilczewskiego), on bronił niektórych praw miast pruskich podczas bezkróle-! wia 1764 r. Najwięcej publicystycznego zapa-

ska, lubować się będzie w wyliczeniu, jacy królowie polscy to miasto obecnością swoją zaszczycili“ (Askenazy). Trudno się dziwić starcowi, że silniej odczuwał upośledzenie współwyznawców protestantów niż prądy polityki polsko-rossyjskiej, i że na zjeździe toruńskim 1767 r. przykładał rękę do „Aktu uciąż liwoścT* dysydenckich w 37 paragrafach z apelacyą do konf. warszawskiej 1573, unii wileńskiej 1599, traktatu oliwskiego 1660. O ile pozwalały obowiązki społeczne, całe życie spędził między biurkiem a sypialnią; odludkiem szej literaturze działy bibliografii i numizma-nie był, owszem gościnnie podejmował herbat- J tyki: „Hevelius, od. Anekdoten u. Nachrichten ką przyjaciół, bawił pouczającą i nieraz do- ' zur Geschichte dieses Grossen Mannes“ (Gdańsk wcipną rozmową. Tracił humor, jeżeli musiał | 1780), gdzie podano podobiznę Heweliusza kiedy odstąpić od prawideł wstawania o 5 lub o hl/₂, kończenia pracy o 8-ej wiecz., kładzenia się spać o 10-ej. Niemniej regularnie uczęszczał na nabożeństwa, czytywał w święta Biblię i jej komentatorów. Pamięć miał olbrzymią, władał biegle francuskim i łaciną (za młodu pisywał nawet wiersze łacińskie), rozumiał polski, niemiecki i grecki. Na pół roku przed śmiercią złożonego niemocą żegnał go stary sekretarz Wahl znaczącym wierszem:

łu włożył w dzieło „Jus publicum Civitatis Ge- | widać z katalogu licytacyjnego, sporządzonego danensis“, zaczęte 1760 r., a wydane dopiero ' w r. 1796 („Verzeichniss der Münzsammlung w 1900 („Quellen und Darstellungen zur Ge- : des Wohlseel. Hern Archidiaconus L., welche schichte Westpreussens, hersg. v. Westpreuss. \ 15 August 1796...“); znaczną część tego zbioru Geschichtsverein“, I). Tutaj czcigodna fizyono- | zakupił Gdańsk dla zapełnienia braków gabi-mia jego występuje najpełniej i najwyrazi | netu numizmatycznego miejskiego przy biblio-ściej. Będzie się on mocno spierał o to, że i tece miejskiej. Zamiłowany bibliograf, pozo-Gdańsk jeno królowi samemu winien yetreusein, j stawił piękną bibliotekę, zasobną również w zaś koronie polskiej winien tylko Bestes be- i rękopisy. Biblioteka składała się przeważnie z fördern, będzie się gniewał o nieprawne przy- dzieł dotyczących Prus polskich, została sprze-swojenie tytułu domina przez Rzpltą, ale z mi- dana przez licytacyę, a katalog, wydany „Bi-łością i dumą będzie wyszczególniał zasługi I blioteca Lengnichiana“ (^Gdańsk 1796), daje Gdańska dla Polski i uznanie Polski dla Gdań- ¹ szczegółowy wykaz tego szacownego księgozbioru; i na tej licytacyi wielką część zakupiło miasto dla biblioteki miejskiej, rękopisy zaś - zarząd kościoła N. P. Maryi. — Gdy zbiór monet, szczególnie biblioteka, godne są zaznaczenia, jako pierwsze w kraju specyalizowane poszczególnemi działami i przez to możliwie zaokrąglone, to o dorobku L a naukowym tego powiedzieć nie możemy: na kilkanaście opracowań ogłoszonych drukiem zasługują na wzmiankę, jako bezpośrednio dotyczące Polski i poraź pierwszy traktujące poważniej w na-

1    ryciny medali bitych dla tego uczonego; „Nachrichten zur Bücher- u.Alünzkunde“(Gdańsk,

2    t., 1780 — 1782). W tomie I-ym 350 — 364 wyszczególniono świtę dukatów gdańskich, a na str. 393- 406 są opowiadania numizmatyczne o monetach Gdańska i Elbląga; w tomie zaś Il-iin str. 346—379 pomieszczono luźne notatki o monetach polskich, na str. 417—422 o medalach gdańskich i elbląskich, na str. 482 o medalu Onufrego Orłowskiego.

Lengórny, właściwiej len skalny, polski przekład nazwy minerału byssolitu (póoaoę = len, Xć^&c=kamień). Wyraz ten, na oznaczenie włóknistych odmian amfibolu, ogólną nazwę azbestu noszących, do nomenklatury międzynarodowej wprowadził Saussure, spolszczył go w sposób niżej podany Berdau, Drzewiński zaś tłomaczy: drzewo górne. Autor niniejszej wzmianki w publikacyach swych stale usiłuje zastąpić używany w polskiej nomenklaturze przym. „górny“ przymiotnikiem „skal-

z. w

w. w w.

„Publica jura cadunt, cadit et Lengnichius ipse, Multum pro patria patrio pro jure labo-rans“. Oprócz wyżej wymienionych, zasługują na wyszczególnienie „Geschichte des Königreichs Polen unter d. Könige August IP* 1755,

„De incrementis studiorum per Polonos et Prussos, Lipsk 1723; ,,Mémoires pour servir a l’histoire et au droit public de Pologne,

1741; „Jus Publicum Prussiae Polonae“, 1758.

— Ob. ,,Bibl. Ossolińskich“ 1842,1, 37 — 63; „Gelahrtes Preussen“ IIV; J. P. Jugler „Beiträge zur juristischen Biographie“ III; S. Goldmann ny“.

Leniek Maciej, pierwszy kasztelan dor-packi i dzielny rycerz (* 1545 z familii osiadłej w Rawskiem, która się pisała z Rokitnicy —f 1609). Od młodości poświęcał się służbie wojskowej.

pod Gdańskiem i potem był na wyprawie północnej, gdzie dosłużył się stopnia rotmistrza, wszędzie o swoim koszcie, w nagrodę czego dostał s-stwo inflanckie 1583 r. Odtąd żył na pograniczu Rzeczypospolitej w

,,Danziger Vorfassungskämpfe“; Quellen u. Darstellungen, j. w., wstęp; Estreicher „Bibi.

Polska“ T. XXI; Bentk.

Łengnich Karol Benjamin, synowiec Gotfryda, archidyakon przy kościele Panny Maryi (* w Gdańsku 19 lut. 1743 —f 5 list.

1795). Teolog, z zamiłowaniem oddawał się bibliografii i numizmatyce, zaliczyć go musimy do jednego z pierwszych, który zaczął ko-lekcyonować monety polskie naukowo; zbiór jego składał się przeważnie z monet miast i ciągłych bojach za sprawę kraju. W bezkró-pruskich i należał do liczby zamożnych, jak to lewiu po Stefanie Batorym energicznemi środ-

Wł. K.

Za Stefana Batorego walczył

kami przyczynił się do zachowania Inftant, za wyższych, gdzie miewał referaty, a także dłu-co Zygmunt III obdarzył go kilku staro- gie lata był prezesem ,,Koła Tarnowskiego“, stwami. Brał udział w następnej wojnie, męż- Również L. bierze udział w życiu publicznem nie wojując z Karolem Sudermańskim, gdy Tarnowa i powiatu, jako członek rady miej-zaś Szwedzi zabrali mu jego starostwa, król j skiej, powiatowej, szkolnej i kasy oszczęd-zrobił go kasztelanem dorpackim 1599 r. i da- ( ności. L. ogłosił: ,,Pełka, b-p Krakowski rował mu obszerne dobra na Inflantach. (1186 —1207)“ (Lwów 1879); ..Uniwersytet Sejm 1607 r. wyznaczył go na lustratora do Kazimierzowski“ (Kraków 1880); ,,Sobiesciana, Mazowsza i Podlasia. — „Enc. Org.“ większa, z archiwum hr. Przezdzieckich w Warszawie“ Leniek Jan (* 6 czerwca 1857), historyk (Kraków 1883);    ,.Obchód 100-letni odsieczy

i pedagog polski. Pochodzi ze wsi Głowienki wiedeńskiej przez szkoły w Koronie i Lit .vie“ w po w. krośnieńskim. Pierwiastkowe nauki (Kraków 1883);    .,Kongres wyszehradzki w r.

pobierał w Krośnie, gimnazyalne w Krakowie, 1335“ (Lwów 1884); „Władysław Biały“ a w r. 1877 zapisał się na wydział filozoficz- (Lwów 1887); ,,Gimnazyum św. Anny w Krany tamecznego uniwersytetu, słuchając wykła- kowie“ (Kraków 1888); „Książka pamiątkowa dów z zakresu historyi, geografii, literatury ku uczczeniu 300-let. rocznicy założenia gim-polskiej, prawa polskiego, i brał czynny udział nazyuin św. Anny (historya i materyały)* w seminaryach historycznych. Za wszystkie (Kraków 1888); „Lata szkolne kr. J. Sobie-rozprawy i wykłady w tych seminaryach o- skiego“ (Kraków 1888); ,,Kandydaci stanu a-trzymał nagrodę od ministeryum. Prócz tego kademickiego (Przyczynek do dziejów Komi-otrzyinał dwa razy nagrodę pieniężną za pra- syi edukacyi narodowej)“ (Tarnopol 1891); ce historyczne, napisane na konkurs z fundacyi „Przywileje królów i właścicieli m. Tarnopo-Czartoryskich. Przez dwa lata pracował jako sty- la‘‘ (Tarnopol 1892); „Dr E. Haunaka Histo-pendysta w Akademii Umiejętności, uczestniczy rya i statystyka monarchii austryacko-węgier-pod kierunkiem prof. Zakrzewskiego w wydawni- skiej“ (Tarnopol 1892. Przeróbka i uzupeł-ctwie listów Hozyusza. Nadto brał najczynniej- nienie podręcznika niemieckiego; książka do r. szy udział w życiu młodzieży akademickiej: 1899 używana w Galicyi jako podręcznik do był członkiem wydziału „czytelni akademie- nauki); ,,Król Jau Zapolya w Tarnowie“ kieji Bratniej pomocy“, był współpracowni- (Lwów 1893);    ,,Kronika 00. Bernardynów

kietn, a w końcu wydawcą i redaktorem w Tarnowie“ (Tarnów 1894); „Materyały źród-„Przeglądu akademickiego“. W r. 1880 zdał łowe do dziejów m. Tarnowa“ (Tarnów 1897); „Ks. egzamin nauczycielski, a następnie ponownie Izyd. Chróśeińskiego kronika 1784 — 1794“ się zapisał na uniwersytet jako stypendysta („Arch. do dziejów liter, i oświaty“ T. X fundacyi Sawickiego i studyował do r. 1882,    1897); „Historya Kollegiaty Tarnowskiej“

L. J.

w którym został zastępcą nauczyciela w gim- (Tarnów 1898); „Założenie Akad. Krakowskiej nazyum św. Anny. W r. 1883 otrzymał sto- 1364 i jej reforma 1400“ (Lwów 1900); „W spra-pień d-ra filozofii (rozprawa ,,Kongres Wysze- wie literatury programowej“ (Lwów 1900); „Dzie-hradzki w r. 1335“). W r. 1890 mianowany je i ustrój polityczny monarchii austryacko-rzeczywistym nauczycielem historyi i geografii węgierskiej“ (Tarnów 1902); „Modlitwy cze-w Tarnopolu, na własne żądanie przeniesiony skie z r. 1424“ („Mat. i prace Kom. język, został r. 1892 do Tarnowa. W Tarnopolu z Akad. Umiejętności“ T. III;; ,,Napisy grobowe ineyatywy L-a powstało „Kółko naukowe“, któ- w kościele katedralnym w Tarnowie* (Tar-re wydało trzy cenne roczniki, a po wyjeździe nów 1902); ,,Hug. Kołłątaja raport z wizyta-L-a upadło. W Tarnowie L., oprócz pracy cyi Akad. Krakowskiej z r. 1777“ (Kraków pedagogicznej, zawiadywał biblioteką nauczy- 1906); „Poglądy pedagogiczne Sebast. Petryce-cielską, i jakiś-czas był pomocnikiem dyrekto- go“ (Lwów 1907); „Inwentarze m. Tarnowa ra Benoniego; założył „Pomoc koleżeńską“, z XVI w.“ (Tarnów 1908). Prócz tego L. o-którą kierował w ciągu 10 lat, zajmując się głosił wiele drobniejszych artykułów, recenzyi z ogromną gorliwością wspieraniem ubogiej w „Czasie“, „Przegł. polskim“, „P.Akademickim“ młodzieży szkolnej. Kiedy, z powodu przepeł- „Głosie rolniczym“, a najwięcej w „Muzeum“ nienia gimnazyum powstała w r. 1901 filia te- i „Kwart, historycznym“. Prace L-a są cen-go zakładu, L. został jej kierownikiem, a gdy nym nabytkiem literatury historycznej; cechuje się stała samoistuem gimnazyum, mianowano je bogactwo źródeł i świetna metoda. Zasługo dyrektorem, i na tern stanowisku pozostaje gą L. jest oświetlenie wielu stron przeszłości i obecnie. W r. 1900 L„ otrzymawszy sty- naszego szkolnictwa i tej zaniedbanej niwy pendyum w celu odbycia podróży naukowej, jest on wielkim znawcą. Jako wydawca L. zwiedził prawie wszystkie kraje austro-wę- może służyć za wzór ścisłości. Przebywając gierskie, uadto Bawaryę i północne Włochy, j w Tarnowie, z całą gorliwością zajmuje się W r. 1887 został członkiem komisyi histo- j badaniem przeszłości tego miasta i oprócz ryeznej Akad. Umiejętności, a w r. 1901 i Ko- j cennych publikacyi miewa odczyty w tym misyi literackiej. Oprócz tego jest bardzo przedmiocie i ogłasza mniejsze rozprawki w czynnym członkiem T-stwa nauczycieli szkół programatach szkolnych.

Lenienie zwyczajów, sprawa powolnego zanikania jakiegoś zwyczaju i zatracania przezeń pierwotnej treści i znaczenia. Każdy zwyczaj w chwili swego powstawania ma zrozumiałe dla wszystkich znaczenie i odpowiada bądź istniejącym stosunkom bądź poglądom i wierzeniom. Z biegiem czasu to podłoże zanika: zwyczaj, obrzęd lub praktyka pewna stają się niezrozumiałemi, zwolna rozprzęgają się i lenieją, aż wreszcie przechodzą w przeżytek (ob.). Przykłady takiego zaniku ob.

kości łzowe niewielkie. — Kręgów piersiowo-lędźwiowych 18-27. Obojczyk istnieje; wyrostek kruczy (Processus coracoideus) tworzy otwór coraco-scapulare. Uzębienie niezupełne; z każdej strony szczęk u góry 5, u dołu 4—5 zębów, dłutowato ściętych; zęby górne zachodzą między dolne; kończyny b. wydłużone, przednie dłuższe od tylnych, przednie posiadają 2 — 3 palców, tylne po 3; palce z długiemi sierpowatemi pazurami; ogon b. mały, szczątkowy. Sierść gruba; kierunek włosów (w przeciwstawieniu do innych ssaków) od brzucha do grzbietu. L. całe prawie życie spędzają na drzewach wśród gałęzi. Na ziemi wskutek uader długich z nieprzystowanemi palcami kończyn ledwie się mogą poruszać (stąd nazwa Tardigrada). Zwierzęta uocne. Odżywiają się liśćmi, młodemi pędami i owocami. Zamieszkują wyłącznie obszar centralny i podzwrotnikowy Ameryki Połud. Rodzaje: 1) Leniwiec Bradypus („Ąi“ —miejscowa nazwa) z trzypalcowatemi kończynami przedniemi, nader krótkim ogonem; zębów po 5 z każdej strony szczęk, z tych przednie maleńkie. 0-bojczyk dochodzi do mostka. Kręgów szyjowych 9, piersiowych 14-16, lędźwiowych 4 — 3. Gatunki: Br. torquatus; pas długich ciemnych włosów, pokrywający u góry szyję, kark a niekiedy i przednią część pleców; pysk pokryty włosem rdzawo-brunatnym; ubarwienie tułowia zmienne od żółto-rdzawego do sza-ro-brunatnego. Dł. ciała 65 cm. Wschodnia

I„ K.

Klocki, pierwotnie uroczystość obumierających sił wegetacyjnych, i Obrzezanie.

St. ltb.

Lenient Karol Feliks, literat francuski (* 1826). Profesor w liceum w Montpellier, w szkole normalnej w Paryżu 1865, profesor poezyi francuskiej w Sorbonnie w r. 1873, w r. 1882 wybrany do izby deputowanych (oportunista). Napisał: „Etude sur Bayle“ i ,,De ciceroniano bello“ (1855); ,,La Satire en France au moyen âge“ (1859); „La Satire en France au XVI s.“ (1886); „La Comédie eu France au XVIII s.“ (1888); ,,La Poésie pa triotique en France au moyen-âge“ (1891).

Leniwce Br ad y poda    v. Bradypodidae

(Phytophaga, v. Tardigrada). Rodzina ssaków z rzędu Bezzębnych albo Szczerbatych (Edentata). Zwierzęta cokolwiek malpokształt-ne o głowie krótkiej, z przodu mniej lub więcej zaokrąglonej (głowa bardzo upodobnia je do małp) z małemi oczyma i uszami zewnętrz-nemi szczątkowemi, ukrytemi w sierści. Część czaszki dolna (skielet twarzy) krótka; duża Brazylia i Peru. 2) Rodź. Choloepus. Przed-kość jarzmowa (jugale) z odchodzącym wyrost- i nie kończyny o dwu palcach. Ciało pokryte kiem nie dochodzi do wyrostka jarzmowego j długą sierścią. Uzębienie: kości skroniowej i przeto łuk jarzmowy nie    ^

jest kompletny (nie zamknięty); kości między-

7;

szczękowe szczątkowe, a skrzydłowe tworzą r zębów z każdej strony ; zęby przednie niekiedy rozdęcie, rodzaj pęcherza kostnego; | największe; kręgów szyjowych 6

-o-

■;c P

•'

n-.

ipp<

i. ■' W-

'ms&

t;A|

IÄ3

VI

■/WP

Fig. 30. Leniwiec (Choloepm duladylm).

piersiowych 23 — 24 i 4—3 lędźwiowych. Gat. Ch. didactylus (Bradypus di-dactylus), Leni wice dwupalcy (,,Unau“ nazwa miejscowa); ciało obficie owłosione; pysk, głowa i kark oliwkowobrunatne (albo o-liwkowo-żółtawe); spód ciała oliwkowoszary.

średnim trzecia, znaczna zaś część uchodzi L-ą ku Gdańskowi.    H' G‘ K'

Lonk, wieś w kantonie berneńskim, obwodzie Obersimmenthal, 1070 met. nad morzem; przeszło 2 000 m-ców, leży przy dącej przez przełęcz Rawyl. Jest tu stacya klimatyczna oraz znajdują się kąpiele siarcza-bardzo silne. W L. istnieją dwa źródła, z których zwłaszcza ,,Balmquelle“ litrze 44.5 cm. sześ. siarkowodoru, t. j. więcej niż którekolwiek źródło tego rodzaju w Europie. Kąpiele tamtejsze zalecane bywają jako zwłaszcza pomocne przeciwko chorobom skórnym i nieżytom przewlekłym.

Lenkiewicz Gabryel (* 1720 —t 1⁷98), jezuita połocki, czynuie działał dla zachowania na Białej Rusi zniesionego powszechnie zakonu. Po śmierci Czerniewicza obrany r. 1785 generałem (a raczej vice-generałem. dla formy) podwoił swoją gorliwość; rządy jego przypadły na rozwój działalności jezuitów i u-gruntowania ich wpływów. Umiał nadzwyczaj zręcznie lawirować pośród ciągle zmieniających się uastrojów Petersburga i jednać sobie wyższych urzędników rossyjskich. Za jego staraniem pozwolono na otwarcie nowicyatu

L. J.

drodze wio-

Dl. ciała 70 cm. Ameryka Połud. podzwrotn.

zawiera w

(Gujana). Leniwce, jak wogóle cały rząd bez- ne zębnych, są rzędem schyłkowym, zanikowym; przeszłość historyczuo-rozwojowa tej grupy była obfitsza w rodzaje i gatunki. Wymarłe formy t. zw. Megalotheriów łączą dwie zaledwie pozostałe rodziny: Leniwców i t. zw.

Entomophaga (ob. Mégathérium iSzczer-

b a te).

St. Min.

Leniwka albo Wisła, lewe ramię Wisły, idące do zat. Gdańskiej. L. płynie prawie w kierunku płc. przez Tczew i napotkawszy, 3 mile od Gdańska, wał diun nadbrzeżnych, roz-ramienia się na dwie części: zachodnią—Wisłę Gdańską i Wschodnią—Wisłę Elblądzką albo Szkarpawę. Szkarpawa, bardzo zapiaszczona, wpada, jak i Nogat, licznemi odnogami do zatoki Świeżej; na lewo zaś w kierunku płc.-za-chodniem płynie Wisła Gdańska, która wskutek zatoru lodowego w r. 1870 utworzyła nowe uście pod wsią Górki (Neufahr). Wisła w Połocku.

ne

Gdańska między Wisłoujściem (Weichsel- Lenkiewicz Tadeusz (* 5 maja 1804 na münde) i Nowym Portem (Neufahrwasser) rów- Litwie — f 13 czerw. 1867 w Londynie), nież dosięgała morza. Wskutek utworzenia się Ukończywszy chlubnie wydział matematyczny tego nowego uścia dolna część Wisły Gdań- na wszechnicy wileńskiej, L. otrzymał stano-skiej stała się ramieniem martwem, oddzielono wisko profesora gimnazyum w Kownie. Na je za pomocą tamy pod Górkami od właściwej wieść o rewolucyi listopadowej zaciągnął się Wisły, i połączono kanałem pod Plehnendorf, do powstania na Żmudzi, przeszedł potem do przez co utworzył się dla Gdańska wyborny wojska regularnego, kończył kampanię w 6-tym port rzeczny, zabezpieczony od kry i wylewów, pułku strzelców, dosłużywszy się w nim stop-Uście pod wsią Górki stawało się coraz płytszem, nia podporucznika. Z korpusem gen. Giełguda więc od Wisły przeprowadzono w r. 1895 ka- wszedł do Prus, a stąd udał się do Anglii, nał o 10 kim. na wschód pod wsią Einlage. Utrzymując się z pracy ręcznej, żył z ro-Ponieważ, wskutek zbudowania tych nowych dziną w wielkiem ubóstwie, ale znosił niedo-kanałów, prawe ramię L-i, Szkarpawa, stało statek z godnością, wierzył niezłomnie w po-się dla żeglugi niezdatnem z powodu płytkości, wrót do wolnego kraju, a świecąc cnotą wśród v\ięc, dla udogodnienia komunikacyi wodnej, kolonii polskiej w Londonie, był jednym ze między Gdańskiem, Elblągiem i Królewcem szlachetnych przedstawicieli owej epoki. Ży-zbudowano w 1845 —1850 kanał Weichsel baff- ciorys w „Roczn. T-stwa hist.-liter, w Paryżu“ kanał. Kanał ten wychodzi pod wsią Czerwo- 1867 str. 393 i w ,,Rachunkach Bolesławity“ Budy (Rothebude), posiłkuje się wodami 1868.    L'J'

rozgałęzień rzeki Tugi (przedłużenie rzeki * Lenkcran, m-to pow. gub. Bakińskiej, po-Świętej) i łączy tym sposobem L-kę z Zatoką łożone na nizkiein bagnistem wybrzeżu m. Ka-Swieżą. Nogat, mając bieg krótszy od Leniw- spijskiego, przy ujściu rz. Lenkoran-czaj, o 32 ki, posiada też większy od niej spadek wo- w. na północ od granicy perskiej. M-to składny, wskutek czego wielka ilość wody, płynącej da się z 2 części: tubylczej i rossyjskiej. Kli-zwłaszcza wiosną Nogatem, powodowała częste ; mat łagodny, lecz wskutek blizkości błot i pól zalewy brzegów. Dla zabezpieczenia od powo- | ryżowych, niezdrowy. Średnia temperatura dzi nizin nad Nogatem postanowiono skiero- roku 14.7° C., stycznia 2.8°, lipca 25.7°. Pod wać większą część wody do Leniwki i zara- względem łagodności i obfitości opadów klimat dzono temu w ten sposób, że u wejścia do No- L-a podobny jest do klimatu zachód, części gatu przy Montauerspitze zagrodzono go tamą, na Kraju Zakaukazkiego. L. liczy (wedł. spisu z poprzek rzeki idącą; pod wsią zaś Piekłem 1897) 8 768 m-ców (4 682 męż. i 4 086 kob.). przekopano kanał łączący Leniwkę z Nogatem; j Przedmioty wywozu: materyały leśne i ryby. tym sposobem obecnie przy nizkim stanie wody ' Z L-u prowadzi droga pocztowa do stacyi dr. zaledwie piętnasta część płynie Nogatem, a przy żel. Zakaukaskiej Adży-kabuł. Regularna ko-

munikacya parowcowa z Baku i z Persyą. L. nie zek w celu krzewienia ogrodnictwa, w r. 1823 posiada przystani; okręty zatrzymują się w od- ; przyczyni! się do założenia krajowej szkoły bu-ległości pół wiorsty od brzegu, komunikacya odbywa się przy pomocy płasko- I w r.

deunycli łodzi (kirżymy). Istnieją szczątki j i rossyjskiej kolonii Aleksandrowki; warowni perskiej. O 12 w. na zachód od L-u rozszerzył i upiększył w stylu naturalnym Sans-znajdują się gorące (37.5° R.) siarczanoalka- j souci. Pracował wraz z ks. Piickler-Muskau liczne wody mineralne L-skie lub Miankuńskie, j przy zakładaniu Babelsberga, w Magdeburgu, odwiedzane przez liczne rzesze chorych.- -Pod- w Kolonii n. R., w Lipsku i w inn. miejscach czas wojny perskiej (1812—13) Persowie zburzyli m-to i prawie na temsamem miejscu wznieśli twierdzę tejże nazwy, którą zdobył dostrzegania najdrobniejszych szczegółów w

przyrodzie i nadawania swemu dziełu charakteru, zgodnego z naturą otaczającego krajobrazu; przytem umiał się posiłkować sztuką architektoniczną ze smakiem.

Lennep, m-sto okręg, w reg. skiej, punkt skrzyżowania się dróg żel. Barmen-Wipperfürth, L.-Hasten i L.-Langerfeld, 320 m. npm., kość. ewangiel. i katolicki, pro-gimnazyum realne, wyższa szkoła żeńska, dom sierot, izba handlowa, filia banku państwa, przędzalnie i tkalnie wełny, fabr. sukien, kam-garnu i trykotów, przemysł żelazny, znaczny handel wełną; 12 000 m-ców (3 000 katol.). L. był 1226 — 1300 r. rezydencyą hr. v. Bery. Rozwój przemysłu tkackiego zawdzięczał pływowi w XIV w. zbiegłych z Kolonii tka-W XVIII w. słynął z wyrobu cienkich

z którym j downictwa i ogrodniczego zakładu naukowego;

1826 rozpoczął zakładanie Charlottenhof u

w r. 1840

czem

nem.

Wypadki r.

Lenné Piotr Józef, ogrodnik-dekorator (*    1789 w Boun — f 1866 Potsdamie), uczył

się ogrodnictwa w Paryżu; zajmował się również architekturą. Pod kierownictwem Sekell’a    romanse,

brał udział w upiększeniu Laxenburga; w r.    sce w

1815 wrócił do Bonn i w 1816 został powoła- | (1833); ,,De roos van Dekama‘‘ (1886) i ,,Onze ny do Sanssouci, pod Potsdamern. Pozostając    voorouders“ (1838); serya opowiadań histo-

tam do r. 1826, upiększył Nowy Ogród,    rycznych; ,,Ferdinand Huyck“ (1840); ,,Elisa-

Klein-Glienicke i Pfaueninsel. W r. 1854    beth Musch“ (1850) i,,De lotgevallen van Klaa-

mianowano go generalnym dyrektorem kró-    sje Zeveuster“ (1865). L. napisał przeszło 30

lewskich ogrodów. W r. 1822 utworzył zwią-    sztuk, wśród których komedye: ,,Het dorp aan

szturmem 1 stycz. (st. st ) 1813 r. gen. Ko-tlarewskij. —L-ski powiat zajmuje połudn. część gub. Bakińskiej, wrzynającej się klinem między m. Kaspijskie i Persyę, i przedstawia uajbardziej wysuniętą na południe część Kraju Zakaukaskiego Obszar 4 760 w. kw.; 112.200 m-ców (wedł. spisu z r. 1897): Tatarów 46.5$, Tałyszyńców 46.2$. reszta Rossyanie, Armeńczycy i Żydzi; szyitów 89.9$, reszta sekciarze, sunnici, prawosławni i ormiano-gre-goryanie. Włościanie stanowią 96.6 % całej ludności. P-t podzielić można na 3 części: stepową, nadbrzeżną i górzystą. Pierwsza, zajmująca półn. kraniec p-tu, przedstawia bezleśny i małowoduy step; cz. nadbrzeżna — to wązka i długa nizina z gorącym i niezdrowym klimatem (febry); cz. górzysta, największa, zajmuje wschodnie stoki pasma Tałyszyń-skiego, którego grzbiet (ok. 6.000 st.) ciągnie się na granicy z Persyą i oddzielnemi szczytami wznosi się do 8.000 st. (Kyz-jurd 8033 st.). Odgałęzienia gór, zniżające się na wschód ku morzu, pokryte są gęstą roślinnością leśną; klimat tej części nader różnorodny. P-t zraszają nieznaczne rzeczki, biorące początek na stokach pasma Tałyszyńskiego (Wiljasz-czaj, Lenkoranczaj i in.). Pod względem roślinności P-t L-i przedstawia samodzielny obszar Kraju Zakaukaskiego. Na południu P-tu znajdują się tygrysy. Lasy zajmują 41.7 % całego obszaru. Uprawa pszenicy ozimej, jęczmienia, prosa, ryżu (tutejszy ryż ,,akulja‘‘ najlepszy w całym Kraju Zakaukaskim); ogrodnictwo i jedwabni-ctwo; hodowla bydła. Przemysł tylko domowy. Najruchliwszy punkt handlowy — Astaryń-ska rogatka celna na granicy perskiej. Hr-Lenna góra, ob. L e d n i c a.

Lenne prawo, ob. Féodal izm, Średniowiecze.

i nadał Thiergarten’owi berlińskiemu jego wygląd teraźniejszy; miał w wysokim stopniu dar

Km.

Düsseldorf-na-

czy. sukien.

Lennep Dawid Jakób van, filolog holenderski (* 1775 — f 1853), ojciec wybitnego poety Jako ba (ob.); pisał poezye, ale zasłynął głównie jako znawca jęz. i lit. klasycznych, uczony i komentator dzieł Hezyoda i 0-widyusza; współpracownik Boscha w wyd. „An-thologia graeca“. Był prof. wymowy w uniw.

x    K. A.

Leydejskim,

Lennep Jakób, słynny poeta niderlandzki, syn Dawida (* 24 marca 1802 w Amsterdamie—f 25 sierp. 1869 w Oosterbeck, pod Arnheim) Studyował prawo w Leydzie, po-osiadł jako adwokat w n.ieście rodzin-W r. 1829 został prokuratorem iw 1853 _ 56 był członkiem Izby niższej (konserwatysta). Pierwszy rozgłos zawdzięcza przekładom z Byrona, który wywierał nań silny wpływ, oraz zbiorowi poezyi z życia akademickiego „Academische idyllen“ (1826). Powszechną sławę zdobył sobie opowieściami poetyckie-mi ,,Nederlandsche legenden*¹,

1830 dały L-owi wątek do licznych wierszy politycznych, które zyskały mu popularność niezwykłą. Jeszcze bardziej spodobały się jego które zajmują najpoczytniejsze rniej-literaturze niderlandzkiej: ,,De Pleegzoon“

Km,

de grenzen“ (1880): ,,Het dorp over de grenzen“ (1831); ,,De vrouwe van Waardenburg“ (1859) i ,,Een dichter aan de bank van leening“ (1867) miały największe powodzenie. Wreszcie należy wspomnieć o dziełach historycznych: „Herinneringen uit deu worstelstrijd met Spanje“ (1853):, „Het leven van Mr. C. en Mr. D. J. van Lennep“ ć 1861 —-2) i zajmująca „Ge-schiedenis van Nord-Nederland aan mijne Kiu-deren vertaald (1845 — 49). Najlepszą zgoła jego pracą jest biografia Vondeila („De werken van Vondell in verband gebracht met zijn leven“ (1855 — 69). „Poetische werken“ L-a ukazały się w Rotterdamie 1859 — 72, 13 t.; „Romantische werken“ tamże 1855—72, 23 t„ oraz ilustrowane przez najlepszych artystów w Leydzie 1888. Biografię L-a napisali A. Beelov i Jan ten Brink.—Por, prace A. Revil-le‘a w ,,Rev. des Deux-Mondes“ (1868).

Lenngren An u a Marya, poetka szwedzka (* 18 czerw. 1755 [albo 1754], prawdopodobnie w Upsali—f 8 marca 1817 w Sztokholmie), córka Maguusa Malmstedt'a, prof. filozofii w uniw. upsalskim. Prosty tryb życia rodziców nauczył ją szukać rozrywek jedynie w obserwacyi i w nauce. Zauważywszy zdolności córki, ojciec postanowił dać jej specyal-ne wykształcenie i niebawem była mu pomocną w jego pracach, poprawiając łacińskie wyprą cowania studentów. W roku 18-yin jej życia ukazał się w jednym z dzienników poemat satyryczny: Przy herbatce (Tókenseljen), który zwrócił uwagę literatów dworu Gustawa

III. Na życzenie ks. Sudermańskiego L. prze-tłómaczyła z Marmontela idyllę „Lucile“ i operę „Zćmire et Azor“ (1778). Oprócz wielu przekładów z francuskiego tłómaczyła również autorów łacińskich (pomiędzy innemi Owi-dyusza). Małżeństwo, zawarte (1780) z Karolem L„ radcą handlowym i redaktorem, oderwało na czas pewien L-wą od poezyi. Jednak po upływie kilku lat, zaczęła pisać pod osłoną anonimu wiersze, które uczyniły ją najpopularniejszą, jeżeli nie największą, z poetek szwedzkich. Po jej śmierci (1819) wyszły one pod tytułem „Skaldeförsök“ (Szkice poetyckie). Pomimo uznania tryb życia L-ej pozostał prosty jak dawniej: rzadko i niechętnie wychodziła z domu i przyjmowała u siebie zaledwie kilku wybranych przyjaciół. Ciężka choroba oraz zmartwienia rodzinne nie wpłynęły na zmianę jej charakteru: pozostała do końca żywą, dowcipną, Prace poetyckie L-wej cechuje wielka prostota zarówno myśli jak i stylu: swoje obrazy czerpała, nie z podnieconej lub sentymentalnej wyobraźni, ani z głębokich refleksyi, lecz ze spostrzeżeń codziennych, z „tego co mogła odmalować ze swego okna“, i ze swej wielkiej znajomości ludzi. Szczególne uznanie zdobyła L. swojemi idyllami i satyrami. Zpośród idylli: Dzieci na wsi, Bukiet, Radosne święto, Pałac i strzecha, Staruszka, są prawdziwemi obrazkami rodzajowemi. Satyry skierowane są przeciwko przesądom arystokratycznym. Również z powodzeniem próbowała L. swego talentu w sztukach komicznych (Miłość i Obłąkanie, Mój Błogosławiony Małżonek, Moja Błogosławiona Małżonka, gdzie autorka dochodzi do szczytu komizmu). Do pewnego stopnia gwałcąc swój talent, ułożyła nawet kilka piosenek pijackich, które choć mniejeszej wartości, cieszą się dziś jeszcze popularnością. Wreszcie, w kilku poematach dydaktycznych L. pozostawiła rady, które stały się przysłowiowemi; dziś trochę przestarzałe: Kilka słów do mojej drogiej córki, gdybym ją kiedykolwiek miała, Córka żebraczki i Bajki. Poruszała również tematy religijne: Wzrok ku mogile, Cmentarz, Hymn, Modlitwa poranna Adama i Ewy w raju, ale tym dziełom brak polotu. Swoje stanowisko wśród klasycznych autorów Szwecyi zawdzięcza L. talentowi pełnemu czaru i dowcipu, oraz zdiowemu realizmowi.

Lenno, ob. P e o d a 1 i z m.

Lennox, William Pitt lord, pisarz angielski (20 wrześ. 1799—f 18 lut. 1881 w Londynie). W młodości służył wojskowo, towarzyszył Wellingtonowi w jego poselstwie do Paryża w r. 1814; zamiłowany w teatrze i literaturze, pisy wał powieści, opowiadania, wspomnienia. Główne jego pisma: „Three years with the duke of Wellington in private life“ (1853); „The story of my life“ (1858); „Merree England, its sports a. pastimes“ (1858); „My Recollections“ (1874, 2 t.); „Celebrities I have known“ (1876 — 7, 4 t.): „Fifty years bibliographical réminiscences“ (1863,    2 t.); „Plays, players a.

playhouses at home a. abroad“ (1881, 2 t. ).

Leno (dr. przyp. lenonis, wyraz łaciński (od czas. lenire — uwodzić), oznaczający właściwie handlarza niewolnikami (Ulpianus, Dig. 3, 2, 4), szczególnie zaś osobę, która niewolnice kupowała, aby je mężczyznom w celach lubieżnych wynajmować. To rzemiosło, lenocinium, uchodziło w Rzymie nietylko w opinii ogółu, lecz także wobec prawa państwowego, za hańbiące. Domów rozpusty, które od wieków znajdowały się w dzielnicy Subura, nie było wolno otwierać przed godziną 9-ą, aby młodzież ze świeżemi jeszcze siłami ćwiczeniom gimnastycznym oddawać się mogła. Kuplerzy, którym osobiście przed sądem nie było wolno występować, opłacali już za panowania pierwszych cesarzy osobny podatek. Biedne istoty w domach nierządu były to albo kupne niewolnice, albo wyzwolone lub córki wyzwoleńców nizkiego rodu, wzięte w tym celu w służbę albo od rodziców kupione. Jeżeli dziewczyna taka porzucić chciała kupczenie swem ciałem, trzeba ją było prawnie od właściciela wykupić. Dopiero Teodozyusz i Walentyuian nałożyli surowe kary na ojców i panów, którzy córki swe lub niewolnice w rozpustnych celach drugim oddawali, a Justynian wysokie

S. Orz.

J u D.

Lenoira machina, ob. Motory.

Lenormand Marya Anna, słynna wróź-biarka (* w Alençon 1772 — f w Paryżu 1843), wychowanica klasztoru Benedyktynek. Przeniósłszy się do Paryża, pracowała jako szwaczka, ale poświęciła się wyłącznie wróżbiarstwu. Powodzenie miała nadzwyczajne: działacze Wielkiej Rewolucyi zasięgali u niej porady, podobno miała przepowiedzieć śmierć Ro-bespierowi i Saint-Just’owi. W r. 1794 była osadzoną w więzieniu. Do grona klientek jej należała również Józefina Beauharnais, której miała przepowiedzieć wyniesienie; w 1803 była aresztowaną, w 1809 wygnaną z Francyi, i wtedy napisała rzecz o przyszłym upadku Napoleona I; w 1821 została skazaną w pro-rzył L. dla publiczności muzeum „Petits-Augu-    cesie w Brukselli. Napisała pamiętniki swoje,

stins“ i wydał katalog. Jako organizator mu-    jak również „Mémoires historiques et secrets

zeum w Luwrze utworzył z pozostałych    de l’impératrice Joséphine“ (1820), nieprzed-

dzieł muzeum pomników sztuki francuskiej,    stawiające wielkiej wartości. Wizyta u niej

w porządku chronologicznym. Minister spraw    dała Mickiewiczowi pobudkę do napisania fan-

wewnętrznych Lucyan Bonaparte mianował go    tazyi: „Wyjątki z listu do jednego z redakto-

administratorem tego muzeum i takież funkcye j rów“ (Paryż 1833).    8t I)b

powierzył mu w Malmaison, gdzie L. przyczy-

Lenormant: 1) Karol, archeolog i nuini-nił się do upiększenia parku. Uratował fasa- ' zmatyk francuski (* w Paryżu 1 czerw. 1802 dy zamków Anet i Gaillon, zburzonych przez ) —f w Atenach 24 list. 1859). Studyował właścicieli, i umieścił je w muzeum. W ciągu panowania Napoleona nie przestawał zbo-gacać swego muzeum, które za Restauracyi zostało zniesione, a lokal przeznaczony na Szkołę sztuk pięknych. Staraniem L-a wyszły dzieła: „Notice histor. des monuments des arts réunis au dépôt national“ (1793); „Collection de monuments de sculpture réunis au musée“

(1798); „Rapport histor. sur le château d’Anet‘‘

(1800); „Musée des monuments français“ (1804 8 t.; stąd zrobiono wyciąg „Histoire de la pein- szenia wykładów Quiuet’a L. zmuszony był po-

Km

grzywny nakładał na właścicieli domów przyjmujących u siebie nierządnice, karał i jaknaj-surowiej rajfurów, którzy podstępem lub przemocą dziewczyny do rzemiosła haniebnego zniewalali. — Por. Barth „De lenonibus“ (Frankfurt 1624); Gerhard „De lenocinio“ (Jena 1711).

Lenoir Mikołaj, przezwany le Romain, budowniczy francuski (1726 — 1810). Studya odbywał pod kierunkiem J. Fr. Blondela, a następnie w Rzymie; studya rzymskie zjednały mu przydomek le Romain. Pracował początkowo w Dijon przy budowie skrzydła zachodniego klasztoru w Citeaux. Na zlecenie benedyktynów opracował plan klasztoru na przedmieściu Saint-Antoine w Paryżu (dziś szpital Trousseau). L. zyskał sobie w Paryżu uznanie szeregiem budowli, m. in.i Pantton zimowy, teatr de la Cité naprzeciw Palais de Justice, teatr de la Porte-Saint-Martin, odbudowany przez niego w ciągu 3 miesięcy po pożarze 1781 r., łaźnie na bulwarze des Italiens.

Lenoir 1) Mar y a Aleksander, staro-żytnik francuski (* 26 grud. 1761 w Paryżu —f tamże 11 czerw. 1839), uczeń malarza Doyen’a i przyjaciel Taimy. W r. 1786 wystawił na scenie „Les Amis du Temps passé“ i wydał „Critiques“ o wystawach obrazów. W r. 1790 zaproponował Zgromadzeniu Narodowemu, aby ze sprzedaży majątku narodowego wyłączono dzieła wartości artystycznej. Zgromadzenie poleciło mu zajęcie się tą sprawą i przeznaczyło na skład dla tych dzieł klasztor Petits-Augustins. Zbieranie dzieł sztuki, szczególniej po kościołach i po klasztorach; odbywało się aż do r. 1793; w tym czasie L. musiał i walczyć z kierunkiem, który chciał stopić bronzy i zniszczyć zabytki sztuki kościelnej. Dzięki poparciu Kom. Bezp. publ. oraz prokuratora Komuny udało mu się uratować setki pomników sztuki. D. 12 vendémiaira r. Tli otwo-

ture sur verre“); ,,Nouveaux Essais sur les hiéroglyphes“ ( 18u9—22, 4 t.); „La Franc-Maçon-nerie réduite à sa véritable origine“ (1814,    5

t.) „Description histor. des statues, bas-reliefs... du musée royal“ (Paryż 1820); „Atlas des monuments des arts libéraux, mécaniques et industriels de la France depuis les Gaulois“ (1820 — 48); „La Vraie Science des artistes“ (1823, 2 t.). —Syn jego 2) Aleksander Albert, budowniczy i starożytnik francuski (* 21 paźdz. 1801 w Paryżu —f 17 lut. 1891). Urządził muzeum Cluny w starożytnym pałacu des Thermes. W r. 1862 sekretarz w szkole sztuk pięknych, a w 1869 członek Akad. sztuk pięknych. Ważniejsze prace: „Projet d’un musée historique“ (1833); „Instructions sur Par chitecture monastique au moyen âge‘‘ (1852 —56, 2 t.; zbiór dokumentów do historyi Fran-cyi), „Statistique monumentale de Paris“ (1861 — 67; zbiór dokumentów⁷). Wspólnie z Chapu-y’ein i Corréard’em opracował kompletne wydanie dzieł Andrzeja Palladio. L-owi polecono wykonanie historycznego planu Paryża; pracę tę po śmierci L-a prowadził Pétro-vitch.

z początku prawo, lecz podczas podróży po Włoszech obudziło się w nim zamiłowanie do archeologii. W r. 1828 towarzyszył Champol-lion’owi do Egiptu; następnie brał udział w pracach komisyi Morejskiej; w r. 1830 kustosz biblioteki Arsenału, w r. 1840 oddziału staio-żytności w Bibliotece narodowej; 1835 —1846 zastępował Guizot’a w Sorhonnie. Jego klery-kalne wykłady były przyczyną zamieszek w uniwersytecie, a w r. 1846 z powodu zawie-

„Les premières ci-„Les sciences occul-

Km.

Km.

Jn D.

dać się do dymisyi. W r. 1848 profesor archeologii egipskiej w Collège de France. Główniejsze prace: „Des Artistes contemporains“ (1833, 2 t. iu 8); „Questions historiques“ (1845, 2 t. in 8); „Introduction à l’histoire orientale“ (1838); „Musée des antiquités égyptiennes“ (1842); szczególnie zaś „Le Trésor de numismatique et de glyptique“ (1836 — 50,    5 t.;

wraz z Pawłem Delaroche i Henriquet-Dupont) i „Elite des monuments céramographiques“ (1844 — 57, wraz z Witte).—2) Franciszek, syn Karola, archeolog francuski (* w Paryżu 17 stycz. 1837 — f tamże 9 grud. 1883), podzielał klerykalne poglądy swego ojca. Jeden z wielkich erudytów swojej epoki, chociaż wyobraźnia unosiła go często zbyt daleko. W r. 1874 profesor archeologii w Sorbonnie. Odbył wiele podróży archeologicznych do Włoch, Grecyi i na Wschód. Ważniejsze prace: „Essai sur la classification des monnaies des Lagides“ (1856); „Sur l’origine chrétienne des inscriptions sina'ftiques“ (1859); „Deux dynasties françaises chez les Slaves méridionaux au XIV et XV siècles“ (1861); „Recherches archéologiques à Eleusis“ (1862); „Essai sur l’organisation politique et économique de la monnaie dans l’antiquité“ (1863); „Manuel d’histoire ancienne de l’Orient“ (1868,    2 t. z atlasem;

dzieło znakomite, miało 9 wydań); „Chefs-d’oeu-vre de l’art antique“ (1867 — 68,    7 t. in 4-to);

„Histoire du peuple juif“ (1869); „Essai de commentaire des fragments cosmogoniques de Bérose“ (1872); „Le Déluge et l’épopée babylonienne“ (1873); „La Légende de Sémiramis“ (1873); „Lettres assyrologiques et épigraphiques“ (1871 i nast., 4 t.); „Essai sur la propagation de l’alphabet phénicien daus l’ancien monde“ (1872 — 75. 2 t.); vilisations“ (1874; 2 t.); tes en Asie“ (1874—75); „La langue primitive de Chaldée et les idiomes touraniens“ (1875); „Les Antiquités de la Troade“ (1876); „Monuaies royales de la Lydie“ (1876); „La Monnaie dans l’antiquité“ (1878 — 79, 3 t.), wielka praca wyjątkowej wartości; „Les Origines de l’histoire d’après la Bible et les Traditions des peuples orientaux“ (1880—82, 2

t.); „Monnaies et Médailles“ (1883); „La Grande Grèce“ (1881—83), opis historyczuej i archeologicznej podróży, który wywołał wrażenie swemi odkryciami; „A travers 1’Apulie et la Lucanie“ (1883, 2 t.). Właśnie podczas tych podróży L. nabawił się choroby, która wpędziła go do grobu. W r. 1875 L. założył „Gazette archéologique“; w r. 1881 został wybrany na członka Akademii Napisów.

Le Nôtre Andrzej, słynny ogrodnik (* w Paryżu r, 1613 —f tamże r. 1700). Ojciec jego, nadintendent ogrodów tuileryjskich, chciał go zrobić malarzem, ale L. wolał objąć zajęcie po ojcu i wkrótce zdobył sobie taką sławę, że Fouquet polecić mu założyć ogrody naokoło

Wiel. Ettcykl Fowsz. Illustr. Ser. I Tom XI.III. Zesz 340a

swego zamku Vaux-le-Vieotnte. Przy tej oka-zyi L. wykazał miarę swego talentu, stworzywszy ogród francuski z prostemi alejami o płaskich bandach, okrążającemi płaskie gazony i baseny, z portykami, sklepieniami, grotami (ze stukateryami) i labiryntami. Ludwik XIV, zaproszony przez Fouquet’a, był ogrodem zachwycony i, powierzając L-owi zarząd z ogrodami w swych rezydencyach, polecił mu urządzić taras i park w Wersalu. L, wytworzył obecne Trianon w miejscowości z niezdrowemi bag-niskami, które osuszył za pomocą obmyślanych przez siebie kauałów. Inne jego dzieła: taras w Saint-Germain, ogród kwiatowy w Fontainebleau, ogrody w Claguy, Chantilly, Saint-Cloud, Meudon, Sceaux, Villers-Cotterets, miejsca spacerowe „la Hotoie“ w Amiens, parki Greenwich i Saint-James w Londyuie i t. d. W r. 1678 zwiedził Włochy, mile przyjęty przez pap. Innocentego XL L. podał się do dymisyi, gdy liczył prawie 80 lat. Ludwik XIV, który w r, 1685 nadał mu szlachectwo i krzyż św. Michała, aż do śmierci nie przestawał okazywać mu wyróżnień: podczas spaceru w Marły posadził go obok siebie na takiemsamem krześle, na jakiem sam siedział.

Lenowate, oh, L i n e a e.

Lens, m-to w départ, fr. Pas-de-Calais, okręgu Béthune, nad rzeką Souciiez i kanałem L., stacya węzłowa dr. ż. północnej. Olbrzymie kopalnie węgla, kamiennego (5 724 robotn.; produkcya roczna: 1500 000 ton węgla); cukrownie i rafinerye cukru, fabr. machin, tkanin, rozwinięte powroźnictwo, 14 000 m-ców. Początki miasta sięgają końca XI w. W 1477 r. zawarli tu traktat Ludwik XI i Maksymilian austr. D. 19 sierpn. 1648 r. Ludwik Kondeusz odniósł pod L. zwycięstwo nad arcy-księciem austryackim Leopoldem Wilhelmem. Dawniej było L. twierdzą.

Lenskij Dymitr, wodewilista rossyjski (* 1805—-f 1860). Właściwe nazwisko L-go — Worobjew. Ukończył Akademię handlową w Moskwie i pracował tamże w jednym z domów handlowych. Porzuciwszy swój zawód, wstąpił na scenę, okazał się jednak miernym aktorem. Większe powodzenie osiągnął przekładami i przerabianiem wodewilów francuskich i zwłaszcza dowcipnemi kupletami. Tłó-maczył również Bérangera. W osobnym wydaniu ukazał się ,,Teatr D. W. Lenskago“ (1874) i ,,Opery i wodewjilji“.

Łenstroem Karol Juliusz, pisarz szwedzki (* 1811—f 1893). Wykładał historyę literatury w Upsali 1836—43, a filozofię w Ge-fie 1843—45. W r. 1845 został pastorem w Vester Loefsta. Pozostawił wiele prac z najrozmaitszych dziedzin teologii, literatury, estetyki i filozofii, oraz parę tomów poezyi: Sygurd i Brunhilda (1836); Złote wesele (1837); Neron (1838); Obrazy z życia pasterzy w Szwecyi

■>$

St. Db.

ny u nas żerne.

K. Gr.

(1854); Cromwell (1860); Gustaw Adolf (1860), Z inuych prac należy wymienić: Historyę teo-ryi estetyki (1839); Historyę poezyi szwedzkiej (1840); Przegląd historyi literatury i sztuki w Szwecyi (1841); Historyę dogmatów (1842).

Lentibulariaceae, rodzina roślin, należących do rzędu Personatae (P o c z w a r k o w a t e). Są to rośliny wodne lub błotne, owadożerne, o koronie dwu wargowej, zakończonej ostrogą i tylko z dwoma (przedniemi) pręcikami, czem różnią się od ücrophulariaceae (Trędowanikowate); kwiaty są pojedyńcze lub zebrane w grona, za-lążnia jednokomorowa. Owocem jest torebka. Należą tutaj rodzaje Utricularia (pły-wacz) i Pinguicula (t ł u s t o s z), obie rośli-się także znajdujące i owado-

J. Rei

Lenthall Wiliam, polityk angielski 1591—f 1662). W r. 1633 adwokat, wkrótce wybrany na posła do ostatniego parlamentu zwołanego przez Jakóba I. Był prezydentem Długiego Parlamentu, a w czasie próby zamachu stahu ze strony króla działał z taktem i rozwagą. W czasie sądu nad Karolem I L. preżydował. Odbierał królewskie niemal hołdy w czasie odejmowania parlamentu przez Londyn.—D. 20 kwiet. 1653 Cromwell rozpuścił parlament; L. był zmuszony opuścić swe stanowisko. Jest uległym Cromwellowi prezydentem parlamentu za protektoratu. Jako przedstawiciel Oxfordu w zgromadzeniu pra-wodawczem r. 1656 popierał ubieganie się Cromwella o koronę. Po upadku Ryszarda Cromwella na żądanie oficerów L. został prezydentem parlamentu, ze zwiększoneini prerogatywami. Pozostając na tern stanowisku, wespół z Monckfiem w r. 1659 przygotowywał Restauracyę, nie zgadzał się jednak z nim w sprawie powołania posłów wydalonych przez Cromwella, co przyczyniło się do jego upadku przy wyborach do parlainentu-konwencyi. Izba gmin w r. 1660 uchwaliła nie stosować am-nestyi do L-a, dzięki jednak wstawiennictwu Monck‘a i hr. Norwich, którzy uprzytomnili parlamentowi zasługi L-a dla Restauracyi, izba lordów skazała go tylko na pozbawienie prawa zajmowania urzędów w Zjednoczonetn Królestwie.

Lentini, m-to w prow. Syrakuza (Sycylia) w niezdrowej, lecz żyznej okolicy, przy kolei Messyna-Syrąkuza; fabryka fajansu, handel zbożem, winem i oliwą; około 14 000 in-ców; 3 kim. na płn.-zachód od L. bagniste jezioro Bi viere di L. z niezdrowemi wyziewami. L., w Starożytności LeOntinoi (ob.), zupełnie zniszczone przez trzęsienie ziemi w 1693 r. O 2 kim. na płdu.-wsch. m-to Carlentini, wzniesione przez Karola V; 7 000 m-ców. . * .

Lentulusowie, po łacinie Lentuli, ród rzymski ob. Kor ne li usze.

Lentz Stanisław, maiarz polski współczesny (* 1862 r. w Warszawie); studya artystyczne rozpoczął w Krakowie; w dalszym ciągu odbywał je w Monachium pod kierunkiem Benczura i Wagnera, skąd po czteroletnim pobycie udał się wreszcie do Paryża. L. należy do najwybitniejszych współczesnych portrecistów polskich. Maluje przeważnie portrety męskie. W licznym ich szeregu, wykonanych z osobistości znanych w warszawskich sferach naukowych, artystycznych i towarzyskich, pierwsze miejsce zajmuje portret Aleksandra Jabłonowskiego, historyka, znajdujący się w galeryi malarzy polskich w Tow. Zachęty Szt. P. w Warszawie. Za portret J. A. Święcickiego, wystawiony na wystawie lwowskiej w r. 1894 L., nagrodzony został medalem srebrnym. Niezwykła zdolność chwytania i podkreślania cech charakterystycznych typu, czyniąca każdy portret L-a podobnym, uwydatnia się szczególnie w jego rysunkach humorystycznych, które, publikowane przez pewien czas w „Tyg. 111.“ cieszyły się zawsze wielkiem powodzeniem, odznaczając się zarówno dowcipnem karykatu-rowaniem podobieństwa osób, jak artystycznem przedstawieniem rzeczy. Portrety L-a cechuje szeroka, czasem brawurowa technika, koloryt sharinonizowany i dobry wyraz psychologiczny postaci. W r. 1908 w nowopowstałem zrzeszeniu się grupy artystów p. n. ,,Odtam‘‘ L. został obrany na prezesa tegoż kółka, na którego wystawie roku 1909 (kwiecień — maj) figuruje zbiorowym, na jednem płótnie malowanym, pełnym wyrazu portretem własnym i Frenkla, artysty dramatycznego.

Lenz Jakób Michał Rajnold, słynny wieszcz inflancki (* 12 stycz. 1751 w gub. inflanckiej w Sesswęgen—f w pobliżu Moskwy 24 maja 1792). Studya uniwersyteckie odbywał w Królewcu 1768 — 1771; później jako mentor młodych bar. Kleistów przeniósł się do Sztrasburga, a kiedy ci wstąpili do wojska francuskiego, L. wszedł w kółko literatów, którego głównymi członkami byli Salzmann i Goethe. Towarzysząc młodszemu Kleistowi do twierdzy Fort Louis, stąd odwiedzał często Sesenheim i tu zakochał się we Fryderyce Brion, której-to miłości zawdzięcza literatura niemiecka szereg lirycznych utworów L-a w r. 1774, a także dramat ,,Der Hofmeister“, przypisywany przez długi czas Goethemu, z którym L. walczył w owym czasie o pierwszeństwo w poezyi. Z Fort Louis wraca L. w 1773 do starszego Kleista, przebywającego w Sztrasbur-gu, lecz w r. 1774 (z powodu niemiłego wciągnięcia w przygody miłosne Kleista) wyrzeka się obowiązków mentora i utrzymuje z lek-cyi języka ang. w Sztrasburgu. Sceny, na jakie był narażony w domu mieszczańskim na placu Klebera, opisał naprzód poangielsku, następ-¹ nie poniemiecku dla Goethego (Por. Goethe

nachium 1909: „L-s gesammelte Schriften, kritische Gesammtausgabe von F. Blei“

W r. 1890 część rękopiśmiennego spadku nabyła królewska biblioteka w Berlinie. — Por. Goethe

,,Dichtung und Wahrheit¹', gdzie się znajduje najtrafniejsza charakterystyka L-a, także Ur-lichsa „Etwas von Lenz*', w „Deuts. Rundschau"

1877 maj). W tym czasie rozwija się jeszcze bardziej jego talent poetycki, a zacieśniają blizkie stosunki jego z Goethym, Lavaterem, Zimmermanem, Herderem, La Roche (Por. dod. do „Briefe Goethe’s an Sophie La Roche“ wydanie Loepera). Wiosną 1775 przybywa do niego Goethe na czas dłuższy; pisują dla siebie wzajemnie nader serdecznie. L. zakochany jest beznadziejnie w Henryecie Walduer. W końcu tegoż roku otwarte zostało przez Salz-maua na nowych podstawach T-stwo niemieckiego językoznawstwa w Sztrasburgu, a sekretarzem tegoż został L. W r. 1776 udał się poeta przez Mannheim, Darmstadt i Frankfurt do Wej-maru, dokąd go uprzejmie wezwał był książę Wej-marski; lecz, nie znosząc etykiety dworskiej, • 1905). długo tam nie przebywał, bo w tymże roku został z Wejmaru wyproszony. W r. 1777 wpada L, w zupełne obłąkanie. A że nawet pobyt u oddanego mu Schlossera w Emmendingen nie wrócił mu przytomności, przeto w r. 1779 brat jego starszy przybywa po niego i odwozi go do Inflant, gdzie w Rydze przywrócono mu zdrowie. Stan jego tak dalece się poprawił, że w r. 1780 gen. Bawr mógł go przyjąć do siebie na sekretarza. W r. 1781 otrzymał L. posadę nauczyciela w jednym z prywatnych zakładów Moskwy. Tu wchodzi w blizkie stosunki z Karamzinein. Po r. 1786 siły jego umysłowe poczęły słabnąć i upadły aż do śmierci.

Zdolności liryczne i dramatyczne L-a były całkiem niezwykłe. Poemat L-a „Die auf dem Lande“ stanowi bezsprzecznie jeden z najcenniejszych klejnotów literatury niemieckiej. Mimo dziwnych niekiedy wybryków wykazują jego satyryczne Hofmeister“, „Die Soldaten“, noża" i kilka in. nadzwyczajny dar obserwacyjny i uiepospolitą twórczą siłę dramatyczną.

W obszernej w kształcie romansu kreślouej powieści „Der Waldbruder“ odzwierciedla się usposobienie Werthera. Farsy literacko-pole-miczne Lenza wyrażają dosadnie parcie epoki znanej jako „Sturm und Drang-Periode“. Krytycy literaccy uznają L-a za najgenialniejszego autora tej epoki, nazywają go „niemieckim Szekspirem“. Braknie L-wi jasności, panowania nad sobą i oryginalności poetyckiej. Jest on zbyt często naśladowcą innych poetów, których właściwości najczęściej przesadza. Dzieła jego wydał Tieck w Berlinie 1828 całkiem bezkrytycznie. Piękny wybór pism ogłosił Sauer w Kiirschnera literaturze niemieckiej: „Stürmer und Dränger“ (Sztutgart 1883). ne dramata ogłosił Weinhold w Frankfurcie nad Menem 1884; tragedyę „Die sicil. Vesper“ wydano we Wrocławiu 1887, a najpiękniejszy zbiór poezyi wyszedł w Berlinie 1891. Najnowsze wydania utworów uskuteczniono w Mo

4 t.).

„Dichtung und Wahrheit“ (T. XI); Urlichs „Etwas von L.“ (Deuts. Rundschau 1877); Falek „Der Dichter L. in Livland“ (Winterthur 1878); Erick Schmidt „Jacob M. R. Lenz“ („Allgem. Deutsch. Biographie“ T. XVIII), a także w osobnej książce: „L. und Klinger“ (Berlin 1878); Frotzheim „L., Goethe und Cleophe Fibich v. Strassburg“ (Strasburg 1888); tenże „L. u. Goethe“(Sztutgart 1891); Rauch ,,L. u. Shakespeare" (Berlin 1892); Waldmann ,,L. in Briefen" (Zürich 1894); Anwand „Beiträge zum Studium der Gedichte v. Lenz" (Monachium 1897); Freymaun „Laster u. Leidenschaft in L-sDich-tungen*' („Balt. Monatschrifts", T. LIX, Ryga

O. M.

Lenz Karol Bogumił, filolog niemiecki (* 1763—f 1809 w Gotha, gdzie był nauczycielem w gimnazyum). Pracował głównie nad starożytnościami greckiemi: „De Fragmentis orphicis ad astronomiam spectantibus" (Getynga 1789); ,,Geschichte d. Weiber im heroischer Zeitalter*' (Hannower 1790); ,,Die Ebene v. Troja nach Berichten d. Reisenden“ (1789); ,,Le Chevalier’s Reise nach Troas" (1800); „Die Göttin v. Paphos auf alten Bilder wer-

K. A.

ken“ (Gotha 1808).

Lenz: 1) HenrykFryderyk Emil, fizyk rossyjski (* 12 lut. 1804 w Dorpacie- f 10 list. 1865 w Rzymie), kształcił się w mieście rodzinnem, z początku w teologii, następnie w fizyce. W 1823—26 brał udział w podróży Kotzebue-go naukoło świata, 1828 został członkiem Akademii, 1835 profesorem fizyki przy uniw. w Petersburgu, w Szkole morskiej i Instytucie pedagogicznym. W licznych rozprawach, zawartych w rocznikach Akad. petersburskiej, badał głównie zjawiska elektryczne: przewodnictwo, siłę elektrobodźczą, prądy indukowane (odkrył w tym zakresie t. zw. „prawo L-a“), zależność magnetyzmu od siły prądu i od wymiarów prętów, rozkład magnetyzmu w sztabach, siłę elektromagnetyczną; sprawdzał doświadczalnie prawo Joule’a, zjawisko Pelletiera, polaryzacyę elektrodów. W badaniach jego niejednokrotnie brali udział M. H. Jacobi i Sa-weliew. Zajmował się również geografią fizyczną, którą zawdzięcza mu pomiar natężenia i nachylenia magnetycznego, zmienności poziomu m. Kaspijskiego oraz temperatury, zawartość soli w wodzie morskiej. Opracował bardzo przystępne Zasady Fizyki, które miały kilka wydań. —2) Robert (* 1833), syn poprzedniego, wychowaniec uniw. w Petersburgu. Po podróżach naukowych po wschód. Persyi i zat. Fińskiej, objął po ojcu wykłady w uniwers., zrazu jako docent, od r. 1869 jako profesor; w r. 1889 powołany na naczelnika do Ekspe-dycyi papierów państwowych. Liczne rozpra-

Liebe

dramaty: „Der „Der neue Me-

Pośmiert-

>-

Leo Leonard.

wy, które zamieszczał w „Zapjiskach“ Akademii, „Iizwiestijach“ Inst. techn. „Zapjiskach“ T-stwa geograficznego i niektórych czasopismach zagranicznych, tyczyły się przeważnie oporu galwanicznego metali i roztworów soli oraz wytrzymałości papieru.

Lenz Antoni, proboszcz wyszebradzki, teolog znamienity (* 20 styczn. 1829 w Netoli-cacłi). W Budiejowicach wykładał teologię. Napisał: „Uceni Jana Husi a jeho odsonzeni na snëmë Kostnickem“ (1875). Pisma jego polemiczne przeciw Alfonsowi Stastnemu: „Jan Brâzda sedlali zev Złamane Lhoty, v putce se sedlńkem Alf. Śtastnym“ (1873); „Filosofie Jana Bruzdy etc.“ (1875); „Ucenä rozprava Jana Bräzdy“ (1875); „Pohroma principu mrav-nosti Padafovské“ (1875). W r. 1887 wybrany na posła do sejmu czesk. Pozostawił przeszło 50 prac treści ascetycznej, teologicznej i historycznej. M. in. pisał: „Apologie snëmu Kostnického“ (1896). Monografie dogmatyczno-historyczne: „Uceni Petra Chelcického o eucharistii“ (1884); „Uöeni P. Chelcického o krtu“ (1885); „Nästin uceni J. A. Komeuského a uceni P. Chelcického“ (1895). Wreszcie „Socialismus v dëjinach lidstva a jeho povalia a cirkev katolicka jedi-uë schopnä k feseni socialni otazky„Naue. Slovn.“

A. Ł.

J. F. ö.

Lenz Oskar, podróżnik niemiecki (* w Lipsku). Specyalista-geolog, został wysłany w r. 1874 przez T-stwo afrykańskie niemieckie do Afryki zach. i wyniki swoich studyów wyłożył w pracy „Skizzen aus Westafrika“ (Berlin 1878). Po raz drugi wyruszywszy, dotarł przez Marokko do Timbuktu, stamtąd do Senegalu, a po powrocie ogłosił „Timbuktu“ (Lipsk 1884; wyd. 2-e    1892). W r. 1885 został profeso

rem geografii w Czerniowcach, a niebawem objął kierownictwo wyprawy zorganizowanej przez T-stwo geograf, wiedeńskie, które postanowiło oswobodzić Junkera, Casatiego i in., odciętych przez powstanie Mahdi’ego. Ale zadania swego nie zdołał uskutecznić: dotarł do pojeziorza Tanganjika przez porzecze Kongo i w r 1886 stanął na wybrzeżu wschodniem. Po powrocie objął katedrę geografii w Pradze. Ogłosił „Wanderungen in Afrika“ (Wiedeń

I,. K.

Lenz Maksy m i li an, historyk niemiecki (* 1850 w Greifswald). R. 1876 docent w Marburgu, 1881 nadzwyczajny, a w 1885 zwyczajny profesor tamże, w 1888 profesor histo-ryi we Wrocławiu, a w 1890 w Berlinie. Napisał: „König Sigismund u. Heinrich V v. England“ (Beri. 1874); „Drei Traktate aus d. Śchriftencyklus d. Konstanzer Koncils“ (Marburg 1876); „Die Schlacht bei Mühlberg“ (Gotha 1879); „Janssens Geschichte d. deu'ts. Volkes“ (Monachium 1883); „M. Luther, Festschrift d. Stadt Berlin f. ihre Schulen zum 10 Nov. 1883“' (Berl. 1883). Wydał „Briefwech-

1895).

sei Landgraf Phillips des Grossmütigen v. Hessen mit Bucer“ (Lipsk 1880 — 9).

Lenzi Jan (1764—f 1833), nauczyciel muzyki w Krzemieńcu. Pochodził z Włoch, skąd przybył do Petersburga 1802 r. i wszedł w skład orkiestry cesarskiej, lecz wkrótce upodobał go sobie senator Iliński i zabrał do Romanowa na Wołyniu. Tam poznał L-go Tad Czacki i, oceniwszy wielkie zamiłowanie jego do muzyki, mianował go metrem w gimn. Krze-mienieckiem. Tam, w swoim zakresie, L. położył duże zasługi, nietylko bowiem wykształcił kilku uzdolnionych muzyków (Russanowski, Michał Zieliński, Stefański, późniejszy profesor w Warszawie), ale urządził orkiestrę studencką i wogóle zaszczepiał upodobanie w muzyce. Sam grał prześlicznie i grą uświetniał niektóre obchody licealne, jak np. coroczne requiem za Czackiego. L. był także i kompozytorem, ale partytury jego nie doszły naszych czasów. (Źródła: materyały rękopiśmienne do hist. Liceum Krzemienieckiego).

Leńkiewicz Wiktor (* 1791 na Wołyniu — f 1813 w Wiedniu), przedwcześnie zgasły poeta. Kształcił się w Międzyrzeczu Koreckim, a potem w uniwers. wileńskim. Na wieść o wkraczaniu Napoleona 1812 r. wszedł do czynnej armii francuskiej. W bitwach odznaczał się niezmiernein męstwem i dawał zadziwiające przykłady energii. Poważne rany zaprowadziły go do grobu. Życiorys jego spisał Tymon Zaborowski i podał wiązankę jego wierszy, które każą przypuszczać, że w L-u były wielkie zadatki na poetę. („Ćwiczenia naukowe“ 1818 II 120 — 143). Nadto jest L-a „Podróż z Wiednia do Włoch“ („Tyg. wileński“ 1821).

Leo Jan, historyk (* 1572 —f 18 stycz. 1635). Był archipresbiterem i parochem heils-berskim, dziekanem i kanonikiem kolegiaty guttstadzkiej; z powodu zamieszek wynikłych w Warmii z okazy i Reformacyi, schronił się do Cystersów w Wągrowcu (Wielkopolska) i długo u nich bawił. Tam zaczął pisać swoją „Historia Prussiae“ (Brunsberga 1625, Amsterdam 1626 i 1628), którą kończył w Parysowie na Mazowszu u Adama Parysa, ssty czerskiego. Rzecz tę wydało paru kanoników kolegiaty guttstadzkiej; kończy się ona na r. 1612 i zamyka życiorysami b-pów warmińskich — dzieło małej wartości. Nadto wydał „Index rerum et verborum“ do „Constitutiones Synodales Dioces. Varmiensis“ (wydanych w Bruns-berdze 1612), oraz parę drobniejszych rzeczy, Ob. Estreicher XXI.

Leo Leonard (* 1694 w San-Vito degli Schiavi —f 31 paźdz. 1744 w Neapolu), jedeu z największych kompozytorów w. XVIII, uczeń Aleksandra Scarlattiego, wybitny przedstawiciel neapolitańskiej szkoły muzycznej (ob.). Był nauczycielem w konserwatoryum neapoli-tańskiem della Pietà, następnie Sant’Onofrio. Z jego szkoły wyszli słynni kompozytorowi©

St. I»b

I.

r. j.

Red.

A. Pol.

Dr J P.

Podczas stu-

„Lehrbuch d. Geschi-

zeit“ (Gotha 1880).

Lee Edward, prawnik i publicysta polski,

(* w

Iomelli i Piccini. Napisał bardzo wiele oper, oratoryów, mszy z towarzyszeniem organów lub orkiestry, motetów, responsoryów, hymnów, psalmów, magnificat i t. d., z których ośmio-głosowe Miserere na same głosy wielką cieszy się sławą.

Leo Leopold i* w Królewcu 19 kwiet. 1792 — f w Warszawie 19 czerw. 1868) lekarz. Do nauk zawodowych przykładał się w Królewcu, gdzie w stycz. r. 1815, po obronieniu rozprawy „Observationes de sexuum praeter genitalia differentia“, dyplom doktorski uzyskał; wkrótce potem osiadł w Warszawie i zajął się wykonawstwem lekarskiem. W lat. 1831—1837 sprawował nadzór nad szpitalami dla dotkniętych cholerą; 1838 — 1841 był lekarzem ordynującym w Instyt. oftalmicznym. W 1. 1828 —1829 wydawał w Warszawie kwartalnik p. n. „Magazin für die Heilkunde u. Naturwissenschaft in Pohlen“, w którym ogłosił szereg prac własnych, lub z języka polskiego przełożonych. W r. 1837 należał do redakcyi założonego wówczas „Pamiętnika Tow. lek. warszawskiego“. Popolsku ogłosił tylko w „Gaz. Warszawskiej“ (1831) „Sposób leczenia cholery przez magisterium bismuthi“. — L. był lekarzem cenionym i wziętym i ojcem Edwarda L. (ob.).—Por. S. K oś miński e go „Słowu, lek. polskich“ (str. 272—296).

Leo Henryk, historyk niemiecki (* 1799 w Rudolstadt —f 1878 w Halli), dyów uniwers. brał znaczny udział w burszen-szaftach niemieckich, ożywionych wówczas duchem republikańskim. R. 1820 w Erlangen się habilitował, jednocześnie zerwał z burszen-szaftami i przerzucił się do obozu reakcyjnego. W r. 1822 habilitował się w uniwersytecie w Berlinie; w r. 1825 został profesorem tamże. W r. 1828 otrzymał katedrę historyi w Halli, w r. 1863 został mianowany członkiem pruskiej Izby Panów. Napisał; ,,Ub. die Verfassung d. Lombard. Städte“ 1821; dite d. Mittelalters“ 1830 (w duchu ewan-gelicko-reakcyjnym); ,,Geschichte der ital. Staaten“ (Hamburg 1824— 1832, 5t.). „Zwölf Bücher niederländ. Geschichten“ (Halla 1832—1835). Ostrą polemikę z liberalizmem znajdujemy w rozprawach: „Studien und Skizzen zu einer Naturlehre des Staats“ (Halla 1833); „Die Hegelingen“ (1838); „Signatura temporis“ (Berlin

1849); Lehrbuch der Universalgeschichte“ (6 tomów, Halla 1835- 1844); „Leitfaden für den-Uterricht in der Universalgeschichte“ Q838— 1840); ,,Vorlesungen ü. die Geschichte d. deuts. Volks und Reichs“ (Halla 1854—1866, 5 t.).— Poważne są prace L-a z dziedziny językoznawstwa starogermańskiego i celtyckiego: „Altsächs. u. angelsächs. Sprachproben“ (Halla 1838); „Beowulf“ (1839); „Rectitudines sin-gularum personarurn“ (1842); „Die Mallergische Glosse“ (1842—45 ; „Ferienschriften“ (1847 — 1852); „Angelsächs. Glossar“ (1872 — 1877).

Po śmierci ukazało się: „Aus meiner Jugend-

E Gr.

długoletni redaktor „Gazety Polskiej“ styczniu 1829 w Warszawie jako syn lekarza Augusta Leopolda —f w Sosnówce pod Warszawą 22 lipca 1901). Po studyach odbytych zagranicą wszedł na linię obrończą i zajął w pale-strze warszawskiej, a także w towarzystwie warszawskiem, stanowisko wybitne. Z biegiem lat otrzymał stanowisko radcy prawnego kolei Warszawsko-Wiedeński ej i Terespolskiej, Tow. Ubezpieczeń od Ognia, kilku wielkich domów bankowych i wielu instytucyi społecznych. Na tych stanowiskach zastała go reforma sądowa 1876 r.; nie ubiegał się już więcej o tytuł adwokata przysięgłego. Był też wówczas już redaktorem naczelnym ,,Gazety Polskiej“, najpoważniejszego może dziennika w kraju. Do dziennika tego należał L. od czasu, gdy go, jako ,,Gazetę Codzienną“, nabył Kronenberg (ob. i i redakcyę powierzył J. I. Kraszewskie mu (1859), nasamprzód jako sprawozdawca muzyczny i teatralny, potem jako publicysta i prawnik, dobrze obeznany z życiem przemysło-wem kraju, wreszcie, od grudnia 1874 r„ redaktor naczelny (na tem stanowisku pozostawał Kraszewski do r. 1863; po wyjeździe Kgo-za granicę redakcyę objął Józef Sikorski). Jako redaktor zaznaczył K. swoją działalność przedewszyskiem na polu organizacyi: gromadził siły już znane, odkrywał nowe, młode talenty; pomiędzy temi były nazwiska, które miały zajaśnieć później znakomitym blaskiem na widnokręgu literatury; w ten sposób poczet stałych współpracowników wzrasta do poważnego zastępu, który tworzą: Dyonizy Henkiel, Wł. Bogusławski, B. Prus, Michał Gruszecki, Henryk Sienkiewicz, Piotr Chmielowski. Ja-kób Gieysztor, Al. Jabłonowski, Cypryan Godebski. L. hołdował popularnym podówczas w społeczeństwie hasłom „pozytywistycznym“, „pracy organicznej“. Bojowym organem tych haseł był „Przegląd Tygodniowy“ (ob. Świętochowski Aleks., Wiślicki Adam, „Pozytywizm w Polsce“, „Praca Organiczna“), „Gazeta Polska“ stała pod względem praktycznym na temsa-mem stanowisku, zastępując namiętny gest, bezwzględność nowatorską „Przeglądu“ rozwagą, kompromisowością, spokojnem i wytrawnem traktowaniem tychsamyeh zresztą zagadnień publicystycznych. „Nigdy ideały czasów minionych — czytać można w artykule programowym (1875 Nr 3) — nie mogą się stać ideałami chwili obecnej lub przyszłej, ale zawsze i wszędzie mogą być dla nas zachętą i nauką, przestrogą. Z przeszłości powinniśmy przyswoić sobie wszystko, co jest godnem kochania, a wzbogaceni tą wiedzą winniśmy pracować nad drobnemi ogniwami łańcucha, które dla nas przypadły w udziale... Nie mogąc ich natury przemienić, starajmy się przekształ-

cać te cząstki, z których się składają. Praca omawiane były wszechstronnie, bez młodzień-to drobna, ale w plon obfita. Nie każdy ze- j czego entuzyazmu, ale zawsze pod hasłem po-chce się do niej zniżyć, nie każdy powi- ¹ żytku ogólnego. Na robotach tych L. uprzej-nien...“ W duchu tej zapowiedzi rozpatrzono I my, wykwintny, świetnym obdarzony dowcipem w ciągu roku: „stan oświaty, jako jednej z (dowcipem tym słynął w całym kraju i na ka-dziedzin społecznego życia“, „stosunek strony żdem stanowisku) przodował we wszystkiem. materyalnej i moralnej, które w interesach Był to ostatni Salon Warszawski w wyższym krajowych rozróżniać należy“, niedobory urny- stylu...“ Po stracie jedynego syna (1889) usu-słowe naszego społeczeństwa“, „kwestyę zani- nął się L. w zacisze domowe; „Gazetę“ pro-kania charekterów“. Czytać tu można ustępy wadził od lat wielu D. Henkiel (ob.), w r. 1897 w rodzaju następującego: „Rozwój dobrobytu ! nazwisko L-a pod nagłówkiem zastąpiło na-materyalnego jest podstawą, na której się zwisko Jana Gadomskiego (ob.). — Por. „Gaze-wznosi idealna podstawa moralnych i umysło- ta Polska“ 1901 Nr 197 i następne, „Bibliote-wych stosunków społeczeństwa. Nam potrze- ka Warszawska“ 1901 sierpień, ba przede wszystkiem takiej podstawy, i dlatego przypominamy o niej czytelnikom naszym, czy ce.

s. p.

Leobschütz, m. na Sląz. Prus., ob. G ł u p-

Leochares, Asoo/aprję, 1) jeden z uajsławniej-

sem pracował nad wykończeniem Mauzoleum (ob.), które kr. Artemizya ku uczczeniu pamięci męża swego Mauzolosa w Halikarnassos wybudowała. Tamże, obok pałacu królewskiego, wykuł z marmuru olbrzymi posąg Aresa. Dłuta jego były dwa posągi Zeusa w długim portyku Pirejskim i na Akropoli, w Atenach. Pliniusz wspomina nadto posąg Jowisza, zdobiący rzymski Kapitol. Jako dzieła L-a wymieniają jeszcze posąg Apollina na rynku Garncarskim, Keramejkos, w Atenach; grupę śpiżową, wyobrażającą Ganimedesa, unoszonego w powietrze przez orła Zeusa, uchodzącą za najdoskonalsze dzieło; dwie liche i zmniejszone kopie tej grupy, co do pomysłu na samym krańcu sztuki plastycznej zostającej, znajdują się w Muzeum Watykańskiem i w bibliotece św. Marka w Wenecyi; posąg mówcy attyckie-go Isokratesa, zamówiony przez Tymoteusza, syna Konona; grupę, ze słoniowej kości i złota wyrzeźbioną, przedstawiającą królewską rodzinę macedońską (Filipa, Olimpiadę, Aleksandra, Eurydikę i Amyntasa), przeznaczoną po bitwie pod Cheroneą przez króla dla Philippeum w Olimpii; łowy Aleksandra W. na lwy, która to rzeźba, ze śpiżu ulana, a razem z Lisypposem wykonana, znajdowała się w Delfach; posąg Antolikosa, pankratyasty, który, jak Pliniusz podaje, natchuął Ksenofonta do napisania dzieła Biesiada (Symposion). P o r.: Hermann K. Fr. „De tempore convivii Xenophoutei“ (Getynga 1844).—2) Późniejszy artysta z czasów rzymskich, z Aten rodem, miał wykuć z marmuru

S. Drz

Że na podstawie tej wznosić można nader różne gmachy idealne, o tern bardzo dobrze wiemy, i szych rzeźbiarzy młodszej szkoły Attyckiej (głów-dlatego nie przestaniemy robić nacisku na wy- nym jej reprezentantem był Praksyteles); wykony-robienie w masach społeczeństwa siły moral- wał swe dzieła z marmuru i śpiżu, niektóre z ko-nej, któraby potrafiła być samodzielną i nie ści słoniowej i złota. Rodem z Aten, żył, jak tracić z oczu celów społecznych. Staraliśmy Pliniusz poświadcza, około r. 370 przed Chr. się wykazać, jak należy się zapatrywać na ! Razem ze Skopasem, Tymoteuszem i Bryaksy-wzajemne stosunki tych dwu sił, i jak nieuzasadnione są obawy ze względu na rozwój interesów materyalnych: z czego wynika to przekonanie, że w nassem położeniu należałoby przedewszystkiem przypominać ową prostą prawdę, że „głodny westchnieniami się nie nakarmi“. Starania o dobór współpracowników rozszerzał L. i poza Warszawą. Należy podziwiać dziś jeszcze z odległości trzydziestopięciolecia wieloliczność współpracowników zagranicznych; tak np. w Stanach Zjednoczonych liczyła „Gazeta“ prócz przygodnego korespondenta Sienkiewicza, Juliana Horaiua i Sygur-da Wiśniowskiego (ob.), w Paryżu posiadała trzecłi korespondentów francuzów (Fleury, Colonne, Saurien), w Niemczech: J. I. Kraszewskiego, w Wiedniu G. Smólskiego, w Pradze Czeskiej An. Zaleskiego i A. Smorczewskiego.

Taksamo zorganizował L. stałe informacye o życiu prowincyonalnem. Wielkie wrażenie czyniły zwłaszcza „Listy z Soczewki“, pisane przez znakomitego hygienistę, Stan. Markie wieża (ob.). Obraz będzie pełnym, jeżeli dodamy, że działy literatury pięknej, przyrodniczej i prawnej spoczywały w rękach P. Chmielowskiego, Br.

Rajchmana (ob.), i Al. Kraushara (ob.). „Z ludźmi, których L. powołał do pracy publicznej — pisze jego biograf — nie poprzestawał na stosunku redakcyjnym: otwierał dla nich swoje salony, świetne w swoim czasie tak pod względem towarzyskim jak i umysłowym.

Leodamas, As(oSà[iaç, rodem z Acharnai, w ziemi Attyckiej, wykształcony na mówcę w szkole Isokratesa, tak się później odznaczył, że, według stronniczego sądu Esehinesa, nawet Demostenesa we wdzięku wymowy przewyższył;

Wszystko, co było w Warszawie wybitniejszego, przesuwało się przed oczyma stałych uczestników robót Leowskich, ogniskowało się tam posąg Marka Antoniusza, i zespalało. Tam odzwierciadlał się ruch nau-kowo-literacki i estetyczny kraju całego, każda kwestya ważniejsza poddawana była dyskusyi, znajdowała oświetlenie gruntowne i ocenę wytrawną, tam społeczne i ekonomiczne sprawy

S. Drz.

S. Drz.

S. Drz.

występował jako oskarżyciel Kallistratosa i Chabryasa (ob.), podczas gdy jemu samemu skargę Trazybulos (ob.) wytoczył.

Leokoryon, gr. Aeooxopiov, łac. Leocorium, kaplica na cześć trzech dziewiczych córek Leosa (ob.) w Atenach, w samym środku rynku Garncarskiego, Keramejkos; tutaj zamordowano Hipparcha.

Leokrates, gr. AscoxparrjC, łac. Leocrates: 1) jeden z wodzów ateńskich w bitwie pod Plate-jami w r. 479 przed Chr., później dowodził flotą, oblegającą Eginę, którą w r. 456 pod władzę Ateńczyków podbił. — 2) Ateńczyk szlachetnego rodu, który po bitwie pod Cheroneą, w r. 338 przed Chr., mimo uchwały ludu tylko ucieczką z Aten życie uratował; w 6 lat później wystąpił przeciwko niemu mówca Likurg (oh.) ze skargą o to przestępstwo; dla równej ilości głosów Ii. uwolniony został od kary.

Leon: 1) dawne królestwo w płn.-zach. części Hiszpanii (prowincye dzisiejsze L., Za-inora i Salamanka, 38 502 kim. Q przestrzeni, około 1000 000 ludności). Granice: na płn.—A-sturya, na wschd. Stara Kastylia, na płdn. Estremadura, na zach. Portugalia i Galicya. Przerzyna go rz. Duero (ob.); od doliny Minho odgraniczają ciągnące się z płn. ku płdn.-zachodowi góry leońskie (Leon Montanas), na granicy płdwej wznosi się najwyższa część g. Ka-stylskich (Sierra de Gata), od płncy--odnogi śnieżnych g. Asturyjskich. Mieszkańcy, Le on es, uważają się za czystej krwi Hiszpanów bez domieszki arabskiej, zowią się starymi chrześcijanami i zachowali odrębne zwyczaje i obyczaje. Na płd. od Salamanki mieszkają szczątki Gotów, a pod Astorga—Celtyberowie (Mara-gatos). L. był kolejno w posiadaniu Rzymian, Swewów, Wizygotów i Saracenów, wreszcie Asturyi. W 910 r. rozpadła się Asturya na 3 samodzielne królestwa: Asturyi, L-u i Galicyi. Król Alfons III, Wielki, przekazał L. najstarszemu synowi, Garcii, nadając mu pewne zwierzchnictwo nad pozostałemi królestwami. Wnuk Garcii, Ramiro II (931 — 950), zjednoczył pod swoją władzą nanowo te dzielnice i wraz z synem swym Ordono II (950—57) rozszerzył granice państwa szczęśliwemi wojnami z Arabami. Rządy jego następców (Sancho I 957

—    66; Ramiro III 966—82 i Bermudo II 982

—    90) zaznaczyły się rozterkami wewnętrzne-mi i częstemi napadami Arabów; dopiero Alfons V (999 — 1027) ustalił spokój w państwie i posunął je do wielkiej potęgi, lecz syn jego Bermudo III (1028—37), nie mogąc się oprzeć ambicyom dzielnego króla Nawarry, Sancho Mayor, musiał mu uledz, a gdy po jego śmierci pragnął odzyskać państwo, zginął w 1037 r. w bitwie nad rz. Carrion. L. dostał się Ferdynandowi I, który go wcielił do król. Kastylii (1037). Wskutek podziału państwa ka-stylskiego pomiędzy synów Alfonsa VII (1126 —1157) L. stał się znów państwem samodzielnem do J 230 r., dopiero Ferdynand III kastylski połączył go w jedno ze swojem państwem (ob. Ast liry a, Hiszpani a, K a s t y 1 i a).—2) L.,p r o w i n-cya hiszpańska, obejmuje pin. część dawnego królestwa L. i graniczy: na płn. z prow. Oviedo, płn.-wsch. z Santander, na wsch. z Palen-cyą, na płd.-wsch, z Valladolid, na płd. z Za-morą, wreszcie na zach. z Oreuse i Lugo; 15 377 kim. □, 403 798 m-ców (1907). Kraina górzysta, zwłaszcza na płnc. i zachodzie; na samej płncy ciągnie się główny łańcuch gór Kantabryjskich, począwszy od Pena Prieta (2531 m.) i Penas de Europa (2665 m.) aż do rozgałęzień na góćy asturyjskie i galicyjskie; poniżej liczne odnogi łańcucha głównego (Montanas de Leon—1101 in„ el Teleno - 1251 m., Pena Trevinca—2021 m.). Główna przełęcz w górach Kantabryjskich przez Puerto de Pa-yares (1364 m.). Płd.-wschodnia część pro-wincyi jest nizinową; wody spływają z jednej strony przez Esla (ob.) i jej dopływy do Duero, z drugiej—przez Sil do Minho. Gleba bardzo żyzna, zwłaszcza w doliuach rzek. Najważniejsze produkty rolne: zboża, siano, rośliny strąkowe, len i konopie wyborowego gatunku, orzechy włoskie i kasztany. Hodowla merynosów podupada. Góry pokryte lasami (7₃ całej powierzchni), łąkami i pastwiskami; obfite pokłady węgla kamiennego. Przemysł nieznaczny, zato ożywiony handel lnem, wełną i tkaninami, oraz ziołami lekarskiemi (mech islandzki). L. dzieli się na 10 okręgów sądowych.

3) L., stolica dawnego królestwa i prowincyi, 802 m. npm. nad Bernesga (dopływ Esli) i przy kolei Palencia-Coruna i L.-Gijon, siedziba bpstwa i szkół wyższych, 14 kościołów (wspaniała katedra gotycka z XIII w., z grobowcami królów L-u, kość. romański św. Izydora z XII w. i klasztorny św. Marka), ratusz gotycki, liczne pałace dawn. grandów, resztki murów miejskich, ognisko handlu płótnem i wełną, jarmarki końskie; 14 000 m-ców. Nazwę swą zawdzięcza L. Legio Septima Gemma z czasów rzymskich. Od X w. stolica samodzielnego królestwa; 996 r., zdobyty przez sułtana arabskiego Almanzora, do śmierci jego był pod rządami Maurów.

Leon, stolica departamentu tejże nazwy (8123 kim kw., 36 000 m-ców) w rzpltej Nicaragua (ob.), na rozległej nizinie o 20 kim., na wsch. od O. Wielkiego, połączone koleją z portem swym Realejo oraz z wybrzeżem płn. jez. Managua (ob.). Wspaniała katedra, 45 000 m-ców wraz z przedmieściem Subtiaba, zamieszkanem przez Iudyan. L. (L. Vieja) założył w 1523 r. Hernandez z Korduby u stóp wulkanuMonotombito na zach. brz. jez. Managua; w 1610 r. przeniesiono go na miejsce dzisiejsze.

Leon, prowincya w rzpltej Equador (ob.), na wyżynie między wschodnim i zachd. grzbiet. Andów; graniczy na płd. z Pichincha, na

T. XII, 1847);

płdu. z Tunguragua, ua zach. z Rios i na wsch. z Oriente; 6 722 kim. kw. przestrzeni 109 600 m-ców (1893). W kierunku pldn.-wsch. zrasza ją rz. Pastaza. Ludność trudni się rolnictwem i chowem bydła. Liczne wulkany, jak Cotopaxi (ob.), llliniza, Quilotoa. Główne m-to prowincyj Latacunga.

Leon, papieże: 1) L. I Wielki, doktor Kościoła (* pod koniec IV w. w Rzymie), pochodził ze znakomitej rodziny toskańskiej. Nie posiadamy żadnych szczegółów o jego życiu aż do dyakonatu. Zdolności i energiczny charakter zjednały mu wpływ na rządy Kościoła. Z upoważnienia pża Celestyna I wyrokuje w sprawie semipelagianizmu, z którą biskup Prosper odwołał się do St. Ap.; za rządów Sykstusa III załatwia szczęśliwie kwestyę Juliana z Eclanu, pelagianisty; wysłany zostaje r. 439 do Gallii dla załagodzenia sporu pomiędzy wodzami rzymskiemi Aëcyuszem i senatorem Al-binusem. W czasie pobytu jego w Gallii umiera Sykstus III i L. jednogłośnie zostaje 18 kwietnia 440 (podług Bolland’a) wybrany na papieża. W chwili gdy obejmował władzę, położenie było pod wielu względami krytyczne: herezye, napady ludów barbarzyńskich, niepo-szanowanie prawa kanonicznego, upadek karności, teudencye separystyczne biskupa kon-stantynopolskiego — wymagały i wielkiej roztropności i niespożytej energii. L. zwalcza Pelagianów i Manichejczyków we Włoszech, Pryscylianów w Hiszpanii. Porządkuje hierarchię w północnej Afryce., Gallii, Illiryi, gdzie mianuje Anastazego z Tessaloniki wikaryuszem apostolskim; gdy zaś ten usiłuje w sposób niewłaściwy zwiększyć sobie władzę, ściśle ogranicza jego prawa w stosunku do metropolitów i biskupów prowincyi. Zajmuje się sprawą dnia, w którym powinno się obchodzić święto Zmartwychwstania Chrystusa Pana; zaleca u-czonym odpowiednie badania, i ostatecznie załatwia sprawę, która była przyczyną wielu sporów (Krusch „Studien zur christl. mittelal-ter. Chronologie¹⁴ 1880, str. 251 i nast. . L. potępia monofizytyzm; odrzuca apelacyę Euty-chesa i broni dwóch natur w Chrystusie w sławnym liście dogmatycznym z d. 13 czerwca 449 do Flawiana, monarchy konstantyno-polskiego. List wysłany był podczas synodu, zwołanego do Efezu przez cesarza Teodozyu-sza w celu rehabilitacyi Eutychesa. L. chciał, aby synod ten odbył się we Włoszech; nie mogąc jednak uzyskać tego, wysłał swych legatów do Efezu; gdy jednak dowiedział się o decyzyach powziętych na synodzie, zaprotestował i zażądał zwołania nowego synodu do Włoch. Teodozyusz jest jeszcze pod wpływami Eutychiauów, lecz zwolna stosunki się naprawiają. Anatoliusz, patr. konst., szuka jedności z Rzymem, L. zgadza się go uznać za patryarchę, jeżeli przyjmie list jego do Flawiana i dwa listy Cyrylla do Nestoryusza. Ana-toliasz zgadza się Umiera Teodozyusz. Nowa para cesarska, Marcyan i Pulcherya, stają po stronie pża. Biskupi Wschodu śpieszą oświadczyć, że tylko pod wpływem bojaźni i przemocy działali w Efezie. Wobec tego L. zgadza się na sobór we Włoszech, tembardziej, że biskupi Zachodu nie mogli się zebrać ua synod. Zwołano tedy sobór do Chalcedonu (451). L. zatwierdza 6 pierwszych sesyi, odrzuca jednak kanon 28-y, w którym starano się rozszerzyć władzę patryarchy konst.: rozumiał dobrze, iż ustawiczue powiększanie władzy tego patryarchy wypływa nie z istotnych potrzeb Kościoła, lecz z pychy jednostek, i że to grozi następnie zerwaniem Wschodu z Zachodem.— L. jest obrońcą i opiekunem Włoch, At-tyla w r. 452 zbliża się do Włoch. Akwileja, Medyolan, Werona, Mantua, Placencya zburzone; przerażony lud zdaje się na łaskę Bicza Bożego. Wtedy to L. udaje się do Attyli pod Mantuę i skłania go do cofnięcia swych hord, w kilka lat później usiłuje zasłonić Rzym przed Genzerychem, co mu jednak, pomimo łez i próśb, nie udaje się; zaledwie zdołał ocalić ludność i trzy główne kościoły. Rzym przez dwa tygodnie rabowany przez barbarzyńców. L. u-miera 10 listopada 461 r. w Rzymie. l)la pism swych i czynów słusznie wielkim nazwany. Benedykt XIV zaliczył go w poczet doktorów Kościoła. Rzym obchodzi święto jego 11 kwietnia i 28 czerwca, Wschód zaś 18 lutego. — L. jest znakomitym mówcą: umie wybornie nauki swe zastosowywać do potrzeb czasu; zbija błędy wieku, wykłada i uzasadnia prawdy tymże błędom przeciwne. Jego styl jasny, poważny, pełen godności, peryody zaokrąglone. Zostawił 96 mów. Z listów jego godniejsze pamięci są: wspomniany list do Flawiana; do Teodozyusza przeciwko soborowi w Efezie (449); do cesarza Leona przeciwko wichrzeniom heretyckim ; do mnichów Palestyny. Niesłusznie przypisują mu: De voeatione omnium gentium oraz Codex sacramentorum Ecclesiae Romanae} błędnie Sacramentarium Leoninum nazywany, inaczej Veronense. —Pierwsze wydanie dzieł L-a sporządził Andr. Aleriensis Rzym 1470; lepsze Quesnela w Paryżu 1675, chociaż ma noty jansenistowskie; najlepsze braci Ballerinich, 3

t., Wenecya 1753—57.—W przekładzie polskim jest: mowa na Nar. Pańskie, ua urocz. Trzech Królów, na św. Piotra i Pawła (w Postylli mn. księdza Wuyka); na uroczystość Epifanii (w „Pamiętn. rei. mor.“ na urocz. św. Piotra i Pawła, oraz ur. Bożego Nar. (w Homiletyce T. II). — 2) L. II święty pochodził z Sycylii; wybrany na papieża w w grudniu 681, konsekrowany w Rzymie dopiero 17 września 682 r., wykształcony, znał dobrze język łaciński i grecki, posiadał dość rozległą znajomość muzyki, ulepszył śpiew gre-goryański i ułożył wiele hymnów. Zaraz po

wyborze zawiadamia o swem wyniesieniu na - wróconego Cesarstwa Zachodniego. Dlatego Ht. Ap. Konstantyna IV Pogonata. Zatwierdza ¹ też w dzień Bożego Narodzenia podczas uro-akta 6-go soboru powszechnego w Konstanty- < czystej Mszy św. L. wziął z ołtarza złotą koronę nopolu, a zarazem i anatemat tego soboru na i wsadził ją na głowę Karola jako cesarza Za-Honoryusza pża, twierdząc, że słusznie Hono- chodu czyli rzymskiego, ponieważ Rzym był ryusz potępionym został za to, iż początkują- środkiem tego chrześciańskiego cesarstwa, cej herezyi nie przytłumił, lecz przez uiedbal- Przysięga, którą wtedy wykonał Karol przed

stwo ją poparł (Mansi „Conc.“ XI 725, 1050, 1855; Hergenröther „Kirch. Gesch.“ I, 1902, 637); przetłómaczył z greckiego na łaciński akta soboru szóstego i kopie ich z listami przesłał biskupom Hiszpanii. Udało się L-wi zażegnać schizmę Kościoła Rawenateńskiego. Wkrótce po śmierci (f 3 lipca 683) uznany za świętego; uroczystość ku czci jego d. 28 czerwca. Ob. Acta Sanctorum wyd. Bollandyst. V 374, Bibliotheca hayioyraphica latin a ant. et med. aev

przyznaje Kolonii i Salzburgowi tytuł metropolitalny. W r. 799 potępia w Rzymie na synodzie naukę Feliksa z Urgelu, adopcya-nisty (792). Dwaj wysocy urzędnicy pałacu, krewni poprzedniego pża, Hadryana I, P a-schalis i Campulus,mający widoki na Stolicę. Ap. i nienawidzący w Leonie, szczęśliwego współzawodnika, postanowili go zabić. W dniu 25 kwietnia 799, gdy L. udawał się na pro-cesyę św. Marka, napadli na niego, uwięzili go i w straszliwy sposób poranili. L-wi udało się ocalić życie. Schronił się do Karola W., do Paderbornu, wspaniale przyjęty. Nieprzyjaciele pża oskarżają go przed cesarzem o krzywoprzysięstwo i cudzołóstwo i żądają, aby dobrowolnie wyrzekł się Stolicy Apost.; ale Karol do żądania tego nie przychyla się. L. wraca do Rzymu, powitany jako męczennik. Rozpoczęto śledztwo w sprawie owej napaści. Winni skazani zostąli na wygnanie do Francyi. Łagodną karę zawdzięczali wstawieniu się L-a. W listopadzie 800 przybywa Karol W. do Rzymu. L. chce oczyścić się z zarzutów, dostojnicy kościelni mają zbadać sprawę, Jęcz biskupi i opaci oświadczają jednogłośnie, że nie są kompetentnymi sędziami w tej sprawie. ..Nikt nie może oskarżać papieża —zawołali je-dnozgodnie—Stolica św. jest najwyższym sędzią i nie może być od nikogo sądzoną“. Wobec tego L. następnego dnia wszedł na ambonę i z Ewangelią w ręku uroczyście przysiągł, że nie był winnym żadnego występku, o który go obwiniano. Słowa L-a wzruszyły lud cały i wszyscy zgromadzeni zaśpiewali dziękczynne Te Deum.—L. był przekonany, że przywrócony pokój w Rzymie nie będzie trwałym i że gwałty towarzyszące często obiorowi papieża ponawiać się będą, jeżeli gród nie bę--dzie czuł nad sobą. silnej władzy cesarza przy-

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I. Tom XL111 Zesz. 340V>

papieżem, była tylko wyrazem osobistego hołdu i szacunku dla głowy Kościoła. Cesarz nie był wasalem papieża, jak również i papież—cesarza; chociaż przez tosamo, że cesarz uważany był jako najwyższy władca w całem chrześciań-stwie zachodniem, państwo kościelne podlegało mu pod pewnym względem, papież jednak nie tracił nic ze zwierzchniczych praw swoich. Cesarz przyrzekł starać się o szerzenie chrze-ściaństwa w całym świecie. Twierdzenie, że L. (ed. hagiographi Bollandiani 716); przeniósł władzę cesarską od Greków na Ka-Hefele „Conciliengeschichte“ III², 289 i nast. rola, jest wytworem późniejszych czasów. — Po

3) L. III św., Rzymianin (wybrany na papieża roku 801, w którym całe Włochy nawiedziło 26-go, wyświęcony 27 grudnia 795 r., — f 12 wielkie trzęsienie ziemi, p-ż dla odwrócenia czerwca 816), teolog. Natychmiast uwiadamia podobnej klęski w przyszłości zalecił obchód Karola W. o swem wyniesieniu. W r. 798 trzech dni krzyżowych przed Wniebowstąpieniem Pańskiem. Karol W., pragnąc *nadać większą powagę swemu testamentowi, w którym w r. 806 stanowił podział swego państwa po śmierci, odesłał go do Rzymu, do podpisania przez papieża.Jeszcze w w. VIII w Hiszpanii, a potem we Francyi, zaczęto do symbolu nicejskiego i konstantynopolskiego dodawać „Filioque“ na znak wiary, że Duch Święty pochodzi od Ojca i Syna. Zakonnicy greccy zaprotestowali. Zaapelowano do L-a, który orzekł, że Filioque jest zgodne z nauką Kościoła, i przesłał Kościołom wschodnim i zakonnikom góry Oliwnej wyznanie wiary, w którem jasno i dokładnie wyłożył naukę o Trójcy św.; nie pozwolił jednak wprowadzać dodatku do symbolu. Zakaz ten jednak papieski nie utrzymał się, ponieważ FU toque było wyrazem prawdy. Wtedy L. kazał wyryć na dwóch tablicach srebrnych, pogrecku i połacinie, symbol konstan-tynopolski w pierwotnem jego brzmieniu i zawiesić w kościele św. Piotra. W r. 815 odkryto sprzysiężenie kilku panów rzymskich przeciw pżowi. Pozostały po L-e listy, które p. t. Epistolae Leonis III ad Carolum May nam wydał Herm. Conring, Helmst. 1647; ap. Bouquet, Rec. V p. 497 nast. W XVIII w. imię papieża zostało zapisane w Martyrologium Rzymskiem; święto 12 czerwca.—Ob. Ac. Sanct. jak wyżej II, 572/90; Bibl. hay. jak wyżej 716: Bayet „L’élection de L. III et la révolte de Romains en 799“ (Paryż 1883).—4) L. IV św., syn Radualda, wychowany w klasztorze benedyktyńskim; pż Grzegoż IV wyświęca go na subdyakona i zatrzymuje przy sobie; Sergiusz II mianuje kardynałem kapłanem. Po śmierci Sergiusza (f 847), gdy Rzym znajdował się w krytycznem położeniu z powodu niedawnego napadu Saracenów, wybrany zostaje na papieża L., znany jako mąż o.

ględny, a energiczny. Wstrzymano się z konse-kracyą nowego papieża dwa i pół miesiąca, oczekując na zgodę cesarza Lotaryusza, który, według umowy zawartej przed trzema laty, powinien był przysłać swą zgodę na wybór, lecz gdy od cesarza nie było wiadomości, JOkwiet. 847 r. L. zostaje konsekrowany. Zabiera się od-razu do zabezpieczenia Rzymu od nowych napadów. Odbudowywa stare mury, uzbraja bramy, stawia wieże, przez Tyber przeciąga łańcuchy, otacza cyrkuł watykański (burgus s. Petri), chcąc zabezpieczyć kościół św. Piotra, murami; dzielnice te Rzymu nazwano później miastem Leonowem (civitas Leonina). Dla zbiegów z Centumeellae, uchodzących przed Saracenami, L. buduje nowe miasto L e o p o 1 i s, prawdopodobnie dzisiejsze Corneto. Zjednoczona wskutek jego starań flotylla miast włoskich zadaje stanowczą klęskę Saracenom w r. 849 około Ostyi. Papież zawiera z cesarzami: Lotaryuszem i synem jego, Ludwikiem II, koronowanym w 850 r. w Rzymie na współce-sarza, umowę zabezpieczającą wybór papieży według prawa kanonicznego: tak L. uszanował prawa cesarza względem Rzymu, nie uniknął jednak dość częstych starć o nie. Pierwszy wprowadził zwyczaj datowania w aktach roku pontyfikatu; zniósł zaś inny — umieszczania w listach do cesarza i monarchów na czele ich imienia; pisze najpierw swe imię i przestaje dawać ''książętom w listach tytuł dominus. Zwoływał do Rzymu cztery sobory. Urn. 17 paźdz. 855 r. Święto 17 lipca. Ob. Acta Pand. jak wyżej, str. 302 i nast.; Bibl hag., jak wyżej 716; Jaffé ^Regesta pontificum Romanorum (wyd. 2-e, Lipsk 1885— 8,2 t.). —5) L. V, z m. Ardea w Kampanii rzymskiej, benedyktyn, konsekrowany 5 sierpnia 903 r., łagodny, dobroduszny. Po kilkudziesięciu dniach rządów uwięziony przez kardynała Chrystofora i zamęczony. Um. 5 września 903 r. Legenda utożsamia go z biskupem Tugdualem. Ob. Jaffé, w dziele powyższem;

A. Favé „St. Tugdual pape“ w „Bulletin de la soc. archéol. du Finistère“ 24, 1897/8, 91—5.

6) L. VI, rzymianin, konsekrowany 5 czerwca 928 r., um. 5 lut. 929 r. Pontyfikat jego przypada na czasy najgłębszego poniżenia Stolicy Ap. za rządów Teodory i Marozzi w Rzymie. Ob. Jaffé, jak wyżej, 453.-7) L. VII, rzymianin, gorliwy zakonnik, benedyktyn, konsekrowany 9 stycznia 936, urn. na początku lipca 939 r., politycznie zależny od Alberyka II, syna Marozzi. Przy pomocy Odona, opata kluniackiego, pogodził zwaśnionych króla Hugona i księcia Alberyka, jego pasierba. Polecił temuż Odonowi zreformować regułę klasztorną w Rzymie i przez to przygotować grunt pod powszechną reformę stosunków ówczesnych. W tym też duchu reformy pisze list do biskupów Francyi i ustanawia Fryderyka, arcyb. Moguncyi, wikaryuszem i legatem apostoł, na Niemcy. Ob. Jaffé, jak wyżej, 445—7. Listy

jego w Migne'a Patrologia latina, T. 221, Paryż 1844—64; 132, 1065—88.—8) L. V111, rzymianin, człowiek świecki, sekretarz (protoscri-nas) rzymskiego kościoła, wybrany na pża 4 grudnia 963 r. na synodzie, który zwotat cesarz Otton I w celu złożenia z urzędu papieża Jana XII, oskarżonego o wielkie występki. L. wyświęcony i konsekrowany został wbrew wszelkim przepisom prawa kanonicznego 6 grudnia 963 r. Gdy Otton opuścił Rzym, Jan XII wypędza L-a, synod zaś, odbyty 28 lutego 964, pozbawia władzy L-a i skazuje go na wygnanie. Po śmierci Jana XII obrano na pża Benedykta V. L. ucieka do cesarza, przy jego pomocy wraca do Rzymu, na synodzie odbytym w Lateranie otrzymuje napowrót władzę papieską- Benedykt V abdykuje. L. urn. w Rzymie w marcu 965. L-wi są przypisywane trzy podrobione dokumenty 1—2) Privilegium de inveslitura, w podwój nem wydaniu: privilegium mains i minus, mocą którego do cesarza należy wprowadzenie na tron papieża i biskupa, przytem żaden biskup nie może być wyświęcony przed otrzymaniem inwestytury; 2) Cessio donationum, t. j. zwrot darowizn, które cesarze od czasów Pipina i Karola W. uczynili Stolicy Ap.—Najlepsze wydanie tekstu w Monumentu Germaniae hi-storica ed. G. H. Pertz, Leges IV 1 663 — 78. Fałszywe te akty powstały w r. 1084 w czasie walki o inwestyturę; ob. Bernheim „Forschungen zur deutschen Geschichte“ hrsg. v. der hist. Kommission bei der Kgl. Bayr. Akademie der Wissenschaften, T. XV, str. 618 i nast. (Getynga 1878). Chociażby te dokumenty były autentycznemi, nie miałyby żadnego znaczenia, ponieważ L., jako nieprawnie obrany, był anty-papieżem. Ob. Jaffé, jak wyżej I², 467—9. 946 — 7; Floss „Papstwahl unter den Ottonen“ 1858, Dümmler „Otto d. Gr.“ (1876, 649 i nast.). — 9) L. IX, syn Hugona IV hr. Dagsbur-ga. Na chrzcie otrzymał imię Bruno (* 21 czerwca 1002 w zamku Egisheim). Oddany przez rodziców do szkoły Bertołda, b-pa w Toul, tutaj zaciąga się w szeregi duchowieństwa, następnie udaje się na dwór nowo-obra-nego cesarza Konrada, gdzie zostaje kapelanem. Na dworze odznacza się pokorą, skromnością i pobożnością; koledzy dla odróżnienia go od innych kapelanów tegosamego imienia nazywają go „dobrym Brunonem“. W r. 1026 obrany biskupem w Toul, 9 września 1927 r. o-trzymuje sakrę biskupią. Jako bp stara się dopomódz mieszkańcom Toul, zrujnowanym wojną, odbudowywa klasztory i kościoły przez nieprzyjaciela popalone, usiłuje zreformować duchowieństwo, torując w ten sposób drogę reformie powszechnej. Wśród tych prac zmarł Uamazy II 9 sierp. 1048 r. Rzymianie, jak poprzednio po śmierci Klemensa II tak i teras, wysłali do bawiącego w Saksonii ces. Henryka III deputacyę z prośbą, żeby im dał pa-

9\

pieża. Cesarz na grudzień t. r. zwołuje b-pów do Wormacyi. Tutaj wybór pada na Brunona, jako najgodniejszego. Bruno wymawia się: spędza 3 dni na modlitwie, po trzech dniach staje wpośród zgromadzenia, czyni publiczną spowiedź, sądząc, że to go uchroni od wyniesienia na Stolicę Ap., lecz się myli; uakoniec zgadza się na wybór, ale pod warunkiem, że wprzód się przekona, czy taka jest wola duchowieństwa i ludu rzymskiego, chce wreszcie, aby wybór jego odbył się według prawa kanonicznego. Udaje się więc do Rzymu; w drodze towarzyszy mu Hildebrand, późniejszy Grzegorz VII. Rzym wreszcie wraz z duchowieństwem wychodzą za miasto na jego spotkanie. Bruno pyta, czy się zgadzają na jego obiór, i otrzymuje jednomyślną odpowiedź twierdzącą. D. 2 lutego 1049 r. zostaje jako Leon IX koronowany na papieża i w tej chwili zabiera się do reformy. Odbywa liczne synody w Rzymie i poza nim, na których wydaje dekrety przeciwko syinonii, świeckiej inwestyturze, gwałceniu celibatu; składa z urzędów sy-moniackich biskupów. Przez krótki czas swego pontyfikatu zwiedza Włochy, Niemcy, Fran-cyę, chcąc w ten sposób skupić koło siebie to, co było najlepszego, walczyć ze złem na miejscu. Na synodzie w Vercelli potępia naukę Beren-garyusza (ob.). Stara się polubownie załatwić zatargi z Normannami, którzy wprawdzie miejscowej ludności oddali wielkie usługi w walce z Saracenaini, lecz następnie poczęli ją tyranizować i wreszcie napadać na posiadłości papieskie. L. widzi, że łagodne środki na nic się nie przydadzą; przedsiębierze tedy przeciwko nim wyprawę, lecz wojsko jego pokonane pod Civitellą 18 czerwca 1053    r., pż sam o

o mało że nie dostał się do niewoli; schroniwszy się do Civitelli, wysłał posła do Normannów. Ci przyjęli dobrze wysłańca, przyrzekli poprawę. Według Gotfryda Mattaterra {Hist. Sicula) L. nadał Normannom prawo do wszystkich ziem już zdobytych i do tych, któreby nadal zdobyli (na mahometanach?) w kierunku Kalabryi i Sycylii, z warunkiem lenności względem Stolicy Ap. Z wyprawy tej wraca L. 12 marca 1054 śmiertelnie chory do Rzymu. Pracuje nad niedopuszczeniem do oderwania Wschodu od Kościoła, lecz właśnie za niego następuje ostatecznie Schizma Wschodnia (ob.) Nie doczekał się L. powrotu swych legatów z Konstantynopola, którzy wyklęli tam Michała Cerularyusza, i urn. 19 kwietnia 1054 w Rzymie. Był to mąż wielkiej cnoty, pełen e-nergii i roztropności. Pontyfikat jego jest pięknym przykładem harmonii w działaniu pomiędzy Kościołem i państwem. Niedługo po śmierci L-a zaczęto go czcić jako świętego. Święto jego 19 kwietnia. Ob. Acta Sanct. II, 648 — 727; Mignę j. w. 143; Delarc „Un pape Alsacien“; Brucker „L’Alsace et l’Eglise au temps du pape St. L. IX“ (Paryż 1889, 2 t.).—10) L. X (* 11 grud. 1475 we Florencyi— f 1 grud. i 521 w Rzymie), syu Wawrzyńca dei Medici, księcia Florencyi, przezwanego „wspaniałym“ mecenasa nauki i sztuki; na chrzcie świętym Jan. Uczeni w domu ojca zbierający się wielki wpływ wywierali na umysł syna. Nauczycielami jego byli: Marsyliusz Ficinus, Jan Picus delà Mirandola, Anioł Politianus (Poli-tus), przedstawiciele: pierwszy neoplatonizmu aleksandryjskiego, drugi mistyki żydowskiej, trzeci retoryki pogańskiej, ale jeszcze ściśle trzymający z katolicyzmem. Jan prędko dojrzewał i coraz bardziej rozmiłowywał się w naukach. W 12-m r. ż. doskonale już władał językami łacińskim i greckim. Ojciec przeznaczył go do stanu duchownego. Ponieważ Ludwik XI, król franc., Sykstus IV i Innocenty VIII ubiegali się o względy potężnego Wawrzyńca Medyeeusza, więc syn jego już w dzieciństwie został obsypany rozmaitemi beneficyami we Włoszech i Francyi. Zaledwie 8-letni, nie-posiadąjący tonsury kleryckiej, Jan otrzymuje od Ludwika XI nominacyę na opactwo benedyktyńskie w Font-Douce, a w kilka dni potem na arcyb-pstwo w Aix, chociaż chory arcybiskup z Aix żył jeszcze. Papież ze względu na wiek Jana nie udziela mu insty-tucyi na arcyb-pstwo, lecz obiecuje dać pierwsze wakujące opactwo, co też czyni w r. następnym (1484), w którym otrzymuje opactwo w Passignano, a niedługo potem w Monte-Cas-sino, w Morimond, kanonię katedralną we Flo-rencyi, Fiesole, Arezzo, prepozyturę w Prato i wiele innych, wreszcie w 13-m r. z. zostaje kardynałem dyakonem na prośby Wawrzyńca, lecz z warunkiem, że oznaki tej godności włoży dopiero za 3 lata, a przez ten czas będzie studyował prawo i teologię w Bononii. Jan otrzymuje doktorat prawa, święcenia dyakoń-skie, zasiada w 1492 r. w gronie kardynałów. W tymsamym roku umiera mu ojciec, a starszy brat Piotr nie umie sobie poradzić z rozruchami, wywołanemi przez kazania Savona-roli. Kardynał przywraca porządek. D. 25 lipca 1492 r. umiera Innocenty VIII. Jan jedzie do Rzymu, bierze udział w conclave, z którego jako papież wychodzi Aleksander VI, nieprzychylny Medyceuszom. Przeciwko jego wyborowi głosował Jan, opuszcza więc Rzym, wraca do Florencyi, w której ma dwa lata względnego spokoju. Wybucha spisek przeciwko rządom Piotra, spiskowcy powołują na pomoc Karola VIII. Ten udaje się do Włoch. Miasta, jedno po drugiem, otwierają mu swe wrota. Piotr bez porozumienia się z mieszkańcami Florencyi, udaje się do Karola, przyjmuje upokarzające warunki (1495), na co oburzeni florentyjczycy powstają przeciwko Medyceuszom: obaj, Piotr i Jan, uciekają. Kardynał w towarrystwie nieodłącznego od lat najmłodszych przyjaciela i nauczyciela swego, Bernarda Doyizi, przedsiębierze podróż naukową po Niemczech, Niderlandach (przyjaźń z Erazmem Rotterdamsk.), Eraucyi, gdzie przez pewien czas pozostawał w więzieniu, zatrzymany przez podejrzliwego komendanta miasta. — Z chwilą wstąpienia na tron papieski Juliusza II Jau wraca do Rzymu, gdzie wpływ jego i znaczenie coraz bardziej wzrastają, na pewien jednak czas musi zaprzestać starań o Florencyę, ponieważ nowy papież, niechętny Medycyuszom, szczerze sprzyjał Soderini'emu, gonfalierowi Flo-rencyi. Gdy ten przerzucił się do stronnictwa francuskiego, i skłonił Bolonię do wybicia się z pod władzy papieskiej, Juliusz II zebrał wojska i na czele ich postawił kardynała Jana w charakterze legata Bolonii. Medyceusz ponosi porażkę d. 11 kwietnia 1512 pod Rawenną, dostaje się do niewoli, z której jednak uwalnia się, i wraca do Rzymu, gdzie z radością przyjęty, otrzymał na nowo legacyę bo-lońską i tę zaraz objął, wyprosiwszy wprzód u pża przebaczenie dla zbuntowanych bolończy-ków. Juliusz polecił Rajmundowi Cordova zająć Florencyę; kard. Jan, jako legat papieski, w sierpniu 1512 przybywa do miasta, zaprowadza ład i rządzi wespół z bratem Julianem, również kardynałem. Szczęśliwie unika spisku przeciwko całej rodzinie Medyceuszów, do którego należał Machiavelli (ob.). D. 21 lutego 1513 umarł Juliusz II. Kardynał Jan, chory, nie mógł zdążyć na conclave. Jako pierwszy kardynał-dyakon objął zaraz swój obowiązek zbierania głosów elektorskich; 11 marca otrzymuje większość głosów i zostaje o-brany papieżem, przybiera imię Leona. Ponieważ był dopiero dyakonem, więc 15 mar. otrzymał święcenia kapłańskie, 17-go biskupie, koronowany d. 19 marca. Zaraz po koronacyi wzywa uczonego Laskarysa do wykładu języka i literatury greckiej. Dawne gimnazyum (uniwer-stytet) przy kościele św. Jakóba, założone przez Eugeniusza IV, reformuje i ściąga doń najzdolniejszych zewsząd nauczycieli; do kursów: teologii, prawa kanonicznego i cywilnego dodaje, lub tylko podnosi, kursa: medycyny, logiki, wymowy, matematyki i in. Jako humanista a zarazem teolog popiera naukę języka greckiego i wschodnich. Sprowadza Tezeusza Ambrogio, kanonika, do Rzymu, aby wykładał języki: chaldejski i syryjski i zarazem daje mu środki na drukowanie psałterza chaldejskiego. Santa-Pagnini z polecenia L-a i jego kosztem rozpoczął druk swej Biblii w trzech językach. L. rozesłał ludzi uczonych do Włoch, Francyi, Niemiec, Danii, Grecyi, dla nabywania rękopisów dawnych, za które często płaci wielkie summy. Rafael, Giulio Romano, Michał Anioł, Leonardo da Vinci, wspierani i zachęcani przez papieża, wymownie świadczą o jego miłości dla malarstwa, architektury i rzeźbiarstwa, Ariosto zaś, Berni, Sannazaro, Vida, Marek Antoni Flaminini, Ferreri i inni—o zamiłowaniu w poezyi. Stara się L. o poprawę brewiarza w tein, co niezgodne z gramatyką, pro-zodyą, a zarazem o oczyszczenie z wyrażeń pogańskich. Myśli o reformie kalendarza i zaleca tę sprawę uczonym. Przyczynia się do budowy kościoła św. Piotra. Rozkochany w naukach, a przytem z natury usposobienia łagodnego, stara się o zapewnienie ludom pokoju, dla skupienia wszystkich sił chrześciańskieh przeciw potędze tureckiej. Przekonany, że Włochy nie uspokoją się, póki będą się w nich krzyżowały wpływy francuskie i niemiecko-hiszpańskie i dopóki państwo kościelne nie stanie się naprawdę niezależnem, w tym też duchu oddziaływa na Ludwika XII, który nie wyrzeka się swych planów zaborczych, wkracza do Lombardyi i rozprasza wojska papieskie. L. 5 kwietnia 1513 r. zawiązuje ligę z Henrykiem VIII ang. i ces. Maksymilianem I, skutkiem czego Francuzi pod Nowarą 6 czerwca 1518 ponoszą klęskę. Wtedy dopiero staje zgoda z Francyą, ze strony Ludwika nieszczera, zamysłami na Włochy północne ustawicznie mącona. Nareszcie urn. Ludwik 1515 r. Następca jego, Franciszek 1, nie wyrzekając się planów poprzednika, pragnął na swą stronę przeciągnąć L-a. Obie strony szukają sprzymierzeńców: Franciszek I zapewnia sobie pomoc w Wenecyi,Genui, wchodzi w porozumienie z Anglią; L. łączy się z Ferdynandem hiszp. i Maksymilianem I. Armia francuska, 50 tysięcy wojsk, wkracza do Włoch, zajmuje jedno po drugiem miasta: Genuę, Aleksandryę, Tortonę, Asti. W bitwie pod Marignano (13 i 14 wrześ. 1515) wojska papieskie pobite, Fraucuzi zajmują Medyolan. L. ulega, w Bolonii spotyka się z Franciszkiem I. Zasadnicze punkty ugody: Floren-cya zostaje przy Medyceuszach, Bolonia przy Stolicy Ap., lecz L. ustępuje z Parmy i Placen-cy i wycofuje stamtąd swe wojska. Król przyrzeka znieść sankcyę pragmatyczną (ob.); na jej miejsce staje konkordat zawarty d. 18 sierpnia 1517. W czasie wojny Maksymiliana I z Francuzami w Włoszech (1516) papież zachowuje neutralność. Oprócz nieprzyjaciół zewnętrzrznych ma L, i wewnętrznych, musi więc w prowincyach bezpośrednio lub pośrednio podległych państwu kościelnemu mieć ludzi przychylnych. Pomiędzy inuemi odebrał gubernatorstwo Sieny Borghesemu Pétrucci i majątek mu skonfiskował. Alfons Pétrucci kard., brat Borghesego, począł odgrażać się, że zamorduje L-a podczas konsystorza. Zawiązał spisek, do którego wciągnął też jednego z najcelniejszych operatorów rzymskich, Baptystę Vercelli, który ma zatruć papieża, gdy mu będzie opatrywał ranę. Na szczęście L. nie wezwał do siebie Vercelli’ego, spisek się wydał. Pétrucci schwytany przyznał się do wszystkiego i wskazał czterech kardynałów, jako wspólników. Wszyscy wyznali swą winę. Pétrucci po zdegradowaniu (20 czerwca 1517) został w więzieniu uduszony (23 czerwca), Verceli, le-karz, i sekretarz PetruccPego, Ninio, nazajutrz ćwiertowani, inni zaś zostali zdegradowani.— Przedtem już karę poniósł Franciszek Ro-vere, który od stryja swego Juliusza II otrzymał był w lenno księstwo Urbino. Za zdradę, której nieraz okazał się winnym, pozbawia go L. księstwa i osadza na niem synowca swego, Wawrzyńca Medyceusza. Rovere w 1516 zdobywa z bandą awanturników Urbino, lecz wej-ska papieskie, wspierane przez Francuzów i Hiszpanów, ostatecznie wypędzają go w 1516 z miasta. Wypędzenie wiarołomnego .wasala i osadzenie w Urbino synowca papieskiego, zabezpieczają państwo kościelne od Fraucuzów i wszelkich innych panów z północnych Włoch. D. 12 stycz. 1519 r. umiera ces. Maksymilian

I. O koronę cesarską ubiegają się: wnuk nieboszczyka Karol (V), król hiszpański i nea-politański, i Franciszek I, kr. franc. L., zgodnie z życzeniami elektorów niemieckich, pragnął widzieć na tronie cesarskim jednego z książąt niemieckich, gorliwego katolika, i za takiego uważa kurfirsta Fryderyka Saskiego. W tym też duchu otrzymał instrukcyę na sejm rzeszy niemieckiej legat kardynał Kajetan. Plany te spełzły na niczem, Karol bowiem d. 5 lipca 1519 został wybrany na cesarza. Mimo to, gdy wybuchła wojna cesarza z królem franc., L. staje po stronie Karola, który obiecał mu zwrócić Parmę i Placencyę, dać pomoc przeciwko nieposłusznym wasalom Stolicy Ap., podwyższyć daninę z Królestwa Neapolitańskiego, wypłacać kard. Wawrzyńcowi Medici rocznie tysiąc dukatów z arcybiskupstwa toletańskiego; wreszcie ku Karolowi skłaniała papieża nadzieja u-krócenia protestantyzmu. Rozpoczęła się wojna. Wojska papieskie stanęły pod Parmą (1521), wyswobodziły Medyolan, odebrały Parmę i Placencyę. Od początku rządów swoich L. nie stracił z przed oczu niebezpieczeństwa grożącego Europie ze strony Turków. Zachęcał panujących, aby zamiast walczyć ze sobą, zwrócili się przeciwko muzułmanom. W tym duchu pisze do Henryka VIII ang. (1513), do Franc. I, Maksymil. I, Zygm. króla polsk. f25 marca 1515). Ustanawia na soborze Laterańskim dziesięcinę z dóbr kościelnych na cele walki z niewiernymi, ogłasza w całej Europie zawieszenie broni na lat 5 i jubileusz (1516). Wszelkie jednak zabiegi papieskie spełzły na niczem. Walka o tron cesarski i protestantyzm sparaliżowały plany L-a. Niepomyślną też była praca jego na polu czysto-kościelnem. Sobor Laterański (zamknięty 1517) załatwia sprawę Schizmy Pizańskiej, określa nieśmiertelność duszy i postanawia reformy, które nigdy nie były wykonane. Udaje się L-wi zreformować kolegium kardynalskie, wprowadzić doń ludzi pełnych serca, rozumu, taktu i powagi. Budowa jednak bazyliki św. Piotra daje powód do walki o odpusty i do wystąpienia Lutra. L. pisze list do przełożonego i

augustyanów, Gabryela z Wenecyi, w którym wyraża swój niepokój i poleca ugasić natychmiast pożar; stara się przez b-pów: Alberta mogunckiego i Skulteta brandenburskiego naprowadzić Lutra na stosowną drogę; wzywa go wreszcie do Rzymu, lecz, ulegając prośbie elektora saskiego, poleca kard. Kajetanowi rozpatrzyć sprawę na miejscu, zwleka z ostateczną decyzyą, stara się łagodnością powściągnąć, ale, gdy widzi, że Luter wszystkiemu się opiera, wydaje 15 czerwca 1520 bullę potępiającą naukę Lutra (Exurge) i wreszcie 3 stycznia 1521 r. wyłącza nieposłusznego mnicha z Kościoła. Prawda, że w wielkiej mierze niepowodzenie papieża w sprawie Lutra należy przypisać książętom niemieckim, wspierającym go-nie wolno jednak zapominać, że L., zajęty nauką i sztuką, urządzeniem państwa kościelnego i obroną jego nazewnątrz, nie miał wprost czasu na głębsze wnikanie w sprawy istotnego urzędu swego i poświęcanie im więcej sił i e-nergii. Umiera w chwili, gdy Niemcy już stoją w ogniu walki religijnej, gdy szeregi Lutra coraz bardziej się zwiększają. Łagodny, pracowity, dla siebie bardzo mało potrzebujący, calem sercem oddany sprawie ubogich, których hojnie wspierał, nieposzlakowanych obyczajów, pobożny.—Por. Paulus Jovius „Hist, de Leon X“ trąd. en franę. par. M. D. P.. Paryż 1675; Audin „Etudes sur la Reforme: Histoire de Leon X et de son siècle“ (wyd. 3-e Paryż

1850); Ranke .Die Römischen Päpste in den letzten 4 Jahrh.“ (wyd. 6-e Lipsk 1883, t. I); Hefele „Conciliengeschischte“ Vlll; Pastor „Geschichte der Päpste seit dem Ausgang des Mittelalters“ IV, 1 (Freiburg 1899 —1904)—11) L. XI, Aleksander Oktawian Medici (* 1535 we FJorencyi, wybrany na pża 1 kwietnia 1605, — f 27 kwietnia 1605 w Rzymie). Syn Okta-wiusza Medyceusza i Franciszki Salviati, córki Lukrecyi, siostry Leona X. Świeżo wyświęconego kapłana książę saski wysyła jako swego posła do Rzymu, gdzie na tem stanowisku L. pozostaje przez lat 15. W 1573 mianowany b-pem Pistoi, 1574 arcybpem Flo-rencyi, w 1583 otrzymuje purpurę kardynalską. Klemens VIII wysyła go jako legata swego do Francyi, jako pośrednika pomiędzy Filipem II hiszpańskim i Henrykiem IV; chodzi tutaj też o osłabienie wpływów Hugonotów i umocnienie nauki katolickiej. Z tej misyi tak się znakomicie wywiązał, że papież po powrocie przyjmuje go z wielkiemi honorami w Ferrarze. Po śmierci Klemensa VIII wybrany zostaje na jego miejsce. Przy objęciu rządów zapowiada kardynałom i krewnym, aby go o nic nie prosili, coby się z ezemkolwiek sprzeciwiało ścisłej sprawiedliwości. Zmniejsza niektóre podatki nałożone przez poprzednika na utrzymanie wojska. W czasie obejmowania bazyliki laterańskiej zaziębia się i wpada w ciężką chorobę, która sprowadza śmierć; otoczenie prosi go, aby mianował synowca swego kardynałem, nie u-względnił tej prośby, a gdy do niej przyłączył się i spowiednik" jego, oddalił go od siebie, gromiąc, że zamiast w tej chwili rozbudzać w nim pragnienie nieba, każe mu myśleć o rzeczach ziemskich. — Ob. Cariella „Memorie sto-riche de’cardinali délia s. romana chiesa“

t. V, 181 i nast.); Ranke „D. Rom. Päpste“ (II, 210, wyd. r. 1888).—12) L. XII, Hannibal Franciszek Klemens Melchior Mikołaj d e 11 a Gen g a (* 22 sierpnia 1760, w zamku Genga pod Spoletto, wybrany na pża 28 września 1823 r. — f 10 lutego 1829 w Rzymie). Syn hr. Hilarego i Maryi z hr. Teriberti. Obdarzony wielkiemi zdolnościami, kształcił się w kolegium w Osimo, następnie w piceńskiem w Rzymie, wreszcie w akademii duchownej rzymskiej. Święcenia kapłańskie otrzymał 14 czerw. 1783 r. Zwrócił na siebie uwagę Piusa VI, który mianował go tajnym szambelanem. Pracowity, skromny, łagodny, lecz mocny, człowiek wielkiego serca zjednywał sobie wszystkich i wbrew nawet własnej woli zajmował coraz to wyższe stanowiska, na których z włożonych na się obowiązki wywiązywał się zawsze jaknajlepiej. W r. 1793 został arcybpem Tyru in part. inf.\ w następnym mianowany nuncyuszem w Lucernie. W następnym roku wysłany jako nuncyusz do Kolonii, zatrzymuje się w Augsburgu u elektora kolońskiego, Klemensa Wacława (ob.). Gdy w r. 1796 Francuzi zbliżyli się do Augsburga, opuszcza miasto i udaje się do Drezna, zaproszony przez elektora saskiego Fryderyka Augusta, tegoż roku powrócił do Augsburga. Po uwięzieniu Piusa VI jakiś czas bawi w Wiedniu, gdzie go cesarz Franciszek nadzwyczaj gościnnie podejmuje. Za nowego papieża (1800) przebywa w Rzymie. Pius VII w r. 1805 wysyła go na sejm do Ratyzbony, chcąc uregulować coraz bardziej wikłające się stosunki kościelne w Niemczech. Na sejmie nie udaje się Gen-dze nic przeprowadzić. Nuncyusz zawiązuje rokowania z Fryderykiem I, królem wirtem-berskim, i udaje się do Sztutgartu, lecz w czasie trwania pertraktacyi o konkordat otrzymuje rozkaz, wyjazdu do Paryża, gdzie ma z kardynałem Caprara zająć się sprawami Stolicy Ap. Wkrótce jednak konferencye w Paryżu zostały przerwane, i della Genga wraca do Rzymu. Pius VII zostaje uwięziony przez Napoleona, a della Genga uważany za więźnia stanu. Po upadku Napoleona jedzie powtórnie do Paryża jako nuncyusz, aby powitać Ludwika. XV111 ; i. wręczyć mu listy papięskie. Kardy-, nał Çousalvi,. akredytpwany w, Paryżu przy wszystkich znajdujących się tam monarchach, był .niezadowolony z nowego posła. Ze zruj-nowanem zdrowiem; powraca Genga do Rzymu i namierza usunąć się do opactwa Monticelli, gózie już igrób był sobie wybudował. Pius VII 1816 r. mianuje go kardynałem, a 1820 wika-ryuszem Rzymu. D. 20 sierpnia 1823 umiera Pius Vil. D. 28 września kard. della Genga otrzymuje 34 głosy na 53 głosujących. Przyjął imię Leona XII. Odrazu przywrócił starodawny, jeszcze z czasów Grzegorza W., zwyczaj, że w jednej z sal watykańskich zastawiano codziennie stół dla dwunastu biedaków, którym papież sam często usługiwał. Coraz bardziej zapadając na zdrowiu, w wigilię Bożego Narodzenia przyjął ostatnie Sakramenta, lecz wbrew oczekiwaniom niebezpieczeństwo minęło. D. 6 marca 1824 zawiera L. konkordat z królem hannowerskim. D. 3 maja t. r. wydaje encyklikę, wstępną, przypomina w niej biskupom ich obowiązki i zachęca ich do walki z indyferentyzmem i ^ ciskającemi się wszędzie towarzystwami biblijnemi. Jubileusz o-głoszony w r. 1824, w d. 25 grudnia r. 1825 rozciąga na świat cały, Z radością widzi więlką liczbę wiernych przebywających do Rzymu w czasie jubileuszu. Zabiega gorliwie około odbudowania bazyliki św. Pawła fuori le mure, przy drodze Ostyjskiej, nawiedzonej przez pożar d. 5 stycznia 1825 r. Zawiera konkordaty z Niderlandami, Niemcami, Szwaj-caryą, prowadzi pomyślne negocyacye z dworami petersburskim i wiedeńskim. Pomimo o-poru rządu hiszpańskiego w koleniach amerykańskich mianuje biskupów na wakujące stolice. Walczy z masoneryą i karbonaryzmem, ogłasza potępienie ich zasad d. 17 sierpnia 1825 r. L. wprowadził ulepszenia w administracyi państwa kościelnego, w procedurze cywilnej i sądownictwie. Zmniejszył podatek gruntowy o jedną czwartą, zniósł rozmaite uciążliwe daniny, budował szpitale, wyznaczał corocznie wielkie summy na roboty publiczne, opiekował się żydami, rozszerzył przeznaczouą im na zamieszkanie dzielnicę (Ghetto) i kazał w niej przeprowadzić roboty assenizacyjne. Troszczył się o wychowanie młodzieży: sprowadził sercanki, które miały zająć się kształceniem dziewcząt z rodzin arystokratycznych; „Braciom nauki chrześciańskiej “ zleca nauczanie dzieci ludzi biednych, jezuitom wraca kolegium Rzymskie; opiekuje się bibliotekami i obserwa-toryum. Cały oddany sprawie służenia dobru innych, nie myślał o wywyższeniu czy zboga-ceniu własnej rodziny. Pochowany w bazyli-, ce św. Piotra w grobie, który sobie zbudował przed ołtarzem św. Leona W,—Ob. Artaud de Mantour „Hist du Pape Leon Xll“ (2 t. Paryż 1843; po niem. przez Scherera 1844); Antoni Nodari „Vitae Pontif. Rom.“ (Pii VI, Pii VII, Pii Vlll„ 1840“); Wiseman „Erinnerungen an die 4 letzten Päpste“ (1870); Ganis „Kirchengeschichte des XIX Jahr.“ (1855) Nürnberger „Papsttum u. Kirchenstaat“ (18971.1). 13) L. XIII Wincenty Joachim Pe cci hr., syn Ludwika i Anny z Prosperich (* 2 marca 1810 w Carpineto-r-t 20 lipca 1903 w Rzymie). Kształ-eil się od r. 1818 w Kolegium jezuickiem w Viterbo, od 1824 do 1831 w kolegium rzym-skiem, w r. 1832 wstąpił do Akademii dei No-bili. Zdolny i pracowity, oddał się gorliwie pracy naukowej; w r. 1837 mianowany prałatem domowym i wyświęcony na kapłana; w następnym wysłany jako delegat do Benewen-tu, oczyścił prowincyę z rozbójników. W r. 1841 pełnił obowiązki delegata w Spoleto, a następnie w Perugii. W r. 1843 został tytularnym • arcybiskupem i nuncyuszera w Brukselli. Popierał tutaj biskupów w walce z rządem zwłaszcza o szkoły. D. 19 stycz. 1846 nominowany b-pem Perugii, przybył tam d. 26 lipca t. r. i poświęcił się całą duszą pracy pasterskiej, m. in. zreformował w r. 1848 seminaryum, w r. 1852 zreorganizował bank pobożny. Chociaż już w r. 1846 Gregorz XVI mianował go był in petto kardynałem, dopiero za następcy tego papieża otrzymał purpurę (1853). Jako kanclerz uniwersytetu w Perugii napisał dla tej szkoły wiele rozpraw i wskazówek. W r. 1860 wydał list pasterski o konieczności władzy doczesnej dla papieża, protestując przeciwko kasacie kongregaeyi zakonnych we Włoszech, jak również w 1861 w liście do króla Wiktora Emanuela pko zaprowadzeniu małżeństw cywilnych i przeciwko exequatur wykonywanemu przez władzę świecką. W r. 1869 założył w swej dyecezyi stowarzyszenie wykupu duchownych od poboru wojskowego. W r. 1871 po zaborze Rzymu wysłał wraz z innymi bpami Umbrii adres do Piusa IX. W r. 1874 założył stowarzyszenie robotników chrześciańskich. Wydał w r. 1863 pko „Vie de Jesus“ Renana list pasterski i dalsze: r. 1864 o błędach przeciwko religii i o życiu chrześciańskiem; 1866 r. o prerogatywach Kościoła Katolickiego; 1868 o bojowaniu chrześcijańskiem; r. 1871 o prerogatywach papieża; 1873 o niebezpieczeństwach utraty wiary; 1874 o dzisiejszych antyreligijnych ten-dencyach świata; 1876 Kościół katolicki i wiek XIX; 1877 i 1878 dwa listy: Kościół i cywili-zacya. Dopiero po śmierci Antonelliego (1876), został powołany do Rzymu, w r. uast. mianowany kamerlengiem św. Kościoła rzymskiego. Po śmierci Piusa IX (7 lut. 1878) objął razem z najstarszymi trzech święceń kardynałami rządy Kościoła; na conclave d. 20 lutego 1878 w trzeciem głosowaniu obrany papieżem pod im. Leona X111; koronowany 3 marca. Nowy papież na krok nie ustępuje od zasadniczych praw Kościoła, korzysta jednak z okoliczności wstąpienia na tron, aby nawiązać stosunki z wrogiemi dla Stoi. Apost. rządami. Piusowe „non possunms“ było konieczne w epoce dążeń do zagarnięcia Kościoła pod swe panowanie, oraz zawieruchy pojęć wywołanej przez katolicyzm liberalny; teraz gdy zapanował względny spokój, L. X111 chwyci się polityki paktowania i ustępstw, o ile to będzie możliwe bez szwanku dla wiary. Zaraz po swym obiorze zawiadamia L. wszystkie dwory i rządy, nawet akatolickie, o swera wstąpieniu na Stolicę Piotrową i nawiązuje ze wszystkiemi stosunki. Pomija tylko jednego króla włoskiego, z którym, jako z zaborcą Rzymu i państwa kościelnego, nie mógł wchodzić w żadną łączność. Pozostał, tak jak jego poprzednik, ,,więźniem watykańskim“ i nie przyjął praw gwarancyjnych. Skłonny do zgody, okazuje zarazem, że nie jest słabym, i tak np, gdy gabinet paryski odwołał swego ambasadora przy Stolicy Ap. z zamiarem niemianowania nowego,L. każe powiadomić rząd francuski, że w takim razie odwoła nuncyusza z Francyi. Rzeczpospolita natychmiast zamianowała ambasadora miłego papieżowi, markiza de Gabriac.--Zabiegi L-a wydają obfite owoce. Papież zakończa walkę „kultur-kampfu“ w Niemczech, uzyskuje swobodę działania dla katolików i przez tesame Niemcy zostaje zaproszony na sędziego polubownego w sporze z Hiszpanią o wyspy Karolińskie (ob.

E. Lefebvre de Bćhaine „L. XIII et le prince Bismarck“ Paryż 1878).—We Francyi stara się L. o pogodzenie katolików z rzeczpospolitą i wytworzenie silnego stronnictwa katolickiego. W Szwajcaryi zastał gorszy jeszcze „Kulturkampf“ niż w Niemczech: usunięto od nauczania zakony, wypędzono Jezuitów, pozabierano w kantonach genewskimi berneńskim, w Zurychu, Thurgau, Aargau, Salothurnie i iu. katolikom wszystkie kościoły parafialne, probostwa, szkoły, fundusze kościelne; z Bernu wypędzono kapłanów katolickich; biskupa Lachafa skazano na wygnanie; usunięto nuncyusza papieskiego. Papież rozpoczyna rokowania z rządem szwajcarskim i szczęśliwie je zakończa w 1888 r.—Z Rossyą, która zerwała była wszelkie stosunki dyplomatyczne z Rzymem, zawiązuje Ł. rokowania w 1879, przerwane śmiercią Aleksandra II, wznowione za jego następcy, zakończone na Boże Narodzenie 1882 r. konkordatem, w którym rząd rossyjski zgodził się na obsadzenie wakujących stolic biskupich, zapewnił swobodę biskupom w zarządzie seminariami i akademią w Petersburgu („Encyklika do biskupów polskich“), zastrzegając sobie tylko dozór nad wykładami języka i literatury ros-syjskiej oraz historyi. Przy Watykanie przebywać miał stale rezydent rossyjski. Sprawa wykładów była przedmiotem ponownej ugody 1897 r., a to z powodu interpretacyi rządowej, ograniczającej władzę biskupów w seminaryaeh. Papież wspiera, rozwija, organizuje misye w Azyi, Afryce, Australii. Wspomaga kard. Lavigerie w walce z niewolnictwem w Afryce. W Rzymie składa synod biskupów z południowej Afryki. W sprawie katolików na Wschodzie wysyła notę na Kongres Berliński, który też w art. 5-ym swych uchwał stanowił że katolicy tak w Turcyi, jakoteż w Bulgaryi, w Czarnogórzu, w Serbii i Rumunii mają z całą

swobodą wyznawać swą wiarę i mogą bez żadnej przeszkody znosić się ze swymi zwierzchnikami, a urządzenie hierarchii różnych obrządków nie ma być krępowanem. Pragnie też L. złączenia wszystkich wyznań chrześciań-skich w jeden Kościół. W r. 1884, przyjmując pielgrzymkę Słowian katolików, wyraża nadzieję ponownego połączenia w kościele Rz. katolickim wszelkich szczepów słowiańskich; w 10 lat później w encyklice „do książąt i narodów świata“ zachęca kościoły wschoduie i protestantów do jedności z kościołem katolickim i w celu przygotowania jej zwołuje konfe-rencyę przedstawicieli różnych wyznań. Przy wszechstronności swego umysłu obejmuje niejako świat cały i jego potrzeby: nie ma prawie żadnej palącej sprawy, której by się papież nie dotknął, którejby nie poruszył i nie rozwinął w swych wpływowych encyklikach. W enc.

historycznej. Dla pożytku młodego duchowieństwa zakłada papież specyalną szkołę paleogra-fii i historyi porównawczej. W r. 1893 ukazuje się enc. „ Providentissimus Deus“ o stu-dyowaniu Pisma św. Omawia tutaj L. metodę badań, zagrzewa do uczenia się starożytnych języków wschodnich, zwłaszcza semickich, nauk przyrodniczych, historyczuych i tego, co mianują krytyką biblijną. W tym też celu w r. 1902 ustanawia komisyę dla studyów biblijnych, z kardynałów i uczonych z różnych krajów, cieszących się światową sławą. Zwraca uwagę na wymowę kaznodziejską i w sprawie tej wydaje list okólny do wszystkich rządców dyecezyi we Włoszech i do przełożonych zakonów i zgromadzeń religijnych (1894). Zakłada Akademię historyczno-prawną, tworzy komisyę, której poleca reformę brewiarza, reformuje Akademię liturgiczną, muzykę kościelną i śpiew. W r. 1901 powstaje w Rzymie Collegium Apostolicum Leoninum, kształcące przyszłych rektorów seminaryów i ojców duchownych dla nich. L. otacza swą opieką sztuki piękne. Z jego inieyatywy i jego kosztem odnowiono apartamenty Borgia w Watykanie, malowane przez Pinturicchia (ob.). L. stawia grobowiec Innocentemu 111 na Lateranie; dobiegają już do końca roboty w bazylice Santa-Maria Maggiore. Papież robotników, niezrównany dyplomata, uczony teolog, gruntowny znawca historyi, niepospolity myśliciel, daleko sięgający w przyszłość, klasyczny pisarz łaciński i poeta, w dniach jubileuszu 50-lecia swego kapłaństwa i biskupstwa odbiera hołdy od całego katolickiego świata; przyjmuje więc u siebie w Watykanie wielkich mocarzy: cesarza Niemiec, Wilhelma II, króla Anglii, Edwarda VII. Sam dla siebie mało wymagający, pełen prostoty, uprzejmy, dowcipny w życiu domowem, lecz majestatyczny w sprawowaniu swego u-rzędu, oddany całą duszą dobru innych, niezmordowany w pracy, umiera poważany przez wszystkich, opłakiwany przez wiernych, żałowany nawet przez wielu stojących poza Kościołem.—Za pontyfikatu L-a XIII powstało 248 nowych arcybiskupstw i biskupstw, 48 wi-karyatów apostolskich i prefektur. Sekretarzami stanu za L-a XIII byli kardynałowie: Aleks. Franchi (— f 13 lip. 1878); Wawrzyniec Nina (1878 —f 1881); Ludw. Ja co bin i (1881—f 28 lut. 1887) i Maryau Ram poiła del Tin dar o (1887—f 20 lipca 1903). O o-gromnej energii i działalności tego największego z papieży nowoczesnych świadczą najlepiej akta jego panowania: „Epistolae encycli-cae, allocutiones, epistolae et constitutiones“ (Brugia 1878 — 1900    7    t.); „Discorsi“ (T. I

Rzym, 1882, wyd. P. Franciscis); „Acta Leonis papae“ (Paryż 1885 — 93, 6 t.); „Conventiones de rebus eccles.“ (Rzym 1878—93,    14 t.).—O

Leonie XIII: de Waal (1878); R, Bonghi (Cit-

„ Inscrutobili Dei consilio“    (1878), zakreśla

sobie obszerny i potężny plan, który postanowił uskutecznić; w „ Quod apostolici muneris“

(1878) streszcza zasady socjalizmu, komunizmu i nihilizmu i ukazuje ich niebezpieczeństwo, występuje przeciwko masoneryi; w „Immortale ]Jeiu (1885) podaje chrześciański ustrój państw; w „Liberias“ (1888) tłómaczy, na czem polega prawdziwa wolność; zbliżona też treścią jest eue. „Sapientiae Christianiae“ (1890); w enc. z r. 1889 ku czci św. Józefa mówi o dwu biegunach urządzenia społecznego chrześciańskiego: wychowaniu młodzieży i uświęceniu życia rodzinnego. W r. 1891 ukazuje się eue. „Herum novarum“ w sprawie robotniczej; dzieli się ona na trzy części: 1-a zbija ze stanowiska religii zasady socyalizmu i ustala prawa własności; 2-a dowodzi, że sprawa robotnicza da się rozwiązać jedynie przez wpływ religii i Kościoła; 3-a rozważa ludzkie środki, dające się użyć do tego celu. Enc. „ Graves de commune (1901) wyjaśnia, że demokracya socyalna i demokracya chrześciańska nie mają z sobą nic wspólnego i wskazuje, co katolicy mają sądzić o tych doktrynach. Enc. „Mirae carita-tis“ (1902) jest niejako testamentem L-a, oddającego cały świat opiece Serca Jezusa. L. zasłużył się nietylko Kościołowi, ale i nauce.

W enc. „Aeterni Patris“ (1879) podaje wskazówki badań filozoficzcych, a zaleciwszy w niej powrót do filozofii św. Tomasza z uwzględnieniem zdobyczy współczesnej wiedzy ludzkiej, sam daje pierwszy przykład i zakłada w Rzymie Akademię św. Tomasza z Akwinu. Wpływ tej encykliki w całym świecie był wielki i spowodował odnowę nauk filozoficznych i zwrot w stronę chrystyanizmu (neoscholastycyzm). Jako mąż nauki L. nie lęka się prawdy: w r.

1883 otwiera archiwum watykańskie historykom wszelkiej narodowości. Dzięki temu rozporządzeniu historycy całego świata pełną dłonią czerpią z archiwum, a wyniki tych poszukiwań utworzyły już poważny dział w literaturze ta di Castello, 1885); 0’Reilly (niem. 1887);

(Warszawa 1905, „Biblioteka dzieł

x. h, i\

S. Drz.

zo-

Tesi-Passerini i Cinquemani (Turyn 1889, 3 t.); Weinand (1892); H. Geffken ,,L. XIII devant l'Allemagne⁴' (Paryż 1892); Galland (1893); de T’Serclaes (Paryż 1894—1906 3 t,); J. Mac Cartliy (Lond. 1896); Boyer d’Agen ,,La jeunesse“ (Tours 1896), ,,La prélature“ (Paryż 1900); Ch. de Germiny „La politique de L. XIIP¹ (1902); Jean d’Arras (1902); J. Lötsch ,,Der Pontificat L. X111“    (1903); de Mecster

„L-a Xlll e la chiesa greca“ (Rzym 1905); Smolka (1906); ks. Antoni Rewera „Pontyfikat L. XIII“

chrześc.“ T. 57 i 58).

Leon, gr. Aéoov, lac. Leo:    1) Syn Eurykra-

tesa II, ojciec Anaksandrydasa, król spartański, około r. 600 przed Chr.; usiłował napróż-no Tegeatów Arkadyjskich podbić pod swą władzę.—2) Znakomity Ateńczyk, który, według Tucydydesa, razem z innymi podpisał traktat pokojowy, w r. 421 przed Chr. przez Nicyasa ze Spartańczykami zawarty. W latach 412 — 411 był jednym z dowódzców floty ateńskiej, którzy na w. Samos oświadczyli się przeciw władzy Czterechset w Atenach. Dla zbyt u-iniarkowanych przekonań demokratycznych w podejrzenie u wojska popadłszy, musiał razem z kolegami komendę floty odstąpić Trasylluso-wi i Trazybulusowi. Jak Ksenofon (Hellen. 1, 5, 16) podaje, był L. w r. 406, kiedy Alcybiadesowi główną komendę odjęto, jednym z 10 wodzów floty ateńskiej w bitwie pod Arginuza-mi. Za rządów Trzydziestu tyranów w Atenach w r. 404 schronił się na Salaminę, skąd go do Aten sprowadzono i ze świata zgładzono — 3) L., rodem z Bizancyum, uczeń Platona, stał na czele zarządu miasta rodzinnego, kiedy je Filip Macedoński w r. 340 przed Chr. oblegał. Jako przyjaciel ateńskiego dowódzcy floty, Focyona, wpuścił go do Bizancyum, a przeciwnie przed podejrzanym Charesem (ob.), który poprzednio na czele ateńskiej floty z pomocą przybył, port kazał zamknąć. Przez Filipa po niefortunnym odwrocie u Bizantyjczyków o-czerniony, śmierć sobie sam zadał, aby ujść kary hańbiącej.

Leon, cesarze bizantyjscy: 1) L. I, któremu bez wyraźnego powodu nadano przydomek W i e 1 k i e g o, Magnus. Pochodząc z rodu trackiego, dobił się on godności trybuna wojskowego, a po śmierci ces. Marcyana został, za sprawą wpływowego patrycyusza Aspara (który go miał jako ochmistrza na swym dworze, sam jednak jako Aryanin na tron wstąpić nie mógł), 7 lut. 457 r. obwołany cesarzem i przez patryarclię Anatoliusza ukoronowany. Wyzwoliwszy się z pod wpływów Aspara, który pod osłoną cudzego imienia w istocie sam dzierżyć władzę zamyślał, stanął L. otwarcie po stronie prawowiernego duchowieństwa: złączył się ściśle z Genadyuszem, b-pem konstantynopolskim, chociaż sporów dogma-

Wielka Enc. Towsz. Illustr. Ser. I. Tom XVIII. Zesz. 340b.

tycznych pilnie unikał. Aryanów prześladował energicznie i wydał purytański rozkaz święcenia niedzieli. Równocześnie, chcąc możnych zwolenników sobie pozyskać, dał córkę swą Aryadnę w r. 458 za żonę dzielnemu w sztuce wojennej Zenonowi (ob.). W r. 467 mianował poleconego przez senat rzymski Ante-miusza cesarzem zachodnio-rzymskiin, aby mieć skuteczniejszą pomoc przeciw napaściom Wandalów. Sam w r. 468 wysłał dziewierza swego Bazyliskosa na czele licznej floty i silnego wojska przeciw Genzeryko w i (ob.). Pewne sukcesa odniósłszy, marzył Bazyliskos, przez mściwego Aspara podjudzany, o koronie cesarskiej i dał się do zdrady nakłonić: gdy wysłany w r. 469 przez L-a Heraklius zdobył liczne miasta w Afryce i pod Kartaginę nadciągnął, zezwolił Bazyliskos, przekupiony przez Genze-ryka, zamiast pośpieszyć z pomocą, na pięciodniowe zawieszenie broni, z którego król Wandalów skorzystał, aby nocną porą liczne zapalniki (brandery) na flotę cesarską wysłać, a w zamieszaniu, uderzyli Wandalowie i odnieśli świetne zwycięstwo. Powróciwszy razem z Herakliuszem do Bizancyum, schronił się Bazyliskos do kościoła św. Zofii i uzyskał, na prośby siostry swej, cesarzowej Weryny, przebaczenie. Aspar, który w tym czasie jeszcze przeciw Zenonowi intrygować począł, stał wraz z synami, Ardaburem i Patrycyu-szem, w r. 471 zamordowany. W styczniu r. 473 umarł L., zamianowawszy swym następcą młodziuchnego wnuka. — 2) L. II, który na tron wstąpił i już w lutym tegoż roku, i z woli matki swej i babki, ojca swego, Zenona, współ-rejentem mianował. Umarł w listopadzie r. 474, licząc zaledwie 4 lata, prawdopodobnie skutkiem trucizny, zadanej przez ojca własnego, który zasiadł na tronie. — 3) L. III, z przydomkiem Iza u ryj ski, Isauricus, syn szewca z Seleukii w Izauryi. Zwał się pierwotnie Ko n on. Wstąpiwszy do gwardyi przybocznej Justyniana II, obudził niebawem jego zazdrość, a wysłany do Kolchidy, takieini dziel-nerni czynami się odznaczył, że ces. Auasta-zyusz II zdał w jego ręce główne dowództwo nad armią wschodnią. Kiedy gwardya przeciw cesarzowi się zbuntowała i Teodozyusza do przyjęcia korony cesarskiej przymusiła, zniewolił go ze swej strony L. do zrzeczenia się purpury cesarskiej. D. 25 marca 717 ukoronowany cesarzem, obronił Konstantynopol przeciw Arabom, oblegającym przez 13 miesięcy stolicę od strony lądowej i morskiej, i zmusił ich w sierpniu r. 718 do odwrotu, stłumił rokosz Sergiusza, namiestnika Sycylii, który, wyspę tą z pod prawowitej władzy wydarłszy, Bizantyjczyka Bazyliusza cesarzem ogłosił, a wreszcie sprzysiężenie Anastazyusza II surowo ukarał, skazując wszystkich spiskowców na śmierć. Z Bułgarami zawarł na początku swego panowania pokój, Arabom zaś po ciągłych

S. Drz,

i szczęśliwych walkach odebrał większą część Azyi Mniejszej. I wewnątrz państwa rozwinął L. wielką energię, reformując wojsko i całą administracyę, oburzył wszakże na siebie wielką część własnych poddanych przez swe środki stosowane w dziedzinie polityki kościelnej. Jako fanatyczny zwolennik obrazoburzców zakazał w r. 728 czci obrazów w kościołach i rozporządził, aby wszystkie obrazy, wizerunki i posągi świętych zniszczono. To wywołało walkę wewnętrzną, która przez cały wiek prawie podwalinami państwa wschoduio-rzymskie-go wstrząsała. Zwyciężywszy raz jeszcze A-rabów w walnej bitwie w r. 740, umarł 18 czerw. 741, zostawiając jako następcę syna swego, Konstantymi „Kopronymos“.—4) L. IV, z przydomkiem C bazar, wnuk poprzedzającego, syn chazarskiej księżniczki, wstąpił w r. 775 po ojcu Konstantynie na tron, w r. 776 mianował 5-letniego syna swego Konstantyna współrejentem i stłumił rokosz, który wszczęli o-brażeni w ambicyi swej bracia jego przyrodni. Sam z przekonania obrazoburzca, złagodził przecież niejedno surowe rozporządzenie, wymierzone przeciw czcicielom obrazów. Przed śmiercią, która w r. 780 nastąpiła, mianował małżonkę swą, Atenkę Irenę, regentką państwa, w zastępstwie małoletniego Konstantyna IV.— 5) L. V, z przydomkiem Armeńczyk, był wodzem cesarskim, gdy w r. 813 obwołano go cesarzem na miejsce nieudolnego Michała Rhangabe. Rządy państwa sprawował sprawiedliwie, choć surowo; w r. 814 pobił Bułgarów, którzy Konstantynopolowi zagrażali, i zawarł z nimi pokój. Zakaz czczenia obrazów wznowił, patryarsze Nikeforosowi godność wysoką odebrał i prześladował poddanych czczących dalej obrazy. D. 25 grud. 820 zamordowany przez Michała Jąkałę. (Barcapiar/ję)—6) L. VI, zwany Mędrzec, Phiłosophus, syn Bazyliusza I, Macedończyka, wychowaniec uczonego Foeyu-sza, wstąpił na tron po ojcu swym w r. 886. Oddawał się gorliwie uczonym studyom, był wszakże zabobonnym i mało troszczył się o rządy państwa, które zdawał w ręce faworytów. I na zewnątrz panowanie jego nie było szczęśliwe; Arabowie w śmiałych wyprawach morskich plądrowali greckie wybrzeża i zdobyli w r. 904 Tessalonikę (tur. Saloniki), ponowne walki z Bułgarami toczyły się niepomyślnie, a nadto w r. 907 Oleg ruski stanął pod mu-rami Konstantynopola i zmusił cesarza do pokoju, w którym znaczne korzyści handlowe u-zyskał. Zaraz na początku swych rządów L. pozbawił Focyusza godności patryarchy, a później przez ślub swój, zawarty z Zoe, która mu jedynego syna, Konstantyna, powiła, wszczął w greckim kościele zatarg o tak zwaną tet ra garni ę (ob.), któremu dopiero ces. Romanos I kres położył. Dokończył L. redakcyi bizantyjskiego kodeksu prawodawczego, zwanego Bazylikami (ob.); promulgo

wał „Novellae constitutiones“ i wydał dzieło, wojskowej taktyki dotyczące. Umarł w r. 911. Następcą jego był syn, Konstantyn VII Porphy-rogennetos (ob.). Prawnicze jego dzieło pojawiło się poraź pierwszy w druku r. 1575 w Bazylei; taktykę zaś wojskową wydał w Leydzie r. 1612 Meursius.

Leon Dyakon, Diaconus (* około r. 950 po Chr. w Kaloe, w Lidyi, u stóp gór Tmolos); przybył już w młodym wieku do Konstantynopola. Jako dyakon nadworny towarzyszył w r. 986 ces. Bazyliuszowi II Bulgaroktonos, w wyprawie przeciw Bułgarom był przy oblężeniu Tryadicy (dzisiaj Sredec), a po klęsce wojska cesarskiego z ledwością uszedł niewoli. Opisał w 10 księgach historyę bizantyjską 959 — 975, a potem trzy wielkie wojny Romej-czyków, toczone z arabskimi korsarzami na Krecie, z Saracenami w Azyi, jako i z Bułgarami i Rusią. Pisząc jako naoczny świadek wypadków, podaje cenne wiadomości o siedzibach, pochodzeniu i obyczajach Bułgarów i Rusinów, dla których dziejów jest jednym z najstarszych i najważniejszych autorów. Wiaro-godność jego ponosi przez zbyt lojalną tenden-cyę niejaki uszczerbek. Czerpali z niego historycy Zonaras i Skylitzes (ob.), a bezpośrednio kontynuował dzieło jego M i c h a ł P sei los, znany jako właściwy historyograf dworu bizantyjskiego. Styl jego trywialny i ociężały, budowa peryodów nudnie jednostajna. Osobliwą ma manierę używania zamiast najzwyczajniejszych wyrażeń zwrotów poetyckich lub rzadkich. Ślady Prokopiusza, jako też w poszczególnych razach Homera, swoistego autora szkół bizantyjskich, są bardzo widoczne. Lecz więcej oczytauy jest w Septuaginta i in. dziełach kościelnych, z których nietylko bardzo wielką część zasobu swego językowego, lecz także całe senteucye i przenośnie zapożycza. Wyszło dzieło L-a w „Corpus historieorum Byzant.“ w Paryżu r. 1819. ze znakomitym komentarzem Hasego, i w Bonn w r. 1828, a w „Patrologia Graeca“ Migue’a w Paryżu r. 1864, tom 117 str. 635 — 926.— Por. Fischer W. „Beiträge zur historischen Kritik des L. Dia-konus“ („Mittli. d. Instituts f. oesterr. Geschichtsforschung“ 1886, T. VII str. 353 — 377); Leonhardt K. „Kaiser Nikephoros II Phokas uud die Handaniden 960--969“ (Halla 1887, dysser-tacya doktorska); Schlumberger G. „Nicéphore Phocas“ (Paryż 1890).    s’ nrz.

Lson Gramatyk, Grammaticus, żył około r. 1000 po Chr., napisał kronikę świata, sięgającą od początku jego aż do panowania cesarzy bizantyjskich w r. 948, postępując śladami starszych historyków, lub wypisując bez skrupułów dosłownie dzieło Jerzego Mnicha (Georgios Monachos). Końcową część kroniki (lata 813 — 948) wydał Combefis w Paryżu r. 1655; przedrukowano to wydanie (Wene-cya 1729J. Pierwszą część kroniki ogłosił w

„Studia Byzantiua“

S Drz.

S. Drz,

3) Mała miejsco-

4) Rzeka w Fenicyi,

S. Drz.

treści religijnej. Poezye te o-ro w 40 lat po śmierci L-a, dzięki staraniom poety Franciszka de Que-vedo.

O PL

St. Db.

r. 1839 Cramer J. A. w „Anecdota Parisiua“, T. II str. 243 — 379. Obie części wydał Bek-ker I. w „Corpus histor. Byzant.“ (Bonn 1842) — Por. Biittner-Wobst T.

(część I, Drezno 1890).

Leon, Afrykańczyk, Africanus, właściwie Al hassan ibn Mohammed A1 w a z-zan, mauretański pisarz, rodem z Kordowy w Hiszpanii, odbywał od r. 1492 podróże po półn. Afryce i Azyi zach., aż wpadł w ręce korsarzy, którzy go pap. Leonowi X w darze ofiarowali. W Rzymie przeszedł na wiarę chrześciańską, później powrócił do islamu. Umarł po r. 1526. Jego opis Afryki, napisany w tymże roku po włosku, służył przez długie czasy jako główne źródło geograficzne dotyczące Afryki półn., a szczególnie Sudanu. Wydał go poraź pierwszy Ramuzio w swem dziele zbiorowem; na niemiecki język przełożył Lorsbach (Herbom 1805).

Leon, gr. Aéwv nazwa kilku miejscowości:

1) Przylądek na płd., „pięknem“, wybrzeżu w. Eubei, na płd. od Eretryi. — 2) Przylądek na płd. wybrzeżu Krety, pomiędzy m-mi Liska i Inata, dzisiaj Capo Lion, wość na wschodniem wybrzeżu Sycylii, 5 staj od Syrakuz; ważną rolę w oblężeniu tego miasta przez Ateńczyków i Rzymian jako ich obozowisko odegrała, wytryskująca na Libanie, uchodzi do morza pomiędzy m. Berytos i Sydonem; dzisiaj Auleh albo Avle.

Leon Fray Ludwik (Ponce), poeta i mistyk hiszpański (* w 1527 lub 1528 w Belmonte, a podług innych w Grenadzie lub w Madrycie — f 23 sierp. 1591 w Madrigal). Po ukończeniu studyów w Salamance, wstąpił do zakouu św. Augustyna, mając lat 16; w r. 1560 został doktorem teologii i otrzymał katedrę, zwaną św. Tomasza z Akwinu (1561), a następnie literatury św. Z powodu przetłó-maczenia na język kastylski Pieśni nad pieśniami, którą uważał za prostą idyllę pasterską, został aresztowany z rozkazu Inkwizycyi, a kopia rękopisu przesłana do Rzymu. Zamknięty w więzieniu w Valladolid, dopiero po 5-u latach odzyskał wolność i w 1576 rozpoczął swoje wykłady. W więzieniu już L. zaczął pisać swoje arcydzieło „De los Nombres de Cristo“ (Salamanka 1583—85), dyalog, w którym wylicza nazwy nadawane Chrystusowi, wyjaśniając ich znaczenie mistyczne prozą, w którą wplata wierszowane przekłady wielu psalmów. Dyalog został niedokończony. Istnieje oddzielny fragment o Baranku Bożym. L. napisał komentarz do Pieśni nad Pieśniami, „Perfecta Cassada“, traktat o obowiązkach wzorowej żony (Salamanka 1583); i „Exposicion de Job“, z przekładem księgi biblijnej (wydrukowane dopiero 1631). Nieliczne poezye L-a zasługują na uwagę ze względu na wiejące z | nich uczucie religijne, jak i na formę. Oprócz przekładów z Wergiliusza, Horacego i Psalmów, L. napisał: Proroctwo Tagu (bóg rzeki staje przed królem Roderykiem i przepowiada mu podbój Hiszpanii przez Arabów) i wiele głoszono

Km

Leon Rafael, rzeźbiarz hiszpański; pracował w Toledo w połowie XVI w.; zmuszony, o-puścił to miasto i przeniósł się do klasztoru św. Marcina w Valdeiglesias. Wykonał tam na zlecenie przeora chór, ambonę i stalle rzeźbione w drzewie, które mają mało równych sobie w Hiszpanii, w stylu Odrodzenia.

Leon Leoni, pseud. Włodzim. Trąmpczyń-skiego.

Leon de los Aldamas, m-sto w stanie meksyk. Guanajuato, pod 21° 7’ szer. płn. nad rz. Turbio i przy linii kolejowej z Meksyku do El Paso del Norte, 1895 m. npm. w b. urodzajnej nizinie, pięknie zabudowane; jedno z najważniejszych miast meksykańskich; 41 486 m-ców (1900), trudniących się wyrobem towarów wełnianych i bawełnianych, skór, obuwia, garbarstwem, złotnictwem; ożywiony handel zbożowy.

Leonard (święty) pustelnik, pan z narodu Franków, posiadał wielką wziętość na dworze Klodoweusza I (f ok. 559). Nawrócony przez ś, Remigiusza, wyrzekł się dóbr światowych, udał się później do Limousin i obrał sobie mieszkanie na puszczy. Przez długi czas żył tu nieznany od ludzi. Lecz gdy gorliwość u-niosła go do nauczania wiary ludów sąsiednich, odkryto jego schronienie i tłumnie gromadzono się słuchać kazań. Niektórzy osiedli na pustyni pod jego przewodnictwem; L. zbudował klasztor, który później bardzo się wsławił. Główną cnotą L-a była miłość ku więźniom i niewolnikom. Jest on patronem więźniów i położnic. Kościół obchodzi jego pamiątkę d. 6 listopada. („Enc. Org.“ większa).

Leonard (Słończewski), dr teologii i sztuk wyzwolonych, proboszcz kanoników regularnych św. Grobu przy kościele św. Jadwigi na Stradomiu w Krakowie, kaznodzieja katedralny krakowski, od r. 1546 — 1562 b-p kamieniecki. Potomek rodziny herbu Kościesza, pochodzi z Wyszogrodu, stąd A 11 i p o 1 i t ą zwany; urodził się na końcu XV w., lub z początkiem XVI skoro u-miera 27 mar. 1562. Studya uniwersyt. odbył w Krakowie, poczem wstąpił do zakonu Bożogrobców, w którym doszedł do godności przełożonego konwentu św. Jadwigi na Stradomiu. Zostawił trwałą pamiątkę, rozpocząwszy w r. 1546 spisywać historyę uposażenia lego konwentu od r. 1378; tę książkę, „liber beneficio-rum“, kontynuowali jego następcy do r. 1623; zachowała się ona w zbiorach rękopisów Bibl. Jagiellońskiej. Przedewszystkiem zasłynął L., jako kaznodzieja wykształcony a przytem świecący przykładnością życia; kazał przeważnie w kościele panny Maryi w Krakowie i zyskał niezwykłą popularność. Obrała go kapituła pierwszym kaznodzieją w katedrze po ustąpieniu Jakóba z Kleparza, który z powodu podeszłego wieku nadal urzędu sprawować nie mógł. Wybór nastąpił 22 listop. 1544, a 9 grud. t. r. przyjął L na siebie te obowiązki, które miał od nowego roku 1545 pełnić. Jako uposażenie otrzymał ołtarz św. Jana ewangelisty w katedrze wraz ? przywiązanemi doń dochodami. Rychło sprawił kapitule niemały kłopot; gdy 5 lut. 1545 zebrała się, poskarżył się przed nią na nocny napad, dokonany 5 lutego na jego osobę przez uzbrojonych ludzi. L. miał przed napadem nocnym kazanie w kościele p. Maryi, w którem poddał w wątpliwość znaczenie pewnych ceremonii kościelnych i natarł ostro na stan duchowny. Zapewne napad był w związku z tem kazaniem. Kapituła nie mogła pochwalić napadu i widocznie udobruchała L-a darowizną, ale nie mogła także dopuścić, aby L. takie kazania wygłaszał. Skutkiem tego uprosiła Jakóba z Kleparza i Stanisława Hozyusza, aby w cztery oczy wyjaśuili L. niestosowność takich przemówień; oni też mieli w ręku darowiznę kapitulną dla L-a. Ponieważ L. przyrzekł zastosować się do wskazówek, więc sprawa została ubita, ale L. nie przestał niepokoić kapituły; pomawiany jest o sprzyjanie „nowinkom religijnym“, do czego assumpt musiały dać stosunki z Fryczem Modrzewskim. Kiedy więc za sprawą Bony otrzymał b-stwo kamienieckie w lip-cu 1546 r., zgorszenie wśród duchowieństwa było ogromne. Hozyusz powiada, że zdarzyło się coś paradoksalnego, gdyż na L-e ciążyły zarzuty sprzyjania nowinkom; było to poniekąd prawdą, bo Frycz Modrzewski traktat swój: de legatis ad -concilium chri-stianum (sobór trydencki) mittendis (1546 sierpień), dedykował L-wi, już jako b-powi kamienieckiemu; ale nominacya L-a na b-pstwo kamienieckie nie była znów taka paradoksalna, skoro usuwała go z tego ośrodka, w którym najwięcej szkody mógł kazaniami przynieść. Miejsce jego jako kaznodziei w katedrze zajął Łukasz Akwilino, dr. teologii. Rządy w Kamieńcu Podolskim L. rozpoczął restauracyą katedry, a o zasiłek na ten cel zwracał się bezskutecznie do bpa włocławskiego Zebrzydowskiego, który w kwietniu 1547 odpisał mu, tłómacząc się brakiem pieniędzy. Nie zasiedziawszy się jeszcze w Kamieńcu, wraca L. w czerwcu 1548 r. do Krakowa i przebywa tam conajmniej do r. 1551. Posądzają go, że przyjechał w celach zabiegów o tłuściejsze biskupstwo i że dlatego usiłował sobie zjednać przychylność przez kazania. W rzeczywistości kazania jego w Krakowie w r. 1548 wypowiedziane są niezmiernie ciekawe. Podczas uroczystości kościelnej św. Jana Chrzciciela (24 czerw. 1548) Li w kazaniu wystąpił ostro przeciw „rodzajowi wężów i faryzeuszów“, tj. przeciw duchowieństwu, które oddaje się cudzołóstwu i wszeteczeństwu. Oświadczył, że lepiej jest kapłanom żenić się („Zacharyasz miał przecież żonę“) niż uprawiać rozpustę. Ponadto zachwiał wiarę w prymat św. Piotra, tj. papieża. Następca jego Łukasz, kaznodzieja katedralny, odpowiedział na to kazaniem w dzień św. Piotra i Pawła podczas nabożeństwa odprawianego przez L-a, szczególnie zaś bronił prymatu św. Piotra. Zaniosło się na skandal. L. nie chciał płazem puścić tej wycieczki i wyprosił u b-pa krak., Sam. Maciejowskiego, pozwolenie na wygłoszenie kazania w święto Nawiedzenia N. P. M.,;* (2 lipca). Maciejowski pod wieczór 1 lipca w sali sesyi kapitulnych prosił gorąco L-a, aby nie zaczepiał dogmatów wiary. L. przyrzekł ani słowem nie wspomnieć o prymacie. Niezliczone tłumy schodziły się na kazania L., ale biskup mówił umiarkowanie; zjednał sobie przychylność tłumu, gdy przeciwnikjego Łukasz wzbudził niechęć. Kazania te mają niezwykłą u nas cechę dysput religijnych, odprawionych w kościele, przy udziale tłumów, przez teologów katolickich. W mniemauiu, że L. jest heretykiem, utwierdziła sfery katolickie ta, okoliczność, że kiedy w r. 1550 usiłowano obmyślić środki przeciw pińczowskim heretykom (Oleśnickiemu i Stankarowi), L. dla uniknięcia tej sesyi wraz z innymi b-paini wydalił się na pewien czas z Krakowa. Kapituła krakowska, układając instrukcyę dla swych wysłańców na synod prowincyonalny piotrkowski (czerwiec 1551), oskarżyła L-a o stosunki z heretykami, o zarażanie herezyą tłumów przez kazania, o znoszenie wywodu (oczyszczenia) i czci świętych. Na synodzie poddawano prawowierność L-a egzaminowi, z którego się okazało, że heretykiem wcale nie jest. Po wyjeździe z Krakowa przestał budzić obawy; zapewne złożywszy pod przysięgą wyznanie wiary na synodzie piotrkowskim, pozostał tej przysiędze wiernym. Resztę żywota poświęcił sprawowaniu rządów w swej dyecezyi. Musiał też uzyskać rehabilitacyę, skoro pap. Paweł IV, wysyłając nuncyusza Lipomana do Polski, w osobnym liście stara się dlań pozyskać przychylność L-a (14 sierp. 1555). U Zygmunta Augusta nie utracił zaufania; za swojego pobytu w Krakowie przyświadcza L. dokument królewski (11 paźdz. 1549), zatwierdzający przywileje Uchańskim; do L-a zwraca się też Zygmunt August z początkiem r. 1558, prosząc o radę jak ma postąpić względem papieża, który nominacyi Uchańskiego na b-pstwo włocławskie nie chce potwierdzić. Odpowiedź Leonarda (26 kwiet. 1558) świadczy, że stoi on po stronie króla. Przy b-pstwie kamienieckiem pozostał do końca życia; u-marł nie dokończywszy budowy szpitala, który chciał wznieść w »nieście. Dotąd nie wykryto

kazań L-a, a byłyby one ciekawem świadectwem historycznem. Wogóle śladów piśmienniczej działalności L. niewiele; zaledwie na przedmowę do traktatu Frycza Modrzewskiego: de Le-gatis ad concilium mittendis można wskazać, jako dzieło jego pióra. Jest bardzo wątpliwe, czy tłómaczenie polskie Biblii Leopolity jest pracą L-a, choć mu je autorowie niektórzy przypisują. Prócz wspomnianego traktatu Fry- | nie sufitu w Relicario, zachorował, bodaj z po-cza, dedykowanego L-i, ofiarowuje Andrzej Lu- j wodu otrucia, i niebawem w obłędzie umarł, belczyk b-powi kamienieckiemu swoją; „Litur- Muzeum w Prado posiada najwybitniejszy o-gia seu Missa Armenorum rituum“ (Kraków brąz L-a: Markiza Spinolę w chwili, gdy otrzy-1549).—Źródła „Korespondencya Zebrzydow- muje klucze Bredy, oraz Wzięcie Acqui przez skiego“, wyd. przez Wisłockiego; „Epistolae ks. Feria.

Leonardo José, malarz hiszpański (* 1616 — f 1656). Uczeń Eug. Caxès, od którego przejął łatwość w układaniu grup i koloryt jasny a delikatny. L. należał do grupy artystów, których Filip IV powołał do udekorowania nowego pałacu w Alkazarze. Tutaj L. przy pomocy Cartella pokrył freskami sufit kaplicy królewskiej. Kiedy rozpoczął malowa

ny

Leonarde da Vinci (* 1452 w Vinci, koło Em-poli pod Florencyą — f 2 maja 1519 na zamku Cloux koło Amboise we Francyi). Jeden z największych artystów Odrodzenia włoskiego, malarz, rzeźbiarz, architekt; a ogłoszone rękopisy dowodzą, że był uczonym równie wielkim jak i artystą i że oryginalność jego polegała na połączeniu zdolności, które zwykle nie idą w parze. Naturalny syn młodego adwokata z Flo-rencyi, Piero di Ser Antonio, i 16-letniej służącej “z oberży w Vinci, Katarzyny. Po urodzeniu się L-a ojciec żeni się z bogatą mieszczką, a Katarzyna wychodzi za mąż. Młody L. chował się w domu dziadka, gdzie opiekowała się nim babka, dobra Lucia di Pierozozzi. W r. 1465 ojciec, nie spodziewając się potomstwa z małżeństwa, zabrał go do siebie do Floren-cyi i oddał do pracowni Verrocchia, w r. 1470 najpóźniej.—1) Artysta. W pracowni tej namalował L., w obrazie Verrocchia „Chrzest Chrystusa“, anioła klęczącego; figura ta doskonałością wyróżnia się z całości. Należy przypuszczać że Verrocehio uległ wpływowi L-a. Według Vasarego do liczby pierwszych wybitniejszych robót L-a należały: karton „Adam i E-wa“ (dla króla portugalskiego, jako wzór na gobeliu) i „Głowa Meduzy“. W r. 1472 został L. zapisany do cechu malarzy florenckich; w r. 1481 posiadał własny dom we Florencyi. W Palazzo Vecchio podobno w r. 1479 na jednej ze ścian namalował portret Baroncellego, powieszonego podczas spisku Pazzi’ch. To pewne. W 1. 1472 — 1479 przypuszczać można, że pełnił obowiązki u sułtana egipskiego w Kairze i Azyi Mniejszej. Powszechnie za jedną z pierwszych prac L-a uchodzi małe „Zwiastowanie" w Luwrze („Zwiastowanie“ w muzeum Uffizzi we Florencyi w powiększonej formie nie jest godne mistrza), oraz „Matka Boska na skałach“, wykonana zapewne na początku pobytu w Medyo-lanie. Istnieją dwa jej egzemplarze: w Luwrze ze zbiorów Franciszka 1, podawany niesłusznie za kopię, i za oryginał uchodzący,nabyty 1880 r. przez Gal. Nar. w Berlinie. Wszystkie subtelności pędzla L-a występują ta już całkowicie. Czy przed wyjazdem do Medyolanu L, był w pełni geniuszu, świadczyłaby ,,Adoracya Magów'⁴ (w Uffizzi), gdyby można było ustalić jej datę. Ale swo-

Ab. KU

Hosii“ T. I II cz. 1 wyd. przez Hipplera i Zakrzewskiego; „Uqhausciana“ T. I, U i III wyd. przez Wierzbowskiego; herbarze: Paprockiego i Niesieckiego; Nakielskiego „Miechovia“,

Leonard Dawid, żyd, rodem z Krakowa, w pierwszej połowie XVI w.; przyjąwszy wyznanie chrześciańskie za staraniem P. Tomickiego, b-pa krakowskiego, został pierwszym nauczycielem języka hebrajskiego w akademii krakowskiej. Wydał z druku „Philippi Nove-niani Harfurtini Elementale Hebraicum in quo praeter cetera ejus linguae rudimenta, declina-tiones et verborum conjugationes habentur“

(Kraków 1530). Ułożył gramatykę hebrajską po łacinie, przypisawszy ją Tomickiemu, której rękopis posiadała biblioteka Załuskich. Niedługo L. miejsce swoje zatrzymał; gdy bowiem z wielką opieszałością uczył, Tomicki, gorliwy o upowszechnienie znajomości języków biblijnych, wezwał kogo innego, a jego z akademii oddalił. („Enc. Org.“ większa).

Leonard de Porto-Maurisio, jeden z najznakomitszych misyonarzy i kaznodziejów włoskich, właściwie Paweł Hieronim Casanuova —

(* 20 grud 1676 na pograniczu Liguryi —f 20 list. 1751). Po ukończeniu nauk w Rzymie u Jezuitów, wstąpił do zakonu reformatów i oddał się głównie kaznodziejstwu; lecz cierpienie płuc zniewoliło go do zaniechania tych obowiązków. Dopiero po pięciu latach wrócił do zdrowia i zajął się z nowym zapałem misyami i kazaniami, których słuchaczem był pap. Benedykt XIV. L. pozakładał wiele bractw pobożnych, m. in. Serca Jezusowego, zaprowadził w wielu miastach włoskich Adoracyę nieustającą N. Sakramentu i rozkrzewiał nabożeństwo do Niepokalanego poczęcia N. Panny.

Pius VI, który osobiście zuał L-a, zaliczył go w poczet Błogosławionych 19 czerw. 1796 r. po stwierdzeniu świętości jego życia i cudów za jego pośrednictwem zdziałanych. Pamiątkę jego obchodzą we Włoszech 27 listopada.

L. jest także autorem teologicznym; liczne jego pisma zebrane razem wyszły w Rzymie:

„Collezione compléta delle opere del B. Leonardo da P. M. tratte fedelmente dagli originale (1853—4, t, 13). („Encykl. Orgelbr.“ większa.

wspaniałych głowach apostołów. Nielylko twarze przemawiają do widza, ale i gesty, które, zgodnie z teoryą L-a, „powinny być wyrazem duszy“. Goethe twierdzi, że „już z rąk można wyczytać słowa, które każdy z nich mówi“. A śród tej nawałnicy uczuć wyrasta spokojna, obca ziemskim namiętnościom postać Zbawiciela. Według Mereżkowsldego Chrystus w

boda wykonania, piękność koni, które świadczą o długich studyach dla posągu Fr. Sforzy, naprowadziły niektórych krytyków na przesunięcie daty aż do r. 1500. „Adoracya Magów“ jest pełna ruchu i życia. Mając 30 lat, udał się L. do Medyolanu i wszedł do służby Ludwika Sforzy, któremu ofiarował swe usługi w liście, gdzie wylicza ze spokojną śmiałością rozmaitość swoich talentów. Ambitny, żądny sławy, i „Wieczerzy“ jest wyrazem pojęć L-a, który zawsze książę starał się przyciągać na swój dwór naj- j twierdził, że „wielka miłość jest córą wielkiej sławniejszych mężów włoskich. Wielkie dzieło ! wiedzy“. Tu niema miejsca ua wzruszenia, L-a „Wieczerza Pańska“ (28 stóp długości; fi- lecz panuje spokój i harmonia Nieskończoności.

Ü8

jj||

mSkJ

f/i

ii

ij

7*

Fig. 31. Leonardo da Vinci.

gury 1 '/., raza naturalnej wielkości) w refektarzu klasztornym Sta Maria delle Grazie, ukończone w r. 1497, zniszczył czas i niedołęstwo ludzkie. Liczne kopie w Medyolanie, Luwrze, Emitażu, Ak. Królew. w Londynie, wskazują na niepowetowaną stratę. Poprzednie Cenaco-la, nawet najsławniejsze, jak Castagua. i Ghir-landaja, bledną wobec arcydzieła L-a, wyglądają jak spokojne biesiady wobec wstrząsającego dramatu. Wszystkie odcienie grozy, oburzenia, wstrętu, rozpaczy malują się we

W Chrystusie ucieleśnił L. swoję ,,pierwszą przyczynę“, która jest źródłem życia i ruchu, ale sama stoi ponad niemi. Ta filozoficzna koncepcya Bóstwa, która stworzyła taki niezwykły, jedyny w swoim rodzaju wizerunek Zbawiciela, była jednocześnie świetnym pomysłem kompozycyjnym. Wszystko w wielkim obrazie zbiega się koło postaci Chrystusa, jako punktu środkowego, Genialność kompozy-cyi należy do największych zalet ,,Wieczerzy“, Pomimo geometrycznie dokładnego uszerego-

vvania figur. unika tu L. wszelkiej sztywności Anioła i L-a znikły bez śladu (ostatnie wiado-architektonicznej. Postaci są tak ustawione, że mości o tem malowidle są z r. 1513). Posąg tworzą falistą, miękką linię. Jest to pierw- Franciszka Sforzy, Wieczerza, Bitwa pod Anghiari sza kompozycya prawdziwie renesansowa, —wszystkie wielkie dzieła L-a znane są jedy-Chcąc osiągnąć większą subtelność i mięk- nie ze szkiców, rysunków, kopii i entuzyazmu, kość użył L. farb olejnych, a nie, jak który wywoływały. W r. 1505 skończył L.

zwykle w malarstwie freskowem, wodnych — i to przyczyniło się do zguby arcydzieła. W liście do Ludwika Sforzy (,,Moro“) L. proponuje wykonanie konnego posągu Franciszka Sforzy, twórcy dynastyi. Znamy ten posąg tylko z próbnych rysunków w Windsorze. Może były 2 modele tego olbrzymiego posągu, nad którym L. pracował przez cały czas pobytu w Medyolanie. W r. 1493 z okazyi zaślubin Maryi Blanki Sforza z ces. Maxymilianem posąg był wystawiony na placu zamkowym. O dziele tem wiadomy jest tylko zachwyt współczesnych. W Medyolanie namalował Leonarda kilka portretów: księcia, jego żony i kochanek Cecylii Galerani i Lu-krecyi Crivelli. Organizator uroczystości książęcych, malarz i rzeźbiarz, L. był jeszcze architektem i inżynierem. Ten pracowity żywot przerwał nagle upadek Ludwika, który wezwał był Francuzów do Włoch i niebawem został przez swych oddawna przyjaciół wygnany z własnego państwa. W marcu 1500 r. L. przenosi się do Wenecyi. W przejeździe przez Mantuę robi węglem delikatny portret ks. Isabelli d’Este (obecnie w Luwrze). Izabella chciała zatrzymać L-a w Mantui, bezskutecznie, gdyż artysta zawarł był już umowę, jako inżynier z Cezarem Borgia. W r. 1502 buduje dla Cezara w Romanii mosty, maszyny oblężnicze, koszary, pałace i przeprowadza kanały. Przed objęciem tych obowiązków bawi na krótko we Florencyi, gdzie miał wykonać karton „św. Anny“. Nie wiadomo, co się z nim stało, nie należy go jednak utożsamiać z tym, który obecnie znajduje się w Król. Akad. londyńskiej: jest to kompozycya świetniejsza, wykonana w Medyolanie. Obraz Ś. Anna w Luwrze jest jednym z najlepiej malowanych obrazów L-a. Pomimo jasnego kolorytu postaci mają w sobie jeszcze więcej zagadkowego uroku niż „Madonna w grocie“. Następnie był L. w mieście rodzinnem w r. 1503 i wtedy Signoria poleciła jemu i Michałowi Aniołowi upiększyć salę Rady w pałacu swym freskami. Michał Anioł obrał sobie za temat wojnę przeciw Pizie, a L. „Bitwę pod Anghiari“. Z zapałem zabrał się artysta do pracy i nad kartonem pracował od paźdz. 1503 r. do lut. 1505,

malowidło ścienne; w maju 1506 r. porzucił je. Jedynie epizod ze sztandarem, który opisał Vasari, był ukończony. Istnieje dziś tylko reprodukcya tego epizodu; najstarsza, Lorenza Zacchia z Lukki, pochodzi z roku 1558; najbardziej znana, Edelinka, zrobiona jest z ruben-sowskiego rysunku (w Luwrze) lub ze starego sztychu flamandzkiego w Uffizzi, który może służył za wzór obu tym artystom. Same kartony M.

a po skończeniu go, rozpoczął w sali

Giocondę, nad którą pracował przez 4-lata. Lubił malować ją w dni pochmurne i zalecał takie oświetlenie portrecistom. Podczas pozowania zabawiał ją muzyką, śpiewem, deklama-cyą, rozmową filozoficzną, i badał wtedy grę uczuć na tej niepospolitej twarzy. A kiedy tak ukołysana, obca wszystkiemu, uległa tylko woli malarza, patrzyła wzrokiem pełnym tajemnicy, L. chwytał za pędzel. Ta Gioconda (Mona Liza) jest odbiciem niezgłębionej, faustowskiej natury samego L-a. Uśmiech jej mniej wyraźnie występuje w innych kreacyach L-a; jest też w „Tomaszu niewiernym“ Verrocchia, do którego pozował L. Rzeczywistość modelu kojarzyła się tu z wizyą artysty. W Monie Lizie wypowiedział L. to wszystko, czego z uienasyco-ną ciekawością szukał w naturze i sztuce: jest to szczyt sztuki malarskiej L-a, artyzm nie-przeczuwany nawet przed nim, i jednocześnie klucz do zrozumienia duszy tego niezwykłego geniuszu. L. też pierwszy uwydatnił duchowy związek między postacią a krajobrazem. Uczynił był to już w „Madonnie w grocie“ i „św. Annie“, ale dopiero dla Mony Lizy stworzył tajemniczy i czarodziejski krajobraz. Nad bru-natnemi górami i niebieskiemi wodami zwieszają się sine obłoki na niebie zielonawo-bladem, zło-wieszczem. Wszystko jest tajemnicze, pełne rozmarzenia i wizyonerskiej mocy, jak sama postać. Do Giocondy należy ciągle wracać, aby zrozumieć geniusz L-a, który łączy zimną krew ze wzruszeniem, namiętną żądzę z tkliwością. Do tej epoki zalicza Müntz zaginioną „Ledę“ (Zdaje się, że była ona we Francyi, w Fontainebleau, inwentarze wspominają ją jeszc-ze w 1694. U obrazie wiemy na podstawie rysunku Rafaela [Windsor] i 2—3 starych kopii). Latem 1506 r. otrzymał L. od signorii pozwolenie udania się do Medyolanu, dokąd go zawezwał był gubernator francuski, Karol Amboise. Trochę później, po pewnej walce z Radą Florencyi, względem której artysta nie wykonał swych zobowiązań, wszedł L. do służby Ludwika XIł Długi proces z braćmi, którzy odmawiali mu spadku po stryju, spowodował kilkakrotne wyjazdy do Florencyi. Po procesie, wrócił do Medyolanu ,,z dwiema madonnami rozmaitej wielkości, które namalował dla ,,bardzo chrześciańskiego króla“; ale sprawy Francuzów stały źle: zostali wygnani z Włoch. D. 24 wrześ. 1513 r. pisze L., iż wyjechał z Medyolanu do Rzymu. Jan Giovanni de Medicis, został papieżem jako Leon X. Najmłodszy brat papieża Julian lubił L-a i zawezwał go do siebie na służbę. Zdaje się, że wtedy artysta był zajęty pracami naukowemi. Vasari podaje, że w Rzymie L. wykonał dwa obrazy dla dostojnika

rv

BQ:

1#

eCHy^X

çV&v.'£

Fig. 32. Wieczerza Pańska według miedziorytu Rafaela Morghena.

p/H

iigii

-

v..

4& ».

p»

Htj

Fi

LS

SI

h]

i*s * **« lli

Il

«TÉ*

K-

pi

:■ :•«

«■; " - 1

iillfs

: 'JJ

P

CI

Śg&J

r ï-'i

f| • « I

HS SS

-,

Fis'

Ft

frj

i/1

%!I

il

sSi

ffjl ç

æÜ

WSMĘęĘ^ fl

¹ O ..    “

j •• P

-

• SfÆvS

L-fel

m ggi

EL    a

fe»    ^

K*

papieskiego, Baldasare Turini; jeden przedstawiał Madouuę z dzieckiem, drugi dziecko ,,nie-wysłowionego wdzięku i urody“. Do liczby o-statnich dzieł mistrza należy zaliczyć „św. Jana“ w Luwrze. Dn. 13 wrześ. 1515 r. zwycięstwo pod Marignan oddało Franciszkowi I we władanie Medyolan. Zaledwie L. dowiedział się o przybyciu Francuzów, porzuca Rzym, aby połączyć się z królem w Pawii. W grud.

wyciągami z nich. „Rozpoczęte we Florencyi w domu Piero di Braccio Martelli d. 22 marca 1508: oto zbiór bez porządku wielu papierów, które skopiowałem tutaj w nadziei, że uporządkuję je wkrótce według materyi, o której traktują“ (Brit. Museum; I-r Jean Paul Richter, F. I, § 4). Te rękopisy zawierają pierwiastki najobszerniejszej encyklopedyi, której L. nie mógł skończyć. Scholastyka nie istniała dla niego. Ale unikał też niebezpieczeństw humanizmu. Był przeciwnikiem zabobonnego szacunku dla starożytności, równie zaciętym jak Baco z Ver. Cenił jedynie doświadczenie: „doświadczenie nie zawadzi nigdy, mylą nas jedynie nasze sądy“. Nie znaczy to, aby poza doświadczeniem nic nie widział: L. pragnął jedynie, aby synteza opierała się na danych doświadczalnych. Doświadczeniu musi przyświecać ścisłość matematyczna: „proporcyę odnajdujemy nietylko w liczbach i imionach, ale i w dźwiękach, wadze, czasie i miejscowościach, i we wszelakiej potędze“. Doświadczenie jako punkt wyjścia, a forma matematyczna jako ostateczny wynik: taką jest koncepcya L-a, zupełnie nowoczesna. Na 100 lat przed Galileuszem L. dał zasady mechaniki, na 130-lat przed Descartes'em podał i-deał wiedzy prawdziwej. Sprowadzając wszystkie maszyny do dźwigni, jako maszyny pierwotnej, stwierdza L. słuszność swych poglądów teoretycznych (niemożliwość stworzenia siły z niczego) o związku przyczyn i skutków. Zna i stosuje dwie wielkie zasady dynamiki: energii i złożoności ruchów. Prowadzi doświadczenia w celu określenia praw przyśpieszonego ruchu, spadku ciał, prawa tarcia. Studyuje równowagę cieczy, ma dokładne pojęcie o ciśnieniu, zna prawa naczyń połączonych; z badań nad ruchem wody świetnie wyprowadza prawo, które stosuje do fal morskich, fal powietrza, dźwięku, światła i tworzy ogólną teoryę ruchu. Ciała niebieskie według L-a ulegają tymsamym prawom, co i ziemia, swoją historyę: „co kiedyś było dnem morskiem, stało się szczytem gór“. Zajmuje się geologią i paleontologią. Gorliwie studyuje botanikę, wyprowadza teoryę krążenia soków i warstw w drzewie. Anatomię uprawia przez całe życie, robi sekcye na trupach, rysuje oddzielne części ciała ludzkiego w najrozmaitszych przecięciach: „ciało ludzkie to mały wszechświat“. Bada skurcze i ruchy, oparte na prawach mechaniki. Badania anatomiczne doprowadzają go do wniosku, że człowiek i zwierzę mają jednakową budowę (palce, płetwy, skrzydła). W wielości budowy ciał widział L. jedynie prawo ewolucyi. Jest twórcą anatomii porównawczej i opisowej. W rękopisach L-a znajdują się rysunki maszyn do rąbania drzewa, kamieni, marmuru, tkania, przędzenia, armaty, przyrządy eksplodujące, maszyny latające.—3) Rę-

1515 widział poraź ostatni Medyolan, drugą swoją ojczyznę, i udał się do Francyi, gdzie Franciszek I, wielbiciel jego talentu, oddał mu pałac Cloux, w sąsiedztwie zamku Am-boise, i wyznaczył pensyę 700 skudów (écus, ok.

40000 fr.). Umarł tam L. po długich miesiącach choroby. Podanie jakoby skonał na rękach króla fraucuskiego jest nieprawdziwe. Wielkie dzieła L-a w przeważnej części zostały zniszczone lub zaginęły, jego szkice, pełne werwy, liczne rysunki, z których wiele posiada wartość dzieł skończonych, kilka cennych obrazów— wystarczają, aby twórcę zaliczyć do grona malarzy najpierwszorzędniejszych. Rzadti geniusz jego polegał na harmonizowaniu sprzecznych zwykle cech. Jego uczucia bez przerwy przechodzą przez głowę, a jego idee przez serce:

„Im więcej się umie, tern więcej się kocha“—mawiał. Powab rzadki jego dzieł polega na subtelnej mieszaninie uczucia, ścisłości i fantazyi, na połączeniu rzeczywistości z wizyą, na realizmie psychologicznym. Myśl według L-a powinna wszędzie być obecną: „la pittura è cosa mentale“

Ziemia ma

(malarstwo jest sprawą myśli). W rozwoju malarstwa zasługi L-a polegają: 1) na wprowadzeniu do kompozycyi malarskiej falistych, miękkich linii, zamiast dawnej oschłej, architektonicznej i kańciastej—2) na harmonijnym rozkładzie barw w miejsce jaskrawego kolorytu. L. rozpoczyna epokę światłocienia, która do szczytu doszła w Giorgionem, Tycyanie i Correg-giu; 3) kierunkowi realistycznemu, rozpoczętemu przez Masaccia, który w ścisłości anatomicznej upatrywał istotę sztuki, L. odjął pro-zaiczność, nadał polot i czarujący wdzięk. Nic uie ujmując prawdzie, otoczył ją urokiem poetycznym. Wdzięk i subtelność stanowi najwybitniejszą cechę pędzla L-a; tern się tłóma-ćzy też przebogata galerya jego postaci kobiecych oraz młodzieńców o twarzach i budowie efebów. L. odkrył kobietę w malarstwie, a liczni jego uczniowie i naśladowcy poszli w kierunku wskazanym. U niego zapożyczali się najwybitniejsi artyści: Rafael, Michał Anioł,

Tycyan, Giorgione, Correggio. L. dopiero jest twórcą prawdziwej sztuki Odrodzenia, wolnej od naleciałości średniowiecznych, całkowicie świeckiej.—2) Uczony. Obecnie ogłoszone rękopisy wskazują, że L. był zwiastunem wiedzy nowożytnej. Zwitek papieru nosił zawsze przy sobie, w którym notował swe obserwacyę. Noty te pisane od prawej ręki do lewej (w lustrze je trzeba | ko pisy. Najbogatszy „Codex Atlanticus“ (Amb-odcyfrowywać) są dziś albo pierwotworami albo rosiana w Medyolanie) zawiera 393 stronice (wysokość 65 cm., szer. 44 cm.) i naklejone na tych do wydania T r a k. o m a 1 a r s t w i e, który abbé stronicach około 1600 arkuszy, niektóre z dwóch Mauzi 1817 r. ofiarował Ludwikowi XVIII, i do stron pisane). Biblioteka Instyt. Francuskiego: naukowego wydania Henryka Ludwiga „Das z 12 rękop. przez Napoleona w r. 1796 zabra- Buch v. d. Malerei nach dem Codex Vaticanus“ nych powrócił do Włoch tylko w 1815 r. Cod.

(Wiedeń 1882, 3 t.). W r. 1797 Venturi ogłosił wyciągi z niewydanych rękopisów, które odcyfrował i przetłómaczył najęz. francuski. W r. 1826 ukazał się „Trattato del moto e misure dell’acque“ przez Francesco Cardiuali, w T.X Autorów włoskich — z ręk. XVII w. bib. Barberini. W r. 1872 z zasiłków rządu włoskiego wyszedł tom przepysznie drukowany w 300 egz.: „Sag-

Atl. Hr. Giaeomo Manzoni posiada mały kajet z 16 arkuszy o locie ptaków. W bibliotece hr. Leicester tom w skórze, 72 stronice: traktat o hydraulice. South Kensington Museum posiada 3 tomy. British Museum — rękopiso 566 strou. Bibl królewska w Windsorze—arkusze rękopisów, przecudne rysunki i ładne tablice anatomiczne, które przede- ' gio dell’opere di L d. V“. Tom ten ma 37 re-

- >7' •

ZV' • -

W;

i*. ÿÆl

■ hC

Ti

Mi

■■■

j£m>

mm

{;

im

r, -

BE

jl

IkJfc

Fig. 33. Gioconda (Mona Liza).

wszystkiem uderzyły Vasarego, kiedy oglądał produkcyi fotolitograficznych, wybranych z naj-rękopisy L-a. Już w XVI w. Melzi porobił wy- ciekawszych stronic Cod. Atl. Później w 1883 ciągi z rękopisów L-a i przygotował wydanie Jan Paweł Richter, anglik, wydał 2 tomy, za-traktatu o malarstwie. W r. 1651 dopie- wierające 1500 wyciągów w rozmaitych rkp., ro wyciągi, które tworzą ten traktat, by- według materyi, w przekładzie angielskim ły ogłoszone poraź pierwszy: „Trattato della („The litarury Works of. L.“). Karol Ravaisson-pittura di L. de V., nuovamente dato in luce Mollien wydał całość ręk. bib. Instytutu i 2 t. eon la vita del’ autore da Raphael du Fresne“ z bib. Ashburna. Impuls został dany. Luca (Paryż 1651). Ten traktat, kompilacyę rozmai- Beltrami ogłosił z 94 fac-similiami rękopis tych fragmentów, przetłómaczył na francuski należący do ks. Trivulzio. Pracą wydawniczą Friart de Chambray. Wydanie zrobione z nad „Cod. Atlanticus“ kieruje dziś Aka-dwóch kopii: 1)—w Ambrosianie, 2) w bib. Bar- demia dei Lincei. —    4) Bibliografia:

berini. Jest jeszcze kopia w Watykanie (Co- I „Breve vita di L. da V. scritta da ano-dex Vaticanus), zdaje się z XVI w.; przypisują • nimo del 1500“ (rękopis w bibl. Maglia-jąMalziemu. Ta kopia, najpełniejsza, posłużyła [ becchi we Florencyi. Milanesi „Arch. storico ita-liano“, 1872, T. XVI); Vasari G. „Vite de’ . cretario Jeronimo Lurito desde el âüo 1516“ più eccellenti pittori...“ (Wenecya 1550; ostatnie (Saragosa 1630); „Relacion de las alternacio-wydanie Sansoni z uwagami i komentarzami nes populäres en Zaragoza afio de 1591“. Milanesi’ego 1878 — 85); J. B. Venturi „Essai Poezye Bartolomea mają większą wartość niż sur les ouvrages physico-mathématiques de L. j Lupercia, brak im jednak prostoty i swobody de V.“ (Paryż 1797), Stendhal „Hist, de la peinture en Italie“ (Paryż 1817); E. J. Déles-

stylu. Korespondencya Bart. została wydana

częściowo w „Cartas de Varios autores espa-

Jn n

Leonardo Pisano, matematyk, ob. F i b o-

cluze „L. de V.“ (Paryż 1841); Rigollot „Catalo- noies“ (Walencya 1773). gue d l’oeuvre de L. de V.“ (Paryż 1849); A.

Leonardyt inaczej kaporczyanit; synonimy oznaczające minerał lomonit w stanie wietrzenia połowicznego się znajdujący. Ob. Lomo-

z, w.

E. Rio „L. de V. et son école“ (Paryż 1855); naci.

G. Uzielli „Ricerche intorno a L. da Vinci“

Leoncavallo Ruggiero (* 8 marca 1858 w Neapolu), kompozytor muzyczny. Wsławił się dwuaktową operą „Pajace“ (Medyolan 1892), która obiegła wszystkie sceny świata. Prócz tej opery napisał: „Medyceusze“, „Chatterton“, „Cyganerya“, „Zaza“, „Roland z Berlina“ (zamówiona przez cesarza Wilhelma II), lecz żadna z nich nie doznała zupełnego po-

A. Pol.

(Florencya 1872); Max Jordan „Das Malerbuch des L. d. V.“ (Lipsk 1873); Herm. Grothe „L. da V. als Ingenieur u. Philosoph“ (Berlin 1874); nit.

J. P. Richter „L. de V.“ (Londyn 1880); Ch.

Clement „Michel-Ange, L. de V. et Raphaël“

(Paryż 1882); Prantl „L. da V. in philosoph.

Beziehung“ (1886); Paul Müller-Walde „L. da V. Lebenskizze u. Forschungen“ (Monachium 1889 —90); Gabryel SéaiJles ,,L. de V., l’Artiste et le Savant“ (Paryż 1892); E. Müntz ,,L. de V., l'Artiste, le Penseur, le Savant“

(Paryż 1899); „Trattato délia Pittura di L. de wodzenia.

Leoncyusz, gr. Asôvtioç, łac. Leontius: 1) sofista, rodem z Aten, w IV w. po Chr., znany w dziejach przez córkę swą A t e n a i d ę (.Athenais), późniejszą cesarzową rzymską, małżonkę Teodozyusza, którą dla niezwykłej urody i uzdolnienia wielkiego w testamencie pominął; — 2) L., matematyk i astronom, w VI w. po Chr., napisał rozprawę O konstrukcyi kuli Aratosowej; — 3) L. Sc h ol asticu s, z przydomkiem Minotaurus, żył za panowania ces. Justyniana; dochowało się po nim w grubszej Antologii 38 epigramatów;—4) L. Sobola sti eus, rodem z Bizancyum, napisał po r. 610 dzieło O sektach; — 5) Scholasti-c u s, również rodem z Bizancyum, w X wieku, napisał w 4 księgach dzieje r. 813 — 867. s Drz-

Leoncyusz, cesarz wschoduio-rzymski, naczelny wódz wojsk Justyniana II, którego w r. 695 strącił z tronu i wygnał do Chersonu; w trzy lata później sam skutkiem rokoszu wojska, które Tyberyusza cesarzem obwołało, został z tronu strącony, okaleczony i do klasztoru zesłany, a w r. 705, gdy Justynian II tron odzyskał, stracony.

Leonforte, m-to w prow. włoskiej Catania (Sycylia), 670 m. n. p. m., przy kolei Palermo-Catania; kopalnie siarki i soli, handel zbożem, winem, owocami; 16 000 m-ców.

Leonhard Rudolf, prawnik niemiecki, profesor prawa rzymskiego i cywilnego we Wrocławiu (* 26 grud. 1851 we Wrocławiu), czynny jako profesor od r. 1878; w r. 1907 mianowany honorowym profesorem uniwersytetu Kolumbijskiego w st. New-York. Ważniejsze prace: „Irrthum bei nichtigen Verträgen nach röm. Recht“ (1882 — 3, wyd. 2-e 1907); „Roms Vergangenheit und Deutschlands Recht“ (1889); „Irrthum als Nichtigheitsgrund im Entwurf eines B. G. B.“ (1889); „Institutionen des römi-

V., nuovamentc dato in luce con la vita del’au-tore da Raphaël du Fresne“ (Paryż 1651); H.

Ludwig „Das Buch v. der Malerei nach dem Cod. Vaticanus herausgegeben“ (Wieden 1882,

3 t.); Mereżkowskij „L. da V.“ (Petersb. 2 części trylogii); R. Mutiler ,,L. da V.“ (Berlin);

A. (i.

R. Muther „Geschichte d. Malerei“ (Lipsk 1902, T. II). Po polsku niema wcale większego studyum o L-e. W. Gerson przetłóm. traktat o malarstwie w redakcyi aforystycznej, urywkowej (Warszawa 1876, 4-to).

Leonardo de Argensola, nazwisko dwóch braci, poetów i historyków hiszpańskich: — 1)

S. Orz,

Lupercio L. de A. (* 1563 — fl613) w r. 1585 został sekretarzem Ferdynanda aragońskiego i wraz z nim przebywał w Saragosie i w Madrycie. Po założeniu w Madrycie Academia hnitatoria został pierwszym jej prezesem, a następnie urzędowym dziejopisarzem królestwa Aragonii. W tym czasie dokonał przekładu „Annales“ Tacyta. W r. 1610 przeniósł się do Neapolu i założył tam Akademię degli 0-ziosi. Zdolny poeta, spalił rękopisy wszystkich swych utworów poetyckich, które dochowały się jedynie w kopiach i wydane później zostały przez brata, Bartolomeo L. de A. (ob. niż.) p. t. „Rimas de Lupercio y el dotor Bartolome L. de A.“ (Saragosa 1634). Z poezyi tych trwałą wartość posiadają sonety, proste a u-czuciowe. Lupercio L. de A. był również autorem wziętych tragedyi: „La Filis“, „La Isa-bella“ i La Alejandra“. Rękopisy ich zaginęły; dopiero w drugiej połowie XVIII w. znaleziono dwie ostatnie. 2) Bartolomeo L. de A. (* 1564 — fl631), wstąpił do stanu duchownego i został kapelanem Maryi Austryaczki.

Napisał: „Historia de la conquista de las islas Molueas“ (Madryt 1609); „Primera parte de los anales de Aragon que prosique los del se-

go.

CC CO

W r.

III, str. 674).

1864).

Red.

(1865).

sehen Rechts“ (1894); ,,Studien zur Erläuterung d. B. G. B. I. Das neue Gesetzbuch als Wendepunkt der Privatrechts-Wissenschalt“ (1900); ,,Schutz der Ehre im alten Rom“ (1902); Eck’s Vorträge über das Recht d. B. G. B. ergänzt“ (I II III 1903-4). Przełożył rozprawę francuską R. Saleilles’a ,,Einführung in das Studium des B. G. B.“ (1905). Wiele rozpraw drobniejszych rozrzuconych po czasopismach i wydanych oddzielnie, dotyczących prawa

rzymskiego i prawa cywilnego niemieckie-

s. P.

Leonhardi Jan Gotfryd (* w Lipsku d. 18 czerw. r. 1746—f w Dreźnie d. 11 stycz. r. 1823), lekarz i chemik. Do nauk przykładał się w Lipsku, a po uzyskaniu dyplomu doktorskiego, w r. 1771 tamże został docentem prywatnym do wykładu lecznictwa i chemii, równocześnie był spółredaktorem wydawnictwa „Leipziger Commentarien“; w r. 1781 mianowano go profesorem nadzw., w roku zaś następnym otrzymał katedrę zwyczajną w Wittenbergu, gdzie pozostawał do r. 1791, w którym elektor Fryderyk August, późniejszy król saski i książę warszawski powołał go na lekarza przybocznego do Drezna. Prace jego, przeważnie drobne, zajmują się chemią, oprócz tego opracował i wydał „Phnrmacopoea Saxonica jussu regio et auctoritate publica édita“ (Drezno 1820); z francuskiego przełożył słownik techniczny Macquera (Lipsk 1781 —1783, 6 t. i wyd. 2-e w 7 t. tamże 1788 — 1791); i kilk innych dzieł treści chemicznej, na żądanie i kosztem ks. A u g. Czartoryskiego L. zbadał dokładnie wody siarczane w Krzeszowicach, a podał wskazówki naukowe do ich urządzenia i stosowania. — Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. polskich“ (str. 273) i „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte“ (T.

Or. J. P.

Leonhardi Herman Karol, bar. v., filozof' niemiecki (* 12 mar. 1809 we Frankfurcie n. M. — f 21 sierp. 1875 w Pradze Czeskiej). Studyował w Getyndze pod kierunkiem Chr. F. Krausego; stał się jego entu-zyastycznym zwolennikiem; następnie słuchał w Monachium wykładów filozoficznych Schel-linga i Baadera. W r. 1849 nadzwyczajny, w 1866 zwyczajny profesor filozofii na uniwersytecie praskim. L. zasłużył się głównie przez rozpowszechnienie filozofii Krausego, którego liczne dzieła pośmiertne wydał, oraz systemu pedagogicznego Fr. Fröbel’a. Na zjazdach filozoficznych, które zwołał w r. 1868 w Pradze Czeskiej oraz r. 1869 we Frankfurcie n. M., dokonał pojednania szkół Krausego i Fröbel’a. L. dążył do rozległych reform religijno-spo-łecznych w duchu Krausego i jest autorem licznych rozpraw, zamieszczonych przeważnie w założonem i redagowanein przez siebie czasopiśmie „Die neue Zeit“ (Praga 1868—71). Nadto cenna praca: „Die österr. Armleuchterge-wachse v. morphogenet. Standpunkt“ (Praga

A. T,

Leonhardt: 1) Karol Cezar, mineralog (* 1779—f 1862). Początkowo urzędnik (był nawet radcą kameralnym).—W r. 1814 przyjął ofiarowane mu miejsce w akademii nauk w Monachium, a w r. 1818 katedrę mineralogii i geognozyi w Heidelbergu. Napisał: „Charakteristik der Felsarten“ (Heidelberg 1824); „Die Bazaltgebilde“ (Sztutgart 1832) i „Agenda geognostica“ (wyd. 2-e Heidelberg 1839). Główne zasługi jego polegają na dziełach systematycznych i popularnych: „Handbuch d. O-ryktognosie“ (wyd. 2-e Heidelberg 1826); „Grundzüge der Geognosie u. Geologie“ (wyd. 3-e Heidelberg 1839); „Lehrbuch der Geognosie und Geologie“ (wyd. 2-e Sztutgart 1819) i popularne odczyty „Geologie, oder Naturgeschichte der Erde“ (Sztutgart 1836 — 45) oraz „Aus unserer Zeit in meinem Leben“ (1856 — 1857). W r. 1830 założył z Bronn’em „Jahrbuch der Mineralogie“. — 2) Gustaw, syn poprzedzającego^ 1816 —f 1874), profesor mineralogii. Napisał „Handwörterbuch der topogr. Mineralogie“ (Heidelberg 1843); „Geognost. Skizze Badens“ (Sztutgart 1846); „Die quarzführenden Porphyre“ (Sztutgart 1851); „Beiträge zur mineral, u. geognost. Kenntniss Badens“ (tamże 1853, wyd. 2-e 1861); „Die Mineralien Badens“ (wyd. 3-e 1878); „Katechismus der Mineralogie“ (wyd, 3-e, 1878); „Grundzüge d. Geognosie u. Geologie“ (w.yd. 4-e 1889). Po ojcu redagował „Jahrb. d. Mineralogie“.

Leonhardt Gerhard Adolf Wilhelm, mąż stanu (* 1815 —f 1880). W r. 1837 wstąpił do służby państwowej w Hannowerze; wznosząc się stopniowo w hierachii urzędniczej, został w r. 1865 ministrem sprawiedliwości. Niemal wyłącznie jego dziełem są prace prawodawcze, dotyczące organizacyi i postępowania cywilnego i karnego. — Po upadku królestwa hannowerskiego został sądownikiem państwa pruskiego; wkrótce mianowany członkiem pruskiej izby panów, a w 1867—1879 był pruskim ministrem sprawiedliwości. Opracował projekt praw dotyczących hypoteki, ksiąg ziemskich. Jako prezydujący wydziału do spraw sądowych rady związkowej stał na czele prac prawodawczych, dotyczących nowego niemieckiego kodeksu, karnego oraz organizacyi sądowej, postępowania cywilnego i karnego. Z dzieł ważniejsze: „Kommentar ü. d. Kriminalgesetzbuch f. Hannover“ (Hannower 1846 —1851); „Die Justizgesetzgebung v. Hannover“ (1860 — 1867); „Zur Reform d. Zivilprocesses in Deutschland“

E, Gr.

Leoniceno (.Leonicenus) Mikołaj, nazywany Nicolaus de Loni go (* w Lonigo r. 1428 —f w Ferrare r. 1524), lekarz. Wykształcił się głównie w Padwie, po osiągnięciu dyplomu doktorskiego podróżował wiele, zwiedził nawet Anglię. Powróciwszy do ojczyzny, został na-

1892).

warsz. T. C,

Dr J. p.

lozof włoski (* w Wenecyi 1457 -wie w 1533). Stiidyował grekę w Wenecyi i filozofię w Padwie. Powołany do wykładu medycyny na wszechnicy w Padwie, wydał dzieło „Aristoteles parva quae vocant natura-lia latinae conversa et antiquorum more expli-cata“ (1530). Utrzymywał on, że pomiędzy filozofią Platona a pojęciami Arystotelesa niema zasadniczej różnicy; budował systemat neoplo-toński zbliżony do nauki Ficina o teoryi nieśmiertelności duszy. Poznanie jest objawem wypływającym z promieniowania duszy wszechświata, która myśli w nas samych i za której pośrednictwem stajemy w stosunku ze zjawiskiem świata realnego.

Leonid, archimandryta i misyonarz prawosławny (* 1822 —f 1891), w życiu świeckiein Leon Kawelin; wykształcenie otrzymał w

przód profesorem lecznictwa w Padwie, następnie objął katedrę takąż w Bolonii, nakoniec od r. 1464 do śmierci nauczał w Ferrarze. L, Należał do nasłynniejszych lekarzów w. XV i ćwierci pierwszej w. XVI, a przyczynił się niezmiernie do poprawy i rozwoju postępowo-go nauki i sztuki lekarskiej. Z dzieł jego najważniejsze są: przekład łaciński aforyzmów Hippokratesa (ob.), krytyka Pliniusza (ob.) p. n. „Plinii et aliorum auctorum, qui de simplicibus medicaminibus scripserunt, errores notati“ (Ferrara 1492, wyd. 2-e tamże 1509; wyd. 3-e Bazylea 1529; wyd. 4-e tamże 1530); „Libellas de epidemia, quam Itali morbum gal-licum vocant vulgo brossulas“ (Wenecya 1497; Medyolan 1497; Pawia 1506; Bolonia 1516; Lyon 1529 i Bazylea 1536 — przedruki późniejsze w „ Aphrodisiacus“ Luiginiego [Lui-sinusj); jest to jedna z najdawniejszych, a zarazem i najważniejsza praca o przymiocie (ob.). Wydania zbiorowe dzieł jego ukazały się w Wenecyi (1530) i w Bazylei (1532) — Por. „Biogr. médicale“ (T. VI, str. 11), „Dictionn. liistor.“ (T. III, str. 432); „Archiv“ Vire ho w a (T. XCV [1884] str. 273 — 293); Vitalini „Della vita e delle opere di L. N.“ (Werona

Dr j. p.

Leonicenus Jan (f w Jarosławiu w r. 1649), lekarz i przedtem prosektor J. Veslinga w Padwie; w r. 1648 Jan Zamoyski, podczaszy koronny, powołał go na profesora anatomii i botaniki w Zamościu; jadąc na objęcie katedry L. po drodze zmarł w Jarosławiu, gdzie mu przyjaciel, Piotr Mucharski (ob.), wystawił nagrobek. Tablice anatomiczne naczyń i nerwów, przez L-a sporządzone, wydano w londyńskich „Philosophical Transactions“. — Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. polskich“ (str. 273) i Fr. Giedroyć „Źródła biogra-ficzno-bibliogr. do dziejów medycyny w dawn. Polsce“ (w „Pam. Tow. lek. str. 332).

Leonicenus Mikołaj, (ob.) Leo nic en o.

Leonious T h o m e u s (M i k o ł aj), uczony i fi-

f w Pad-

Br. .7.

korpusie kadeckim w Moskwie, potem był w pułku wołyńskim. R. 1852 wstąpił do klasztoru pustelni optyńskiej, w 1857 został mni • chem; w r. 1863 mianowano go naczelnikiem rossyjskiej misyi duchownej w Jerozolimie i ar-chimandrytą; w 1865—parochem cerkwi rossyjskiej przy ambasadzie w Konstantynopolu; w r. 1869 był prezesem klasztoru Zmartwychwstania „Nowa Jerozolima“; w r. 1877 namiestnikiem Ławry Sergiejewskiej. Jeden z najpłodniejszych pisarzy w dziedzinie bibliografii historycznej i archeologii rossyjskiej. Najdokładniejszy spis artykułów K-a u J. Korsuń-skiego „Namjestnjik Sergejewoj Ławry L.“ („Istor. zapiska o djejatelnostji mosk. archeolog, obszczestwa za 25 Ijet“ (Moskwa 1890 i 1893). Na krótko przed śmiercią Ł. ciekawie polemizował z Małyszewskim w sprawie pochodzenia księżny Olgi; zakończył też wówczas obszerną pracę: „Sjistiematiczeskoje opjisanie słowiano-rossijskjich rukopisej sobranija grafa A. S. U-warowa“ (Moskwa 1893—1894).    Ei tir'

Leonidas, gr. AewviSaç. królowie spartańscy: 1) Syn króla Anaksandrydasa, w r. 491 przed Chr. następca na tronie po bracie, Kleo-meuesie. W początku lipca r. 480 podjął o-bronę wąwozu Termopylskiego przeciw Kser-ksesowi, dobrawszy sobie 300 najdzielniejszych Spartańczyków, którzy już w dojrzałym wieku byli i dzieci mieli. Liczba lekko zbrojnych Helotów, pełniących służbę przy boku Spartańczyków, wynosiła około 2 100. Oprócz tego wyborowego zastępu stało pod główną komendą L-a jeszcze 700 Lacedemończyków, 4 000 sprzymierzonych z całego Peloponezu, Ż00 Tespijczyków, 400 Tebańczyków i po 1000 Focejczyków i Opuntyjskich Lokryjczyków. Przez cztery dni zwłóczył Kserkses z natarciem, spodziewając się, że Grecy się cofną. Kiedy zaś od L-a zażądał złożenia broni, odebrał zwięzłą odpowiedź: „Przyjdź i zabierz!“ Wreszcie wysłał część wojsk swych do szturmu, lecz próżne były wysiłki, tak ich jako i tak zwanych „nieśmiertelnych“, t. j. najdzielniejszego hufca. Kiedy i dnia następnego Persowie również nieszczęśliwie się bili, oświadczył Malijczyk Efialtes (ob.) gotowość poprowadzenia Persów na górskiej ścieżynie nocną porą na tyły Greków. Na wieść tę odrzucił L. na radzie wojennej plan odwrotu i odesłał do domu strwożonych sprzymierzeńców. Jedynie Tespijczycy pozostali, Tebańczy-cy zaś, których, jako podejrzanych o sprzyjanie Persom, w wąwozie zatrzymano, z pierwszej sposobności skorzystali, aby przejść na stronę wroga. Po mężnej obronie polegli wszyscy Spartańczycy i Tespijczycy, a na ich czele L., śmiercią bohaterską. Taka jest opowieść Herodota; Dyodor Sykulczyk i późniejsi historycy i mówcy greccy w przeróżne szczegóły ją upiększają. Kserkses, rozżarty oporem, którego ofiarą padły tysiące Persów, roz-

kazał królowi spartańskiemu odciąć głowę nych źródeł, Onasosa lub Eunosa, Macedończyk i na krzyż przybić; Grecy zaś    czcili bohaterski    książęcego rodu, który przy boku Filipa i Ale-

czyn L-a i jego towarzyszów    jako najszczyt-    ksandra W. wysoką godność lejbgwardzisty, przy-

niejszy dowód bezgranicznej miłości ojczyzny bocznego ocou-atocpoXa^, piastował i równie wier-w niezliczonych pomnikach, inskrypcyach i ilością jak męstwem i rozwagą się odznaczał. Po pieśniach, a anekdoty głoszą niesłychane mę- wyprawie indyjskiej obdarzył go Aleksander stwo, heroiczne poświęcenie się króla spartań- złotą koroną za dzielność, jako i zato, że przy skiego. Z żony Gorgo, córki brata swe- szturmie na miasto Malijczyków życie królowi go Kleomenesa, z którą się w r. 491 albo 490 uratował, przyczem sam ciężką odniósł ranę. ożenił, pozostawił L. nieletniego PI ej star- Przy podziale państwa po śmierci Aleksandra chosa (ob.).—2) L. II, syn Kleonymosa. Ra- | dostała mu się Frygia Mniejsza nad Hellespon-zem z nim zasiadał na tronie    Agis 111, który,    tein, a wespół z Perdikkasem opieka

mimo młodego jeszcze wieku,    L-a, wychowa-    uad przyszłem dzieckiem Roksany. W woj-

nego na rozpustnym dworze    kr. syryjskiego    nie z Grekami w r. 322 przed Chr. przywołany

S. Drz.

Seleukosa, statecznością i cnotami przewyższał, przez Autypatra (ob.) na pomoc do Europy, Kiedy ten starodawną, surową konstytucyę w wdał się z siłnem 20 000 żołnierza liczącem Spareie przywrócić zamierzał, oparł się zamy- wojskiem Greków w bitwę w pobliżu Lamii, w słom takim L., ezem lud do tego stopnia obu- której liczuemi ranami pokryty, życie po-rzył, że, aby uniknąć śmierci, ze Sparty uchodzić stradał. musiał. W r. 241 przed Chr. przywołano go Leonow Iwan (* 1809 —f 1854), anatom, znowu na tron, który odziedziczył po nim syn Kształcił się w uniwers. charkowskim, gdzie

S. Dr/..

jego, Kleomenes III.

około r. 270 przed Chr. Podczas wojny ta-rentyńskiej opuścił ojczyznę i przebywał odtąd na obczyźnie. Pozostało po nim przeszło 100 epigramatów, w doryckim dyalekcie bardzo dowcipnie skreślonych, szczególnie w formie inskrypcyi na sprzętach i narzędziach, jakie murarze, tkaczki, myśliwi, fletuistki, na schyłku życia swego będąc, bogom w ofierze na drzewach zawieszali. Ponieważ L. prawie wyłącznie w kołach najzwyklejszego gminu przebywał, przechował nam długi szereg prostackich, skąd inąd nieznanych wyrazów, przyczem podziwiać należy z jak wielką zręcznością takie nowe okazy językowe w dźwięczne rytmy ująć potrafił. — Por. llgen „Prolusio de Leonida Tarent. Epigr.“ („Üpuscula var. philos.“ cz. IV str. 599 i nast.); Jacobs „Commen-tarius in Antholg. Graec.“ (T. XIII str. 509 i nast ); Geffcken J. „L. von Tarent, Text und Erläuterungen“ („Jahrb. f. Philogie“, Supplem. XXIII 1896). — 2) L., rodem z Aleksandryi, żył za czasów Nerona, około r. 60 po Chr. Pod jego imieniem figurują w Antologii greckiej 43 epigramaty, których pewnej części w istocie nie jest on autorem. Mniejszej też są one wartości poetyckiej aniżeli podobne utwory L-a Tarentyjczyka.

Leonidy, ob. Gwiazdy spadające. Leonińskie wiersze, versus Lennini, zwane według imienia poety Leona, żyjącego około r. 150, oznaczają zwyczajnie dystychon, a więc heksametr i pentamętr, w których środkowa i końcowa część każdego wiersza się rymują. W Średnich Wiekach były b. ulubione; znachodzą się wszakże u rzymskich poetów: u Owidyusza (n. p. Quot caelum stellas, tot łiabet tua Roma puellas), Wergiliusza.

Leonnatos, Leonatos, gr. Asovvàroç, Asovàtoc, łac. Leonnatus, syn Anteosa albo, według in-

r,. 3

po ukończeniu studyów wykładał anatomię. Leonidas, pisarze: 1) Rodem z Tarentu, żył W 1839 r. przeznaczono L-a na katedrę anatomii patologicznej do akademii medyko-chirur-gicznej w Wilnie. Był tam członkiem komitetu zajmującego się likwidacyą majątku i inwentarzy tego zakładu i w 1842 r. odwiózł do Petersburga archiwa akademii. Następnie był profesorem w uniwersytecie kijowskim. Mierny prelegent, a jako uczony niczem się nie zaznaczył. Zasługuje na uwagę jego przyczynek do medycyny ludowej, mający wartość i dla polskiej etnografii ,,Prostonarodnyja małorossij-skija lekarstwa“ („Woj.-medjic. żurnał“ 1852). Por. ,,Biograf, sio war’ profesorów Kiewskago uniwers.“ 365 — 366).

X y.

Leanowens Anna H. autorka angielska (* 1834). Córka dygnitarza angielskiego Th. M. Crawforda. Wcześnie zostawszy wdową, przyjęła miejsce nauczycielki na dworze króla siamskiego i uczyła młodego następcę tronu (od 1868 króla). W r. 1867 założyła w New-Yorku seminaryum dla nauczycielek. Ogłosiła ,,The english governess a. the court of Siam“ (Filadelfia 1870); „Romance of Siamese harem-lile“ (1872); „Life and travels in India befo-re the days of railroads“ (1884).

S, Drz,

S. Drz.

Leonpol, wieś, miasteczko i dobra w powiecie dziśnieńskiin nad Dźwiną, własność dziedziczna Stanisława Łopacińskiego, liczy obecnie 300 włók litewskich obszaru w gruntach ornych, łąkach, pastwiskach i lasach. W głównym kluczu tych dóbr ruiny spalonego w r. 1831 pięknego pałacyku z XVIII stulecia, dobrze zachowane i starannie dachem opatrzone, zachowały się nawet dawne treski. Miasteczko liczy zaledwie kilkadziesiąt domów, cerkiew prawosławną, niegdyś unicką, w r. 1774 przez wojewodę Mikołaja Łopacińskiego dla obrządku unickiego erygowaną, a od r. 1840 do wyznania panującego należącą. Dobra te, nazywane niegdyś „Czuryłowem“, nabył wojewoda brze-

ski M. Lopaciński w r. 1745 od Kleczkowskich i przezwał „Leonpolem“ od imienia swego    i pedagog rossyjski. Pochodził z gubernii tul-

ojca, Leona Łopacińskiego. Gmina Leoupolska skiej, wyższe nauki pobierał w uniw. moskiew-składa się z 4 okręgów wiejskich. W obrębie skim, gdzie wpływ na niego wywarli Krukow gminy znajdują się dwie fabryki masy papierowej, jedna w Międzyrzeczu, druga w Oblato-wie. Bliższe szczegóły „Słownik geograf,“ (War-

G, M.

na (ob.).

J. Rei.

S. Drz.

1864 r. stanął i w mnó-

za-

W r. 1887

szawa, 1884 t. V str. 147).

Leontens, Aeovtsôç, 1) syn Koronosa, wnuk Kajueusa, książę w Gyrtone (Tessalia), wyruszył, jako jeden z konkurentów o rękę pięknej Heleny, z Polypajtpsenr, synem Pejrytoosa i Hip-podamei, na wyprawę trojańską z 40 okrętami; po zburzeniu Troi założyć mieli obaj miasto Aspendos w Pamfilii;—2) jeden z najznakomitszych uczniów fil. Epikura lampsaceńskiego;—

3) tragiczny poeta, rodem z Argos, niewolnik króla mauretańskiego Juby, uczeń A te ni o-

S Drz.

Leontice L., rodzaj roślin z rodziny Ber-berysowatych. Obejmuje byliny, rosnące w okolicach umiarkowych i ciepłych. Tutaj należy gatunek L. Leontopetalum L. o kłączu bulbowatym, wielkości pięści; kwiaty żółte, małe. Pospolita pomiędzy zasiewami w Europie połud. i na całym Wschodzie. Kłączów tej rośliny, zawierających sapominę, używano ongi jako środka odmiękczającego i przeciw jadowi wężów i pająków. Dzisiaj na Wschodzie służy do prania i wywabiania plam z kosztownych materyi, np. szalów kaszmirskich. Używają jej także jako odtrutki przeciw opium.

Leontini, o i Asovrivoi, także Asôvrtov, miasto na wschód, wybrzeżu Sycylii, na płc.-zachód od Syrakuz, nad rz. Lissos, wpadającą w pobliżu miasta do rz. Terias (dz. Lentini), założone około r. 728 przed Chr. przez Chalcy-dyjczyków, którzy z miasta sycylijskiego Na-ksos tutaj przybyli. W obrębie miejskich posiadłości, 7] AsoVTÎVY], leżały dwie małe twierdze: Phoceae i Bricinniae. W krótkim czasie zagarnęły Syrakuzy, przez zdradę stronnictwa arystokratycznego, pod swą władzę L., które odtąd z tern miastem wszystkie losy dzieliło. Z okrucieństwa osławionym był tutaj tyran Icetas (ob.), którego Tymoleon (ob.) w r. 345 przed Chr. zwyciężył i stracić kazał. Później, ponieważ za rządów syrakuzańskiego tyrana Agatoklesa sprzymierzyli się Leontyń-czycy z Kartagińczykami, Rzymianie zdobyli miasto i złupili, a od tego czasu szybko ono podupadało. Urodził się w niem sofista Gor-gias. Na licznych monetach leontyńskich przedstawionym jest, z wyraźną aluzyą do nazwy łeb lwi, a na oznaczenie nadzwyczajnej żyzności jego okolicy—kłosy zboża: Campi Leontini (dz. Piana di Catania) bowiem, rozległa równina na północ od miasta, należały do liczby najurodzajniejszych na całej wyspie i słynęły szczególnie z wydajności przedniej pszenicy. Dzisiaj Lentini.

Leontiew Paweł (* 1822—f 1874), filolog

i b. profesor liceum krzemienieckiego Jakubowicz (L. napisał jego życiorys). Następnie L. studyował filologię w Niemczech, a powróciwszy 1847 r. do Moskwy, został profesorem w uniwersytecie, później nadto był nauczycielem języków i historyi starożytnej w liceum Ce-sarzewicza Mikołaja. Profesorem był gorliwym, ale ślepe uwielbienie dla czasów starożytnych czyniło go głuchym na hasła nowoczesne. L. miał ogromny wpływ na Katkowa (ob.), z którym od 1826 r. zaczął wydawać „Russkij Wjestnjik“, gdzie mało pisał, ale nadawał ton całemu wydawnictwu. W na czele „Moskow. wiedomostji“ stwie artykułów wstępnych, tehnących zachłannym obskurantyzmem, rozpoczął nagankę na postępowe dążności społeczeństwa. Nienawidząc materyalizmu,— tej „zarazy“, która „zgangrenowała“ całą Rossyę,—L. jedyny ratunek upatrywał w szkole klasycznej. Trzeba podziwiać ciasnotę poglądów L-a, a jeszcze więcej to, że całej pisaninie jego potakiwano. Czytając obecnie artykuły L-a, uie chce się wierzyć, że pisał to w każdym razie gruntowny uczony: w szkole chciał on uczyć jedynie języków; historya, duch, myśli znakomitych pi-sarzów były wyłączone; literalnie pragnął prowadzić studya ciasno-filologiczne, a raczej gramatykalne. L. był jednym z najgłówniejszych promotorów reformy szkół średnich, która przeprowadzona została za min. Tołstoja: trwała ona ćwierć wieku, nie kształcąc, lecz zabijając zdolności, i nietylko nie osiągnęła celu, ale dowiodła jasno niemożliwości systemu wyłącznego klasycyzmu. Jako uczony L. w swej specyalno-ści ma duże zasługi; jego , Propyleji‘‘ i dziś nie straciły jeszcze na wartości. Wydał m. iu. ,,0 Po-kłoneniji Zeusu“ (Mosk. 185Ó); „O sudbje ze-mledjelczeskago kłassa w drewnem Rjimje“ (1861); w „Propylach“ (parę wydań) umieścił: „Oczerk jistoriji Greciji“; ,,0 razlicziji stjilej w drewnem wajaniji“, ,,Wenera Tawrjiczeskaja‘‘. Por. ,,Biogr. słowar’ prof. mosk. uniw.“ 1855 I i ,,Russkij Wjestnjik“ 1874 IV.    L* J’

Leontiew Konstanty, publicysta rossyjski (*    1831—f 1891). Lekarz, brał udział w

wojnie Krymskiej, w 1863—73 był konsulem w Turcyi. Podawszy się do dymisyi, czas jakiś spędził w klasztorze na g. Athos, potem był pomocnikiem redaktora (1880) „Warsz. Dnjewnjika“ i cenzorem w Moskwie, wstąpił do klasztoru. Pierwsze utwory beletrystyczne, których się sam wyrzekł później, pisane były pod wpływem Geerge Sanda i Tur-geniewa. Oryginalność objawił dopiero w powieściach: „Iz żjiznji chrjistjan w Turciji“; „Sfakiot“; „Kameń Sjizjia“ i „Egjipetskij go-łub“. Po powrocie z Turcyi L. z postępowca

stał się wyznawcą ascetyczno-bizantyjkich idea- Krótki zarys dziejów prawa rossyjskiego“ cz. łów. Teoryę słowianofilów uznawał za u- | I 1889; Dzieje prawa rossyjskiego (cz. I topię i obawiał się ujemnego wpływu słowian Literatura; wykład obszerny 1902). Wiele cen-zachodnich i południowych na życie rossyjskie. nych artykułów L-a mieści się w rocznikach Poglądy polityczne i filozoficzne wyłożył w czasopisma Ministeryów oświaty i sprawiedli-„ Wostok, Rossija i Słowjanstwo“ (Moskwa wości.

s. p.

Lecntyades, gr. AeovuâÔYjç, lac. Leontiades: 1) syn Eurymachosa, dowódca Tebańczyków, których Leonidas z sobą do Termopylów zabrał; poddali się oni zwycięskim Persom; według Herodota (7, 205; 233) większą ich część kazał Kserkses napiętnować, a na ich czele L-a;—2) prawdopodobnie wnuk poprzedzającego, piastował jako przywódca stronnictwa oligarchicznego w Tebach godność pole-marcha w r. 383 przed Chr. iw celach politycznych wydał Kadmeę, warowny zamek te-bański, w ręce spartańskiego wodza Fojbidasa; przy odbiciu miasta przez Tebańczyków poniósł w r. 379 śmierć z ręki Pelopidasa.

Leontyon, gr. Aeôvtcdv, lac, Leonüum imię głośnych heter greckich: 1) Kochanka Epikura, odznaczająca się nie tylko wdziękami ciała, lecz także bystrym umysłem i gruntownem wykształceniem, miała, jakoby napisać, według świadectwa Cycerona i Plutarcha, uczoną rozprawę polemiczną, przeciw Teofrastowi wymierzo-2) ulubienica poety Hermezya-naksa (ob.), który trzem księgom erotycznych swych elegii dał jako tytuł imię swej umiłowanej.    Si Drz

x-y.

1885 — 6) i „Nacionalnaja poljityka kak orudie wsemjirnoj rewolucii“ (t-że 1889): poglądy ciekawe jako wyraz pewnej grupy umysłowości rossyjskiej. L. jako przeciwwagę niwelacyjnych wpływów postępu wystawia: 1) realisty-czno-mistyczny, kościelny i zakonny, bizantyjski, a po części i rzymski chrystyanizm, 2) zasadę silnej, skoncentrowanej władzy monarchi-cznej, 3) zasadę piękna życiowego w formie samoistnie narodowej. L. był szczerym wyznawcą tych zasad i nawet ich rzecznikiem, gdyż z tego powodu tracił posady i zostawał w niedostatku.

S. Drz.

Leontiew J an, syn Leoncyusza (pseud. iwan Szczegłow), beletrysta rossyjski (*

1856); kształcił się w szkole wojskowej; w czasie wojny tureckiej 1877 — 80 brał udział w operacyach wojennych na Kaukazie. W r.

1881 wydrukował pierwszą swą powieść: Pierwsza bitwa; po której nastąpił szereg innych powieści i nowel (Węzeł Gordyjski, Kordelia,

Jn D

ną.

Mignon i t. d.) oraz kilka komedyi.

Leontopodium, Ob. Szarota.

Leonurus, Serdecznik, należy do rodziny Łabiotae (Wargowe). Spotykany u nas L. cardiaca L. (Serdecznik pospolity) jest byliną do 1 m. wysoką, o kilku czterokan-ciastych i rozgałęzionych łodygach, mniej lub więcej owłosionych; liście ogonkowe, pokryte włoskami białemi, przylegaj ącemi, są trój klapowe, nieco zwieszające się, grubo ząbkowane i szybko wiedniejące; stąd łodyga od dołu prawie zawsze jest bezlistną. W kątach liści stoją kwiaty wargowe, o kielichu rurkowatym, ku górze rozszerzonym, o pięciu ostrych ząbkach, z tych dwa dolne nieco zakrzywione ku dołowi; korona wargowa, o wardze górnej wypukłej, różowo-czerwouej; warga dolna o trzech ząbkach, z których środkowy największy, jest blado-czerwona o ciemniejszych plamkach. Rurka korony biaława. Pręcików cztery. Owocem niełupka trójścienna. Rośnie na miejscach nieuprawnych, koło wsi. murów i t. d. i znana jest prawie w całej śród. Europie, ale nie zbyt pospolita. Używano dawniej naparu z tej rośliny w chorobach sercowych, dzisiaj jednak zupełnie tego zaniechano. Kwitnie od lipca do września.

Leońskie wyroby, ob. Lyońskie wy-

Leontopolis, Aeôviwv tcoXiç, miasta: 1) w Dolnym Egipcie, zowiące się tak od czczonych tu lwów, stolica obwodu Leontopolites; tutaj wystawił Ramzes III świątynię zewnątrz mozaikami bogatemi i szklistemi cegłami wykładaną;

Istniało też podanie, że żydowski arcykapłan Onias dla współwyznawców swych, z Jerozolimy wypędzonych, wystawił świątynię na wzór Salomonowej. Dzisiaj ruiny na wielkim pagórze, zwanym Tell el-Jehudije (=pagórek żydowski) ob. mapę starożyt. Egiptu w T. XVIII;

S. Drz.

—2) w Fenicyi, pomiędzy Berytosem a Sydonem, nad rz. Leon położone; Plinius zowie je Lecntos oppidum.

Leontowicz Teodor, historyk prawa rosyjskiego, profesor i rektor uniwersytetu w 0-desie, od r. 1891 w Warszawie (* 1833). Położył znaczne zasługi w dziedzinie zbierania i o-pracowania prawa zwyczajowego ludów kau-kazkich (pod wpływem i z inicyatywy Maksyma Kowalewskiego; „Adaty górali kaukaskich Odesa 1883); syberyjskich: Prawo Kałmyków Odesa 1880); południowo-słowiań-skich (Starożytne prawo Chorwackie, 1868;

Organizacya państwowa Dubrownika (1867).

J. Rei.

roby.

Leopard, ob Lampart.

Leopardi Jako b, hr., znakomity poeta włoski, syn hr. Monalda i Adelaidy inargr. Antici (* w Recanati pod Ankoną 29 czerw. 1798 —

Pracował też wiele nad prawem i statutem litewskim (Russka Prawda i statut litewski 1894; Włościanie podług litewsko-ros. prawa z XV i XVI w., 1853); Kwestye sporne w kwestyi prawa litewsko-rossyjsk. 1893).

Z dziejów prawa litewskiego 1894); nad pierwotnemi dziejami prawa rossyjskiego (Dzieje prawa rosyjskiego, część I 1869;

Ml, Gr.

f 13 czerw. 1837 w Portici). Dla księgarza Stelli, który w r. 1826 przygotowywał wydanie jego pism, L. skreślił następującą autografię: „L... przebywał w rodzinnem mieście do 24-go roku życia. Nauczycieli miał tylko do nauk początkowych i tych udzielali mu pedagogowie, ku temu celowi trzymani w domu rodzicielskim. Korzystał z bogatej biblioteki ojca, mi-łośuika wiedzy. W niej spędził większą część życia, dopóki pozwalało mu zdrowie zniszczone studyaini; studya, niezależnie od nauczycieli, rozpoczął dzieckiem dziesięcioletniem i prowadził je nieustannie, w nich widząc jedyne swoje zajęcie. Bez pomocy nauczyciela przyswoiwszy sobie znajomość języka greckiego, oddał się poważnym badaniom filologicznym i wytrwał w nich przez lat 7, aż, zapadłszy na oczy, zmuszony był cały rok (1819) spędzić bez książek; wtedy naturalną rzeczy koleją zwrócił się na pole rozmyślań filozoficznych i niemi oraz litereturą piękną zajmował się do tej chwili. W 24-m roku życia udał się do Rzymu, gdzie odrzucił godność prałata, ofiarowaną mu dzięki pośrednictwu radcy Nie-buhra przez kard. Consalvi. Po powrocie zamieszkał w Bolonii.“ Do kilku tych dat biograficznych dalsze życie L. nie dorzuciło nic prawie. W autobiografii zawarte są już trzy drogi, któremi będzie szedł: studya filologiczne— znał języki grecki, łaciński, hebrajski, niemiecki, angielski i hiszpański — których owocem będą nowe wyd, grecko-łacińskie Życia P1 o t i n a przez Porfiryusza, przekłady fragmentów Odyssei, Eneidy, Batrachomiomachii 4td.; poezya; wreszcie filozofia, którą niejako ujął we własny system w „Operette morali“ (Me-dyolan 1827). Prace filologiczne L-ego takiej są wartości, że z Życia Plotina korzystał później filolog Creuzer. L., jako filozof, nie znając Schopenhauera, samorodnie dochodzi w wielu punktach do takichsamych jak on rezultatów. Filozofia ta, beznadziejnie pesymistyczna, zabarwia całą jego etykę i twórczość poetycką. Twórczość ta przypada na czas, kiedy Włochy były pojęciem geograficznem. Przepiękne ody Leopardiego (Do Italii, na posąg Dantego stawiany we Florencyi, do kardynała Angelo Mai itd) są głosem tej nadziei, jaką żyli najszlachetniejsi synowie Włoch. Nadzieje zawiodły—i odtąd poezya jego polityczna nie zaznała lotu. Co myślał o przyszłości, wypowiedział w poemacie Brutus młodszy. Ody zresztą nie miały powodzenia, gdyż ukazały się w czasie, kiedy, prócz Narzeczony c h Manzoniego, literatura spotykała się z zupełną obojętnością ogółu. Wydanie swoich dzieł poetyckich L. sporządził w Medyolanie (1823) i od owej pory poświęcił się niemal zupełnie swoim „dziełkom moralnym“, w przekonania, że „Europa żąda rzeczy mocniejszych i realniejszych, niż poezya“. W dziełka moralne wniósł takiegosa-mego ducha rozpaczy i beznadziei, jaki cha-

Wiel. Encykl. Powsz. Jllustr. Ser. I, Tom XIJIT. Zesz 340b.

rakteryzuje jego poezye. Przedśmiertne już prawie jego elegie Miłość i śmierć iAspa-zya są jakoby już tylko najwyższą syntezą odczuć, jakie snują się przez całą jego twórczość. Nazwał go pięknie Musset „kochankiem śmierci“. Schorzały, za całe bogactwo miał przyjaźń Ant. Ranieri i jego siostry Pauliny. Jako prozaik, wprowadza L. w zmartwiały podówczas język włoski nowe soki, odradza, o-żywia go szerokim i swobodnym oddechem. Jako poeta—obok Giusti’ego i DalPOngoro stara się wyrwać poetykę z trądycyi Dantejskich, które stały się jej niewolą. Całkowite wydanie pism L-ego, prócz prac filologicznych: „O-pere di Giacomo L., edizione accresciuta, or-dinata e corretta secondo P ultimo intendimen-to delP Autore da Antonio Ranieri“ („Felice le Monnier“; Florencya 1865, 6 T.). Na język polski tłómaczył Leopardiego E. Porębowicz „Wybór pism wierszem i prozą“ przekład znakomity; Warsz. 1887 w „Bibl. Najcelniejszych utworów“, z doskonałą przedmową tłó-macza). Nadto pisali o L-m. W. M. „Bibl. Warszawska“ (1860); Tom. Zawadyński w „Niwie“ (1873); M. T. S. w „Niwie“ (1881; „Pesymizm i jego poeci“); C. Jellenta „Wszechpoe-mat“, Wład. Jabłonowski i ia. Z pisarzy europejskich zajmowali się L-m: G. Montanari „Biografia del conte L.“ (Rzym 1838); Sainte-Beuve „Portraits contemporains“ (T. IV); Marc-Monnier „L’Italie est-elle la terre des morts?“ (1860); A. Bouchté - Leclercq „Giacomo L. sa vie et ses oeuvres“ (Paryż 1874).

Leopardo Alekander, rzeźbi arz włoski (* w Wenecyi — t 1512 tamże). Wykonał wspaniałe mauzoleum doży Vendramin’a: znajdowało się ono niegdyś w Servi, jest obecnie w San Giovanni e Paulo,—jeden z najwspanialszych pomników ep. Odrodzenia. Pomagał w tej pracy Tullio Lombardi. Zwłaszcza ornamentacye pod względem pomysłowości i subtelności są niezrównane. Obecnie pomnikowi brak niektórych figur; dwie figury młodzieńców znajdują się w muzeum berlińskiem (nabyte w 1841). W r. 1487 L. wygnany był z Wenecyi z powodu oskarżenia o fałszerstwo; w r. 1490 senat powołał go z powrotem i powierzył mu wykończenie i odlanie konnego posągu Colleonego, którego nie zdążył ukończyć Andrea Verroectiio: inne arcydzieło rzeźbiarstwa pomnikowego. L.wykończył dumną głowę strasznego kondotiera, wymalował piękne ornamentacye siodła i uzbrojenia, odlał model cały w bronzie i wycyzelował go, wykonał cokół z marmuru do pomnika i pokrył go fryzami bronzowemi. Następnie rozpoczął pracę koło pomnika kard. Leno u św. Marka, porzucił ją jednak z powodu zatargów ze współpracownikami (pomnik skończył w 1515 Lombardi). W r. 1505 L. wymodelował i odlał w bronzie trzy podstawy do masztów na placu św. Marka. Subtelniejszy niż Riccio, i mniej chłodny i ciężki niż Lom-

ny

Red.

bardowie (ob.), L. uchodzi za największego artystę z pośród rzeźbiarzy weneckich, przed Ja-kóbem Sansovino.

Leopold, książęta i arcyksiążęta austryac-cy z domu Habsburgów. Z nich zasługują na wzmiankę: 1) L. I sławny, trzeci syn ces.

Albrechta I (* 1290—f 1326). Zemścił się surowo na mordercach ojca i był duszą stronnictwa habsburskiego w walce jego z Ludwikiem bawarskim, a w swej zaciekłości nawet gotów był oddać koronę cesarską Karolowi IV franc. W r. 1315 poniósł klęskę od Szwajcarów w przesmyku Morgarten —2) L. III. syn Albrechta II a synowiec poprzedniego, objął Austryę po bracie Rudolfie 1365 (* 1351 — f 1386). Rozszerzył posiadłości domu swego przez włączenie części Istryi, Tryestu, ale jego starania o upokorzenie Szwajcarów były bezowocne: poniósł 9 lipca 1386 pod Sempach straszliwą klęskę i sam zginął w tumulcie.—3) L. V. syn arcyksięcia Karola styryjskiego (* 1586— y 1632). W r. 1605 biskup passawski. 1607 sztrasburski; uwikłany w walki dynastyczne został pozbawiony godności biskupiej r. 1626.

Ożenił się wtedy z Klaudyą Medicis i dał początek młodszej linii habsburskiej, która wygasła r. 1665.

Leopold, cesarze rzymsko-niemieccy: 1) L. I drugi syn ces. Ferdynanda III i Maryi Anny, ks. hiszpańskiej (* 1640—fi 705). Przeznaczony pierwotnie do stanu duchownego, był wychowywany przez jezuitów, którzy spotęgowali zamiłowanie jego do nauki (zwłaszcza języków) i sztuki (muzyki), a przytem sztywność, skrytość, bigoteryę i uietolerancyę. Po śmierci brata, Ferdynanda IV (1654), został następcą tronu w austrya-ckich krajach dziedzicznych, a zarazem królem Czech i Węgier. Po śmierci ojca w r. 1657 a wyrzeczeniu się korony przez stryja wstąpił na tron cesarski w r. 1658, pomimo intryg Ludwika XIV, które wypełniły pięć kwartałów bezkrólewia. Rządy spoczywały wyłącznie na ministrach i wodzach, osobista zaś interweucya cesarza sprowadzała jedynie powikłania, a panowanie L-a to nieprzerwany łańcuch wojen.

WT r. 1657 — 60 L. jako sprzymierzeniec Polski brał udział w wojnie szwedzkiej przeciw Karolowi X, zakończonej pokojem oliwskim.—

Wmieszanie się w wewnętrzne sprawy siedmiogrodzkie wciągnęło Austryę w wojnę z Turkami (1662—64), którzy, wtargnąwszy, dotarli aż do Moraw i Śląska: dopiero Möntecuccoli pobił ich w bitwie pod St.-Gotthard (1664); zwycięstwa jednak nie wyzyskano i L. zawarł ro-zejm w Vasvar. — Wojna z Portą odnowiła się, gdy Turków wezwały na pomoc Węgry, względem których L. stosował jaknajgwałtowniejsze środki. Stronnictwo protestancko-narodowe węgierskie utworzyło szeroko rozgałęziony spisek w o-bronie autonomii, później w celu oderwania Węgier od Austryi. W r. 1671 zostali ścięci w Wiedniu przewódzy spisku, a Węgry 1672 — 79 podlegały absolutu} m rządom gubernatora, aż wreszcie, pod dowództwem Em. Tököly wr r. 1682 wybuchło powitanie i na pomoc wezwnno Turków. Turcy dotarli aż pod Wiedeń, uratowany w r. 1683 tylko dzięki pomocy Sobieskiego. Poczem Austrya przeszła dc wojuy zaczepnej, aż wreszcie w r. 1699 zawrarła pokój w Karłowńcach (zyskała Sławonię, Siedmiogród, turecką część Węgier i utrwaliła swój wpływ" na wschodzie). Węgrzy, dziesiątkowani przez L-a już w r. 1687 na sejmie w Presburgu uznali prawą dziedziczne L-a do korony węg., wzamian za to zaś otrzymali protestanci uznanie swych prawr. Nawet Słowianie południowi zyskali wmluość dla wyznania greckiego oraz samorząd administracyjny.—Nie tak pomyślnie powiodło się w w-ojnie z Francyą; rozłam wśród książąt niemieckich, przestarzały system militarny i bezład finansowy uczyniły z L-a nieszczęśliwego współzawodnika Ludwika XIV. Pierwsza wojna, 1672 — 79, o Holaudyę i Lotaryngię, sprowadziła straty terytoryalne. Druga, 1688—97 (Austrya, cesarstwm, Anglia, Hollaudya, później Hiszpania i Sabaudya przeciw" Francyi), zakończona była bez strat w Ryszwiku, trzeciej w 1701 — 1705, o sukcesyę tronu hiszpańskiego, który L. I chciał pozyskać dla drugiego swego syna, Karola, Austryi, sprzymierzonej z cesarstwem, Prusami, Anglią i Hollandyą, z początku nie wiodło się, zwłaszcza, że Węgrzy powstali; dopiero w' r. 1704 Marlborough i ks. Eugeniusz odnieśli nad armią francuską zwycięstwo pod Hochstädt, co było ostatnim wielkim tryumfem L-a.—W stosunkach wewnętrznych L. utrzymał samowolę administracyi; finanse były wr najwyższym bezładzie; popierał L. wprawdzie naukę i sztukę, powstały uniwersytety w Innsbruck^ Ołomuńcu, Halli i Wrocławiu, ale przytem zakładał wiele klasztorów, oddał jezuitom szkoły wyższe i średnie, cenzurę i literaturę, a nawet udzielił im silnego wpływu na spraw’y polityczne i wojskowe. L. zaprowadził w Regensburgu nieustający sejm niemiecki, zgromadzenie ciężkie, bez znaczenia politycznego.—Dla swrego domu zyskał przez małżeństwo prawa dziedziczne do Tyrolu, wykupił zastawione przez Ferdynanda III Polsce księstwa Opolskie i Raciborskie.—Ożeniony trzykrotnie, zostawił kilka córek i trzech synów"; dwóch go przeżyło: Józef I, jego następca, i Karol VI.—Literatura: Wagner „Historia L-i Magni“ (Wiedeń 1719); Baumstark „Kaiser L. I“ (Freiburg in Br. 1873); Scheichl „L. I u die öster. Politik während des Devolutionskrieges 1667 —68“ (Lipsk 1888); Erdmannsdörfer „Deutsche Gesell, v. 1648 — 1749“ (Berl. 1892); Krone „Grundriss öster. Gesch.“; Pribram ,,D. Heirath Kais. L. I mit Margaretha Ther. v. Spanien“ (Wiedeń 1891).—2 )L. II, trzeci syn Franciszka I Lotaryńskiego i Maryi Teresy (* 1747—f 1 marca 1792), w r. 1790—2 cesarz niemiecki, 1765—90 w. ks. toskański. — Wykształceuie otrzymał b. staran

ne w duchu czasu ze szczególnem uwzględ- zawarł z Fryderykiem Wilhelmem II Pruskim nieuiem prawa, matematyki i przyrodoznaw- traktat w Pilnitz, do 'współdziałania w celu stwa. — Po śmierci starszego brata, Karola, obrony własnych ziem, oraz starego ustroju; mianowany dziedzicem w ks. toskańskiego, objął ale przed wydaniem wojny Francyi umarł w niera rządy po śmierci ojca. Z początku kie- niespodzianie. — W stosunkach zewnętrznych rowany przez zaufanych mężów cesarzowej, naogół cechowało L-a II umiarkowanie i brak wkrótce rozpoczął okres rządów samodzielnych, ; wojowniczości; dzięki takiemu stanowisku uda-działalności rozumnej. Największy wśród ksią- ło mu się wzmocnić wpływy Austryi w Euro-żąt-reformatów włoskich, znosił pozostałości średniowieczne, zwalczał potęgę kleru (na milion ludności było 27 000 duchownych, posiadających większą część ziemi), zmierza! nawet w Toskanii do kościoła narodowego, wszedł w zatarg z papieżem, ale się cofnął z pół drogi; udało mu się ograniczyć sądownictwo duchowne, znieść inkwizycyę, powstrzymać rozwój zakonów. We wszystkich dziedzinach życia publicznego wprowadzał reformy: ustanowił świetną administracyę finansów, zreformował ustrój skie swego poprzednika, wiele z nich cofał.— gminny (pozbawiając go samodzielności polit.,    Ożeniony z Maryą Ludwiką, ks. hiszpańską,

pie. — W stosuukach wewnętrznych utrwalił samorząd prowincyi, uśmierzył niezadowolenie krajów koronnych, zaspakajając ich żądania narodowe, stanowe i wyznaniowe; w r. 1791 ogłosił edykty tolerancyjne na Węgrzech i w Czechach; zwołał sejm czeski; koronował się Preszburgu i w Pradze. Zmniejszył absolutyzm administracyi, ulepszył system sądowniczy, łagodził ograniczenia handlowe, potępiając jednak zbyt ryzykowne eksperymenty reformator-

ale pozostawiając ekonomiczną). Podniósł rolni-    miał 16 dzieci.—Literatura: F. Hirsch

„L. II als Grossherzog v. Toscano“ (Sybels Histor. Zeitschr.); Hillebrand „Ein fürstl. Reformator“ („Zeiten, Völker u Menschen IV, 1878); Schells „Gesch. Oester, unter d. Regier. Kais. L. II“ (Wiedeń 1837); W. Sybel. „Kais. L. II“ („Kleine histor. Schriften“ T. II, Monachium 1869); Beer i „Joseph II, L. u. Kaunitz“ Ihr Briefwechsel“ (Wien 1873); Beer „L. II, Franz II u, Katharina; Ihre Korresp.“ (Lipsk 1874); A. Wolff u. v. Zwiedineck-Südenhorst „Oester, unt. Maria Ther., Jos. II u. L. II“ (Berl. 1884); A. Wolff „L. II u. Maria Christ. Ihr Briefwechsel“ (•Wied. 1867). Nad polityką L-a w stosunku do Polski i Francyi ożywiony spór między: Hermann „Die öster-preussische Allianz 7 Febr. 1792“ (Gotha 1861); Hermann „Zur Geschichte der Wiener Konvention 25 Juli 1791“ („Forschungen“ T. V) a H. Sybel „Ueber die Regierung Kais. L. II“ (Monach. 1860), oraz „Oester, u. Deutschland im Revolutions-Kriege“ (Düsseid. 1860).—Por. Galicy a.

Leopold, margrabiowie austryaccy: 1) L. I z domu Babenbergów (976 — 994; f 10 lipca 994). Początkowo był hrabią okręgu Dunajskiego, w r. 976 został margrabią austryackim; wyniesienie L-a na tę godność ubarwione jest kilku podaniami, z których wnioskować należy, że granice ziem powierzonych rozszerzył stopniowo w walce uporczywej z Węgrami. W ziemiach zdobytych założył klasztor w Melk. Zmarł od skrytobójczej strzały, przeznaczonej dla jego siostrzeńca, podczas turnieju w Würzburgu. Pozostawił synów: Henryka, Adalberta, Ernesta i Pappona. 2) L. II (1075 — 1096), syn margr. Ernesta (f 1096). Sprzymierzeniec Henryka IV; po poróżnieniu się z nim przeszedł do obozu jego przeciwników: anti-króla Rudolfa i Władysława węgierskiego; zwyciężony przez Henryka IV, wyrzekł się tego przymierza; wkrótce, za namową b-pa pasawnkiego Altmana, przerzucił się do obozu papieskiego (1081), wprowadził wygnanego

ctwo i handel, zniósł serwituty, ograniczył posiadłości „martwej ręki“, popierał tworzenie się drobnej własności, ogłosił wolność handlu zbożem, zniósł granice celne wewnętrzne, przymus cechowy; ulepszał drogi, próbował osuszać mareinmy. Zrównał obywateli pod względem podatkowym. Zmienił ustrój sądownictwa: złagodził prawo karne i zniósł karę śmierci i tortury. Zreformował policyę na sposób florentyński: rozgałęził ją i wzmocnił jej działaluość.

O wojsko nie dbał; próbował, ale bez powodzenia, zastąpić armię stałą milicyą obywatelską; zniósł jednak siłę zbrojną morską. Zakładał szpitale, domy poprawcze, gromadził zbiory naukowe, wznosił muzea, zreformował uniwersytety w Pizie i Sienie. Działalności podobnej sprzyjał pokój, trwający przez jego panowanie. Ożywiony ideami liberalnemi o zabarwieniu kon-stytucyjnem pozostał absolutnym władcą, zmierzał jednak do ogłoszenia konstytucyi. Jednak pozostał w Toskanii niepopularnym, lud nie rozumiał znaczenia reform, a nadto brakło mu przywiązania do dynastyi, którą L. dopiero rozpoczynał.—Po śmierci brata, Józefa II, został ces. niemieckim. Zastawszy państwo austryackie w zupełnym rozstroju wewnętrznym, a zagrożone od wrogów zzewnątrz, L. II w ciągu dwu lat panowania przywiódł do posłuszeństwa Belgię, pozostawiając jej jednak dawne przywileje i instytucye; uśmierzył rozruchy na Węgrzech; unormował naprężony stosunek z Prusami: wojnę z Turcyą zakończył pokojem w Szysto-wie 1791 r.; wstrzymywał ambitne projekty Katarzyny na Wschodzie, popierał konstytucyę 3-go maja 1791 w Polsce, gdyż chciał, aby kraj ten był zdolny do oporu przeciw Rossyi.—

Wobec rewolucyi francuskiej, jakkolwiek brat Maryi Antoniny, zachował się umiarkowanie; dopiero po ucieczce Ludwika XVI wydał 6 lipca 1791 w Padwie pismo okolne do monarchów przeciw Francyi, zaś 27 sierp. t. r.

b-pa Altmana do Passawy, połączył się z anti-kró-lem Hermanem Luksemburskim i został wój-tem-opiekunein klasztoru św. Mikołaja w Pas-sawie (30 września J 081 ). Henryk IV w odpowiedzi na to pozbawia L-a margrabstwa i oddaje je Władysławowi czeskiemu; gdy mimo wygranej pod Mailbergiem nie mógł utrzymać się w Austryi, Henryk IV sam wyruszył przeciw L-wi, który poddał się bez bitwy i dzięki temu zatrzymał margrabiostwo.

r. 1808 towarzyszył Aleksandrowi I na kongres erfurcki i w czasie podróży brata Ernesta do Rossyi sprawował rządy w państwie koburskiem. W r. 1811 podjął podróż dyplomatyczną do Paryża; prowadził w Monachium układy w sprawie umowy pogranicznej z Ba-waryą. Po wyprawie roku 1812-go w r. 1813 udał się do Kalisza, gdzie przebywał A-leksander I, i wstąpił do armii rossyjskiej; brał czynny udział w wojnie na terytoryum saskiem i francuskiem, towarzyszył Aleksandrowi I w podróży do Anglii i na kongres wiedeński, gdzie wyjednał zwiększenie posiadłości dla swego domu. Po powrocie Napoleona znalazł się w armii nadreńskiej, W r. 1816 był w Berlinie, a wkrótce potem, powołany przez księcia Walii, udał się do Anglii, gdzie naturalizowany, otrzymał tytuł ks. Kendal, feldmarszałka brytań-skiego, 50 000 f. st. pensyi roczuej, poczem ożenił się z Karoliną Augustą, ewentualną następczynią tronu angielskiego. W rok później umarła żona, a śmierć ta rozwiała nadzieje koburczyka. Odtąd podróżował wiele, mieszkając przeważnie w Anglii. Gdy w r. 1830 ofiarowano mu koronę grecką, L. odmówił, ponieważ stawiane warunki czyniły z króla tylko pełnomocnika mocarstw. W r. 1831 kongres narodowy Belgów powołał L-a na tron belgijski. L. koronę belgijską przyjął i zaprzysiągł w Brukselli konstytucyę, a zasad konstytucyjnych strzegł ściśle, tworząc początkowo gabinety mieszane, zaś od r. 1847 powołując ministerya z pośród większości izbowych, to katolickie, to liberalne.

Prócz syna pozostawił L. 6 czy 7 córek. Ożeniony był z Idą. znaną z wypraw krzyżowych.

Syn jego—3) L. III (IV) święty (1096 — 1136 f 15 list. 1136) pozostawał w przyjaznych stosunkach z ces. Henrykiem IV i z Brzetysławem czeskim. Gdy przyszło do walki między Henrykiem IV a synem tegoż Henrykiem V, stał początkowo po stronie ojca, przerzucił się jednak w Ratysbonie na stronę syna i ożenit się z siostrą jego Agnieszką. Brał udział w kilku wyprawach Henryka V, oraz walczył z Węgrami; wogóle trzymał się polityki pokojowej, dbając o rozwój wewnętrzny kraju. Zbudował zamek na Kahlenbergu, a u stóp jego klasztor Neuburg. Założył klasztor Cystersów w Sattelbach oraz Benedyktynów w Maria Zell (mniejszy). Gdy po śmierci Henryka V postawiono kandydaturę jego do tronu niemieckiego odmówił, w obawie, aby niezgody synów jego nie ściągnęły klęsk na kraj. Pozostawił 6 synów (Adalberta, Henryka, Leopolda IV, Ernesta, Ottona i Konrada) oraz 5 córek. Kanonizowano go w r. 1484. —Meiller „Regesten der Babenberger“; W. n. Giesebrecht „Gesch. d. 1 Poza zatargiem z Holandyą o przyznanie nie-deuts. Kaiserzeit“ (III u. IV); A. Zeissberg w j zależności Belgii w stosunkach zewnętrznych „Allg. deuts. Biographie“ (T. 18).—4) L. IV, j trzymał się neutralnie, dzięki czemu brał (1136 — 1141; f 18 paźdz. 1441); W r. drobny udział w sprawach europejskich. 0-1139 otrzymał od Konrada III księstwo strożny i mądry, L. wpływał na bieg spraw bawarskie, o które walczył z dawnymi książę- wewnętrznych uspakajaniem, dbałością o wzrost tami i ich sprzymierzeńcami do końca życia; kultury w kraju; acz protestant, ceniony był ważniejszą chwilą w tej walce stanowi prze- przez naród katolicki, jakkolwiek feodał, poddał grana pod Vallei. — 5) L- V syn Henryka, się woli ludu, listę cywilną w przeważnej czę-* 1157—f 1194). Brał udział w wyprawach ści obracał na cele ogólne, dobroczynne, na krzyżowych 1182 i 1190 — 1192. Poróżniw- podniesienie nauki i sztuki; w życiu, codzien-szy się z Ryszardem Lwie-serie, uwięził go, nem cechowała go prostota. W r. 1848 z god-gdy powracał do Anglii i 1194 oddał ces. nością i zręcznie się zachował. Ożeniony Henrykowi VI. Po Ottokarze VI objął Styryę. w r. 1832 z ks. Ludwiką, córką Ludwika Fi-Umarł na turnieju w Gradcu, spadłszy z konia, lipa, z tego małżeństwa m. in. miał L-a II. —6) L. VI. Sławny, syn poprzednie- O L-e: Juste „Les fondateurs de la monarchie go (1197—1230) (* 1176 — f 1230), sprzymie- belge: L. I“ (Bruks. 1868); Ev. Stockmar rzeniec Filipa szwabskiego i Fryderyka II. „Denkwürdigkeiten aus den Papieren des Fr. Brał udział w r. 1212 w wyprawie przeciw L. T.“ v. Stohmer“ (Brunświk 1872); Thoinis-Maurom i w krzyżowej 1217 —1219. Budował sen „La Belgique sous le règne de L. I“ (Lo-miasta i twierdze, troszczył się o prawodawstwo, van. 1861).—2) L. II, syn i następca poprzed-odznaczył się jako wódz i rycerz. st. Ehr. niego (* 1835 w Brukselli). W r. 1890 nadawa-Leopold, królowie belgijscy: 1) L. najmłod- no mu tytuł ks. Brabantu, który ustalił się ja-szy syn Franciszka sasko-koburskiego (*    16    ko swoisty tytuł następcy tronu. Otrzymał bar-

grud. 1790 w Koburgu — f 10 grud. 1865 w dzo staranne wykształcenie, odbył liczne po-Brukselli). Otrzymał wychowanie poważne; dróże, w Których zwiedził całą Europę, Wschód, oddawał się studyom wojskowym i prawno- Egipt, Indye i Chiny. W r. 1853 wybrany na państwowym. W r. 1805 wstąpił do służby członka senatu, zaznaczył się kilku zręcznemi wojskowej rossyjskiej; po pokoju tylżyckim w mowami w sprawach przemysłu i handlu; do

a które w ostatniem dziesięc-io-

„popie-

z a-

N. G.

E. Gr.

R. 1698 objął rządy ostatecznie. Zawsze odznaczał się samowolą. Wyróżnił się podczas wojny o dziedzictwo tronu hiszpańskiego. Dzięki dzielnej obronie w bitwie pod Hochstädt i mistrzowskiemu odwrotowi wyratował pobitą armię austryacką od pogromu. D. 13 sierpnia zdecydował o zwycięstwie w drugiej bitwie po Hochstädt i zdobył twierdzę Landau. — R. 1705 uczestniczył w wyprawie Eugeniusza do Włoch; i dowodził lewym skrzydłem pod Cassano (gdzie po raz pierwszy grano znany marsz Dessauski) i pod Turynem (1706), a r. 1707 w wyprawie na Pro-wancyę. R. 1710 wskutek protekcyi Eugeniusza otrzymał dowództwo nad armią pruską, znajdującą się na żołdzie angielskim i holenderskim, zdobył Douai i Aire. R. 1712 został marszałkiem polnym.—W czasie wojny szwedzkiej r. 1715 dowodził armią prusko-saską; zdobył wyspę Rugię i Stralsund, zapewniając Prusom pokój pomyślny. — Cieszył się przyjaźnią Fryderyka Wilhelma I. Fryderyk II w czasie wyprawy na Śląsk powierzył mu obronę krajów pruskich od Hannowerczyków, a r. 1742 dowództwo na Górnym Śląsku, wojnie śląskiej r. 1745 L. otrzymał rządy nad Marchią, a 15 grudnia t. r. święcił krwawe zwycięstwo pod Kesselsdorf. Po śmierci żony, córki aptekarza z Dessau, r. 1745, L. wycofał się z życia wojskowo-publicznego, i powró-Leopold I, w ks. Toskanii, ob. Leopold II, cił do kraju. — W Berlinie i Dessau ma pomnik z bronzu. — Por. Hosäus „Zur Biographie

polityki się nie mieszał. Powołany po śmierci ojca na tron belgijski, stanął odrazu na stanowisku ojca: szanował budowę konstytucyjną państwa, dobierając gabiuety z większości izbowych, aż do czasów gdy konstytucya, liberalna z przed 60 laty przestała wystarczać, a wprowadzenie głosowania powszechnego plural-nego sprawiło, że równowaga stronnictw w Belgii została zburzoną, liberalizm upadł, utrzymały się zaś stronnictwa skrajne katolików i so-cyalistów; wtedy też i dotychczasowa równowaga rządu zachwiała się, ustępując popieraniu przeciwników socyalizmu (w r. 1893 starcia krwawe strejkujących z armią). To stanowisko wpłynęło na upadek popularności L-a 11, oraz na wzrost dążeń republikańskich i soeyalistycz-nych. L. II, podobnie jak ojciec, starał się na zewnątrz o zachowanie pokoju, przestrzegał neutralności w wojnie francusko-pruskiej, a pokój starał się wyzyskać dla rozmnożenia handlu, z czem w związku stoją jego ekspery-menta, geograficzne i kolonialne. L. 11, jako następca tronu zajmował się studyami geogra-ficznemi. W r. 1876 zwołał do Brukselli kon-

gres geograficzny, w celu omówienia odkryć afrykańskich, otwarcia dróg, sfacyi, zniesienia niewolnictwa; rzucił inicyatywę do założenia T-stwa Międzynarodowego Afrykańskiego, z którego w r. 1878 powstał Komitet do zbadania obszaru Kongo. Komitet ów w Afryce wystąpił jako potęga prawie zwierzchnicza. Wtedy L. zorganizował wolne państwo Kongo—jakby dlau-wieńczenia swych zabiegów w Afryce. Kongres międzynarodowy w Berlinie 1885 przyznał L-owi II zwierzchnictwo nad Kongo, a do przyjęcia tegoż upełnomocnił go w tymże roku sejm belgijski pod warunkiem, że będzie to unia tylko osobista; w r. 1890 L. II zapisał Kongo narodowi belgijskiemu. Urządzenie Kongo pociągnęło za sobą olbrzymie wydatki, które w poważnej części L. pokrywał z własnej szkatuły,

leciu zaczęły mu się już wracać. Belgia, po-cząstkowo zmuszona do czynienia ofiar mate-ryalnych na rzecz Kongo, silnie protestowała; ale niezadowolenie ustąpiło wobec korzyści, jakie płynęły stamtąd dla kraju nie bez pogwałcenia praw człowieczych w gnębionej ludności murzyńskiej (protestują jedynie żywioły postępowe). L. interesował się nauką i sztuką. W r. 1874 ustanowił z własnej szkatuły nagrodę roczną 25 000 fr. w celu rania pracy umysłowiej.“ Ożeniony z arcyks. Maryą Henryką, córką palatyną węgierskiego, ma jedynego syna, ks. Brabantu (f 1869) i parę córek, z których głośna Stefania była żoną arcyks. Rudolfa, następcy tronu Austrya-ckiego. Gorszące są stosunki tego króla wanturnicą Clé o de Mérode; wpływ ich odczuło życie rodzinne.

ces. rz.-niemiecki.

Leopold 11 Jan Józef Franciszek, w. ks. Toskanii (* 1797 we Florencyi—f 1870) syn w. ks. Ferdynanda III i Maryi Luizy sycylijskiej; dzieciństwo spędził z ojcem na wygnaniu w Austryi w Wiirzburgu; r. 1814 powrócił do Toskanii. R. 1817 ożenił się z ks. Anną Saską; r. 1824 objął tron, odznaczył się zamiłowaniem do sztuki i wiedzy; podniósł ma-teryalny stan kraju dzięki licznie przedsiębranym budowlom, drogom i t. p. Przyczynił się do zreorganizowania uniwersytetu i sądownictwa. R. 1839 zagaił w Pizie pierwszy kongres uczonych włoskiah. Jako następca tronu przygotował wydanie „Opere di Lorenzo dei Medici“ (Florencya 1825 4 t.). Rewolucya r. 1848 nie ominęła Toskanii: pomimo oktrojowa-nej 17 lut. 1848 konstytucyi, w lutym r. 1849 musiał L. uciekać; w kwietniu t. r. jednak powrócił, a 6 maja 1852, r. zniósł konstytucyę. R. 1859 wybuchło powstanie ludu; chciano zmusić rząd do uczestniczenia w walce przeciw Austryi. Wyparty przez ruch narodowy, L. (1859) zrzekł się tronu na rzecz syna Ferdynanda IV.

Leopold, książęta Anhalt-Dessau: 1) L. I znany pod imieniem „starego Dessauczyka“ (* 1676 — f 1747), syn Jana Jerzego II i ks. Henryki Orańskiej. Od lat najmłodszych odznaczał się zamiłowaniem do ćwiczeń gimna-stycz, i wojsk. R. 1693 niepełnoletni objął tron.

R. 1695 wziął udział w wojnie z Ludwikiem

XIV.

W drugiej

K. Or.

st. Db,

1814-16 i 1831—33.

Leopolda ordery: austryacki i belgijski ob. art. Ordery, t. V s. II, W. Encykl., str. 499 i 500 oraz tablicę III do art. Ordery w różnych państwach, fig. 5 i 20).

Leopoldina (Santa L.), nazwa kilku kolonii w Brazylii; ważniejsze: 1) w stanie Bahia (ob.) pod 18° sz. płdn., nad Rio Peruhipe, połączona koleją z port. Caravellas i S-ta Clara, zamieszkana przez Niemców, Szwajcarów. Francuzów, Brazylijczyków i Murzynów; 5 000 1

w. w. w.

C, str. 333).

Leopoldville, stacya w państwie Kongo (ob.), założona przez Stanleya w 1882 r., na lewym brzegu Kongo i jez. Stanley-Pool, pod 4° 20' sz. płdn., siedziba komisarza okręgowego i załogi wojskowej, a do ukończenia drogi żel. z Matadi do Naolo główna stacya dla karawan z Matadi i punkt wyjścia dla żeglugi parowcowej na góruera Kongo i jego dopływach. Na wzgórzu powyżej Arthington stacya misyjna baptystów; w blizkości jej ważny punkt handlowy i stolica Bateków Ntamo, a na wybrzeżu franc. Stanley-Poolu—Brazzaville.

des Fürsten L. von Anhalt Dessau“ (Dessau

1876); „Selbstbiographie des Fürsten L.“ wyd. Siebigk’a (Dessau 1876); Witzleben „Des Fürsten L. 1 Jugend und Lehrjahre“ (Berlin 1889).

2) L. II Maksymilian, syn L-a I (* 1700 — f 1751). Jako 9-letni malec towarzyszył ojcu w wyprawach wojennych. W wyprawie nadreńskiej wziął do niewoli Lacroix’a. W pierwszej wojnie śląskiej zdobył Głogów i Wrocław; był mianowany marszałkiem polnym. 3) L. III Fryderyk Franciszek, syn L-a II (* 1740—f 1817). Po regencyi stryja, Dietricha, objął rządy r. 1758. Dbały o podniesienie i upiększenie rodzinnego kraju, przyczynił się do założenia w Dessau instytucyi filantropijnej, semiuaryum nauczycielskiego, księgarni naukowej. Popierał naukę, i sztukę, wznosił budowle, założył park w Wörlitz, teatr. Cieszył się poważaniem Napoleona I; w r. 1807 przystąpił do Związku Reńskiego. 4) L. IV Fryderyk (* 1794—f 1871), wnuk L-a III. Po bitwie pod Lipskiem podążył wraz z koa-licyą do Paryża. Po śmierci dziada r. 1817 objął rządy. D. 29 paźdz. 1848 r. zmuszony do ogłoszenia konstytucyi, 4 list. zniósł ją, częściowo przywrócił dopiero w 1859 r. — Po wygaśnieniu linii Anhalt-Köthen (1847) objął w Köthen rządy. R. 1853 Dessau i Köthen zostały złączone; a w r. 1869 L-owi przypadło i dziedzictwo Beruburg; połączył tym sposobem całe księstwo Anhalt.

Leopold Stefan ks. Hohenzollern!*

1835). Służył w armii pruskiej; r. 1861 ożeniony z infantką portugalską Antonią, był w 1870 kandydatem do tronu hiszpańskiego, zrzekł się go wprawdzie wskutek protestu Fraucyi, co jednak nie zapobiegło wybuchowi wojny francu-sko-pruskiej. Syn jego młodszy, Ferdynand, w r. 1889 został następcą tronu rumuńskiego.

Leopold Karol Gustaw, poeta szwedzki (*    1756 w Sztokholmie — f tamże 1829).

W 1788 jako sekretarz króla towarzyszył mu do Finlandyi (1790). Po śmierci Gustawa III wydawał „Extra Posten“ (1792 — 95). Był zwolennikiem francuskiego neoklasycyzmu i nadawał ton współczesnej literaturze Szwecyi. Prócz eposu próbował sił we wszystkich rodzajach poezyi. Napisał m. in.: „Oden eller Asarnes utwandring“ (1780); „Virginia“ (1802). Jego „Samlade skrifter“ wyszły w Sztokholmie

St. Db.

m-ców. Uprawa kawy, bawełny, ryżu, trzciny cukrowej, tytoniu i owoców płdn., oraz handel deskami;--2) w stanie Espirito Santo (ob.), 52 kim, na płn.-zach. od Victorii, założona w 1857 r. przez Szwajcarów i Niemców; 6 000 m-ców, plantacye roślin południowych; miasto stołeczne Porto Cachoeira,

Leopoldino, dawna moneta srebrna toskańska, bita do r. 1798, zawierała czystego srebra 25.0 grm.

Leopoldo wicz Mikołaj (* 1571 —f w Sandomierzu 13 wrześ. 1639) lekarz, doktor med.; następnie, wstąpiwszy do stanu duchownego, proboszcz, oficyał i kanonik sandomierski—Por.

S. Kośmińskiego „Słowu. lek. polskich“ (str. 273) i Fr. Giedroyć „Źródła biogra-ficzno-bibliogr.“ („Pam. T-stwa lek. Warsz.“T.

Dr J. i>,

Leopoldyt, minerał, toż co sylwin (ob.).

Leopolici Janowie, uczeni polscy XVI w., którzy bez żadnego z sobą powinowactwa, tylko, ówczesnym obyczajem, od miejsca rodzinnego, Lwowa, nazwiska tego używali. Okoliczność ta niemały zamęt w bibliografii naszej sprawiła, gdyż brano jednego za drugiego. Dopiero J. Muczkowski w rozprawie o Leopolitach („Dwutyg. lit. krak.“ t. II, str. 356), wyliczywszy, iż od r. 1495 do końca XVI w. 35 Lwowian na akademię krakowską uczęszczających nosiło nazwisko Janów L-ów, jedenastu z pomiędzy nich wydzielił. Szczegóły bibliograficzne Estreicher XXI. 1) J an, profesor akademii krakowskiej i znakomity kaznodzieja (* 1482 we Lwowie—f 1556 w Krakowie) odbył nauki początkowe we Lwowie, wyższe zaś kończył w Akad. krakowskiej, gdzie w r. 150(L otrzymawszy stopień d-ra nauk wyzwolonych i filozofii, został profesorem w wydziale filozoficznym; wykładał przez dwadzieścia kilka lat w kolegiach; większem i mniejszem. W r. 1527 kanonik kolegiaty ś. Floryana i doktor teologii, wkrótce potem powołany był na kaznodzieję katedralnego; wymową swą wielkiej nabył wziętości. Filar uniwersytetu krakowskiego (jak go Mikołaj z Szadka nazywa). Napisał „Vivificae passionis Christi historiae explaua-tio“ (w formie kazań po jego śmierci w r. 1537 i 1538 w Krakowie u Unglera wydana); „De matrimonio neque licito neque valido in

w Krakowie. Zostawił: „Historya o Jonaszu dla rozmyślania najdroższej Męki Pana Jezusa“ (Lwów 1618); „Zwierciadło Pokutujących“, zbiór 10 kazań; „Wąż miedziany, albo rozmyślanie Najdroższej Męki Jezusowej“ (t-że 1618); „Księgi Ćwiczenia Chrześciańskiego“ (t-że 1619); „Przysmaki duchowne: gorczyca i kwas“ (8 kazań, t-że 1618)*, „Oratoryum pałacu duchownego“ (Jaworów 1619), Kazania L-y dają cenne wskazówki co do obyczajów panujących , za jego czasów.

ter catholicos et haeriticos“ (tamże 1549).—2) Jan Niez Kasprowicz, znakomity kaznodzieja, syn Kaspra (* 1528— f 1572), wyższe nauki odbył w Krakowie, w r. 1538 został mistrzem nauk wyzwolonych i filozofii, i nauczycielem w kazimierskiej szkole parafialnej, skąd w 1550 do wydz. filozof, był przeniesiony. Poświęcał się naukom teologicznym, których nabycie ułatwiała mu biegłość w językach: łacińskim, greckim, hebrajskim. Zajmował się poprawą polskiego tłómaczenia Biblii przez Leonarda (ob.) wykonanego, które niesłusznie jemu właśnie przyznawana. W 1560, otrzymawszy święcenie kapłańskie, rozpoczął zawód kazdodziejski, który jego imię tak gło-śnem uczynił. Od r. 1564 przez lat osiem był kaznodzieją w kościele archi presbiteryalnym P. Maryi, kanonikiem kolegiaty św. Floryana na Kleparzu, prebendarzem św. Jerzego na zamku krakowskim. Podług świadectwa Skargi i Wujka mąż złotej wymowy, kaznodzieja wielki; kazania jego zaginęły. —3) Jan We i s s, syn Jerzego (f 1584), od r. 1544 uczęszczał na wydział filozoficzny w Akad. krakowskiej, w którym w r. 1563 bakałarza, a w r. 1567 nauk wyzwolonych i filozofii doktora stopień otrzymał. W r. 1568 do kolegium mniejszego, a we cztery lata później do większego powołany na profesora, różne nauki „filozoficzne“ wykładał i w tychże przedmiotach dzieła wydawał. W 1575 za napisanie paszkwilów publicznie na rynku krakowskim na czci ukarany, dostał pomieszania zmysłów; w tym stanie żył jeszcze lat kilkanaście.—4) Jan Par vus (właściwie Wenig), syn Stanisława introlig. lwowsk.(f 1596 w Kaliszu);skończył Akad. krakowską w r. 1543, znany z wierszy w Herbe-sta pismach nmieszczauych, później wstąpił do jezuitów i był w kaliskiem kolegium rektorem. —5) Jan Alandus, ob. A landu s Jan.—6) Jan Ur sinus, ob. U r sin us Jan.—7) Jan Czechowicz, Czechovius, syn Jana. liczył się w Akadem, krakowskiej od r. 1589 i tamże w r. 1593 został bakałarzem, w r. 1599 stopniem doktora filozofii zaszczycony. Był nauczycielem młodych Ostrogskich w Jarosławiu, w końcu kaznodzieją i kanonikiem lwowskim. Są w drukn jego kazania w rozmaitych okolicznościach miewane. —8) Jan Jowiusz, ob. Jowiusz Jan. — 9) Jan Patrycy ob. P e t r y c y Jan. — 10) Jan W u c h a 1 i u s z, ob. Wuchalski Jan. — „Encyk. Orgelbr.“ większa.

Leopolis, łacińska nazwa Lwowa (ob.). Leopolita Marcin (ob. Lwowczyk Mar-

x. h. r.

Leopclski Wilhelm, malarz polski (f 1892 w wielkiej nędzy w Wiedniu). Pierwsze swoje prace wystawiał w Krakowie i we Lwowie. Głownem jego dziełem jest obraz ,,Zgon Acer-na‘‘. L. był dobrym portrecistą.—P o r. R. Lewandowski (,,Przeg. tygod.“ 1892).

S. Drz.

Leos, Ascbę, syn Orfeusza, heros staro-atty-cki, według którego imienia Ateńczycy jedną fylę Aeovùç œoXrj nazwali; podczas drożyzny bowiem, albo, jak jeszcze podają, podczas zarazy morowej w Atenach, skoro wyrocznia delficka zażądała poświęcenia na śmierć trzech dziewic, córek L-a (Praksytea, Teope i Eubule), zgodził się ojciec bezzwłocznie na tę ofiarę; na cześć córek wystawiono w Atenach tak zwane Leokoryon (ob.).

S. Orz.

Leosthenes, Aswa9-śvY]ę: 1) mówca attycki skutkiem intryg sykofantów z Aten wypędzony; znalazł u Filipa Macedońskiego chętne, dla swych zdolności, przyjęcie; niektórzy stawiali go jako mówcę na równi z Kallistratosem (ob.).—2) sławny wódz ateński, który szczególnie w Wojnie Lamijskiej (ob.), przeciw Antypatro-wi się odznaczył; dowodził wtedy całą sprzymierzoną armią grecką; pobił Antypatra w r; 323 przed Chr. w bitwie w pobliżu wąw. Ter-mopylskiego i obsaczyl go w Lamii; kiedy to miasto oblegał, kamieniem rażony, życie postradał.

ein).

Leotychides, Asioro/iSyję: 1) potomek Pro-klesa; po strąceniu z tronu Demaratosa w r. 491 przed Chr. królem w Spareie został. Jako spółrządzcę miał Kleomenesa I, a po jego śmierci sam przęz pewien czas rządy sprawował. Odznaczył się w wojnach perskich. Po bitwie pod Salaminą dowodził z Ateńczykiem Ksantypposem flotą grecką i ścigał Persów aż do przylądku Mykale, gdzie armia lądowa, licząca 60 000 żołnierza, natarcia Greków oczekiwała. Po wylądowaniu swego wojska obiegł L. obóz perski. Wahała się długo walka zacięta bez rozstrzygnięcia. Dopiero gdy niespodzianie rozeszła się pogłoska o zwycięstwie oręża greckiego pod Platejami, odparli Grecy przerażonych nieprzyjaciół, razem z uciekają-Leopolita, Gabryel Zawieszko (* we cymi wtargnęli do obozu i zadali barbarzyńcom Lwowie, w końcu XVI w. — f 1649). Wstą- klęskę stanowczą, a okręty ich spalili. Z bo-piwszy do klasztoru dominikańskiego we Lwo- gatemi łupami wrócił L. do Lakonii. Wkrótce wie, wsławił się w zakonie kaznodziejstwem, wysłany przeciw Aleuadom (ob.), którzy za Przez jakiś czas prowineyał zakonu, jako ka- wierną pomoc, Persom świadczoną, Tessalią Unodzieja pracował przy kościele Panny Maryi znowu zawładnęli, zada! im klęskę, dał się

Z. W

jednak przez nich przekupić i nakazał wojsku i marzają do przedmiotów wystających lub do swemu odwrót. Aby ujść kary za zdradę, samego dna. Zjawisko to, teoretycznie jeszcze nie schronił się w r. 466 do Tegei, gdzie życia wyjaśnione, często przytrafia się na Wiśle. Ko-dokonał. — 2) Syn spartańskiego króla Agisa żuch lodowy, odrywający się od dna nieraz I. Ponieważ Lizander wzbudził przeciw niemu z piaskiem i kamykami, tworzą t. zw. sowy, podejrzenie, że nie jest synem Agisa, tylko które skoro płyną w masie zwartej nazywane Alcybiadesa, obrali w r. 396 przed Chr. Spar- są przez lud lepą, śnieżycą, tłuką lub tańczycy królem jego młodszego brata, sławne- śrezią. go Agezylaosa.

Leouzun le Duc Ludwik Antoni, publicysta francuski (* 1815 — f 1889). Wysłany był do Finlandyi dla wybrania marmurów na pomnik dla Napoleona I. Najwybitniejsze prace: „Etudes sur la Russie et le Nord de l’Europe“ (Paryż 1833); „LaFinlande“ (1849); „l’Empereur Alexandre II, souvenirs personnels“ (1853); „Russie contemporaine“ (1853g „Voltaire et la police“

(1867); „l’Odyssée d’une princesse russe (M-me

Br. J.

S. Drz.

Lepadidae, ob. Kaozenice.

Gurkow“) 1879.

x-y.

Lepanto, dawne Naupaktos, Neupak-tos, now.*gr. E pakt os, stolica nomarchii greckiej Akarnanii i Etolii, uboga dziś mieścina na płn. wybrzeżu cieśniny koryuckiej, o 8 kim. na płn. wsch. od najwęższego jej miejsca, z płytkim, zamulonym portem, otoczona głębokiemi rowami dawnej twierdzy i mu-rami wenecyańskiemi; ok. 2 500 m-ców. Przy ujściu do cieśniny są 2 zrujnowane warownie, t. zw. Małe Darda n elle. Naupaktos (dosłownie „miejsce budowania okrętów“—nazwane tak przez Heraklidów (ob.), gdy ci wyruszyli na podbój Peloponezu) było w starożytności ważnem m-tem portowem w zachodn. Lokrydzie, które w 455 r. przed Chr. zdobyli Ateńczycy a w r. 454 osiedli tu Messeńczycy z Ithome. W wojnie peloponeskiej główna stacya floty ateńskiej, w r. 405 ustąpiona na-powrót Lokrom. W r. 338 zajęli m-to Etol-

Le Page Renouf, Piotr, epiptolog angielski (* 1832 —ÿ 1897). W Oksfordzie studyo-wał teologię i poświęcał się badaniom oryental-nym. W r. 1855 profesor dziejów starożytnych w katol. uniwersytecie w Dublinie. Specyal-nie zajął się badaniem nad religią Egipcyan; ,»Religion of Ancien Egypt“ (dowodzi, że reli-gia ta pierwotnie miała cechy monoteistyczne). W r. 1885 został L. powołany do British Museum i jednocześnie obrany prezesem Society Leovigild, król wizygocki (568 — 586), po- for Biblical Archaeology. czątkowo panował w Hiszpanii, a brat jego Leova w Gallii. W r. 572 połączył L. obie dzielnice. Część ludności katolicka i romańska wrogo była usposobiona względem najeźdźców—aryan, a nadto maguaci goccy nie chcieli uznawać powagi władzy królewskiej. Wreszcie państwo narażone było na ciągłe wojny, z Bizancyum, Frankami i Szwabami, mogącemi zawsze liczyć na pomoc ludności katolickiej; L. podołał jednak, w 8-letniej walce zwyciężył sąsiadów i rozszerzył granice państwa. Przeciwko magnatom gockim znalazł sprzymierzeńców śród ludu gockiego. Uporawszy się z nieprzyjaciółmi, rozpoczyna L. owocną działalność wewnątrz kraju, dążącą do podniesienia powagi władzy królewskiej: przenosi stolicę do Toledo, troszczy się o wzbogacenie skarbu, reformuje prawodawstwo, wreszcie, aby zabezpieczyć kraj przed sporami o tron, uznaje swych synów,

z galer. Zwycięstwem tem zniweczono potęgę Turków na morzu. Cervantes (ob.) w bitwie pod L. został ciężko raniony. W walce o niepodległość Grecyi 1829 r. ustąpiono L. Grekom.—Por. Jurien de la Graviere ,,La guerre de Chypre et la bataille de L.“ (Paryż 1888, 2 t.).

Lepar, wyspa, ob. Banka.

Leparski, herb polski. Na tarczy cztero-dzielnej: w polu I-ein błękitnem —lew złoty

3t- Ehr.

Hermeuigilda i Rekareta w r. 572 za współ- j czycy, broniąc go do 191 r. przeciw Rzymianom, rządców. Gdy Hermenigild przyjął katolicyzm W Średniowieczu ces. bizantyjski Manuel i poruszył w r. 580 przeciwko ojcu żywioły ustąpił N. Wenecyanom, którzy nazwali je L. romańskie, szukając sprzymierzeńców i ze- i ufortyfikowali tak, że oparło się w r. 1477 wnątrz kraju, a przedewszystkiem u Szwabów i 4-tygodniowemu obleganiu przez Turków; dopiero w Bizancyum, L. umiał zapewnić sobie posłuszeń- Bajazet II w r. 1499 zdobył je szturmem przy stwo poddanych w nieobjętej powstaniem czę- pomocy 150-tysięcznąj armii. Głośne jest L. ści Hiszpanii, zawarł sojusz z Chilperykiem fran- z nazw. od niego bitwy morskiej 7 paźdz. 1571 końskim i wyruszył przeciw synowi. Zwyciężo- r., w której Don Juan d’Austria, z flotą włosko-nego osadził w Walencyi, a gdy ten odmówił przy- hiszpańską w zatoce Patras, zadał cios Turkom; jęcia aryanizmu, został na rozkaz L-a stracony ci stracili 130 okrętów wojennych i około w Tarraco. Szwabowie za okazaną mu pomoc 30 000 rannych i zabitych; zwycięzcy oswobo-utracili swą niepodległość. Jeszcze raz zawisła dzili ok. 2 000 niewolników chrześciańskich niebezpieczeństwo, gdy wyruszyli przeciw Wi-zygotom Childibert z Metzu i Guntchram burgundzki w porozumieniu z Bizancyum, ale L. obronił kraj swój. W czasie nawiązanych rokowań o pokój zmarł w Toledo.

Lepa. Utworem wielce szczególnym jest lód denny, który powstaje na dnie strumieni górskich, a także basenów zacisznych w postaci mas gąbczastych. W mocno oziębionej wodzie tworzą się mianowicie igły lodu i przy-

I).

„Łukasiński“ T. II

M. D.

wspięty w prawo; w 11 i III, czerwonych —orzeł biały ukoronowany; w IV-em, błękitnem, ręka zbrojna, w łokciu zgięta, trzymająca lilię. Nad hełmem w koronie szlacheckiej orzeł biały ukoronowany. Pieczętuje się nim rodzina Leparskich, osiadła w Upickiem w XVII stu-

>3

iigmm

Fig. 33. Leparski (herb).

leciu. Przydomek Ettanuzza y. Ettanusa, używany przaz Leparskich, tudzież obecność wołów białych w herbie, zdaje się, wskazują, że herb omawiany musiał być nadany z indygie-natem i udostojnieniem herbowem jakiejś rodzinie włoskiej, której potomkowie przybrali z czasem nazwisko Leparskich. Kiedy się to jednak stało i w jakich okolicznościach, źródła dziejowe nie wspominają.—Ż ró dł a: Kuropat-nicki; Borkowski; Ostrowski.

Leparski Stanisław, generał-porucz. w. ros. (* 1754—f 1837), syn Romana L-go. Pochodził z północno-wschodniego węgła Rzpltej, której bronił orężem za dni Konfederacyi Barskiej, jak niesie tradycya. Później, ujęty i zmuszony do służby wojskowej, w głębi Ros-syi lub na krańcach Syberyi, jak innych wielu, umiał zachować właściwości kultury narodu swego, zaszczepiając, już ku końcowi życia, na dalekich, chińskich pograniczach, cześć dla imienia polskiego swym charakterem prawości niezłomnej, altruizmu niezwykłego, co zawsze umiał pogodzić ze spełnianiem obowiązków, które mu losy narzuciły. Pomimo licznych wojen, prowadzonych    przez Rossyę, przy końcu

XVIII i na początku XIX w., L. dość pomału posuwa się po szczeblach hierarchii wojskowej; zaledwie w r. 1810 dają mu dowództwo siewierskiego pułku    strzelców konnych i wówczas, znany ze    sprawności, jako oficer

wzorowy zostaje    instruktorem wojskowym

młodziutkiego w. ks. ros. Mikołaja, późniejszego cesarza. Korespondencya, drukiem ogłoszona, szesnastoletniego Mikołaja wskazuje, że instruktor pozyskał sobie jego sympatyę. L., przeszło ćwierć wieku dowodząc pułkiem, w epoce rygorów wojskowych tak wielkich, iż

Wiel. Encykl, Powsz. Illustr. Ser. I, Tom XLIII. Zesz. 341a.

surowość przekraczała wszelkie granice, a dyscyplina arakczejewska graniczyła z barbarzyństwem, nie ukarał jednak nigdy według niej ani jednego żołnierza, i pomimo to pułk jego był wzorowym. W r. 1826 ces. Mikołaj 1 wysłał z instrukcyami surowemi L-go do Okręgu Nerczyńskiego na komendanta katorgi, gdzie umieszczono Decembrzystów. Na tem trudnem stanowisku przebył komendant aż do zgonu (lat 11), wyróżniając się postępowaniem hu-manitarnem i pełnem rozwagi, które mu zdobyło wdzięczne wspomnienie owych rossyjskich więźniów stanu i ich rodzin, a zarazem wśród miejscowej ludności wytworzyło to przekonanie, iż określenia „uczciwe“ a „polskie“ to synonimy. W pamiętnikach rossyjskich Decembrzystów spotykamy ślady liczne sympatyi, jaką wśród rossyjskich wygnańców pozyskał; ale niema tam nigdzie wzmianki, iż L. z pochodzenia był polakiem i że naszej dawnej cy-wilizacyi zawdzięczali oni to, iż tak, a nie inaczej, postępował. Ale wśród tamecznego ludu syberyjskiego długo żyła tradycya, że L. był polakiem i cześć, którą dla jego zacnego charakteru miano, przenoszono na cały nasz naród. (Piszący te wyrazy miał możność osobiście o tem się przekonać). L., starzec bezżenny, miał na Syberyi przy sobie krewnego tegosamego nazwiska, w randze majora, którego widocznie natchnął takiemisamemi uczuciami humanitarne-mi, jakie jego życiu własnemu przyświecały. Synowiec, później generał i komendant twierdzy szliisselburskiej, swemi szlachetneini zabiegami głównie przyczynił się w r. 1862 do wydybycia Łukasińskiego (ob.) z podziemi, w których dziesiątki lat cierpiał nasz rodak srogie katusze. Odtąd aż do śmierci (1868) Łukasiński, wprawdzie i nadal wciąż więźniem był, ale przynajmniej oglądał światło dzienne i pozyskał nieco znośniejsze warunki bytu: wszystko to zawdzięczał wyłącznie temu komendantowi twierdzy szliisselburskiej, który w spadku po stryju wziął uczucia szlachetne. O L-im pisali: ks. Wołkonskaja, Pamiętniki, po franc.; Rosen (decembrzysta). O synowcu L-go porówn. Ku-czajew (w ,,Rus. Star.“ 1880, zesz. 8-y); „En-cykłopedjiczeskij Słowar“. T. XVII (Petersb. 1895); Askenazy S.

(Warsz. 1908 index).

Lepar (rz) J a u, pedagog czeski (* 1827 w Lipnianach w pobliżu Przerowa). Od r. 1848 pod pseudonimem Prawdosława Lipnianskiego pisywał o stosunkach morawskich, czem zwrócił uwagę Havliczka, który go do „Narodnich Novin“ powołał. Zajmował się nauczycielstwem w gimnazyach w Igławie, Znojmie i Opawie, gdzie ogłosił „Uredni jmenovitë ceské soudni listiny z doby XIV a XV st.“ Przyczynił się do założenia czasop. „Opavsky Besednik“ (teraz „Opavsky Tydennik“). W r. 1860 podał do druku: „Uebersicht der Geschichte v. Mähren u. östers. Schlesien“ (Korzystka

po wzięciu Połocka przez Rossyan, kapituła wileńska oddała dobra L. w dzierżawę Zygmuntowi Augustowi, który wzniósł tu zamek i mocno go obwarował. Za Stefana Batorego tażsama kapituła, zwrócony jej przez króla L. odprzedała Lwowi Sapieże za 1200 kóp gr. lit., ten zaś w 1609 r. nadał L. Stary i Nowy z okolicznemi wsiami klasztorowi bernardynek wileńskich. W r. 1805 mianowano L. m-tem powiatowem. W r. 1812 przechodziły przez L. wojska Napoleona; przy cofaniu się, po bitwie pod Połockiem, korpusu St Cyra zaszły między L-em a Czasznikami utarczki z korpusem Wittgensteina. W r. 1837 — 41 przebywał w L-u Jan Czeczot (ob.), jako urzędnik zarządu inżynierów. W r. 1846 zmarł tu Ludwik Jucewicz (ob.). Lepelski powiat graniczy na płn. z pow. Połockim i Drys-sieńskim, na wsch. z Sieńskim [g. Mohylew.], na płdn. i zach. z Borysowskim [g. Mińska] i Dziśnieńskim [g. Wileńska]; 3574 wiorst Q około 150 000m-ców (Białorusinów 88 400, Polaków 25 200, Wielkorusów 4 500, Łotyszów 4 000, Litwinów 2 000 i t. d.). Część wschodnia, na granicy g. Mohylewskiej, ma wyuiosło-ści, zniżające się stopniowo ku Dźwinie. Ważniejsze rzeki; Dźwina na granicy, Ułła, połączona kanałem z Berezyną, t, j. systematem Dniepru, dopływy jej: Swiecz i Oświeja dopływy Dźwiny: Nacza i Uszacz; liczne jeziora: Lepelskie, Czerstwiackie, Janowskie, Że-ryńskie i in.; źródła siarczane i żeleziste. Lasy zajmują 116 790 dzies., prawidłowego gospodarstwa leśnego w powiecie niema, gliniasto-piaszczysta. Ludność trudni się rolnictwem, wyrębem i wózką drzewa, pędzeniem smoły i dziegciu; hodowla bydła mało rozwinięta. Fabryk i zakładów przemysłowych 43 w powiecie. Znaczenie handlowe ma tylko in-ko Bieszenkowicze z bardzo ożywionym jarmarkiem. Szkół początkowych pod zarządem ministeryum oświaty—27, cerkiewnych —23 . * .

,,Kronländer der bester. v Monarchie“). W 1. 1865 — 70 redagował „Cas. Cześ. Musea“. Prace jego m. in. „Obecna paedagogika“; ,,0 methodach ucebnych na różnych śkolńch od Komenskćho navrzenych“; ,,0 methodach uceb-nÿch a logickć jejich pfibuznosti“; ,,0 kulturnim pusobeni Slovanskÿch apostolû Cyril a a Metho-

J. F. G.

deje“.

Lepar (rz) Francis z ek, klasyk czeski (* 1831 w Lipnianach, pow. Ołomunieckim). W r. 1871—91 rektor gimn. w Iczynie. Głośnym jest jako leksykolog i znamienity znawca języka greckiego. Staraniem Maticy czesk. wyd.: ,,Slovnik recko-cësko-nëmeckÿ“ (Praga 1871, wyd. 2-e 1881—83); „Homèrovskÿ slovnik fecko-ceskÿ“ (Mladâ Bolesław 1886 — 87); „Nehomé-rovskÿ slovnik recko-ceskÿ“ wyd. przy pomocy czeskiej Akad. nauk (1891—92). Z dziedziny pedagogiki wydał podręcznik do nauki języka greckiego: „Recka cvicebni Kniha‘‘ (Praga 1863; wyd. 2-e poprawione przezNovaka: wyd. 7-e 1895); „Bajky Aisôpovské z rećtiny pfeloże-nć (Iczyn 1881, dwa wydania: mniejsze i większe); „Kai pokud se jevi bÿti indefinitum postpositum“ („Listy filol. a paedag.“ 1876). Z dziedziny literatury czesk.: „Rozbor ceského prekladu Isokratovy reci k Démonikovi od Vaclava Piseckého“ („Listy fil. a paedag.“ 1874); „Preklad Komenskćho tri her śkolnich“ etc.“ („Osveta“ 1879); „Jakym zpusobem jme-no Uher nahodilo se do ceského prekladu Le-topisu Trojanského“ („C. C. M.“ 1879). Z pracy jego: ,,0 dëjinâch gymnasia jicinského“ o-kazuje się, że historyk Balbin kształcił się w tamtejszem gimu. w 1632 — 33 i był członkiem tamtejszego kollegium, a nigdy rektorem i profesorem. — „Naucny Slovnik.“

Lepas, zwierzę, ob. Kac zenic e.

Le Passant, pseud. Ernesta de Her-

oraz

Gleba

J. F. G.

Lepcza (Rongowie, jak się sami nazywają), lud pochodzenia tybetańskiego w obw. Dar-dżyling, w Sikkimie, Butanie i Nepalu (w Hi-malayach); około 15 000 głów. Niezmiernie lud pokojowy, ślady prawa macierzystego.—Por. Schott „Üb. d. Sprache d. Volkes Rong od.

Ł. K.

Lepelletier Ludwik Michał, de Saint-Fargeau, adwokat w Paryżu, prezydent konstytuanty r. 1790, członek konwencyi narodowej 1792 r. (*    1760—zamordowany 1793).

Lepcha‘‘ (Beri. 1882).

Lepczyca, roślina, ob. Przytulia.

Lepel, m-to pow. g. Witebskiej nad jeziorem tejże nazwy i rz. Uianką i Essą; kścł parafialny katolicki, fundacyi Lwa Sapiehy, z r. 1604, 2 cerkwie, szkoła dwuklasowa miejska (do 1865 r. 5-klasowa powiatowa, przeniesiona tu w r. 1832 z m-ka Chołopienicz w pow. Borysowskim) i szkoła dla dzieci żołnierskich pod zarządem inżynierów z kierunkiem technicznym, główny zarząd inżynierów, berezyńskiej komu-nikacyi wodnej, 3 garbarnie, browar; 7000 m-ców (katolików 1200). — W XV w. należał L. do dóbr w. ks. litewskich. W r. 1439

za-

Wybrany do stanów generalnych przez szlachtę, przyłączył się do stanu trzeciego. D. 13 lipca żądał dymisyi Neckera, zniesienia kary śmierci i galer (ciężkich robót); przyczynił się do miany dawnej kary śmierci na gilotynowanie. W konwencyi bronił energicznie wolności prasy (30 paźdź. 1792).—W czasie procesu króla oświadczył się za karą śmierci i stanowczością swą wpłynął na wahających się. W przeddzień wykonania wyroku na królu podstępuie zamordowano go w Pestauracyi w Palais-Royal. Pogrzeb odbył się z wielką uroczystością 24 stycznia. Konwencya adoptowała osieroconą jego córeczkę. Jeden z najsłynniejszych obrazów Da-przez nadanie stał się uposażeniem katedry yid’a, Śmierć L-a, umieszczono w sali posie-witebskiej, a w r. 1541 wileńskiej. W r. 1563, dzeń konwencyi;po 9-mtermidora obraz zostałusu-

Lepidium—Lepidosirenidae.

nięty, a później wykupiony przez córkę i znisz- uych czasach u różnych autorów różne znacze-czony. Zbiór mów i sprawozdań wyszedł w Bruk- nia. Wogóle oznacza on ciemne łyszczyki, du-selli 1825 wraz z planem edukacyi publiez- żo żelaza zawierające; Hausmann, autor tego uej.    e. Gr. terminu, nazwał tak czarny łyszczyk z Peters-

berga i uważał za lepidomelany wszystkie ciemne łyszczyki dużo żelaza zawierające, a mające bardzo mały kąt osi optycznych. Później Tschermak wszystkie ciemne łyszczyki czyli biotyty (ob.) podzielił na trzy grupy: anomity, merolileny i lepidomelany; do ostatniej katego-ryi zaliczają te wszystkie, których skład chemiczny zbliża się do wyrażonego wzorem: 6Si0₂. 3R₃0₃.K₂0.2H₂0. 6M₂Si0₄, gdzie R = A1 i Fe”’, a M = Mg i Fe".

Lepidophloïos, rodzaj z rodź. Lepidodendra-ceae\ różni się od L e pi d o d e n d r o n u (ob.) tem, że blizny liściowe wystają silnie, na podobieństwo łusek na szyszce sosnowej, i nie są skierowane do góry, lecz na dół, tak, iż częściowo się pokrywają. L. występuje w kar-bonie, choć znacznie rzadziej niż Lepi-dodendron. Zależnie od stanu zachowania szczątku L. otrzymały dawniej nazwy: Berge-ria, Knorria, Aspidiopsis i Halonia. Lepidoptera, ob. Motyle.

Lepidosirenidae. Rodzina ryb dwudysz-uych (Bipnoi) o cechach podrzędu, który jedynie reprezentuje (podrzęd Dipneumona Y) w u-dyszne dwupłucne). Kształt ciała wę-gorzowaty; płetwy wązkie, o skielecie członko-wanym chrząstkowym i promieniu tylko z jednej strony. Skrzela szczątkowe w stanie dojrzałym; płuca parzyste (inne cechy budowy ob. Dwudyszne). Dwa istniejące jeszcze rodzaje L. są nielicznemi szczątkami bogatej w poprzednich okresach geologicznych grupy; żyją w Afryce i Amer. Połud. 1) Rodzaj Lepidosiren—pra-płaziec, w dorzeczu Amazonki. Ciało z a więc jakby sól kwasu kształtu przypomina węgorza, płetwa niepa-w którym wodór zastąpiły po-    rzysta jednociągła; płetwy brzuszne i piersio-

a jeden atom tlenu — dwa atomy    we—jako wązkie nitkowate wyrostki z małemi

promieniami; kość lemieszowa posiada dwa stożkowate ostre zęby; na szczękach górnych i podniebieniu haczykowate płytki zębowe; skrzeli wewnętrznych brak; 5 łuków skrzelo-wych z 4 szparami skrzelowemi. Łuski cy-kloidowe (czyli koliste). Jedyny gatunek L. paradoxa F i t z—p rapłaziec (Cazamuru nazwa tubylcza), koloru szarobrunatnego do oliwkowego, z okrągłemi jaśniejszemi plamami. Dług. 1 — 1.25 m. gatunek b. rzadki; w Europie istnieje kilka okazów muzealnych. Larwy posiadają 4 pary skrzeli zewnętrznych. 2) Rodzaj Protopterus—prapletwiec, w Afryce zwrotnikowej, różni się od poprzedniego tem, że ma nawet w stanie dojrzałym 3 pary maleńkich skrzeli zewnętrznych, u góry, koło małego otworu skrzelowego; łuków i szpar skrze-lowych 6 i 5; płetwy jak u Lepidosiren. Dwa gatunki Pr. aethiopicus H a e c k i Pr. annec-tens Owen, pierwszy często w Nilu, drugi w Senegalu; nadto żyją w wielu błotnistych i wy-

Lepidium, ob. Pieprzyca.

Lepidodendraceae, łuskodrzewowate, rodzina roślin należących do działu Lepidophyta, całkowicie wymarła, właściwa utworom węglowego systemu, zwłaszcza środkowej i górnej ich części; znaleziono wszakże jej szczątki w dolnym permie i w górnym dewonie. L. były to drzewa rozgałęzione widłowato, niosące wązkie długie liście z jedną żyłką środkową, które pozostawiały opadające blizny (łuski) ułożone w skośne szeregi. Często są znajdowane na końcu młodych gałązek szyszkokształtne „kwiaty“, właściwie zbiorowisko sporangiów. L. są najbardziej z obecnych roślin skrytokwiatowych zbliżone do widłaków. Na podstawie cech zewnętrznych L. dzielą się na dwa „gatunki“: Lepidodendron i Lepidophloïos.

Lepidokrokit—minerał, synonim minerału getytu (götytu) (ob.), od Xe7itę=łuska i xpoou'ç =włókno.    z- w-

Lepidolit, minerał należący do wielkiej grupy łyszczyków czyli m i k (ob.); jak wszystkie łyszczyki, tak i lepidolit krystalizuje się w klasie słupa jednoskośnego; kryształy, pozwalające na pomiary dokładniejsze, nie zostały jeszcze dotychczas znalezione, najlepsze jego kryształy pochodzą z Elby, ale i te są wykształcone bardzo niedoskonale; z wejrzenia przypominają zupełnie muskowit, od którego lepidolit nie różni się ani figurą spękań krystalicznych, ani oryentacyą optyczną. Często bezbarwny, zazwyczaj jednak charakterystycznie różowy z odcieniem lila; zabarwienie to pochodzi od domieszki manganu. Skład chemiczny wyraża wzór KLi Al₂Si₃0₉F H₂Al₂Si₃O₎₀, tas i lit,

fluoru. Wzorowi podanemu odpowiada zawartość procentowa następująca: 49.3 % krzemionki, 27.8% glinki, 12 8°/₀ tlenku potasowego, 4.1 Myny> 10.4 fluoru; wszelako lit bywa częściowo zastąpiony przez sód, fluor zaś przez grupę wodorotlenową (OH). Ciężar właściwy 2.8, W płomieniu dmuchawki burzy się, topi bardzo łatwo na białą emalię, zabarvvia przytem płomień na czerwono. Na świeżo opiera się działaniu kwasów, stopiony rozkłada się w nich całkowicie. L. nie jest minerałem bardzo rozpowszechnionym. Znany na Elbie (tam tworzy kryształy narosłe), koło Rożny na Morawach (zawiera drobne ilości rubidu i ceru), koło Penig w Saksonii, Paris w stanie Mainę, koło Jeka-terynburga na Uralu. We wszystkich tych miejscach występuje w granicie, zwykle w towarzystwie minerałów fluor zawierających, jak topaz, turmalin i in.

Lepidomelan, od Xe7rię=łuska i piXaę= czarny, termin mineralogiczny, mający w róż-

j. L.

z. w.

z. w.

.i. i,.

wy i wiersze łacińskie, zwłaszcza panegiryki Władysławowi VI i Janowi Kazimierzowi, Flor. Czartoryskiemu i Jerzemu Lubomirskiemu, mowę na pogrzebie królewicza Zygmunta Kazimierza, pochwały Tylickiego, Szymona Staro-wolskiego i inne, wyliczone przez Sołtykowi-cza o Akad. Krakow, str. 482; było ich 24. Ważniejsze: „Tres initrae, ducalis, doctoralis, episcopalis“ (Kraków 1651), na cześć ks. Czartoryskiego, wstępującego na b-pstwo poznańskie (autor narzeka na upadek oświaty w Polsce). Sphaerodontidae, rzędu Lepidostei, należący do i Por. Estreicher XXL „Palaestra Tyliciaua sive ryb kostołuskich (Ganoidei). Ciało wydłużone, de Cicerone imitando, veterique eloquentia re-krępe, z łuskami grubemi, gładkiemi lub ozdo- cuperanda“ samym napisem tłómaczy cel i dąż-bionemi poprzecznemi bruzdami. Płetwy pier- ność autora. Gabryel Ochocki wydał na część siowe duże, brzuszne małe, duża grzbietowa ' L-go panegiryk „Flos eloquentiae Tullianae“. nad brzuszną. Płetwa ogonowa hemi-hetero- ,,Enc. Org.“ większa, cerkowa Na wszystkich płetwach igły kostne.

sychających przez lato wodach Afryki podzwrotnikowej. Odżywia się żabami, mniejsze-mi rybami, owadami; gdy podczas posuchy błoto wysycha, ryby zagrzebują się w ile; z z iłu, zmieszanego z obficie wydzielanym z komórek gruczołowych skóry szluzem, tworzy się rodzaj torby stwardniałej, w której ryba przebywa. Pr. wpadają w rodzaj snu. Mięso jadalne. Długość ciała do 2 m.

Lepidosteus, ryba, ob. Niszczuka.

Lepidotus, wymarły gatuuek ryb z rodziny

st. Min.

Lepieże {Gondylomata lata), nazywane tak-kłykcinami lub szyszko winami plaskiem i, są wybujałościami skórnemi, ślimaczącemi się, występującemi tylko u ludzi dotkniętych przymiotem (ob.) w okresach późniejszych choroby tej. Są to wyniosłości płaskie, szerokie, wystające ponad powierzchnię skóry na 1 — 3 mm., najczęściej okrągłe, wielkości złotówki srebrnej, często i mniejsze, rzadko większe; zazwyczaj występuje ich więcej naraz, a wtedy, stykając się z sobą, wytwarzają większe powierzchnie ślimaczące się. Powierzchnia L-y zawsze jest nierówna, ziarnista, barwy brudno-różowej, wilgotna; są bardzo skłonne do krwawienia za lada dotknięciem i nadzwyczaj łatwo wrzodzieją. Wydzielina ich zaraża przymiotem. Najczęściej wyrastają u płci obu dokoła odbytu (ob.), nadto u niewiast na narządach płciowych zewnętrznych, czasem spotyka się je również na wargach. Na błouach śluzowych, zwłaszcza jamy ustnej i gardła, gdzie spotykane bywają nie rzadko, wygląd ich jest cokolwiek inny: tworzą tam plamy o barwie mętno-mlecznej, zaledwo nieco nad powierzchnię wystające. Pozbyć się L-y można tylko usuwając ich przyczynę, t. j. przymiot ogólny, leczenie miejscowe samo nic nie pomaga, — Nie należy ich poczytywać za jedno z kłykcinami stożkowatemi (Condylomata acmninata) czyli szyszko winami (ob.), będącemi tworami chorobnemi rodzaju innego zupełnie.    Dr y P-

Lepieżllik, roślina, ob. Podbiał.

L’Epine Ernest Ludwik, literat francuski (* 1826 —f 1895). Szef wydziału w gabinecie Moriiy’ego (ob.), radca referendarz w Izbie w r. 1865 aż do śmierci. Pisał pod pseudonimem Manuel i Quatrelles. W teatrze jego sztuki, mianowicie: „Mr. Champfleury resté chez lui“ (napisana z Mornym), „La dernière Idole“ i l’Oeillet blanc“ (z Alfonsem Daudetem) miały niezwykłe powodzenie; a felietony jego w „Vie parisienne“ i w „Revue bleue“ błyszczały dowcipem. Pisywał utwory dla

Br. J.

.1 L.

Górna szczęka, żuchwa, kości podniebie- że niowa i lemiesz z kilkoma szeregami zębów półkulistych, kość międzyszczękowa z zębami w kształcie tępych stożków. Znajduje się często w tryasie, jurze i dolnej kredzie Europy i Azyi.

Lepidusowie, ob. Emiliusze.

Lepidyna (y m e ty 1 o c h i n o li n a) C1o H₉ N

albo Cfi Hy

w r.

Dr A. .1. (i.

\N-CCH/CH’ w3'osobnioIla 1855 przez Willamsa z produktów destylacyi cynchoniny z wodzianem potasu, w r. 1856 wykryta w smole węgla kamiennego zasada; z początku uważana za izomeryczny związek, okazała się następnie identyczną z otrzymaną z cynchoniny L-ą; bezbarwna ciecz, mało rozpuszczalna w wodzie, miesza się w każdym stosunku z alkoholem i eterem, zastyga poniżej zera, wrze w 264°, posiada zapach chinoliny, ciężar właściwy- 1.099 w temperaturze 0°, z chinoliną od działania jodku amylowego i następnego rozkładu zapomocą ługu sodowego tworzy cyaninę. O budowie jej świadczy zachowanie się wobec kwasu chromowego, przyczem otrzymuje się Kwas cynchoiiinowy (7 chinolinokarbonowy). Wobec nadmanganianiu potasu grupa metylowa L-y pozostaje nietknięta, utleuia się przedewszystkiem pierścień benzolowy i otrzymuje się kwas metylocliinolinowy, a-karbocyncbomeronowy i cymchomeronowy.

Lepiecki F 1 o r y a n, profesor filozofii i wymowy w akademii krakowskiej (* w końcu w.

XVI w woj. Sandomierskiem—f 1666 [w Enc.

młodzieży.

Wielk. Orgelbr. 1653 w Krakowie]). Nauki odbywał w Akad. krakowskiej, gdzie w r. 1642 otrzymał stopień d-ra filozofii i po 10-letnim obowiązku profesora filoz. i nauk wyzwolonych w tejże akademii, dla udoskonalenia się w naukach do Włoch pojechał, gdzie po roku w liceum teologicznem Sapientia romana powagą pap. Innocentego X doktorem uczyniony, powrócił do Krakowa i tam pełnił obowiązki profesora krasomówstwa. Prócz kazań na różne u-roozystości kościelne miauych pisał liczne mo

Dr. J. Trz.

K. K-Ć.

Le Play F ry d e r y k, inżynier górniczy, prof. metalurgii w Ecole des Mines w Paryżu, senator, ekonomista o ściśle określonym charakterze (* 1806—f 1882 w Paryżu). Z pośród wielu jego prac ekonomicznych i statystycznych wymienić należy: „Les Ouvriers européens. Etudes sur les travaux, la vie domestique et la condition morale des populations ouvrières de l’Europe“ (Par. 1855, wyd. 2-e

Lépine Ludwik, prefekt policyi w depar.    1877—9, 6t.); „Les ouvriers des deux Moudes“

Sekwany i z tego względu dający się we znaki (1857—63, 41.); „La réforme sociale en Fran-rucliowi robotniczemu, oraz rewolucyomstom ce, déduite de l’observation comparée des peu-polskim i rossyjskim, zbiegłym z państwa ros- pies europ.“ (1864,2 t,; wyd. 7-e 1889); „L’orga-syjskiego (* 1846). Był adwokatem w Lugdu- nisation du travail selon la coutume des ate-nie, po upadku rządu 16 maja wszedł do służby administracyjnej. W r. 1891 mianowany prefektem dep. Loary; tutaj wytrwale ścigał so-cyalistów. Zasługi te przyniosły mu nowy awans: w r. 1893 mianowano go prefektem dep. Seine-et-Oise, a niebawem prefektem policyi pary-

E. Gr.

skiej.

Lepiota, rodzaj grzybów kapeluszowatych z rzędu obłoczniaków(Hymenomyceteś), wyróżniaj ący się dużym, pokrytym łuskami, kapeluszem, oraz blaszkami niedosięgającemi trzona. Należy tu kilka gatunków właściwych środkowej Europie, niektóre z nich są jadalne. U nas najpospolitszym jest L. procera Scop. (Ayaricas procera S c o p .; bedłka Kania, o kapeluszu brunatnym, wewnątrz białym. Ma on za młodu postać bulwy obejmującej trzon, później zaś wielkiego płaskiego kapelusza na długim trzonie osadzonego. Powierzchnia kapelusza pokryta licznemi, łatwo opadającemi, ciemniejszemi łuskami. Trzon, z brunatnemi plamkami, u nasady zgrubiały. Długość trzona 20, średnica kapelusza 25 cent. Pospolity na polankach leśnych, po ugorach, ogrodach. Za młodu jadalny. Nadaje się do suszenia; stare osobniki stają się suchemi włóknistemi i dlatego do jedzenia są niezdatne.

Lepisma—ry b i k, rodzaj owadów, zaliczony do rzędu bezskrzydłych( Thysanura—Apte-ra)\ ciała owadów tych ze strony brzusznej płaskie, w grzbietowej nieco sklepione; na głowie posiada L. parę rozsuniętych na strony oczu złożonych (z 12 oczek prostych każde), o 5-o członkowej głaszczce szczękowej; i 4-o członko-wej wargowej.—Pod włok bez organu skokowego,lecz z trzema, prawie jednakiej długości, szczecinami ogonowemi. Stopy 2-u lub i 4-o członko-we. Najpospolitszy w Europie gatunek L. saccharina L. o srebrzyście połyskujących łuskach na grzbiecie, a żółtawych na spodzie, stopy 2-członkowe. Długość ciała koło 8 mm. Trzyma się mieszkań ludzkich, żywiąc się chętnie cukrem, mąką, niszczy jednakże przedmioty wełniane, lniane, skórzane i papierowe. Ł. vittata F ab r. — srebrzysto białej barwy i o 4 brunatnych smugach stopy 4-członkowe. Długość ciała 10 mm. Przeważnie pod kamieniami.

liers et la loi du Décalogue“ (1870, wyd. 5-e 1885, przekł. ang.); „La constitution de 1’An-gleterre dans les rapports avec la loi de Dieu“ 1875 2 t,); „La réforme en Europe et le salut de la France. Le programme des unions de la paix sociale“ (1877); „L’école de la paix sociale, son histoire, sa méthode et sa doctrine“ (1880). Pod koniec życia założył pismo „Réforme Sociale“ (1881), które odtąd nie przestało zajmować się propagandą doktryn L-a. Kon-serwatysta-katolik, pragnąłby L. widzieć na święcie, nie walkę klas, lecz pokój społeczny, chciałby, aby klasy pracujące, godziwie (choć skromnie) wynagradzane, mogły żyć w zgodzie z dziesięciorgiem przykazań. Stąd wypływa konieczność drobnych i stałych reform społecznych, do których powołane są w imię wyższej zasady religijnej i moralnej klasy posiadające. W tym celu L. zakładał „Unie pokoju społecznego“ w Paryżu i po Francyi zgrupowane koło T-stwa ekonomii społecznej i jego organu naukowego „Réforme Sociale“. Ta działalność promieniowała i poza granicę Francyi: doktryny chrześciańsko-społecznych (christlichsozial) polityków w Austryi a obecnie najliczniejszego stronnictwa w zreformowanym na zasadzie powszechnego prawa wyborczego parlamencie austryackim i ich teoretyka barona Vogelsanga, doktryny Hitze‘go i jego uczniów w Niemczech, biskupa Kettelera, stronnictwa katolickiego, aż do demokracyi chrze-ściańskiej i encyklik społecznych Leona XIII, dają się sprowadzić do inicyatywy L-a. We Francyi najwięcej dla propagandy jego doktryn społecznych uczynili Claudio Jaunet i G. Blondel. L. uczynił wiele w dziedzinie metodologii nauk społecznych. Poczytywał sobie za zasługę, że uie pisał o życiu klas pracujących „przy zielonym stoliku“, ale przyglądał się temu życiu na miejscu. Od r. 1829 zbierał budżety robotnicze we Francyi i za granicą. T. I Robotntków Europejskich (w wyd. 2-em) poświęcony jest wykładowi „metody obserwacyi stosowanej 1829 —1879 do badania rodzin robotniczych“. W celu dokonywania tych badań na miejscu L. objechał 8 razy Rossyę (gdzie go bliżej zajmowało życie robotników pracujących w kopalniach Demidowa na Uralu), 6 razy Anglię i Niemcy, 3 razy Włochy, całą wogóle Europę aż do Azyi Mniejszej; wszędzie wyszukiwał pracowników, którzyby zapisywali ściśle dochody i wydatki robotnicze. Doskonały pomysł, wysokiej wartości dla badania budowy ekonomicznej kraju, jego stosunków produkcyjnych i spożywczych, paczouy często przez tendencye religijne, przez mora-lizowanie itp., został w całym świecie urze-

czywistniony przez wybitnych statystów: Duc- uy, jednak nierównomiernie: w szczękach gór-pétiaux (dla Belgii), Engla (dla Saksonii); sta- nych — po stronie wewnętrznej korony; w nowi on uznany powszechnie środek pomocniczy przy badaniu organizacyi gospodarczej kraju (u uas patrz „Poradnik dla samouków“ T.

III s. y. „Statystyka“). Bliższe szczegóły o L-u:

„Réforme Sociale“ (t. II), Demolins (tamże 1882); Cl. Jannet (tamże 1890); Michel w „Nouveau Dictionn. d’éeon. polit.“ (II 130, 1892); v. Weckstern („Jahrbuch f. Gesetzgebung“

Schmollera i osobno 1893); Vignes „La science sociale d’après les principes de L. P.“ (2 t. 1897). Krótki wykład w „Petite Bibl. économique“ p. t. „Economie Sociale“, fragmenty poprzedzone wstępem Aubcrtin’a.

Lepilik, roślina, ob. Zadziorka.

Lepolit, jeden z licznych przestarzałych synonimów minerału anostytu.

Lepontyjczycy, gr. A7ptóvuot, łac. Lepon-tii, lud w Alpach, w połud, części Recyi, gdzie według Cezara Ren, według Pliniusza Rodan ma swe źródła. Ptolemeusz oznacza ich siedziby w Kottyjskich Alpach, a miastem ich głów-wnem głosi Oscelę. Bez wątpienia mieszkali L. w dzisiejszym szwajcarskim kantonie Tes-syńskim, na połud. skłonach góry św. Gothar-da aż po Lago Maggiore, gdzie ślady nie tylko ich nazwy w „Val Leventina“, lecz i miasta w Domo d’Ossola się przechowały. Według nich dostały swą nazwę Alpy Lepontyj-skie. — Por.

236 i nast.).

Lepontyjskie Alpy, ob. Alpy.

Leporidae. Z aj ącz ko wate, jedna z dwu rodzin t. zw. Duplicidentata (v. Layomorpha), stanowiących grupę (podrząd) gryzoni. Nazwa Duplicidentata pochodzi stąd, że te gatunki mają dwa zęby siekacze w szczęce górnej (w każdej połowie), gdy większość gryzoni, t. z w. Simplicidentata, mają tylko po jednym takim zębie. Znamienną cechą L-ów jest ich uzębienie:

siekacze (i)-^-’ kłów brak: (c)—^

3    3

we (p) i trzonowe (m) — w każdej połowie 2    à

górnej

szczęk

■(= i

dolnej

s. P.

z w.

Zeuss „Die Deutschen“ (str.

S. Drz.

przedtrzono-

m —U 3 '

z dwu siekaczy zewnętrzne są mniejsze od wewnętrznych, w postaci małych sztyfcików, i położone są w tyle za niemi i nieco powyżej; wszystkie 4 siekacze pokryte szkliwem, które na stronie tylnej zęba nie pokrywa go, tworząc rąbek jeno w części dolnej; szkliwo ma kolor żółtawy lub brunatny; zęby te rosną przez całe życie, bo zachowują się przez całe życie brodawki zębowe (ob. Ząb). Zęby przed-trzonowe i trzonowe pozbawione korzeni; korzenie trzonowe szczęk górnych są bardzo małe; i one też rosną w miarę ścierania się. Zęby trzonowe i przedtrzonowe mają nieco wydłużone koro-dolnej — odwrotnie, co zależy od odpowiedniego ucisku przy przecieraniu pokarmów. W związku z tern stoi również rozszerzenie powierzchni stawowej dla szczęki dolnej i mocne zrośnięcie (spojenie, symphysis) obu połów tej szczęki. Z osobliwości czaszki: brak rozszerzenia licowego kości górnoszczękowych, znaczne uszczupleuie podniebienia wskutek wyodrębnienia się kości podniebienuych po za okolicę zębów (055« palatina,)] otwory oczodołowe otwarte; bęben słuchowy kostny (bulla tympani) nie gąbczasty, niezrastający się z kością skalistą (os petrosum)\ kości czołowe (frontalia) z wyrostkami pozaoczodołowemi (processus post-orbitalis)\ Cała czaszka spłaszczona. W stie-lecie pasa barkowego (par kończyn przednich) obojczyki (äaviculae) szczątkowe. —Wargi są grube i b, ruchliwe; oczy duże; uszy wydłużone, kończyny tylne wydłużone bardzo u wielu gatun.; palców na nogach przednich—5, na tylnych—4; ogon krótki; sierść gładka i delikatna. L. żyją we wszystkich częściach świata prócz Australii i Madagaskaru; liczne rodzaje i gatunki; przebywają na otwartych polach, w lasach, w norach; odżywiają się soczystemi roślinami trawiastami, korzonkami i owocami; są jadalne; skórek używa się na futra i wyroby kapelusznicze. Liczue rodzaje podzielił w czasach ostatnich Forsyth Major na dwie główne grupy. A) Do jednej włączył formy przystosowane do szybkiego biegu; w związku z tern posiadają one odpowiednio wydłużone tylne odnoża, długie uszy i duże oczy (co świadczy o wysokim rozwoju organów zmysłowych i stoi w łączności z budową czaszki); ogon jest stosunkowo długi. Należą tu liczne gatunki rodzaju Lepus L. Zając, o długich uszach (równych prawie długości głowy), kończynach tylnych prawie dwa razy dłuższych od przednich; ogon podniesiony ku górze. Z gatunków europejskich (wyłączając półwysep Skandynawski Irlandyę i Rossyę Północną): 1) L. Europaeus Pall. (timidus S c hr e b.)—z aj ąc (pospolity, szarak) o dłuższych od głowy uszach, sterczących ku górze i przodowi, uszy o ścieśnionych bokach; wierzchołki uszu czarne; ogon od góry ciemny, od dołu białawy; długość ogo-ua=dł. głowy; kolor sierści zmienny, zależnie od miejsca zamieszkania i pory roku: szarawy, jasno-szary, brunatnawy albo brunatno-ryżawy; na stronie brzusznej biały; myśliwi odróżniają zające polne, leśne i górskie. Dł. ciała 54 cm.; głowy —10,5 cm., uszu—13.5; ogona—10 cm. Okres rui od wczesnej wiosny (niekiedy od ostatnich dui zimy) aż do wczesnej jesieni: okres ciąży miesięczny, samica rodzi 2—5 razy corocznie 2—5 młodych owłosionych, widzących już; zające w celach ochrony potomstwa w pierwszych dniach lub dla ochrony przed wiatrem, niekiedy na czas ukrywania

się za dnia, urządzają rodzaj kryjówek wśród Przemysłu i Rolnictwa. Był członkiem komite-krzaków w trawie (t. zw. kotliny). Odżywiając tu budowy Warsz. Instytutu Politechnicznego; się pokarmami roślinnemi, niekiedy wyrządzają a w r. 1900 członkiem ankiety, zwołanej przez duże szkody w polach, w zagajnikach, Akad. Umiejętności w Krakowie, do uregulowania słownictwa chemicznego. W r. 1901 należał do grona założycieli „Chemika Polskiego“, i zasiada w redakcyi tego czasopisma. Należał też do grona założycieli Muzeum Rzemiosł, Warszaw. T-stwa hygieniczuego, klas rzemieślniczo-prze-mysłowych i in. instytucyi społecznych. Wydał: M. Nencki i W. Leppert „Einwirkung d. Essig-sauerhydrit auf Rhodanamonium“ (Bei. d. deutsch, ehern. Gesel. Bd. VI 1873); „Nowe badania nad grupą związków terpenowych i kamforowych“ („Czasop. Aptek.“, Lwów 1875); „Üb. d. Oxydation d. Dibenzyls“ (Bei. d. deutsch, chem. Gesel.“ Bd. IX 1876); „O wodac warszaw, studzien publicznych“ („Zdrowie

1878) ; „O wodach studzien wierconych“ (z May-slem i Weinbergiem opracowane; „Zdrowie“

1879) ; „Ogólne zasady wykrywania alkoholi-dów“ (Warsz. 1878); „ Przewodnik do chemicznego badania wody pod względem hygienicz-nym“ (Warsz. 1881); W. Leppert i W. Trzciński „Właściwy przemysł chemiczny Król. Polskie-go“(Warsz. 1885); „Uwagi w sprawie przyszłości przemysłu krajowego“ („Przegl. techniczny“ 1907). Pomieścił dość wyczerpujące życiorysy: Jul. Grabowskiego (,,Wszechświat“), Marc. Nenckiego (w „Wędrowcu“ i ,,Chem. Polskim“), Jak. Natansoua (w ,,Gaz. lekarskiej“). Nadto ogłosił sporo sprawozdań, krytyk i drobnych artykułów w różnych pismach specyalnych: ,,Prz. Techniczn.“, „Wszechświat“, „Chemik Polski“ itd. W r. 1901 opatentował wspólnie z Dr. v. der Linde nowy sposób otrzymywania kw. octowego, przez rozkład octanu wapnia kw. siarczanym w próżni (sposób ten wprowadzono do wielu największych fabryk chemicznych w Europie i Ameryce), a w r. 1903 wspólnie z M. Rogovin’em i A. Rudling’em sposób gotowania olei schnących, albo ich mieszanin z żywicami lub kopalami, bez dostępu po-

asy- wietrzą.

Bernie, w r.

SI. Min.

ogryzając korę młodych drzew. Skórki zajęcze idą w znacznej ilości na wyroby kape-lusznicze filcowe, gorsze — na futra. Najlepszych skór zajęczych dostarcza Rossya azyaty-cka (rocznie około 47₂ mil. sztuk). Zające łatwo znoszą niewolę i dają się oswajać.—2) L. timidus (L. vnriabüis Pall). Bielak zamieszkuje Europę półn., gdzie brak poprzedniego gatunku, w Pirenejach i Alpach, g. Kaukaz-kich, gatunek o krótszych od poprzedniego uszach, na wierzchołku czarnych; ogon cały białawy w górnej części z domieszką nielicznych włosów brunatnych, o połowę prawie krótszy od głowy; letnie ubarwienie sierści (szaro-brunatnawe) na zimę zamienia się na białe. Dł. ciała 51 cm., głowy—10 cm., uszu 8.5 cm., ogona 4.5 cm. 3) L. mediterraneus Wagn. w Europie Połud. i na sąsiednich wyspach.—B) Do drugiej grupy zaliczone są gat. pędzące przeważnie grzebiący tryb życia albo żyjące w lasach; cechują je: krótszy ogon, takież uszy, małe oczy i prawie jednakowej długości kończyny; ogon niekiedy jest szczątkowym. Należy tu powszechnie znany Lepus (Oryctogalus) cunicidus, zając królik (ob.). Do grupy L-ów należy rodzaj Caprolagus Blyth na Sumatrze z gat. C. Net scher i Jent..; dalej Lepus nigricollis Cuv. na Sumatrze i Jawie; rodzaj Router olagus w Popocatepetl uważauy jest za formę pierwotniejszą w rodzinie L-ów. Zające pospolite z królikami dają mieszańce, zwane niekiedy Leporydami.

Leppert Władysław Rajmund, chemik i przemysłowiec (* d. 25 grud. 1848 w Łążku, pow. Mławski). Wstąpił do szkół w Mławie, potem do gimnazyum realnego w Warszawie, ukończył gimn. II (przy Ś-tym Krzyżu) w Warszawie 1867 r. Potem wstąpił do Szkoły Głównej na wydział przyrodniczy i ukończył uniwersytet 1872 r. W r. 1873 stent Marc. Nenckiego w 1874 pracował u Ad. Baeyera w Strassburgu, w 1875 r. asystent prof. B. Naunyna w Królewcu, w r. 1876 prof. Karola Graebego tamże; 1. 1877 —1879 przy katedrze chemii w uniw. warszawskim. W r. 1880 założył z teściem, Winc. Karpińskim, fabrykę farb i lakierów w Helenówku pod Pruszkowem i tę dotąd prowadzi. Oprócz zawodowej działalności chemicznej bierze dość żywy udział w sprawach społecznych i przemysłowych. W Warszaw. Oddziale Tow. Popierania Przemysłu i Handlu w r. 1886 został przewodnicz, sekcyi chemicznej; mandat ten z małemi przerwami sprawował aż do jej zamknięcia w r. 1909. Był 6 lat wice-pre-zesem Warsz. Oddziału T-stwa Pop. Przem., a od lat 15 jest członkiem komitetu Muzeum

Red.

Lepra, ob. Trąd.

Lepreon, gr. AéTupsov, Aéîrpiov, łac. Lepreum, Leprium, najznaczniejsze miasto w połud. części Elidy, Trifylią zwanej, u stóp g. Miuthe, milę od wybrzeża morskiego, na płd. od m. Pylos, położone, przez silną cytadelę bronione, które za czasów Tezeusza Minyjczycy po opuszczeniu w. Lemnos założyli (ob. Lep reos). Po wojnach messeńskich dostało się ono z pomocą Spartańczyków pod panowanie Elejczy-ków, przyłączając się na pewien czas do Związku Arkadyjskiego. Po pierwszej wojnie Spartańczyków z Elejczykami L. wybili się na wolność, a podczas wojny peloponezkiej stanęli po stronie Spartańczyków. Za czasów Sojuszu Achajskiego są znowu w zależności od Elejczy-

ków. Na płd. od dzisiejszego Stronizi dochowały się jeszcze starożytnego miasta ruiny.

Lepreos, gr. Aéîcpsoç, łac. Lepreus, syn Tegeusa, albo, według innej tradycyi, Kaukona lub Glaukona, i Astydamii, córki Forbasa, wnuk Posejdona, założyć miał m. Lepreum (ob.). Założywszy się z Heraklesem, kto więcej z nich zjeść i wypić potrafi, dorównał sławnemu rywalowi, który go później w pojedynku zabił. Zwłoki jego pochowano w krainie Fliu-zyjskiej, grób zaś czczono w m. Figalii.

Le Prévost A u g u s t, historyk francuski (* 1787- f 1856). W 1848 usunąwszy się od udziału w polityce, poświęcił się wyłącznie studyom archeologicznym, zwłaszcza nad przeszłością Normandyi. Napisał: „Essai sur les romances histor. du moyen âge“ (Rouen 1814); „Notes et commentaires histor., généalogiques et géograph. sur le roman de Rou“ (Rouen 1827—29); ,,Notices histor. et archéol. sur le département de l’Eure“ (Evreux 1832, 1 część, epoka gallijska rzymska); „Dictionn. des anciens noms de lieux du departament de l’Eu-

St. I)b.

Jn D.

(Lipsk 1885).

Lepta, ob. Lepton.

Leptines, Aercuv/jç: 1) Ateńczyk, ulubieniec ludu, przeciw któremu Demostenes w r. 356 przed Chr, miał mowę, do dzisiaj dochowaną, zbijającą skutecznie wniosek jego, aby oprócz potomków Harmodyusza i Arystogejtona żaden Ateńczyk nie był zwolniony od ciężarów po-

S. Drz.

S. Drz.

re“ (Evreux 1839).

Le Prince Jan Chrzciciel, malarz i rytownik francuski (* 1734—fi 781). Kształcił się pod Boucherem, w 18-ym r. ż. poślubił 40-let-nią bogatą kobietę, którą wkrótce porzucił, i udał się w podróż po Włoszech. Po powrocie popłynął do Rossyi, w drodze pochwycony przez rozbójników, uwolniwszy się, przybył w r. 1758 do Petersburga. Przebywał tam lat 5, malując plafony w pałacu cesarskim. Następnie odbył podróż po całej Rossyi i zwiedził Syberyę aż do Kamczatki. Wróciwszy do Francyi, wystawił w salonie r. 1765 szereg studyów z Rossyi, które zjednały mu sławę. Tegoż roku przyjętym został do Akademii po przedstawieniu obrazu p. t. ,,Le Baptême russe“, znajdującego się dziś w gmachu minist, sprawiedliwości. W kilka lat potem o-siedlił się nastałe na wsi w pobliżu Lagny, gdzie zmarł. Oprócz malarstwa z zamiłowaniem uprawiał muzykę. Jako rytownik wsławił się użyciem wynalezionego przez siebie sposobu aqua tinta. Tematy do swych licznych akwafort i obrazów czerpał przeważnie ze swych studyów rossyjskich. Są to głównie sceny rodzajowe i krajobrazy.

Lepsius: 1) Karol Piotr, archeolog niemiecki (* 1775—f 1853). Po ukończeniu studyów w Lipsku osiadł w Naumburgu rodzinnym. Od urzędowania (sądownictwo) usunął się r. 1841. M. in. napisał: „Geschichte d. Bischöfe d. Hochstifts Naumburg vor der Reformation“ (Naumburg 1846). Uczestuiczył w wydaniu pomnikowego dzieła „Üb. die mittelalt. Baudenkmäler in Sachsen u. Thüringen“ (1839 — 1841 ). Zięć jego, Schulz, wydał jego rozprawy „Kleine Schriften, Beiträge zur thüringisch-sächs. Geschichte u. deuts. Kunst- u. Alter-tumskunde“ (Magdeburg 1854 3 t.). Syn jego ---2) Karol Ryszard, jeden z najznakomitszych egiptologów (* 23 grud. 1810 w Naumburgu. —f 10 lipca 1884 w Berlinie), prof. uniwersytetu berliń., dyrektor muzeum egip. archeologicznego, redaktor pisma „Zeitschr. f. ägypt. Sprache u. Altertumskunde“ od r. 1873 dyrektor biblioteki berlińskiej. Wsławiony już przez studya paleograficzne i nad rodowodami alfabetu, stanął w r. 1842 na czele wyprawy archeologicznej, wysłanej z inicyatywy Humboldta do Egiptu przez Fryderyka Wilhelma

IV. Bawił tam lat trzy i wydobył cenne zabytki. Po powrocie mianowany prof. zwyczajnym w Berlinie, zajął się uporządkowaniem Muzeum egipskiego w tem mieście (w r. 1865 otrzymał stanowisko dyrektora tego muzeum). W r. 1866 ponownie zwiedził Egipt i wtedy odnalazł sławny dekret kanopejski; po raz ostatni był nad Nilem z okazyi otwarcia Kanału Sueskiego (1869). Główna praca: ,,Denkmäler aus Aegypten u. Aethiopien“ (Beri. 1849 —1860, 12 t., 963 tablice; jedno z dzieł najwspanialszych, głębokie źródło do poznania życia i języka egipskiego, przewyższające prace Rosellini’ego, Leemans’a i in. Nadto wydał dzieło znakomite ,,Todtenbuch d. Aegypter nach d. hieroglyph. Papyrus in Turin“ (Lipsk 1842), z u-zupełnieniami późniejszemi; „Chronologie d. alten Aegypter“ (Beri. 1849); „Aegypt. Königsbuch (t-że 1859); „Die Metalle in aegypt. Inschriften“ (Beri. 1872). Zajmowały go bardzo miary starożytne, często powracał do tego przedmiotu w specyaluych pracach, aż zawarł wyniki stu-dyów swoich w ostatniem swem dziele „Län-genmaasse d. Alten“ (Beri. 1884). Pracował zresztą i w innych dziedzinach: „Inscriptiones Umbricae et Oscae" (Lipsk 1841); studyował pismo i głosownię ludów wschodnich i ogłaszał cenne przyczynki w tej sprawie; napisał „Nubische Grammatik“ (a zarazem zarys etnograficzny ludów Afryki, Beri. 1880). Dla kół szerszych wydał: „Briefe aus Aegypten, Ae-thiopien u. d. Halbinsel d. Sinai“ (Beri. 1852). Zasługi L-a są olbrzymie, a jego wywody, nawet błędne, jeszcze obecnie wpływ wywierają. Warto podnieść jeszcze jeduą zasługę L-a: ułożenie powszechnego alfabetu. Jego „Standard alfabet for reducing unwritten languages a. foreign graphie Systems to uniform orthography in European letters“ (1855) zawarł w wyd. 2-iem (Lond. 1865) znaki piśmienne dla 120 języków; według tego systemu drukuje się dzisiaj przekłady Biblii na języki ludów pierwotnych. — Por. Ebers „L., ein Lebensbild“

E. Gr. i L. K.

p o s e m

młodszego Dyonizyusza w r. 351 przed Chr. wyswobodził. Później wziął udział w zamordowaniu Kallipposa, mordercy Dy ona (ob.).—4) Znakomity matematyk na dworze Seleukosa,

S. Drz.

S. Drz.

datkowych, każdy zaś, ktoby się o takie dobrodziejstwa albo sam albo też za czyjemś pośrednictwem ub.egał, pozbawiony był czci obywatelskiej. L-owi przypisują wyrzeczenie, dotyczące bezwzględnej polityki państw greckich wobec Lacedemończyków, że nie pozwoli, aby Grecya miała na jedno oko zaniewidzieć.—2) Brat starszego Dyonizyusza, tyrana syrakuzań-skiego, dowodził w wojnie z Kartagińczykami flotą sycylijską. Skutkiem zabiegów swych o zawarcie pokoju pomiędzy Italskimi Grekami i Lukańczykami oburzył na siebie podejrzliwego brata, postradał dowództwo i został z kraju wygnany. Wkrótce ułaskawiony, zginął w r. 383 przed Chr. w bitwie pod Kronion.—3) Sy-rakuzańczyk, który połączywszy się z Kał li p-(ob.), m. Rhegion z pod władzy

króla Syryi.

Leptis, Asîcuç, nazwa dwóch znacznych miast w Afryce: 1) L. magna albo major, A. ^ [xe^aXr], także NeàrcoXiç, Neapolis, leżało w okolicy dzisiejszego Tripoli, pomiędzy wielką i małą Syrtą, w żyznej równinie, zraszanej przez rz. Kingos v. Kinyphos. Założone przez Feni-cyan z Sydonu, przyszło przez handel z wnętrzem kraju do ogromnych bogactw, płaciło haracz Kartagińczykom, w wojnie Jugurtyń-skiej stanęło po stronie Rzymian, którzy je odtąd jako swą wierną kolonię wyróżniali. Miejsce urodzenia ces. Septymiusza Sewera. Pod koniec IV w. po Chr. przez Libyjczyków zburzone, a chociaż cesarz Justynian kazał je znowu odbudować, dawniejszej świetności nie odzyskało; w VII wieku Arabowie w perzynę je obrócili. Ruiny rozległe w sąsiedztwie dzisiejszego miasta Leb i da, Labda, po części piaskiem przykryte.—Por. Lucas w „Proceed. of the Association for promoting i t. d.“ (Lond. 1810, T. II str. 66 i n.); Rüssel „Gemälde d. Berberei“ (T. II str. 11 i nast.).—2) L. parva albo minor, A. jjitxpà, m. pomiędzy Hadrume-tum i Thysdrus, w płc.-zachód. Afryce, zwyczajnie tylko L. zwane. Założone podobno przez Fenicyan z miasta Tyrus, wzbiło się do wielkiego znaczenia, jak to z Liwiusza (34, 62) wynika, który podaje, że Kartagińczykom płaciło ono codziennie jeden talent (^=1500 talarów) haraczu. Podczas wojny, którą Cezar z Pompejuszem toczył, ucierpiało wiele, później znowu przez handel się wzmogło, a od Rzymian uzyskało zwolnienie od płacenia wszelkich podatków. Dzisiaj Lem ta, Lam ta, z niezuacznemi ruinami starożytnemi.

Leptis, owad, ob. Kobyliczka.

Leptinotarsa, ob. Kolorado.

Leptocardia Cewiosierdne, lub Rur-kosierdne. Jedyna gromada podtypu B e z-czaszkowców [Acrania), którą tworzy je-

Wielka Eneykl.Ilustr. Ser. I. Tom XEM Zesz. 341a

dyny rząd—Girrhostomi o rodzinie ßranchio-slomidae, posiadającej cechy rzędu, gromady i podtypu. Typem, do którego Acrania, jako przeciwstawne do Craniota (Czaszkowców) v. Vertebrata (kręgowcó w), włączono, są Chor-donia, albo Chor data (Strunowce). O. Hert-wig uważa L. za gromadę podtypu Anamnia, należącego, jako pierwszy, do typu kręgowców— Vertebrata. Nazwę L. utworzono stąd, że zwierzęta te nie posiadają środkowego organu układu krwionośnego, t. j. serca, zamiast którego występują funkcyonalnie tętniące główniejsze naczynia krwionośne. L. zajmują b. ważne stanowisko w sprawie pochodzenia kręgowców (L. nie są jednak przodkami tychże) i ich związku z bezkręgowcami. Zwierzęta wodne, o rybim kształcie niepodzielonego na poszczególne oddziały ciała, zaledwie kilka cm. dłu-J gości. Skóra, pozbawiona łusek, zbudowana jest b. pierwotnie i pozostaje na najniższym szcze * blurozwoju; tworzą ją bowiem: jednowarstwowy naskórek o komórkach walcowatych, z oskórkiem na powierzchni wolnej, wśród których są gruczoły śluzowe budowy kieliszkowatej; pod nim jednorodna błona podstawowa (membrana basi-laris); pod nią skóra właściwa (pierwotna jej forma) z warstwy galaretowatej, z nielicznemi włókienkami, odgraniczonej od dołu warstewką płaskich komórek, pochodzenia mesodermalne-go. U larw L, (Lancetnik) naskórek jako ecto-derma posiada komórki migawkowe — b. ważna cecha filogenetyczna. Wzdłuż grzbietu, prawie od otworu gębowego, nieparzysta płetwa aż do otworu „branchialuego“. W części ogonowej rozszerza się ona przeważnie i tworzy lancetowatą płetwę ogonową, która ma specyalny skielet błoniasty, Skielet osiowy stanowi struna grzbietowa (ehorda dorsalis), otoczona kilku błonami, na przodzie sięga dalej rurki nerwowej i jest zaostrzona. Kończyn parzystych L. nie posiadają. Układ nerwowy centralny, leżący nad struną grzbietową, stanowi rurka nerwowa z kanałem rdzeniowym; na przodzie ma ona nieco większe światło (tworząc rodzaj pęcherza, nazywanego mózgo-w y mj. Na przodzie pęcherza, bliżej strony brzusznej, skupiony jest barwik czarny, tworzący szczątkowe oko nieparzyste; nadto mnóstwo t. zw. oczu kubkowych, ułożonych wzdłuż całej prawie rurki, w pobliżu kanału, zbudowanych z jednej komórki czuciowej z przylegającą do niej z jednego lub z dwu boków komórką barwikową. W tyle, nieco już na stronie brzusznej, w ściance pęcherza, na granicy z rdzeniem właściwym, nieparzyste wypuklenie zgrubiałe, tuberculum posterius (infundibulum), które prof. Nusbaum uważa za homologiczne z przysadką mózgową czaszkowców (hypophysis cerebri). Za organ węchu służy zagłębienie powierzchniowe, wysłane nabłonkiem migawkowym, położone w tyle plamki ocznej, na lewo ¹ od niej, unerwiane przez nervus olfactorius.

Od układu ośrodkowego odchodzi w każdym I dzaje: 1) Branchiostoma Costa (1834) z pod-segmencie ciała para nerwów: gałąź grzbieto- ' rodzajami: a) Amphioscus (ob. L an ce tui k), wa—czuciowa i brzuszna —ruchowa; gałęzie te I b) Dolichorhynchus W i 1 ] e y (1901); 2) Hetero-nie łączą się ze sobą. Otwór gębowy oto- i pleur on KirkaJdy (1895) z podrodzajami czouy wieńcem wyrostków czułkowatych (cir- i gatunkami i 3) Asymetron A o d r e w s (1893). rlius) skąd nazwa L-ów Cirrhostonń). Przednia Ob. Lancetnik. część przewodu pokarm, służy jednocześnie jako organ oddechowy, tworząc t. zw. worek skrze-lowy z mnóstwem otworków—szczelinek; worek posiada skielet specyalny, jama ustna oddziela się od przełyku fałdem (vélum), zaopatrzonym w wyrostki czułkowe; otwór w vélum prowadzi do worka skrzelowego. Woda wchodzi przez otwór gębowy do worka, opłókuje obficie unaczynione przestrzenie między szczelinkami, i przez te wydostają się do jamy około-skrzelowej (peribrianchialnej), utworzonej (już w stadyum dojrzałem zwierząt) z fałdów skóry oddziału skrzelowego; stąd przez porus branchialis, położony na stronię brzusznej, w ²/₃ odległości od przodu ciała, wychodzi naze-wnątrz; na dnie części brzusznej worka skrzelowego biegnie rynienka o charakterze gruczołowym, o ściance z komórek migawkowych — utwór homologiczny z ,,endostylem‘‘, osłoną i gruczołem tarczykowym (thyreoidea) kręgowców; endostyl jest oddziałem pokarmowym worka. Worek przechodzi w zwężoną rurkę, która ku tyłowi rozszerza się w żołądek ze ślepym wyrostkiem, porównywanym do wątroby; poza nim biegnie dalsza część przewodu pokarmowego, jednolita, uchodząc nazewnątrz odbytem, położonym w okolicy płetwy ogonowej asymetrycznie. Serca brak; funkcye jego pełnią, pulsując, większe naczynia krwionośne.

St. Min.

Leptocephalidae, nazwa nadawana wyróżnianym ongi jako osobne gatunki larwom ryb węgorzowatych, Muraenidae (ob. ), żyjącym w morzach na głębokości do 500 m. (węgorze na okres składania ikry wędrują z rzek do mórz). Larwy te są przezroczystemi rybkami (o krwi bezbarwnej), o dużem ogonie, nader małej głowie i takiejże okolicy tułowiowej, a tak delikatne, że lekkie uderzenie jest w stanie zniszczyć ich ciało. Długość ciała ok.

8 cm. Po dojściu do tej wielkości zaczyna się zmiana: liściokształtne ciało grubieje i staje się walcowatem (jak u węgorza); krew stopniowo staje się czerwoną; skóra otrzymuje barwy i traci przejrzystość; po kilku tygodniach L-a staje się małym węgorzykiem; długość zmniejsza się do 7 cm. W tern stadyum węgorze wędrują zwartemi gromadami, kilku-metrowej szerokości. Podczas tych wędrówek rybacy je łowią. Jakoby w r. 1667 w rz. Arno koło Pizy złowiono w ciągu 5 godzin około 3 mil. funtów. W tej drodze przezwyciężają L. przeróżne utrudnienia: włażą na strome ściany skał rzecznych, obchodzą wodospady. W celu utorowania powrotu do zbiorników wód wyżej położonych urządza się węgorzom skośne rynny, na które rybki mogą się wczołgać, np. w Szwe-cyi. W rzekach pozostają węgorze 5—6 lat. st- Min> Leptochloryty, minerały; tak Tschermak nazwał wszystkie chloryty (ob.), których skład nie daje się wyrazić wzorem ogólnym: m H₄ Mg;J Si₂ CL n H₄ Mg₂ Al₂ Si O obejmującym wszystkie t. zw. ortochloryty. Wyraz utworzony z Xstctôç = drobny, słaby, nie-

z. w.

Lepton, starożytna moneta grecka; była w w pospolitym obiegu w Grecyi i w Azyi Mniejszej; stanowiła najdrobniejszą jednostkę monetarną. Kursuje obecnie w Grecyi pod tą nazwą moneta zdawkowa, stanowiąca setną część

w w. w.

Nerki są w postaci przeszło 90 par metame-rycznie ułożonych cewęk; leżą w skrzelowej okolicy ciała; każda cewka otwiera się jednym otworem do jamy okołoskrzelowej, drugim, rozgałęzionym na kilka odnóg—do jamy ciała na stromej grzbietowej, pomiędzy workiem skrzelowym a mięśniami ciała. Organy roz- pokaźny, rodcze-jądra lub jajniki —stanowią woreczki metamerycznie ułożone na ścianie wewnętrznej worka okołoskrzelowego; produkty rozrodcze wydostają się wskutek przerywania się ścian worków do jamy, a z niej przez porus

Leptoptilus, ptak, ob. Marabut.

Leptostraca, ob. Skorupiaki.

Leptothrix (włosko wiec), —rodzaj grzybków rozszczepkowych (Schizomycetes)\ bywa on zaliczany także do wodorostów. Małe, bezbarwne, rozmnażające się drogą podziału komórki, łączące się w długie walcowate, nie-rozgałęzione i niewyraźnie członkowane nici, bez osłonek. W młodych hodowlach komórki żyją w postaci oddzielnych pałeczek, początkowo obdarzonych ruchem własnym. Włoskowiec przebywa jako s a p r o f i t (ob.), często wespół z bakteryami i in. drobinkami, w zbiornikach wodnych, płynach i na wilgotnych ciałach or-

branchialis nazewnątrz. Rozwój z postacią lar- drachmy (franka greckiego), walną; larwa opuszcza błonę jajową, posiadając zaledwie dwa prasegmenty różnicującej się mezodermy i jamy ciała. Kanał pokarmowy z jednym tylko otworem—wogóle jako b. mało zróżnicowany zarodek trój warstwowy, lecz z wykształconą już rurką nerwową, pokryty rzęskami. Metamerya ciała L-ów uwydatnia się częściowo w nerkach, organach rozrodczych, worku skrzelowym, a przedewszystkiem w układzie nerwowym i mięśniach. Wybitna metamerya przedniego oddziału ciała jest cechą ważną ze stanowiska filogenetycznego; oddział ten da się porównać z głową czaszkowców.

Dr. Einar Lönnberg (1904—5) dzieli L. na ro-

Dr. A. E.

S. Drz.

Z. W.

XV, 902.

Lerche Wincenty Stoltenberg, malarz norweski (* 1837 — f 1892 w Dusseldorfie). Zasłynął jako karykaturzysta, a tematów dostarczyło mu życie mnichów katolickich w pro-wincyi nadreńskiej: W bibliotece klasztornej, Wizyta kardynała w klasztorze, Pobór dziesięciny w klasztorze. Wydał: „Med Blyanten“ („Ołówkiem“; Chrystyania 1873 i 1874); „Sma Billeder for store Born“ („Obrazki dla dorosłych dzieci“; tamże 1876, nowy zbiór 1879).

Lerchenfeld, herb polski z indygenatu. Na tarczy w polu czerwonem gołąb’ srebrny, wzlatujący w prawo. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwa skrzydła; czerwone i białe. Labry czerwone, podbite srebrem. Używany przez ród niemiecki Lerchenfeldów; jeden z jego członków, Fryderyk, uzyskał indygenat polski w d. 26 maja 1685-go. — Źródła: Volumina Legum“ V, 731; Siebmacher III, 2, 237; Ostrowski.

Lerchenfeld Gustaw, polityk bawarski (* 1806 —f 1867). Sądownik, w r. 1843 poświęcił się studyom historycznym, prawnym i politycznym. Od r. 1845 jako poseł w izbie niższej stał na czele opozycyi przeciw mini-steryum Abela.— W 1848 piastował parę miesięcy tekę ministra finansów. Zwalczał zarówno rewolucyę jak reakcyę ministeryalną. W r. 1863 stanął L. na czele wielkoniemieckiego związku reformy. Wydał: „Altbayrische landständische Freibriefe“ (wraz z Rohingerem; Monachium 1853); „Geschichte Bayerns unter Maximilian Joseph I“ (Berlin 1854).

Lerdo ae Tejada Sebastyan, prezydent Lerch Mateusz, matematyk czeski (* 1860    rzeczp. meksykańskiej (* 1827—f 1889 w

w Malinowie na Suszycku); ukończywszy uniw.    New-Yorku). Wystąpił na widownię publiczną

w Pradze, po dodatkowych studyach w Berli-    w r. 1885 jako członek najwyższego trybuna-

nie (pod kierunkiem Kroneckera i Weierstrassa)    łu. W r. 1857, podczas prezydentury Comon-

1886 r. został docentem matematyki przy Wyż-    fort’a, był przez kwartał prezesem ministrów

szej szkole technicznej w Pradze, skąd 1896 po- J i ministrem spraw zagranicznych. W r. 1858

ganicznych w stanie rozkładu. W wodzie żyje . m. in. włoskowiec rdzawy (L. ochracea). Nici jego otoczone osłonką koloru rdzawego; Winogradskij wykazał, że utlenia on węglan nie-dotlenku żelaza w związek tlenku; wydzielający się tlenek żelaza nasyca wspomnianą osłonkę i nadaje jej kolor rdzawy; pokłady rud że-lezistych w jeziorach i bagnach powstały dzięki tej czynności włoskowca rdzawego. L. buc-calis, włoskowiec jamy ustnej —nazwa zbiorowa dla kilku osobników, różniących się nie tyle kształtem, ile rozmiarami i odczynami mikrochemicznemi (.L. maxi ma buccalis, L. inno-minata, Bacillus •maximus buccalis i in.); grupa ta żyje saprofitowo na nabłonku jamy ustnej i na białym miękkim osadzie zębowym, gdzie tworzy proste lub śrubowato skręcone, członkowa-ne, bezbarwne nici, albo też występuje w postaci z o o g 1 e i (ob.) lub pojedynczych ziarników. Gdy szkliwo zębów traci swą osnowę wapienną, włoskowiec z saprofita staje się pasorzytem, dostaje się do miąższu [pulpa) zębowego, niszczy miąższ oraz zębinę, wywołując próchnicę zębów (canes). L. uchodzi też powszechnie za przyczynę rzadkiej postaci zapalenia gardła, Angina lep-tothrigea. L. giguntea — włoskowiec olbrzymi, żyje na zębach wielu zwierząt domowych, tworząc kolonie o postaci darniny.— Dotychczas nie udało się otrzymać czystej hodowli włoskowca i zbadać jego własności; panuje zamęt w klasyfikacyi; niewiadomo nawet czy postacie nici, ziarników i spiryllów są właściwe temusamemu włoskowcowi.

Leptus, ob. Roztocze.

Leptynit, ob. Granu lit.

Lepus (dopełniacz leporis), wyraz łaciński, jako imię pospolite=zając, w astronomii kon-stelacya 6 gwiazd na połud. półkuli, pod lewą nogą Oryona, wschodząca z nim razem. Według opowieści miał Hermes zająca dla szybkości jego pomiędzy gwiazdy przenieść. Hyginus (Astr. 2, 33) opowiada inną tradycyę: Mieszkańcy w. Leros sprowadzili sobie zająca, ponieważ dotychczas go nie mieli. Gdy zające wkrótce tak się rozmnożyły, że wszystkie zboża pożarły i głód wielki powstał, dostał się na uwiecznienie pamięci tej klęski zając pomiędzy gwiazdy.

Lerbachid, minerał rzadki; jest to równo-postaciowa z galeną (ob.) mieszanina izomor-fijna selenku ołowiowego (PbSe) z selenkiem rtęciowym (HgSe).

Lercara Friddi, m-sto w okręgu Termini-Imerese (Sycylia) i przy kolei Roccapalumba-Porto Empedocle; bogate pokłady siarki; 14 000 m-ców.

wołany na profesora uniw. we Fryburgu a r. 1907 — Wyższej szkoły technicznej w Brnie na Morawach. Jest członkiem Czeskiej Akademii umiejętności i Towarzystwa naukowego i laureatem Akademii Nauk w Paryżu. W bardzo licznych rozprawach, ogłaszanych w różnych czasopismach matematycznych, głównie zajmował się różniczkowaniem szeregów trygonometrycznych, rachunkiem całkowym, itera-cyjnyra, kwestyą różnych wartości wyrazów funk-cyi analitycznej, funkcyami eliptycznemi, funk-cyami o obszarach osobliwych, formami kwadra-towemi i teoryą działań formalnych. W czasopismach polskich zamieścił: Uwagi o równaniu Gaussa w teoryi funkcyi gamma“ („Prace mat. fiz.“ T. X); ,,Sur quelques applications d’un théorème arit-métique de Jacobi“ („Bulletin de l’Ac. de Crac.“ 1904);„O liczbie klas form kwadratowych dwójkowych o wyznaczniku zasadniczym dodatnim“ („Prace mat. flz.“ T. XV). — Dość szczegółowy wykaz prac L-a podaje „Ottuv Slovnik naucny“

A. Ł.

St. Db n.

E. Gr.

Lerius Józef, malarz belgijski (* 1823 — + .1876). Wyróżnił się głównie jako portrecista, zwłaszcza kobiet i dzieci. Inne ważniejsze dzieła: Scena z Keuilworthu; Milton dyktujący swym córkom; Paweł i Wirginia; Esmeralda; Adam i Ewa; Cztery okresy życia ludzkiego. Świetny kolorysta. Najlepsze jego utwory: Radość i smutek, Joanna d’Arc pod Paryżem (1860), Wiek złoty.

wybrany na prezesa kongresu, proponowanego mu przez Juareza stanowiska ministra nie przyjął. W r. 1863, po zwycięstwie Francuzów pod Pueblą, dzielił losy Juareza. W r. 1867 ces. Maksymiliana rozstrzelano za radą L-a; Juarez ponownie objął prezydenturę, a Lerdo został prezesem najwyższego trybunału. Podczas wyborów na prezydenta 1871 L. wystąpił jako kontrkandydat przeciw Juarez’owi, lecz upadł. Dopiero po jego śmierci (18 lipca 1872) objął to stanowisko. W lipcu 1876 został wybrany ponownie, ale już w listopadzie miejsce jego zajął Porfirio Diaz, L. zaś zmuszony był uciec do Stanów Zjednoczonych.

x-y.

Km.

Lerida, prowincya hiszpańska w Katalo-u i i (ob.), ograniczona na płn. Francyą i rzpltą Andorra, na płuc. - wsch. wsch. — Barceloną, na na zach. — Saragosą i Huescą; 12 151 kim., kw. przestrzeni, 276 447 m-ców 1907), w tern 212 525 analfabetów. Dzika kraina górska, mająca na płn. główny grzbiet Pirenejów środkowych z najwyższemi szczytami (Maladetta), oraz odgałęzienia wschodnich (Sierra del Cadi- 2 535 m., Sierra de Boumort — 2 074 m. Monsech i in.). Ważniejsze niziny: dolina górska Cer-dana; na zach. La Noguera, na wsch. doskonale zroszona Llanos de Urgel. Prowincyę przerzyna rz. Segre, dopływ Ebro, oraz dopływy jej Noguera Pallaresa i Noguera Ribagorzana; Ga-ronna ma tu źródła i tworzy piękną dolinę Aran. Grunt kamienisty i mało urodzajny, prócz dolin. Główne produkty: zboże, warzywa, o-liwki, wino, len, owoce południowe. Bogactwo kruszców, zwłaszcza ołowiu, węgla brunatnego; saliny i źródła mineralne. Przemysł nieznaczny.—2) L. m-to stołeczne prowincyi tejże nazwy, w urodzajnej nizinie, na prawym brzegu Segre i na linii kolejowej Barcelona—Saragosa i L.—Tarragona, siedziba bpstwa i gubernatora; starożytne mury, cytadela, most rzymski na Segre, staroż. pałac królów aragońskich, katedra z XHI w. architektury bizantyjsko-goty-ekiej, nowa w stylu romańskim, seminaryum teologiczne, instytut (dawniej od 1300 r. uniwersytet), fabryki szkła, skór, papieru, wyrobów wełnianych i bawełnianych, handel zbożem i budulcem; niespełna 20 000 m-ców (ludność w ostatnich czasach zmniejsza się). L. w starożytności 11 e r d a (ob.), stolica Ilergetów. 23 kw. 1810 r. Francuzi pod gen. Suchet odnieśli tu zwycięstwo nad Hiszpanami; po 4-ty-godniowem oblężeniu poddało się i m-sto L. .

— Geroną, na połud. Tarragoną

St. Db.

LerillS T e odor, pisarz belgijski (* 1819 — f 1880). Z zawodu adwokat, studyował histo-ryę sztuki niderlandzkiej, a prace jego przyczyniły się wielce do poznania tego przedmiotu. Wydał m. in.: „Études sur les tendances de l’art chrétien exclusif“ (1860); „De ligge-ren en andere historische archieven der Aut-werpsche St. Lucasgilde“ (wspólnie z Rembout-sem; Ant. 1864—76). Pośmiertne: „Biographies d’artistes anversois“ (Gand. 1883).

Lerma, m-to w stanie Meksyku, na linii kolej. Meksyk-Toluca, 2 626 m. npm., między obu jeziorami Rio de L. albo Zacoloacan; fabryki wędzideł i ostróg; 12 000 m-ców.

K. Gr.

Lerma Francesco Gomez de Sandoval Roy as, hr. potem ks. hiszpański (* około r. 1550 —f 1625). Wpływowy już pod koniec panowania Filipa II hiszpańskiego, przez Filipa III w r. 1598 został mianowany pierwszym ministrem z władzą nieograniczoną; przeciwników swych, przeważnie osobistych, zwalczał bezwzględnie, mianował na urzędy swych krewnych i przyjaciół. Z Anglią w r. 1604 zawarł pokój po klęsce floty hiszpańskiej na wybrzeżach Irlandyi; z Holandyą — r. 1608 dziesięcioletnie zawieszenie broni; Francyę potrafił ułagodzić przez związki małżeńskie infanta z dziećmi Maryi de Medicis. Wrogowie wreszcie go zwalili w r. 1618.

Lermina Juliusz, publicysta i powieścio-pisarz francuski (*    1839). Zaczął pracować

w dziennikarstwie w 20-ym roku życia, był re-ï daktorem „Soleil“, wznowił dziennik „Corsaire“,

Lerina, gr. Aïjpôw], łac. Lerina, Lerinus, wysepka w pobliżu wybrzeża Gallii Narbonen-sis, naprzeciw m. Antipolis, na której mała osada, Vergoanum, się znajdowała. Jest to na-pewne tasama wyspa, którą Strabon Plana-ryą mieni. Dzisiaj St. Honorat, w grupie w.

S. Drz.

x-y.

I który walczył z drugiem cesarstwem. Korsarz J i in. pisma jego upadały z powodu prześladowań * rządu. Za udział w zgromadzeniach publicznych wtrącony do więzienia w r. 1870. Odzyskał wolność po ogłoszeniu Rzeczypospolitej; wstąpił do wojska i walczył pod Bourget i Bu-zenval. Znany jest L. z powieści sensacyjnych: „Les Mystères de New-York“ (1874); „Les Chasseurs de femmes“ (1881); „Le Fils de Monte-Christo“ (1885); „La Haute Canaille“ ]J (1881); „Le Trésor de Monte-Christo“ (1885); „Le Coeur des femmes“ (1889); „Martyres d’amour“ (1890); „Reine“ (1891); „Alice“ (1893); i t. d. Razem z Wiktorem Hugo założył międzynarodowe T-stwo literackie i artystyczne, którego był sekretarzem dożywotnim.

Leryńskich (ob.).

Lerminier Jan Ludwik Eugeniusz, publicysta francuski (* 1803—f 1857). Po ukończeniu gruntownych studyów prawnych w Lerins, Iles de L. ob. Lery ńs kie wyspy. Niemczech i we Francyi mianowany profeso-

Km.

rem prawodawstwa porównawczego w Collège de France (1831), tam zdobył wielkie powodzenie. Przez pewien czas był uwielbiany przez postępową młodzież. Lecz wziąwszy stronę ministeryum Molé, od którego otrzymał stanowisko referendarza w radzie stanu, do tego stopnia stał się niepopularnym, że zmuszony był zaprzestać swych wykładów w końcu r. 1838 i nadaremnie usiłował je wzuo-wić w r. 1849. Napisał m. in.: ,,Introduction générale à l’histoire du droit“, ,,Philosophie du droit“, ,,Histoire des législateurs et des constitutions de la Grèce antique".

Lermontow Michał (* 2 paźd. 1814—f zabity w pojedynku 15 lip. 1841), genialny poeta rossyjski. Ród L. pochodził ze Szkocyi (Learmonth), według tradycyi jeden z nich był poetą, którego porwały białe wróżki. Na początku XVII w. w korpusie szkockim, służącym najemnie w wojsku polskiem, znajdował się Lermont, który w bitwie pod Białą 1613 r. z towarzyszami przeszedł na stronę Moskwy, przyjęty później do bojarstwa rossyjskiego. Rodzina L-a była biedna; ojciec poety, Jerzy, dymissyonowany kapitan piechoty, zamieszkał w nędznej swej wiosce Kroptowce (gub. Tulska); niedaleko leżał majątek Arseniewych: Jerzy oczarował ich córkę, Maryę, która wbrew woli rodziny wyszła zań za mąż. Umarła, gdy poeta miał 3-ci r. ż. (1817). Babka L-a Arse-niewa (z domu Stołypin), kobieta energiczna, ubóstwiała wnuka, a cierpieć nie mogła zięcia; podług umowy babka miała wychowywać poetę do 17-lat, a potem oddać go ojcu. Całe dzieciństwo L. spędził u babki, w Tarchanach (gub. Penzeńska). Chorowity i wrażliwy, mając lat 15 zaczął pisać Demona. Duchowo obdarzony niezwykle, od lat najwcześniejszych miał skłonność do melancholii, która się później wzmogła. Otoczenie nie rozumiało jego marzeń, ani nie dostrzegało, że dziecko karmi się ciągle fautazyą. Rósł L. jako bogaty panicz, którego psuto we wszystkiem. W r. 1824 powieziono go na Kaukaz, który słusznie może być nazwany ojczyzną L-a, Wspaniała przyroda tameczna wywarła nań ogromne wrażenie, dała urocze farby jego poezyi i rozmach jego fantazyi. W r. 1825 zaczyna się mniej-więcej nieporządna nauka, pobierana od guwernerów i guwernantek; w r. 1827 oddano go do pensyonatu szlacheckiego w Moskwie. Pono uczniowie wydawali pismo literackie, w którem czynnie uczestniczył L. Kiedy* 1830 r. pensyonat zamieniono na gimnazyum, L. wyjechał do gub. moskiewskiej, do krewnych, We-reszczaginów, u których poznał Suszkownę (późniejsza Chwostowowa) i w niej się zakochał, co mu przecież nie przeszkadzało jednocześnie uwielbiać Wjery Łopuchin. Jesienią 1830 r. wstąpił do uniwersytetu w Moskwie, na wyd. prawny, a potem literacki; pozostał obcym fermentowi wśród młodzieży ówczesnej, trzymał się zda-

la od tych ruchów i wyłącznie bywał na balach arystokracyi. Życie światowe go nie zadawalało: walczył z sobą, ale próżność zwyciężała. Lata w Moskwie są epoką płodnej twórczości. Poeta czytywał dużo i poznał mnóstwo utworów, z których często brał tematy do swych poezyi, choć przejmował je własnym nastrojem. Wpływ Puszkina okazał się bardzo nieznacznym, w formie tylko pism młodocianych. Mało nań wpłynął Goethe, więcej Schiller, a najwięcej Byron. Ale twórczość Byrona stawała na czele protestu przeciw reakcyi, zagłuszającej tra-dycye XVIII w., stawała do obrony ludów. W poezyi L-a przeczenie albo było mgliste, o-gólnikowe, albo też skierowane przeciw społeczeństwu, w którem nie było miejsca dla wielkich czynów bohatera, tym zaś właściwie był sam L. Pierwsze poemata L-a powstały pod wpływem bezpośrednim Byrona (Anioł Śmierci, „Izmaił Bej“, „Auł Bastundży“ i parę in.).    0-

snową ich jest bohater, powaśniony ze światem. Względnie najlepiej wykończył poeta „Izmaiła Beja“. Ale panować nad tematem L. jeszcze nie potrafił, i utwór ten, pomimo ładnych ustępów, nuży rozwlekłością opisów. Z powodu zajścia z prof. Małowem L. 1832 r. opuścił uniwersytet i udał się do Petersburga, aby zapisać się do tamecznej wszechnicy, lecz rzeczywiście wstąpił do szkoły junkrów („Gwardejskjich podpraporszczjikow“). Wczasy prawie wyłącznie oddał kartom i wybrykom rozmaitego gatunku. Wprawdzie zachował swoją lepszą cząstkę, ale pisał rzeczy, z których ledwo urywki można było ogłosić, tak wiele zawierają pornografii (Saszka, Pietiergofskij Praz-dnik, Ułansza). W tym czasie zrywa L. z Su-szkówną, bodaj nawet dąży do skompromitowania panny, żeby otrzymać rozgłos. Po opuszczeniu szkoły junkierskiej zaczął ponownie pisać:

Cliadży Abrek“, „Bojar Orsza“, i dramat

Maskarad'⁴, przerobiony gwoli wymaganiom cenzury na „Arbenjina". W bohaterze tego dramatu L. wystawił znowu typ rozczarowanego i rozjątrzonego człowieka, który kończy na bezmyślnej nienawiści. Ogromny rozgłos pozyskał poeta swym wierszem na śmierć Pusz-kjina (1837). Za ten wiersz zesłano go na Kaukaz, ale rychło starania babki wyrobiły mu ainnestyę i już 1838 r. L. znalazł się w Petersburgu. Krótkotrwały pobyt na Kaukazie dodatnio wpłynął na twórczość L-a; następne lata należą już do wyżyn jego talentu. Powstaje ,,Mcyry“ (1839) jeden z najładniejszych poematów, oraz powieść Bohater naszychczasów, rozsnuwająca piękne obrazy życia i przyrody w tonie realistycznym. Krytyka nie mogła się zgodzić na pewną ocenę moralnej i społecznej wartości bohatera, Peczorjina; ale pod względem artystycznym L. stworzył arcydzieło. Włożył on w wyznania bohatera mnóstwo rysów autobiograficznych. ,, Demona“ przerabiał po kilka razy; ostateczna redakcya przypada na 1839 —

1840. Poemat ten, chociaż ze względów cenzu-ralnych za życia nieogłoszony, znany był jednak z licznych odpisów i zachwycał współczesnych; temat w literaturze rossyjskiej nowy; utwór czarował i pięknością bohatera demonicznego i niezwykłym dramatem, wreszcie mnóstwem prześlicznych fragmentów. Jest to najjaskrawszy wyraz tonu poezyi L-a, w którym współczesnych uderzały porywy negacyi i niejasnych dążeń do jakiegoś uswabadzającego ideału.

znakomita jego „Duma“ świadczy, że na strunach jego liry nuta obywatelska miała silne tony. Ciekawym jest stosunek L-a do urzędowego patryotyzmu mikołajewskiego, któremu zaczął był już hołdować Puszkjin. W młodzieńczych utworach są rzeczy,które dowodzą, że imponował mu wojenny patryotyzm; później zmieniły się jego przekonania, zresztą i dawniej niejednolite. Sam L. zdefiniował swoje poglądy w wierszu Kocham ojczyznę, gdzie poeta bierze rozbrat ze sławą „kupioną krwią“ (Dobro-ljubow powiada, że tu właśnie L. pojmuje miłość ojczyzny prawdziwie, święcie i rozumnie). Niedawno ogłoszony wiersz („Byłoe“ 1906) jest przepojony uczuciem czysto - rewolucyjnem, że opoka zachwiać się musi. L-a porywała bez-graniczność wszechświata: kochał się w stepach, z wierzchołków gór lubił spoglądać na niebo, z rozkoszą śledził lot podobłoczny orłów, wśród wycia huraganów chciał się zabłąkać i rozwiać w nieskończoności. Z tej tęsknoty płynęły liryki L., które należą do liczby najpiękniejszych w literaturze powszechnej. Jego „Tuczkji“, Odłam skały, Ja, Matko Boża, mają miękkie, powiewne tony elegijne. Cudnie piękne są małe poemaciki: Trzy palmy, „Bieglec“, D a ry T e re ku, „Tamara“. Pod względem formy wiersze L-a nie mają równych w piśmiennictwie rossyjskiem, często harmonia strof graniczy z muzyką. — B i b 1 i o g r a f i a. Za życia utwory L. pojawiały się w niewielkiej ilości w czasopismach, wyszedł i osobny zbiorek „Stji-chotworenija“ (Peters. 1840). Następnie większe edycye Smjirdjina 1847; i Głazunowa 1852; najlepsze, z przedmową Dudyszkjina, 1860. Krytyczne wyd. wszystkich prac, pod redakcyą prof. Wjiskowatowa, wyszło w Moskwie 1889 — 1891 6 t. (Ostatni tom zawiera biografię L-a

Oprócz pracy twórczej L. nie przestawał bywać w świecie. Zajęła go urocza księżniczka Szczerbatow, z powodu której pojedynkował się z Bovantem, synem posła francuskiego, za co dostał się do więżenia. Tam odwiedził go sławny Bielinskij; przedtem nieosobliwie o nim trzymał, teraz, przeciwnie, znalazł się pod urokiem L-a, który istotnie miał jakąś namiętność wydawania się gorszym niż rzeczywiście był. Za karę L-a przeznaczouo do batalionów kaukaskich; walczył tam bardzo odważnie z góralami, atoli walka ta była dlań niesympatyczną; w r. 1840 otrzymał urlop, bawił w Petersburgu, a 1841 r. musiał już wracać do pułku, który z początku konsy-stował w Stawropolu, potem zaś w Pjatjigorsku.

wiadomości, ale zbyt obficie bierze z utworów dane biograficzne). Do życiorysu poety sporo luźnych przyczynków w „Russ. Starjina“ i „Ar-chjiw“, a nadto: Panajew „Ljitieraturnye wo-spomjinanija“ („Sowrjemiennjik“ (1861) i Chwo-stowowa (Suszkow) „Zapjiskji“ 1870. Krytyczna literatura o L-e obfita; ważniejsze: opinie Bielińskiego, Dobroljubowa, Grjigoriewa, w ich pismach zbiorowych. W odosobnieniu stoi sąd bardzo ujemny Zajcewa w ,,Russk. Słowo“ (1862 IX); nadto: Spasowicz „Puszkjin i L. jako baj-roniści“ („Ateneum“ 1888 i „Pisma“, T. V); Zdzie-chowski M. ,,Byron i jego wiek“ (T. II 1897); Py-pjin ,,Jistoria russkoj Ijiteratury“ (T. IV); Soło-wiew Wład. ,,M. J. L/‘ („WjestnikEwropy“ 1901, II).T łumaczeniaL. najęz. polski. Ani jeden z przekładów poskich nie może dać wyobrażenia o mocy oryginału. Nawet Syrokomla nie oddał należycie czaru Meyry: „Kilka słów o L-e i próby przekładów“ (,,Przegl. poznański“ 1851, XIII 408    412); „Bohater naszych czasów“

Tu zalecał się do Emilii Wierzilin, o którą starał się inny oficer, Martynow. Nastąpił między nimi pojedynek: L., rażony śmiertelnie, padł u podnóża góry Maszuk. Ciało jego przewieziono do Tarchan; w r. 1889 w Pjatjigorsku postawiono pomnik.— Twórczość L. była tak krótkotrwała, że w niej trzeba upatrywać jeno pierwsze próby, a niepodobna zgadywać, dokądby zaszedł, to zaś, co stworzył, ma wysoką cenę. L. był marzycielem, małą mającym wspólność z rzeczywistością, którą jednak znał doskonale. W poecie łączyło się głębokie zrozumienie życia z mocnem ciążeniem ¹ pióra redaktora, który zgromadził mnóstwo do świata nadzmysłowego. Mało było poetów, którzyby tak jawnie poczytywali niebo za swą ojczyznę, a ziemię za wygnanie. Od najwcześniejszej doby twórczości L-a brzmi zasadniczy ton: melancholijny pessymizm (który podług Sołowiewa ma w sobie pierwiastki nietzscheani-zmu)-z jednej strony, a z drugiej dążenie w sfery zaobłoczne, gdzie poeta widział jedyne źródło natchnienia. Na nieszczęście, potędze pragnień i nieugaszonej energii wybuchów, niezawsze odpowiadała siła myśli; potrafił sobie jednak poeta wyjaśnić po co żył, i „ze strachem patrzał w przyszłość“. Dwojako oceniają L-a: jedni wprowadzają go do ogólnego rozwoju literatury, stawiąc jego twórczość w związku z poprzedniemi prądami; inni nadają mu wyjątkową rolę i stawiają go osobno, nie znajdując w nim pierwiastków społecznych, i rozpatrują go tylko z punktu czystej sztuki. Niewątpliwie, drugi pogląd nie jest słuszny: L. pomimo wszystkiego był synem swego czasu. Wiersz na śmierć Puszkjina \ przez Kona (Warsz. 1844) i jeden fragment był wmieszaniem się w kwestye społeczne; ,,Pojedynek“ przez Leszka Borkowskiego (Lwów

L J.

Aligonię.

Lęrnaea, ob. Lernaeidae,

Lernaeidae, rodzina skorupiaków wid-wiosłonogich (Copepoda)    (ob.).

Larwy mają wszelkie cechy larw właściwych skorupiaków, jednak wskutek pasorzytnicze-go sposobu życia organizm przeistacza się w miarę dojrzałości tak krańcowo, że o formie dojrzałej trudno mówić jako o skorupiaku z powodu owego rozwoju uwstecznionego. To uwstecznienie u samców nie sięga tak głęboko, bo pasorzytują tylko samice. Postać ciała dojrzałej samicy: ciało robakowato wyciągnięte bez wyraźnego członkowania. z wyrostkami specyalnemi na głowie; część odwłokowa ciała szczątkowa; pierwsza para czułków wielo-członkowa, szczeciuowata; czułki tylne w kształcie haczyków czepnych; szczęki górne jako sztyleciki, ukryte w szerokiej rurce ssącej; no-go-szczęki słabo rozwinięte, w kształcie niewielkich szponów; 4 pary bardzo małych nóg dwudzielnych; oko pojedyńcze; dwa worki jajowe, niekiedy sznurowate. Taką jest postać samicy wkrótce po zapłodnieniu; forma uczepiona (jako pasorzyt) do żywiciela, ryby, po zapłodnieniu ma postać bardziej zmienioną, podobną do woreczka z kilku rozmaitego kształtu rozgałęzieniami. W okresie parzenia się nieć 1811 w 4-e str. 18).—Por. L. Gąsiorow-samiec i samica pływają samodzielnie. Po zapłodnieniu samice czepiają się ryb. Znanych jest przeszło 14 rodzajów i do 50 gatunków.

Z nich pospolitsze: rodzaje: Lernaea L.,

(S kr z e 1 ó w k a), o głowie z dwoma rozgałęzio-nemi wyrostkami bocznemi i jednym prostym haczykiem grzbietnym; dobrze wykształcona

rurka ssąca. 2) Penella Ok., o głowie okrą- lek. warsz.“ T. C. str. 334). głej z kędzierzawemi wyrostkami; tuż pod głową odchodzą 2 lub 3 skośne długie, rękokształt-ne wyrostki; rurka ssąca; około 8-u gatunków (najpospolitszy: Penella sagitła L). Pasorzy-tuje na rybach z rodzaju Lophius, przenikając

St. Min.

na

1848); ,,Bojar Orsza“ Gustaw Czernicki (Lwów 1855); ,,Demonu p. Sabowskiego („Bibi. Warsz“,

1860), p. Anonyma (Warsz. 1881; p. t. „Szatan“) p. Korowaya Metelickiego (tamże 1889); p. Alf. Wróblewskiego (tamże 1901); „Meyri“ p. Syro-komlę („Dzieła“ 1872 i wybór pism 1890); ,,Cha-dży-Abrek“ p. Stan. Grudzińskiego (Pozn. 1872); „Drobne utworya p. Sabowskiego („Ziarna i plewy“ 1860); p. Budzińskiego w ,,Z obcego Parnasu“ (Warsz. 1886). Wybór pism (wszystkie utwory ważniejsze) w przekładzie Czesł. Mąkowskiego, przedm. Spasowicza, w ,,Bibl. najcelniejszych utworów“ (Warsz. 1890).

Lema, Lerne, gr. Aépva, Aépvrj, bagniste jezioro na wybrzeżu Argolidy, na płd.-zachód od

m. Argos, w którego głębiach chował się olbrzymi wąż Lernejski (ob.). Nad brzegiem jeziora leżała mała osada, tosamo nosząca miano. Pausanias oglądał tam święty gaj jaworowy, z licznemi świątyniami i kaplicami, jako też źródło Amfiaraosa i niezgłębione jezioro

S. Drz.

ł o-lub znaczną częścią swego ciała w mięso żywiciela. 3) Lernaeocera Blainv. Pasorzyty posiadają słabe czułki czepne; odcinki, piersiowy i genitalny, są wydłużone, rozdęte i zgięte; rurka ssąca niewielka ( gat. L. cgprinacea L. paso-rzytuje często na karpiach i karasiach; L. eso-cina Burm, żyje na szczupakach, ciernikach, miętusach; uczepia się na szczęce dolnej, do skrzeli, wkręcając się częściowo w spowodowane ssaniem nabrzmienia).

Lęrnaeocera, ob. Lerna eidae.

Lernejski wąż, Ob. Hydra lernejska.

Lernet Jan Nepomucen Kalasanty (f w Krzemieńcu d. 22 maja 1820), lekarz, dokt. filoz. i med. zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Dubnie. W r. 1780 S t ani s ł a w August mianował go radcą i lekarzem nadwornym; od r. 1806 był L. do śmierci dyrektorem liceum krzemienieckiego, któremu przekazał bibliotekę swą bogatą, a nadto zapisał 250 000 złp. na stypendya dla czterech uczniów tejże szkoły, zastrzegając przytem, aby w razie śmierci syna małoletniego i pozostały prócz tego po nim majątek był obrócony ustanowienie jeszcze dwu takich stypendyów. Wielkie znaczenie dla dziejów moru w Polsce posiada rozprawa jego uczona p. n. „Ad pro-positiones de peste a Regia Societate Scientia-rum Varsaviensi prolatas respondens Disserta-tio“ (Krzemieniec 1814; w 8-e str. XXVIII, 392 i k. nl. 10), nagrodzona medalem złotym przez Tow. Przyj. Nauk w Warszawie, którego L. był członkiem. Autograf jej przechowuje biblioteka Tow. lekarskiego wileńskiego, do którego L. należał od r. 1807, nadto był także członkiem honorowym uniwersytetu wileńskiego. Pracę powyższą, przez autora dopełnioną, na język polski przełożył i ogłosił D-r Karol Soczyński w „Roczn. Tow. Przyj. Nauk“ (T. XI str. 1—258 i w odb. os. w 8-e,

k. nl. 4 str. 272). Oprócz tego ukazały się w druku: „Mowa przy otwarciu gimnazyuin wołyńskiego w Krzemieńcu d. 1 paźdz. 1805, miana“ (w 4-e str. 6 nl.' i „Fundusz na czterech uczniów przy gimnazyum wołyńskiem w Krzemieńcu utrzymywać się mających przez Jana Lerneta zrobiony, reskryptem ces. Aleksandra I w r. 1809 potwierdzony“ (Krzemie-skiego „Zbiór wiad. do hist. sztuki lek. w Polsce“ (T. III str. 300); S. Kośmińskiego „Słown. lek. polskich“ (str. 273); J. Bielińskiego „Stan nauk lek. za czasów Akad. med.-chir. wileńskiej“ (str. 218 i 802) i Fr. Giedroycia „Źródła biogr.-bibliogr. do dziejów med. w dawnej Polsce“ (w „Pam. Tow.

Dr J P.

Lero, w starożytności L e r o s, wyspa turecka na m. Egejskiem u zachodnich wybrzeży Azyi Mniejszej, na zach, od zatoki Mendelia;

49.5 klm. [H przestrz ; wino, oliwki, bawełna, zboże; 4 000 m-ców. Główne m-sto Hagia

Le roi règne et ne gouverne pas —Leroy d’Etiolles Jan Jakób.

272

wpływ. L. 1845 r. staje na czele drukarni współ-dzielczej w Boussac i wydaje tam dwa pisma ,,L‘Eclaireur“ i ;,Revue sociale“. W r. 1848 wybierają go do Konstytuanty, a w r. 1849 do Legislatywy, jako przedstawiciela dep. Sekwany. Po zamachu stanu 2 grudnia L. szuka schronienia w Anglii na w. Jersey. Po amnestyi 1869 r. wraca do Paryża. Napisał jeszcze w r. 1848/9 „Projet d’une constitution démocratique et sociale“, „De la Ploutocratie“, „De l’égalité“, Malthus et les Economistes ou y aura-t-il toujours des pauvres?“. Wszystkie te broszury nie pozostawały bez wpływu na pokolenie spół-czesne, na opinię publiczną: wartości naukowej w postępie myśli społecznej nie miały żadnej. Biografowie podkreślają wpływ, jaki L. wywarł na umysłowość George Sand i Sainte Beuve’a, a stąd pośrednio oddziałał na współczesnych. Za pośrednictwem George Sand oddziaływał w części i na pokolenie polskie, które kształciło się nieco na powieściach społecznych pani Sand. Wspomnieć tu jeszcze należy o wpływie, jaki wywarł L. pismami swe-mi na emigracyę polską w Paryżu, w latach poprzedzających wybuch Rewolucyi 48-go r. i w dobie samej rewolucyi. Pracę L. o Ludzkości, jej zasadzie i przyszłości tłórna-czył Leonard Rettel w „Piśmie T-wa Demokratycznego Polskiego“ (Poitiers 1840). W „Tribune des peuples“ Adama Mickiewicza zamieścił L. artykuł p. t. Czem jest społeczeństwo bez chrześcijaństwa. Nie pozostał też L. bez wpływu na Mickiewicza, który go wspomina w Wykładach swoich obok Saint-Simona, Fouriera, Vidala. Por. wzmianki u Wł. Mickiewicza („Żywot A. M,“ IV i w przedmowie do „Trib. des peuples“ 1906, przekł. p. W. 1907). Ob. Thomas „P. L., sa philosophie“; Weill S. „L’école saint-simonienne“; Louis P. „Histoire du socialisme en France“.

Leroy d’Etiolles Jan Jakób Józef (* w w Paryżu d. 5 kwiet. r. 1798—f tamże d. 22 sierp. 1860) lekarz, wynalazca sposobu kruszenia kamieni w pęcherzu. W r. 1824 ukończył nauki w Paryżu, lecz jako student już w r. 1822 przedstawił Akademii narzędzie do kruszenia kamieni, wynalezione i nazwane przez siebie „lithoprione“; później wynalazł drugie narzędzie, inaczej obmyślone, którym C iviale (ob.) wykonał pierwsze skruszenie kamienia w pęcherzu człowieka żywego. W 1. 1826 —1831 Akademia Um. w Paryżu dwukrotnie przyznała mu nagrody za wynalazki jego do operacyi tej służące.—L., obdarzony zdolnością do mechaniki niepospolitą, a nadto bardzo pomysłowy, wynalazł szereg niemały narzędzi chirurgicznych, lub też ulepszył znacznie dawniejsze, lecz i poza tern okazał się również mechanikiem b. wybitnym) wynalazł też m. inn. działo z tyłu nabijane i granaty wybuchające w chwili dotknięcia celu. L. był pisarzem nadzwyczaj płodnym, a zwłaszcza polemistą za-

Marina, z portem i twierdzą (około 1500 m-ców). Rychłemi czasy przez Milezyjczyków skolonizowana i aż po rzymskie wieki od nich zależna. Urodził się na niej historyk Ferecy-des. Słynęła ze znakomitej świątyni Artemidy Parthenos, dokąd siostry Meleagra (ob.) się dostały i przemieniły w perlice, z któ-rego-to powodu i w czasach późniejszych zawsze ptaki te chowano w obrębie świątyni.

S. Drz,

Mieszkańcy wyspy osławieni byli dla zjadliwego i złośliwego języka.

S. P.

Ls roi règne et ne gouverne pas („król panuje, a nie rządzi“) —formuła polityczna wypowiedziana przez Thiersa (ob), wielokrotnie potem przez niego powtarzana, używana w doktrynie rządów parlamentarnych dla scharakteryzowania stanowiska króla w monarchii konstytucyjnej, parlamentarnej. Walki konstytucyjne za monarchii lipcowej we Francyi ogniskowały się często koło zasadniczego pytania: jaką ma być w rządzie parlamentarnym rola głowy państwa, piastuna władzy wykonawczej? Myśl polityczna znajdowała dwie odpowiedzi. Według pierwszej naczelnik państwa nie powinien odgrywać żadnej czynnej roli w rządach; za niego chcą ministrowie, on zaś może tylko przyłączyć się do ich życzenia, o ile ministrów popiera większość parlamentu. W maju 1846 r. kwestya ta wywołała namiętną dyskusyę w izbie deputowanych, i wtedy Thiers powiedział: „Napisałem w r. 1829 słowa, które sobie zyskały sławę: król panuje i nie rządzi. Czy sądzicie, że myślę dzisiaj inaczej? Nie, tak samo myślę obecnie i myśleć będę zawsze“. Drugi pogląd, przeciwny, nadawał głowie państwa prawo czynnego i rzeczywistego uczestnictwa w rządach pod warunkiem, że znajdzie gabinet, który będzie odpowiadał za niego i większość w izbie, a także ministrów, którzy nigdy nie dopuszczą, aby jego osoba lub czyny były przedmiotem rozpraw w izbach. Przedstawicielem tego poglądu był Guizot (ob.). Ob. Thiers „Discours parlementaires“ t. VII (1846); Guizot „Hist, de mon temps“ t. V; „Arch. parlementaires“ (przedruk „Monitora“) z r. 1846.

Leroux Piotr, filozof, publicysta i polityk francuski (* pod Paryżem 1797 — f 1871 tamże). Pracował jako zecer w drukarni, od r.

1831 należał do grupy Saint-simonistów (ob.).

Gdy rozdźwięki w stowarzyszeniu doprowadziły do rozłamu pomiędzy Bazard’em a Enfantin’em,

saint - simonistycznych i buddyjskich;

S. F.

L. poszedł za pierwszym. W r. 1838 założył z Reynaud’em Nową E ncyklopedyę, zamkniętą 1841 r. na tomie 8-ym. Współpracownik „Revue des deux Mondes“, założył 1839 wespół z George Sand „Revue indépendante“. Najważniejsza jego praca „De l’humanité, de son principe et de son avenir“ (1841) jest amalgamatem idej

socyalizm L-a zachowuje idee rodziny, własności i ojczyzny. Książka wywierała znaczny

morza,

Dr J. P

essai

Verdier“ (1892); caserne“ 1893).

Leroy-Beaulieu ljHenrykAnatol, dyrektor Szkoły Nauk Politycznych w Paryżu (* w Lisieux w Normandyi 1842). W zbiorku wierszy, zatytułowanym „Heures de Solitude, phantaisies poétiques“ (1865), wyśpiewał entuzyazm młodzieńczy dla wolności i wyzwolenia narodów ciemiężonych, dla Polski i Włoch. W długich podróżach na Wschodzie, w Stanach Zjed. na Południu zahaczył w r. 1872 o Rossyę i powracał do niej ośin razy i z tych podróży powstały: wielka ilość artykułów o Rossyi, drukowanych w ,,Rev. des deux Mondes“, zebranych następnie w ,,L’ Empire des Tsars et les Russes“ (3 wydania; t. 1 ,,Le P tans“, t. II ,,Les Institutions“, III ,,La Religion“); w cennej, na niedrukowanej korespon-dencyi opartej, w duchu rossyjskim jednak pisanej pracy o Mikołaju Miljutjinie „Ln homme d’Etat russe. N. Miliutiue, d’apres sa correspon-

r-

ciętym; z dzieł jego najważniejsze:    „Exposé    dance inédite. Etude sur la Russie et la Rodes divers procédés employés juqu’à ce jour    logne pendant le règne d’Alexandre II“; w ,,La

pour guérir la pierre sans avoir recours à l’opération de la taille" (Paryż 1825); „Histoire de la lithotritie“ (tamże 1839) i „De l’extraction des corps étrangers solides autres que les pierres ou leurs débris“ (Bruksella 1854).

—P or. „Nouv. biogr. gen.“ (T. XXX, str. 898);

„Gaz. hebdom. de méd. et chir.“ (1860 str.

665) i „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (T. III,

Dr j p.

i in.;

str. 679).

Leroy Karol (* w Paryżu d. 12 lut. 1726 — f tamże d. 12 grud. 1779) lekarz i chemik. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Montpellier i tam w r. 1752 dyplom doktorski uzyskał; tam później został profesorem chemii. Od r. 1777 zamieszkał w Paryżu. L. używał sławy szerokiej jako chemik i lekarz. Jeden z pierwszych wystąpił przeciwko t. zw. dniom krytycznym w chorobach ostrych, przedsiębrał badania bardzo ciekawe fosforescencyi zajmował się rozbiorem wód mineralnych i sporządzaniem ich sztucznym, czynił również doświadczenia nad zawartością pary wodnej w powietrzu i t. p. — Ogłosił: „De aquarum mineralium natura et usu“ (Montpellier 1758); „Mémoires et observations de médecine“ (tamże 1766 — 1776 — 1784) i „Mélanges de physique, de chimie et de médecine“ (Paryż 1771). Był członkiem korespond. Akad. Umiejętn. w Paryżu. — Por. „Biogr. médicale“ (T, VI, str. 20); „Diction, histor.“ (T. III, str. 440) i „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (T. III, str. 679).

Leroy Karol, publicysta francuski (* 1844). Kierował się na zegarmistrza, ale w r. 1868 zaczął pisać do humorystycznego ,,Tintamarre“ artykuły, które zyskały rozgłos. Jemu zawdzięczają Francuzi nieporównany typ pułkownika Ramollot. Między jego gawędami najlepsze są: ,,Colonel Ramollot“ (1883); ,,Un gendre à (1888); ,,Le passe-temps du caporal ,,Les joyeusetés de la

Br. J.

et les habi-

France, la Russie et l’Europe“. Drugim wynikiem tych podróży było zapoznanie się z Ros-syą i propaganda na rzecz zbliżenia się Fran-cyi do Rossyi, nad czem L. nie przestawał pracować (łącznie z Melchiorem de Vogué), urabiając umysły po jednej i drugiej stronie dopóty, póki sprzyjający interes polityczny nie doprowadził za Alexandra III do zawarcia sojuszu (1888). Dzieło trzytomowe L-a był doniedawna jednem z najpoważniejszych źródeł do poznania Rossyi dla cudzoziemców; obecnie jest już przestarzałe i zastępione zostało dziełami Kowalewskiego Maksyma (po ang. i fr., ob.) i Miljuko-wa (po ang.). Inny szereg prac L-a poświęcony jest kwestyom społecznym, ze stanowiska liberalnego katolicyzmu oświetlanym. Przyjaciel Kościoła Rzymskiego, ale i demokracyi i postępu, stara się L. od lat wielu powiązać te wykluczające się wzajem pierwiastki w harmonię, opartą na zgodzie stanów, klas, wyznań. Akceptował wymownie encykliki Leona XIII w sprawie robotniczej, sympatycznie witał powstanie „Demokracyi cbrześciańskiej“, z tych encyklik program swój układającej (potem jednak przez kościół urzędowy rzymski i francuski porzucony); zwalczał antysemityzm, anti-klerykalizm, antiprotestantyzm (francuski), a nadto ze znajomością przedmiotu, a także ze znakomitym talentem, panowanie pieniądza w świecie współczesnym(„Rev. des deux Mondes“ 1895 i in. Artykuły te wyszły po rossyjsku w przekł. Siemiątkowskiego 1898 r.). Nie podzielając wielu poglądów L-a, należy zawsze uznać jego dobrą wolę. Do tej grupy należą dzieła i broszury: „Un empereur, un roi, un pape, une restauration“; „Les catholiques libéraux, l’église et le libéralisme dès 1830 à nos jours“; „La Révolution et le libéralisme“ (1890); „La Papauté, le Socialisme et la Démocratie“ (1892); „Israël chez les Nations“ (1893); „L’antisémitisme“; „Les Doctrines de Haine“ (1900); kilka z tych rzeczy próbowano tłómaczyć na polski. W r.

1906    odbył L. ostatnią podróż po Rossyi, zatrzymał się w Warszawie, odwiedzał różnych polityków, zapewniając wszędzie o sympatyach swoich, przez czas nieuszczuplonych, i o przekonaniu „que la Pologne ne pourrait se relever que par une entente avec la Russie“, Na zaproszenie uniwersytetu harwardzkiego jeździł

1907    do Ameryki pół. z odczytami treści społecznej i politycznej. Od r. 1880 jest profesorem historyi w Szkole Nauk polit, w Paryżu; po śmierci Boutmy’ego został jej dyrektorem. Pisuje do ,,Rev. des deux Mondes“, liczne tomy jego szkiców powstały z wiązania w większe całości artykułów politycznych i społecznych rozrzuconych po tych czasopismach w ciągu ostatnich lat czterdziestu. W r. 1887 został członkiem Ak. Nauk Moralnych. — 2) Paweł, brat poprzedniego, ekonomista fran-

s. p.

wy-

z. w

cuski, najwybitniejszy po Say’u przedstawiciel szkoły liberalnej w ekonomii poi. francuskiej (* 1843 w Saumur); otrzymał wykształcenie ekonomiczne w Niemczech (Bonn, Berlin), uzupełnione długiemi podróżami po całym lądzie Europy. W 1872 profesor skarbowości w „Ecole libre des sciences polit.“; w 1878 objął po Chevalier’ze katedrę nauk społecznych i ekonom, w Collège de France. Jest członkiem Akad. francuskiej i wielu inn., doktorem „honoris causa“ uniwers. bolońskiego, dublińskiego i t. p. Wydawca od r. 1873 ważnego czasopisma „Economiste français“, w którym sam i wyznawcy jego doktryn zajmują się propagandą, z wielkiem talentem literackim. Wyznawca doktryny liberalnej w ekonomii, L. jest przeciwnikiem zasady postępowości w podatkach, socyalizmu państwowego i socyalizmu wo-góle; gani wtrącanie się państwa do spraw gospodarczych i społecznych kraju; jest, jak i Anatol L., wyznawcą doktryn liberalnego katolicyzmu, uiemieszania się państwa świeckiego do spraw Kościoła. W przedmiotach bieżących pisuje do „Temps“, „Journ. des Débats“, ,,Rev. des deux Mondes“. Z pośród licznych prac wymienić należy: ,,Le travail de femmes au XIX s.“ (1873, przekł. polski); „Traité de la science des finances“ 1877, wyd. 7-e 1905; dzieło najważniejsze L-a i dzieło podstawowe w literaturze prawa skarbowego); „Essai sur la répartition des richesses et sur la tendance à une moindre inégalité des conditions“ (1881, 3 wydania); „La colonisation chez les peuples modernes“ (1874, wyd. 6-e 1908); „Le collectivisme, examen critique du nouveau socialisme“ (1883, 4 wydania); „Précis d’écon. politique“ (1888, wyd. 7-e 1904); „L’état moderne et ses fonctions“ (1889; wyd. 3-e 1899, przekł. polski P. Malinowskiego 1896; por. uwagi w „Gazecie Sądowej 1896); „Traité théor. et pratique d’écon. politique“ (1896, wyd. 3-e    1900).

Leroy de St-Arnaud, ob. Saint-Arnaud.

Le Royer Eliasz, mąż st. franc., ob. Royer Le.

Lerue Adam, rysownik (* w Lublinie — f 1863). Początkowe nauki pobierał w Lublinie, a od r. 1847 uczęszczał do szkoły sztuk pięknych w Warszawie. W r. 1850 — 1853, przy wysłanej z polecenia Rady administr. Królestwa delegacyi do opisania zabytków starożytności w kraju, L. z kilku innymi przydany był Kaz. Stronczyńskiemu jako rysownik i większą część przy jego sprawozdaniu akwareli wykonał. Ze zgromadzonych w tej podróży materyałów wydawał 1857 — 1859: „Album lubelskie, rysowane z natury i opisane“; dał „Abecadlnik historyczny“ (Warsz. 1860), który w ciągu roku doczekał się dwóch wydań. Robił ryciny do wielu dzieł, wizerunki osób, malował olejne obrazy i litografował wielki widok w dwóch arkuszach, wystawiają-cy Warszawę à vol d'oiseau. W końcu był nauczycielem rysunków w szkole pow. w Częstochowie.—,,Enc. Org. Więk.‘“

Leryńsllie wyspy (Iles des Lérins), grupa wysp na m. Sródziemnem, zaliczana do départ. Alp Morskich, o 4 kim. na płdn.-wsch. od Cannes: oddzielają one zat. de la Napoule od zat. Juan. Ważniejsze z wysp: 1) S-te-Marguerite (ob. Lero) z twierdzą przez Ri-chelieu’go zbudowaną, w której więziono człowieka zw. Żelazną Maską, a w 1873 — 74 marszałka Bazaine; 2) S t. H o n o r a t (L e r i n a, ob.) ze szczątkami słynnego klasztoru cystersów i obronnego zamku.

Lerzolity, skały głębinowe, instruzyjne, budowy jednostajnej ziarnistej, składające się z oliwinu, bronzytu, dialagu i pikotytu lub chromitu. Prócz wymienionych minerałów istotnych zawierają one akcesoryjnie spinele, tlenki żelaza, apatyt, czasami nieco granatu. Grubość ziarna b. rozmaita. Znane w Pirenejach, w Alpach, w Wogezach.

Les, ob. Löss.

Le Sage Alain René (* w Sarzeau koło Vannes [dep. Morbihan] 1668—f 17 listopada 1747). Najszezegółowszy życiorys L-a napisał Walter-Scott. Życie L-a upływało bez wybitniejszych zdarzeń, w wysiłkach zapewnienia rodzinie utrzymania za pomocą zarobku literackiego,—rzecz na owe czasy nowa i trudna wobec poczucia godności u L-a, który nie szukał dla siebie protektorów którzyby zaliczyli go niejako do swego dworu. Pośpiech w pracy i niezbędność liczenia się z poczytnością obniżały wykończenie. Ojciec jego był adwokatem i notaryuszem przy sądzie królewskim w Rhuys. Pierwsze wykształcenie odebrał w kolegium jezuitów w Vannes; w 1692 r. wyjechał do Paryża dla kształcenia się w prawie. W tym czasie u-marli rodzice, a cały prawie majątek roztrwonił opiekun! L. pozostał w ciężkiem położeniu majątkowemu W r. 1694 ożenił się i życie jego płynęło odtąd wśród jednostajności mieszczańskiej. Adwokatura nie wystarczała na u-trzymanie. L. dorabiał pisaniem na zamówienia księgarzy, aż wreszcie zupełnie porzucił swój zawód. Pierwszą książką było tłumaczenie listów sofisty Arystenesa (1695). Około tego czasu zbliżył się L. z wielbicielem literatury hiszpańskiej, abbé de Lyonne. Ten zapewnił mu małą rentę i zwrócił jego uwagę na twórczość hiszpańską. L. przerabia kome-dye Fernando Rojas’a: Zdrajca ukarany i Punkt honoru, przekłada Lope de Vegi Don Felixa di Mendoza. W 1700 r. wydaje przekłady p. n. „Théâtre espagnol“. Z powieści tłómaczy don Quichot’a Fern. Avellanedy (doróbka mierna, do Cervantes’a, ciągu dalszego). Podówczas powstał utwór oryginalny: „Crispin rival de son maître“, komedya w stylu Molière’a, pełna werwy. W 1707 wyszedł „Le Diable boiteux“, powieść, która zyskała spory roz-

powszechnego; pogląd ten uzasadnił w rozprawie, ogłoszonej w r. 1782 w roczniku Akad. w Berlinie: „Lucrèce Newtonien“. Znany jest jako wynalazca telegrafów. W druku pzostawił sporo rozpraw, rozsianych po różnych czasopismach, a jeszcze więcej niedrukowanych, poświęcanych różnym kwestyom z fizyki.

głos (w części drobnej przeróbka powieści Lui- tematyką i fizyką. Rozprawę, jego o sa de Guevara „El Diablo cojuelo“, L. nie trzy- chemii mechanicznej uwieńczyła Akademia w ma się oryginału i wprowadza własne pomysły).    Rouen w r, 1758. W niej ścieraniu się ato-

Powieści te to charakterystyki żywe i dowcipne, mów przypisywał L. wszystkie zjawiska ciążenia wykazujące wpływ La Bruyère’a. W dwa lata potem L. napisał słynną komedyę „Turcaret“ w stylu Molière’a, z życia ówczesnych finansistów, t. zw. traitants. Utwór ten powstał podczas wojny hiszpańskiej, wśród przesilenia, za którego sprawców uchodzili owi traitants. Aktorzy Komedyi Francuskiej odmówili wystawienia sztuki. Dopiero rozkaz delfina zmusił ich do tego. Podobno finansiści ofiarowywali L-wi znaczną summę za wycofanie komedyi. Z powodu tych zajść L. zwrócił się ku komedyi delParte, jarmacznej („de la Foire“); tu go mniej krępowały utarte normy i mógł pośpieszniej pracować. Byłe to główne późniejsze źródło jego utrzymania. W 1737 wydał Théâtre de la Foire“ (10 t.). Równolegle maczył powieści. W 1715 wyszły dwa pierwsze tomy „Gil Blas’a“, T. III w 1724, a IV śke cerkve“

1735 r. Ogólne tło tej powieści utrzymane Slovn.“ jest w stylu ówczesnych poczytnych powieści w

A. L.

iS

i tłó-

Cm

Lesar Anton, pisarz słowieński (* 1824 w Suśji pod Rybnikiem w Krainie — f 1873 w Lublanie). W r. 1850 był kapelanem b-pa lublańskiego, a w 1852 nauczycielem szkoły realnej w Lublanie. W r. 1863 został członkiem Maticy słowieńskiej. Oprócz artykułów napisał: „Glasoslovje Slovenskego jezika“ (1861); „Slovenska Slovuica v spregledih“ (1863); „Ribniśka dolina na Kraniskem“ (1864). Nadto parę prac religijnych; z nich ,,Zgodbe sv. Katol-miała 3 wydania. — „Naucn.

J. F «.

zwane w takim razie trybadami (ob.); lu-bieżności takiej dopuścić się miały pierwsze niewiasty na w. Lesbos (ob.).

Lesbonaks, gr. Asaßa>va£, łac. Lesbonax: 1) filozof i krasomówca grecki, rodem z Mityleny, za czasów Cezara, ojciec Potainona (nauczyciela i przyjaciela ces. Tyberyusza), autor trzech, dość poślednich deklamacyi, t. j. fingowanych mów, napominających, na wzór Olintyjskich mów Demostenesa, Ateńczyków do mężnej walki ze Spartańczykami i Tebańczykami w wojnie Peloponeskiej.—Editio princ. cur. Aldus, Wene-cya 1513, fol.; później wydali je Stephanus H., Paryż 1575; Reiske („Oratores Graeci T. VIII“); Orelli, Lipsk 1820; Ahrens, Baiter i Müller, Paryż 1868. — Źródła mianują L-a najstarszym autorem Listów erotycznych (’Epomxoù îîtiatoXai), z których nic się uie dochowało.—2) Gramatyk grecki, w późniejszych czasach w Rzymie żyjący, napisał IIspl G-/r\\iàuûv (—De figuris gramaticis, spiritibus et dictionibus), dochowane w ekscerptach; wydał je poraź pierwszy Valckenaer, Lejda 1849, razem z dziełem Ammoniusa, mającem tytuł „De differentia affinium vocabulorum“; krytycznie opracował Müller R.: „De Lesbonacte grammatico“ (Lipsk 1890, dyss. doktorska

S. Drz.

S. nrz.

Lesbijska miłość, zwana u Greków tpißaöia, stylu hiszp.„picaresco“. L. opiera charakterystykę tpißadto^oc, u teologów rzymskich Sodomia se-człowieka na rysach czysto zewnętrznych, ale j xus mulierum, oznacza dogodzenie popędowi zuamiennych. Na tem polega jego realizm; wątek ! płciowemu przez dwie osoby żeńskiego rodzaju, pogmatwany jest przez liczne epizody monotonne; trwałą wartość stanowi poczucie rozmachu i instynktu życiowego. Z późniejszych prac L-a najważniejsze: tłómaczenie Orland’a zakochanego (1717 —1721) i powieści: ,,Guzman d’Alfaroche“ (1732) i „Estevanille Gonzalez“

(1734), oraz utwory oryginalne „Les Aventures du chevalier de Beauchesne“ (1732); „Bachelier de Salamanque“ (1736). Powieści te są wzorowane na hiszpańskiej powieści awanturniczej, a obliczone na sensacyę. W 1749 r.

L. osiadł przy synie, kanoniku w Boulogne-sur-mer, i tam umarł. L. tworzy ogniwo przejściowe między XVII a XVIII w. Do w. XVIII należy przez poczucie realizmu. Pełno u niego szyderstwa à la Voltaire. Sprawy społeczne ówczesne mało go interesowały. Jest tylko u-ważnym obserwatorem, który rysuje to, co dostrzegł. Świat dlań jest walką instynktów brutalnych; myśl nie odgrywa roli pierwiastku rządzącego. Na polski przełożono: „Dyabeł kulawy“ przez Triplina (Warsz, 1854) i „Gil Blas z Santillany“ przez T. Dziekońskiego (1853 tamże).—Por. S.-Beuve „Causeries de lundi“ T. II; Fr. Brunetière ,»Histoire et litté-rature‘‘ T. II i ,,Etudes critiques“ T. III; J.

Claretie „Lesage romancier, d’après de nouveaux documents“ (1890); E. Lintillac ,,Lesage“ uniwers. Gryfijskiego).

Lesbos, gr. Asoßo?, łac. Lesbus, przy wybrzeżu Azyi Mniejszej największa wyspa na m. Egejskiem, 32 mile kw. w obwodzie, Homerowi już znana, w dawniejszych czasach niekiedy Pelasgia. Makaria, Issa, Argiva, Metonis, Lasia, Himerto nazywana, później Mytilene, od stolicy, takie noszącej miano, dzisiaj Mytili-

(1893); Barberet ,,L. et le théâtre de la Foire“

(1887); E. Faguet ,,XV111 siècle“. Wydanie kompletne L-a wyszło u Renouarda (Paryż

1821, 12 t. ).

Lesage Jerzy Ludwik, fizyk szwajcarski (* 1724 — f 1803 w Genewie), syn fizyka tego imienia (1676—1759). Zajmował się ma-

Zb. Br.

1865;.

Łesbroussart Filip, poeta i pisarz belgijski (1781-1855). W r. 1835-48 był prof. literatury w Leodyum. Wsławił się wierszem „Les Beiges“ (1810); i kantatą ,,La bataille de Waterloo“, za którą otrzymał nagrodę. Zbiorowe wydanie poezyi L-a wyszło w Brukselli 1827 r. Próbował sił w dramacie;

Jn D.

S. Uri.

ni (tur. Midylly); kształtu podkowy, której strona otwarta zwraca się ku płd.-zachodowi naprzeciw Idajskiej (Adramyttyjskiej) zatoki, od m-sta Assos na starym lądzie półtorej mili odległa. Zatoka ta, wgłąb’ wyspy się wrzynająca, zwała się Euripos Pyrrhajos, dz. Kalonii. Kończyna wyspy na płc. wschodzie tworzyła przyl. Argennon, ku płd.-wschodowi sterczały przyl. Malia (Malea, dz. Cap Maria albo Zeityn), ku zachodowi Sigrion (dz. Cap Sigri), i Brise, w pobliżu Eurypu. Szczególnie płc.-zachodnia część wyspy była górzysta, gęstemi lasami pokryta; najwyższe szczyty: Ordymnos 643 m. (dz. Kryoskopos), Lepetymuos, Kreon, a wreszcie Olympos 938 m. (dz. Hag. Ilias), w płd wschodniej jej części. Góry dostarczały obficie pięknego marmuru, znajdowano w nich dużo agatów i in. drogich kamieni. Większych rzek nie było, użyźniały L. liczne strumyki, w których dolinach rodziła się pszenica, oliwki, figi i w Wiekach Starożytnych nadzwyczaj ceniona winna latorośl. Klimat chwalą nowsi podróżni jako znakomity. Główne miasta na za-chodniem wybrzeżu: Mytilene (ob.), dz. Kastro, z dwoma dogodnemi portami, stolica wyspy, punkt centralny sztuk pięknych, znany z igrzysk poetyckich, miejsce urodzenia Alkajosa, Safony i Pittakosa; dalej ku północy leżała mniejsza miejscowość Ajgejros; na północnem wybrzeżu: Methymna, Mrjd-opa, dz. Molivo, z obszernym portem, słynąca z wina wybornego, w wojnie peloponezkiej przez Spartańczyków splądrowana i zniszczona, ojczyste miasto Hellanikosa i Aryoua. Mniejsze znaczenie miały na za-chodniem wybrzeżu: Antissa, przez Rzymian zburzona, Eressos albo Eresos, Epeooóę (dz. E-risso, Eriso), na wyspie tuż nad wybrzeżem morskiem pobudowana, w odległości przeszło pół mili od przyl. Sigrion, miejsce urodzenia Teofrasta i Faniasa; Pyrrha, Iloppa, na uajwęż-szem miejscu wyspy, nad Eurypęm położona, przed Straboneui podczas trzęsienia ziemi przez morze pochłonięta; m. Arisbe, ‘Aptaßvj, rychłemi już czasy w gruzy popadło. Miano swe miała L. od Lesbos a, syna Lapitasa, małżonka Metymny, córki Makoreusa, który na rozkaz wyroczni założył tutaj pierwszą osadę. Najdawniejszymi mieszkańcami byli podobno Pelas-gowie, do których, na 50 lat przed Wojną Trojańską, przyłączyli się koloniści jońscy. Około r. 975 przed Chr., t. j. od przybycia nowych osadników szczepu eolskiego, rozpoczyna się rozkwit wyspy, która odtąd została główną siedzibą małoazyatyckich fiolczyków. Pierwotną konstytucyę monarchiczną zmieniono na demokratyczną, nawet poszczególnym miastom polityczna samodzielność w udziale się dostała. W czasach tych zdobyli Lesbijczycy kilka miast w nadmorskiej krainie Troadzkiej, a później nieco dzielny opór pod wodzą Pittakosa Ateń-czykom stawiali. Wojnę z nimi toczył także Polykrates, tyran w. Samos. Za panowania

Cyrusa uledz musieli, po uporczywej walce, jarzmu perskiemu. Po zwycięstwie Greków u przyląd. Mykale stanęli po stronie Ateńczy-ków, od których podczas Wojny Peloponeskiej do Spartańczyków odpadli. W r. 427 ujarzmili ich znowu Ateńczycy i ukarali, dzieląc wyspę na 6 000 udziałów, z których jedną połowę bogom przeznaczyli, a drugą pomiędzy obywateli ateńskich wylosowali. Mimo takich ciosów wzmogły się wkrótce miasta na wyspie i doszły znowu do rozkwitu, pod panowaniem Macedończyków, później Syryjczyków, Mitradatesa Pontyjskiego, a wreszcie Rzymian, Przez wszystkie czasy słynęli Lesbijczycy w dziedzinie poezyi i nauki, licząc, oprócz powyżej wspomnianych imion, jako rodaków takie znakomitości, jak: Terpandra, Teofanesa, poetkę Erynnę, krasomówców Dyafanesa, Lesbonaksa, Potamona, Krynagorasa i wielu in. Słynęli Lesbijczycy, jeszcze za czasów rzymskich, z wysokiej kultury i wykwintnej ogłady towarzyskiej, lecz równocześnie osławieui byli ze zniewieściałości i życia rozpustnego, a pierwsze Lesbijki wpadły na myśl spółkowania z płcią własną. Por. Plehn „Lesbiacarum liber c. tab. aëu.“ (Berlin 1826); Zander „Beiträge zur Kunde d. Insel L.“ (Hamburg 1827); Conze „Reise auf d, Insel L.“ (Hannower

S. Drz był librecistą, pisywał również prozą.

Lesche, Xea)(Y] (prawdopodobnie od czas. Xś-Yetv=mówić), gmach obszerny, szczególnie zaś portyki, dachem pokryte, słoneczne, w których obywatele greccy na pogadankę się zbierali. Grecy należący do plemienia doryckiego, uważając spokój jako wolność, a życia ruchliwego i zajęć powszednich nienawidząc, lubowali się w nich i długie godziny przesiadywali. Doryj-skie Knidos, jako i Delty szczyciły się L-ami, które Polygnotos obrazami swerni przyozdobił. L-ę Koryutczyków, zwaną Kraneion, obrał sobie filozof Dyogenes z Synopy za wygodne nocne leże. W późniejszych czasach znajdujemy takie budynki niemal w każdem mieście greckiem.

Lesches, Aso/YjC, jeden z kyklicznych (ob.) poetów, syn Ajschylinosa, rodem z Mity-leny, albo z Pyrrhy, na w. Lesbos; około r. 700, albo, według innych źródeł, około r. 600 przed Chr.; napisać miał ’IXtàç (uxpà (= mała Iliada) albo TXîoo nepaię (= Zburzenie Ilionu), w 4 księgach, jako uzupełnienie wielkiej Iliady Homera. Niewczesną jest hypoteza nowszych krytyków, mniemających, iż miano L. nie jest imieniem własnein, tylko pospolitem, oznacza-

S. Drz,

„Conférences de

In b.

St. Db.

St. Db.

Km,

Pozostawił: „L’Histoire de Gaston IV, comte de Foix“ (za okres 1442 — 72), na którego dworze prawdopodobnie służył wojskowo: praca odznaczająca się pięknym stylem a napisana na podstawie wspomnień osobistych, pierwszorzędne źródło do historyi zdobycia Guyenny za Karola VII, do stosunków pomiędzy Fran-cyą a Nawarrą i Aragonią w XV w., do kampanii francuskiej w Katalonii w r. 1462 i t. d. Zasługuje L. na jedno z pierwszych miejsc pomiędzy historykami swej epoki. Pracę wydało Soc. de 1’Histoire de France (Paryż 1893 —

St. Db.

L. K,

jącem w ogóle piewcę, który na zebraniach ludowych w Xśo-/yj (ob. Le sehe) epiczne poe-mata recytował.

Lescoeur Ludwik, zasłużony historyk Kościoła (* 1825). Autor wielu książek i pism o sprawach Kościoła w Polsce i na Litwie. Napisał prace następujące: „De Bossue-tii et Leibnizii epistolarum commercio circa pacem inter Christianos conciliandam“; ,,Essai sur la théodicée du P. Thomassin de l’Oratoi-re“ (1852): ,,l’Etat et le Budget des cultes“ (1848); „l’Eglise catholique en Pologne sous le gouvernement russe“ (1860 — 1876, 2 tomy); „Le Règne temporel de Jésus-Christ“ (1867);

l’Eglise de Pologne“ (1868 ; „La Persécution de l’Eglise en Lithuanie“ (1873); „La Science du bonheur“ (1873); „La Foi catholique et la Réforme Sociale“ (1878); l’Oratoire“ (1880).

Lescct Piotr, architekt francuski (* w Paryżu ok. 1510 — f tamże 1578). Syn prokuratora królewskiego, cie izył się uznaniem Franciszka I i Henryka II, był jalmużnikiem królewskim, i kanouikiem przy kat. Nôtre Dame w Paryżu. L. wykonał ambonę w kościele Saint-Germain-l’Auxerrois, wspólnie z Janem Goujon starożytną balustradę przy wodotrysku Nimf, a najpoważniejszą jego pracą jest płd. zachodnie skrzydło podwórza Luwru (1546 — 64). Przypisują mu niektóre pomysły w zamku w Fontainebleau. L. jeden z pierwszych wprowadził we Francyi styl Odrodzenia.

Lesctire Ludwik, wódz wandejski (* 1766 — f 1793). Po wybuchu powstania w Wandei wraz z rodziną uwięziony, Uwolnił się wkrótce i został jednym z wodzów armii powstańczej. L. odznaczył się szaloną odwagą; w starciu pod zamkiem La Tremblaye śmiertelnie raniony, z ran zmarł.

Lesdiguières Franciszek de Bonne, konnetabl francuski (* ok. 1543—t 1626). Pochodził z rodziny notaryuszów („Jestem tylko zwyczajnym szlachcicem, i to jednym z najnędzniejszych w tej prowincyi podczas pokoju“!). W piątym roku życia utracił ojca. Jego wuj, Franciszek de Castellane, oddał go na wychowanie do kollegium w Avignon. Później studyował prawo. W 20-ym roku swego życia przeszedł na służbę hugenotów i w ciągu r. 1562 — 1574 brał udział we wszystkich walkach. W r. 1574 po ścięciu de Montbrun’a L. zajął miejsce naczelne, a znaczenie jego było tak wielkie, że królowa Katarzyna de Mé-dicis, w celu pozyskania go dla swej sprawy, nie zawahała się osobiście przybyć do Grenob-li. R. 1590 zdobył Grenoblę. W wojnie z Sa-baudyą zwłaszcza wykazał swój talent. Po traktacie lyońskim zarządzał Delfinatem. W r. 1609 został marszałkiem Francyi, w r. 1611 księciem i parem, a zawsze był prawą ręką Henryka IV. W 1622 wrócił do katolicyzmu.

W r. 1624 jeszcze raz przeszedł Alpy przeciw Genui.

Leseur Wilhelm, kronikarz francuski w XV w. Data urodzenia i śmierci niewiadoma.

95, 2 t.).

Leshaft Piotr, zasłużony badacz rossyj-ski, organizator kursów dla kobiet (kursów L-a), którym wypadło niejednokrotnie odczuć na sobie ciężką rękę niechętnych władz administracyjnych (* 1837 w Petersburgu). W r. 1856 wstąpił do petersburskiej akademii chi-rurgiczno-medycznej, gdzie gorliwie przykładał się do anatomii, w r. 1869 objął jako profesor nadzwyczajny katedrę anatomii w Kazaniu, ale niebawem z powodu przekonań swoich musiał opuścić to stanowisko. W r. 1878 został pro-sektorem przy Gruberze w akademii chirur-giczno-medycznej, w r. 1884 objął katedrę a-natoinii w uniw. petersburskiem. Ogłosił po rossyjsku i niemiecku wiele prac ze swojej specyalności. Wyborny wykładowiec, ukochał naukę i obowiązki swoje pojął jako godność apostoła, umiłowany przez słuchaczy, a zwłaszcza słuchaczki kursów swoich, które w nim widziały nietyłko pedagoga, ale także człowieka szczerych postępowych przekonań. Jako człowieka wrażliwego na niedomagania chwili obecnej pociągały go różne zagadnienia bieżące, stykające się z jego specyalnością. Ogłosił w tej mierze kilka cennych przyczynków. Jego „Szkolnyje tjipy“ (rozbiór typów duchowości dziecięcej) są pracą wzorową. Dużo pisał o gimnastyce (O stosunku anatomii do wychowania fizycznego 1876; Zasady gimnastyki naturalnej; Rozwój fizyczny w szkołach i t. d.), widząc w niej doniosły pierwiastek wychowania.

Lesiewicz Włodzimierz, wybitny filozof rossyjski (* 1837 w gub. Połtawskiej — f w końcu 1905). Kształcił się w Kijowie i w Petersb. Szkole inżynierów; służył wojskowo na Kaukazie, poczem ukończył akademię Głównego Sztabu. Jak największy wpływ wywarł nań Ławrow. W druku wystąpił w r. 1858 (jeszcze na Kaukazie); wkrótce zajął miejsce wybitne w szeregach krytyków obozu radykalnego (grupa „Otiecz. Zapjiskji“). Jeden z pierwszych w Rossyi rzeczników pozytywizmu Comte’aoraz uczniów jego, Littré’go i Wyrubowa.

Psjich.“— 1891, VIII).

przewietrzaniu

i w Akad.

W tym duchu pisane są jego artykuły z lat 1868 — 1875. Ale w większej swej pracy „0-pyt krjitjicz. jizsljedowanija osnowonaezał po-zjitjiwn. fjiłosofiji“ (1877), upatruje już wyższe stadyum filozofii w realizmie krytycznym neokantystów (Göring, Riehl, przedewszystkiem zaś Avenarius, którego gorącym staje się zwolennikiem). Nowe to stanowisko zaznaczył wyraźnie w słynnych „Pjismach o naucznoj fjiłosofiji“, które gorącą wywołały polemikę. Prócz metafizyków rekcyjnych wystąpili tak pozytywiści w osobie socyologa De-Roberti jak i materyaliści ortodoksalni w osobie blaukisty Tkaczowa. W kwietniu r. 1879, wraz z Ło-patinem, Klemencem, Annienskim, Fiłosofowo-wą aresztowany w Petersburgu był skazany na zesłanie na 3 lata do gub. Jenisejskiej, poczerń nastąpił przymusowy pobyt w Kazaniu, Połtawie, Twerze. Dopiero w r. 1888 L. do Petersburga powrócił. W r. 1891 wydał: „Czto takoe naucznaja fjiłosofija?“ — szczegółowy, choć niesystematyczny wykład zasad spółcze-snej filozofii krytycznej w Niemczech. Zajmowały go bardzo: filozofia buddyzmu i nowoczesne prądy w tej dziedzinie (o czem kilka prac pozostawił). Studyował folklor, był miłośnikiem poezyi ludowej Ukrainy, oraz gorącym obrońcą samodzielności jej języka. Czynny u-dział brał w stowarzyszeniach i klubach politycznych o liberalnym odcieniu (Kariejew, Ju-żakow, Michajłowskij, Siemiewskij i t. d.). W końcu życia znów z Petersburga wysłany, przebywał we Włoszech, gdzie czarowała go sztuka, oraz w Paryżu, gdzie w Wyższej Szkole Nauk Społecznych (ros.) wykładał. Ciężko chory powrócił na Ukrainę. Zmarł w końcu r. 1905, nie wierząc w blizkie odrodzenie Rossyi, albowiem — jak pisał — „liberija“ jest słaba, „chłopija“ zaś, „mierzawija i idjotija“, znowu ua-pewno przeważą. — Por.: „Materiały dla jisto-riji fjiłosofiji w Rossiji“ („Woprosy Fiłos. i

M. Ab.

Lésina, słów. Hwar, u Ptolemeusza Pha-na, u Strabona Pharos, wyspa austryacka na wybrzeżu Dałmacyi, ciągnie się w kierunku zach.-wschodnim między w. Brazza i Curzola oraz półwyspem Sabbioncello; 287 klm. Q przestrzeni. Utworzona przez łańcuch gór wapiennych, z których najwyższa San Nicolo ma 633 ra. npm. Klimat nadzwyczaj łagodny (średnia tempeiat. 16.3°); wyspa dostarcza owoców południowych, fig, daktyli, oliwek i wina. Ludność (przeszło 17 000) trudni się połowem ryb, przyrządzaniem esencyi rozmarynowej z kwiatów tej rośliny (Aqua regina) oraz dobywaniem kamieni. Najwięcej zaludniona miejscowość C i ttav e c c h i a, stolicą jednak jest Le sina na zachód, brzegu wyspy, siedziba zarządu okręgu tejże nazwy (wraz z w. Lissa), sądu, biskupstwa; dobry port, twierdza, staroż. magazyn wenecyański, arseuał, obserwatoryum, klasztor franciszkanów (w refektarzu: Wieczerza Pańska —Rosselli’ego), kurhaus; do 3 000 m-ców. L. w 997 r. zdobyta przez Wenecyan, w 1358 ustąpiona Węgrom, na mocy układu w 1520 r. wróciła do Wenecyi; wraz z nią i Dalmacyą w 1813 r. wcielona do Austryi. L. jest obecnie stacyą klimatyczną dla chorych piersiowych.

Lesiński Teofil (* 1821 - f 16 list. 1860), chemik polski. Syn Ignacego, właściciela apteki w Warszawie. Kształcił się w girnna-zyum na Lesznie i w Szkole farmaceutycznej; r. 1845 otrzymał stopień prowizora i niezwłocznie udał się zagranicę do Paryża, na studya chemii. W r. 1847 powróciwszy do Warszawy objął aptekę, uzyskał stopień magistra far-macyi i powołany był na assesora farmacyi w głównym urzędzie lekarskim. Pracował z zapałem, wprowadzając ulepszenia techniczne w pracowniach aptecznych, i udoskonalił zakład wód mineralnych w Warszawie. W r. 1854 zaczął wykładać farmacyę i farmakognozyę w Szkole farmaceutycznej i został członkiem Rady lekarskiej. Brał czynny udział w or-ganizacyi Akad. medyko-chirurgicznej i objął w niej katedrę chemii doświadczalnej. Nauczał doskonale, gdyż świetnie znał swój przedmiot, a gładka wymowa czyniła jego wykłady po-nętnemi; urządził w akademii wzorowe labora-toryuin chemiczne, pracował nad ułożeniem farmakopei polskiej, zasiadał w komitecie obradującym nad słownictwem lekarskiem i chemicz-nem. Występował z publicznemi odczytami. W r. 1860 pojechał na kongres chemików w Karslruhe, o czem odczytał piękny referat na posiedzeniu Akad. Med. Chir., świadczący o głę-bokiem pojmowaniu nauki. Umarł w pełni sił. Strata to była niepowetowana, nietylko dla Akademii, ale dla całego kraju. Jako człowiek L. wyższy był nad zwykłe pochwały: umysł oddany podniosłym aspiracyom, charakter nieskalany, serce najzacniejsze. Będąc człowiekiem bardzo zamożnym, L. wszystkie swoje siły skierował ku dobru ogółu. Ogłosił w Warszawie: „O nowszych formach zadawania lekarstw“ (1854); „Główniejsze wody mineralne w inst. wód mineralnych przy ogr. Krasińskich“ (1851); „Próby chemiczne wody ze studni pod powąz-kowskiemi rogatkami“ (Bibl. Warsz. 1860 I); „Dzisiejszy kierunek chemii mianowicie organicznej“ („Sprawozd. z czynności Warsz. Akad. Medyko-Chirurgiczuej“ 1860); artykuły w „Tyg. lekarskim“: Porównanie limonad maguezyowych (1847); Oznaczenie ilościowe cukru w roztworach; O ogrzewaniu mieszkań (1848); Octan potażu (1848); Kąpiele siarczane sztuczne (1850); Curare v. Ku-rara (1851); Rozbiór wód buskich Kitajewskie-go (1851); Dochodzenie przyczyny śmierci (1858). Nadto zostawił litografowane kursa, w Szkole farmaceutycznej 1854—56; medycznej (Chemia analityczna 1857—58—59). Por. „Gazeta Codzienna“ 1860 JM® 82 i 306;

L. J,

Ł. J.

L. J

Red.

Red.

Girsztowt „Rys. hist. Akad. raed.-chir. Warsz.“ (1865); Bartkiewicz „Wydz. lekarski Szkoły Głównej“ („Fontes et Comment“).

Lesiowski Jan, jezuita (f w Krakowie 1633). Rządził domami professów w Krakowie i Warszawie, gdzie pobudował domy. i kościoły. Rektor kollegiów swego zakonu w Grodnie i Krakowie, a przez lat dziesięć spowiednik królewicza Władysława Wazy. Podług Kobierzyckiego miał napisać obszerną historyę Polski w języku ojczystym. Pisma: „Wzywanie do pokuty obywatelów Korony Polskiej i Księstw jej podległych“ (1609); „Wielkie zwierciadło przykładów“ (z pism jezuitów: Jana Majora i Ant. Daurouleusza spolszczonych, przez Szymona Wysockiego nanowo wydane z uzupełnieniami przez L-go Krak. 1633; wyd. 2-gie Kalisz 1690).

Leski (Gończy), herb polski. Na tarczy w polu czerwonem—dwa srebrne charty w złotych obrożach, wspięte i odwrócone od siebie. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwie połowy chartów jak na tarczy. Używany

Mc

fr

La ,4

Fig. 34. Leski (herbj.

przez rodzinę zachodnio-pruską od dóbr Leszcze pod Toruniem Leselicht albo Leski zwaną, w Polsce liczną i zasłużoną.—Źródła: Nie-siecki (podaje rysunek herbu nieco bałamutnie); Dachnowski; Borkowski (podaje nazwę herbu Gończy); Siebmacher III, 2,    185;

Ostrowski.    d.

Leski Samuel, jezuita w drugiej połowie XVII w., ogłosił: „Prawdy wiary katolickiej na Piśmie św. ugruntowane“ (Wilno 1676); „Prawda katolickiej wiary i na piśmie i na słowie Bożem ugruntowana, na polski język przetłómaczona od S. Leskiego“ (Poznań 1678 wyd. 2-ie Wilno 1679).

Leski Wojciech Stanisław (f 1758), kapłan zakonu Cystersów i opat w Pelplinie, później b-p chełmiński po Audrz. Załuskim (1747). Na stanowisku w Pelplinie wydał „Statuta ordinis Cisterciensis... pro Polona Con-gregatione Cisterciensium sancita et definita“ (1745). Walczył piórem przeciw dyssydentom;

„Dissertatio in qua contravertitur liceat-ne dis-sidentibus Thorunensibus fanum vulgo sbor erigere Thoruuii“ (Toruń 1753).

Leski Józef Stanisław (* 2 stycz. 1845 w Peinehof w W. Ks. Holsztyńskiem), syn Stan. Bernarda, dowódcy pułku Krakusów białych w 1831 r. Po wzięciu Warszawy ojciec osłaniał wyjazd Rządu Narodowego do Prus, poczem z małżonką swoją, Anną Karoliną z Neumanów, warszawianką, osiedlił się w W. Ks. Holsztyńskiem. Józef był najtnłodszem dzieckiem, początkowe nauki do lat 9 pobierał na peusyo-nacie w pobliżu Altony i już wtedy z wielkiem zamiłowaniem zbierał minerały i jajka ptasie. Po śmierci ojca, wraz z matką powrócił do Warszawy, gdzie uczęszczał do b. gimnazyum realnego. W 1862 r. zapisał się na wydział górnictwa Politechniki w Puławach jako stypendysta b. Wydziału Górnictwa przy Komissyi Skarbu. Wybuch 1863 r. pociągnął go do szeregów walczących. Wstąpił w 1864 do b. Szkoły Głównej, na wydział fizyko-matema-tyczny, oddział chemiczny, który ukończył w 1868 r. jako stypendysta Wydziału Górnictwa, po złożeniu rozprawy o aro-i diazo-związkach grupy aromatycznej, przyznano mu stopień Magistra nauk przyrodniczych—początkowo wespół z R. Brühlem. N. Milicerem i L. Schellerem wziął udział w fabryce chemicznej (za rogatką radzymińską). Po niespełna dwóch latach pracy w niej, powołanym był na kierownika fabryki chemicznej Z. Wernera, następnie był dyrektorem Warsz. Olejarni Parowej i Huty szklanej w Szeredni na Wołyniu w pobliżu Baranówki — gdzie przebył lat kilka. — Wskutek interesów rodzinnych, powrócił do Warszawy i osiadł tu na stałe, pędząc życie czynne na polu przemysłu krajowego i spraw społecznych. Brał udział w prowadzeniu fabryki kredy szlamowanej w Chełmie, kierował jako technik rektyfikacyą warszawską, następnie przez lat kilka był sekretarzem Warsz. Oddziału T-stwa p. r. p. i h., zajął się początkową organizacyą i kierownictwem sal rysunkowych Muzeum Rzemiosł, następnie przez kilka lat był współpracownikiem składu maszyn rolniczych firmy I. Ławicki i Sp., potem zarządzał Wystawą prób i wzorów, pod koniec jej istnienia przy War. Od. T-stwa p. r. p. i. h. a ostatecznie w 1897 r. Komitet Muzeum Przem. i roln. powołał go na dyrektora, na którem to stanowisku, dotąd pozostaje, biorąc przy żywy udział w wielu sprawach dotyczących kultury i dobrobytu narodowego. Ob. Leski (herb).

Leskien August, slawista niemiecki (* w Kilonii 8 lipca 1840), studyował filologię klasyczną w Lipsku i był tamże nauczycielem przy Thomasschule 1864 — 1866, poczem udał się do Jeny, aby u Schleichera lingwistykę a specyalnie języki słowiańskie studyować; habilitował się w Getyndze w r. 1867; r. 1870 powołany do Lipska na profesora nadzwyczaj-

A Br.

Lesley Jan Piotr, geolog amerykański (* 1819). W Ameryce studyował teologię, a w Niemczech przyrodę. W r. 1850 powrócił do Filadefii, gdzie został w r. 1873 profesorem geologii i górnictwa w uniwersytecie. W r. 1874 otrzymał nominacyę na geologa państwowego w Pensylwanii. Napisał: „Manuel of coal und its topography“ (1856); „Guide to the iron works of the United States*⁴ (1858); ,,Man’s origin and destiny⁴* (1868, wyd. 2-e 1881).

X y.

A. Ł.

Leslie Karol Robert malarz angielski (* 11 paździer. 1794 w Clerkenwell —f 5 maja 1859 w Londynie). Po ukończeniu akademii sztuk pięknych w Londynie zwiedził Paryż, Bruksellę i Antwerpię. Przedstawiał przeważnie typy Szekspira, Walter-Scotta, Irvinga, Sterne’a, Goldsmitha, Cervantes’a, a prace jego odznaczają się oryginalnością; kolorytem przypomina Wenecyan. Wykładał w królewskiej akademii i napisał „Handbook for young

St. Db.

W r.

E. Gr.

(1859);

scy,

kiem Akademii londyńskiej.

Lespès Napoleon (pseud. Léo Lespès, L e p s e 1, TimothéeTrim m), publicysta francuski (* 1815 —f 1875). Karyerę dzienuikarską rozpoczął w r. 1840. Był jednym z założycieli w r. 1863 „Petit Journal“ i redakt. naczelnym. W r. 1869 przeszedł do „Moniteur’a“, a w r. 1873 do „l’Evènement“. Z licznych utworów powieściowych i felietonowych wymieniamy: „Histoires roses et noires“ (1842); „Les Mystères du grand opéra“ (1843); „Histoires à faire peur'⁴ (1846); „Les Matinées de Timothée Trirn“ (1865); „Les Filles de Bar-rabas“ (1864). Pisma, historyczne L-a są bez wartości,    ,n n’

nego, został r. 1876 profesorem zwyczajnym; katedrę slawistyczną urządziło ministeryum saskie ze względu na własnych poddanych, słowian łużyckich. W Lipsku rozwinął L. wydajną czynność, umiejętną i pedagogiczną; wykładów jego słuchali wszyscy niemal młodzi sla-wiści, wynosząc z nich wzory metody ścisłej, historycznej. Nie występywał jednak L. nigdy poza granice nauki fachowej, na szerszej widowni, nie zaznaczył się niczem, poświęcając w ostatnich latach czas i siły redakcyi Encyklopedyi Erscha i Grubera, wznowionej po długiej przerwie. Wydał następujące dzieła: „Handbuch d. altkirchenslavischen Sprache“, (Weimar 1871, świeżo w wyd. 5-em wyszły podręcznik znakomity); „Deklination im Slavisch-litauischen und Germanischen“ (Lipsk 1876, z konkursu im. Jabłonowskich), gdzie wbrew oczekiwaniom sędziów konkursowych wykazał, że ściślejszego pokrewieństwa między temi językami właściwie niema. Reszta dzieł nie wychodzi poza specyalność: „Ablaut der Wurzelsilben im Litauischen“, (Lipsk 1884); „Untersuchungen üb. d. Quantität u. Betonung in den slavischen Sprachen“ (dwie części, 1885 i 1893, głównie o języku serbskokroackim); „Bildung der Nomina im Litauischen“ 1891. Razem z

Brugmanem wydał „Litauische Volkslieder u. Märchen“ (Sztrasburg 1882); z nim również r. 1907 język Esperanto krytykował, na co prof. Baudouin odpowiedział.

Leskow Mikołaj, belletrysta rossyjski, ok. L j e s k o w.

Leskovac, turec. Loskovcze, m-to w o-kręgu serbskim Vrania, na prawym brzegu Bułgarskiej Morawy i na linii kolejowej Nisz-Vrania; 12 000 m-ców (wielu mahometan), pro-gimnazyum, hodowla warzyw i handel konopiami.

Leslie Jan, fizyk angielski (* 16 kwiet. 1766 w Largo, Szkocya —f 3 listop. 1832 w dobrach swych Coatess pod Largo), wychowaniec uniw. S. Andrews i Edinburga; po podróży naukowej po Europie i Ameryce półn. otrzymał w r. 1805 katedrę matematyki w Edinburgh r, 1819—fizyki. Rozprawa o ciepliku właściwym zjednała mu miejsce w T-stwach uczonych w Edinburgu i Londynie. Napisał m. in.: „Nature and propagation of heat“ (1804). ,,A short account of experiments and instruments depending on the relations of air to heat and moisture“ (1813, po niem. 1823); „Elements ol natural philosophy⁴⁴ (1823), oraz wiele rozpraw w „Pliilos. Trans.*⁴ i artykułów w „Edinburgh Review“ i w Encyklopedyi brytańskiej. Największą zasługę L-go stanowi wykazanie możności zamrażania wody zapomocą pompy powietrznej i podanie metody do wyznaczania ciężaru właściwego ciał sproszkowanych, L. jest wynalazcą termometru różniczkowego, hygro-metru i fotometru.

painters“ (wyd. 2-gie 1870).

Leslie Tomasz Edward Eliffë, ekonomista angielski (* 1827 w Irlandyi —f 1882 w Belfast). Studya odbywał w uniwersytecie w Dublinie i Londynie; w r. 1848 został adwokatem, w r. 1853—profesorem ekonomii polit, w Queen’s College w Belfast.

1869 — 1874 pełnił obowiązki urzędowego egzaminatora ekon. politycznej w uniw. londyńskim. Wydał: „The land system of France“ i „Land Systems and industrial economy of Ireland, Eugland and the continental countries“ (1870); „Essays in political a. moral philosophy* (1879). W pracy „Financial relorm“ 1871 (przekład niem. 1872) L. zwalcza podatki pośrednie. Uchodzi za założyciela szkoły historycznej w ekonomii angielskiej.

Leslie Jerzy Dunlop, syn malarza Karola Roberta L., współczesny malarz angielski (* 1835 w Londynie). Kształcił się początkowo pod kierunkiem ojca, następnie w Akademii. W r. 1857 wystawił pierwszy swój obraz Nadzieja. Obrazy L. są pełne wdzięku, koloryt mają miękki, ale nikły. Wymienić należy: Wspomnienie z kolei Święto w klasztorze (1861); Żebracy wiej-Wiadomość z ojczyzny. Został człon-

Jn D.

Lespinasse Janina Julia Eleonora, autorka franc. (* 1732 w Lugduuie—f 1776 w Paryżu). Córka naturalna mieszczanina lug-duńskiego i hrabiny d’Albon, wstąpiła w 1752 r. do klasztoru, chroniąc się przed prześladowaniem rodziny, lecz w 1754 została towarzyszką pani du Defïand; tu inteligencyą i nadzwyczajnym darem wymowy podbijała serca d‘Alemberta, Tur-gota, Marmontela i in. Wkrótce otworzyła własny „salon filozoficzny“, gdzie zbierało się najwykwintniejsze towarzystwo, większa część przyszłych akademików. Najbliższym przyjacielem L. był d‘Alembert; po niebezpiecznej chorobie, w której pielęgnowała go z wielką pieczołowitością, zamieszkali wspólnie w 1765 r.

Lessel Franciszek, kompozytor i forte-pianista, syn także muzyka i kompozytora na dworze ks. Czartoryskiego (* J780 —f w 1839 w Piotrkowie). Pod okiem ojca uczył się muzyki. Około r. 1800 wysłany do Wiednia, stał się tu jednym z najlepszych uczniów Józ. Haydna. Wróciwszy w r. 1810 do Polski, dał się w Warszawie poznać w wielu koncertach i zajął się kompozycyą i nauką muzyki. W r. 1816 przełożył na dzisiejszą pisownię hymn Bogurodzica (w wydaniu „Śpiew, historycznych“ Niemcewicza 1818', do których dołączył także 10 śpiewów własnej kompozycyij-W marcu 1820 r. T-stwo muzyczne amator, skie wykonało w Warszawie wielkie jego ora-toryum. Poczem udał się znów w kilkoletuią podróż za granicę, a po powrocie otrzymał zarząd majątku Maryi Wirtemberskiej, i w do-brach Pilicy urządził okazałe ogrody i fabryki; biegły był bowiem w praktycznej iużenieryi i mówił kilku językami. Po skonfiskowaniu dóbr księżnej w r. 1832 (popartem przez syna jej, ks. AdamaWirtemberskiego, gen. wojsk ross.) L. przyjął obowiązki u Popławskich rym w Pęcicach pod Warszawą urządził pałac,

któ-

su-

ivies

Do grona przyjaciół jej zaliczali się nadto: Condorcet, hr. de Crillon, margr. de Mora, hr. de Guibert. L. pozostawiła listy, arcydzieła stylu, świadczące o wysokim jej rozwoju intellektu-alnym, głębokiej uczuciowości oraz namiętnej egzaltacyi; w literaturze zapewniły jej miejsce obok Safony, św. Teresy, Heloizy. Istnieje wiele wydań listów; ważniejsze: „Lettres écrites de 1773 à 1776“ (Paryż 1809, 2 t.), wydane przez panią de Guibert; „Nouvelles lettres,

du    portrait    de M. de    Mora et d‘autres    ogrody i zabudowania    gospodarskie. W r. 1836

opuscules    inédits“    (Paryż    1820); „Lettres“    otrzymał urząd inspektora w instytucie gospo-

(1847) w    wydaniu    J. Janina, z nieprzychylną    darstwa wiejskiego w    Marymoncie, skąd w r.

oceną biograficzną;    „Lettres“    (1876 — 77) z ży- ' 1837 przeniesiony na    inspektora gimnazyum w

przez

au comte de Crillon“

Piotrkowie. W czasie bytności swej na dworze ks. Wirtemberskiej upodobał sobie wy-chowanicę jej Cecylię Beydale i pragnął ją zaślubić; księżna oparła się, odkrywając obojgu blizkie ich pokrewieństwo; później wyswatała go z Franciszką Hiżówuą, córką b. wojskowego polskiego.— „Enc. Org.“ większa.

Lessel Józ -f, budowniczy (* 1800—f 1844). Budownictwa uczył się praktycznie w Warszawie, poczem odbył kurs architektury w Paryżu, zwiedził obce kraje, szczególnie Włochy, skąd po pięcioletniej podróży powróciwszy, został budowniczym Warszawy w r. 1830. Do celniejszych prac jego należą w Warszawie: dom Mintera przy placu Wareckim, dom sierot i ochrony na Nowym Świecie (dziś straż ogniowa), bożnica na Pradze, wieże straży ogniowej.— „Enc. Orgelbranda“ większa.

Lesseps: 1) Jan Chrzciciel, baron, dyplomata i podróżnik francuski (* 1766—f 1834), z rodziny, która osiedliła się w Bayonne około r. 1450 i wydała kilku zasłużouych mężów. Syn konsula Marcina, towarzyszył ojcu w jego różnych rezydencyach i od najmłodszych lat zapoznał się ze światem dyplomatycznym i z obcemi językami; w r. 1783 mianowany wice-konsulem w Kronsztadzie. W r. 1784 Laperouse przyłączył L-a do swej wyprawy w roli tłómacza. W Petropa-włowsku L. odłączył się, aby odwieźć do Francyi dzienniki, mapy i depesze poufne—podróż przez Syberyę należała wtedy do rzędu najtrudniej-D- ï szych. W Wersalu doznał jaknajlepszego przy-

ciorysem L. i opisem jej towarzystwa

G. Isamberta; „Lettres inédites à Condorcet, d’Alembert, Guibert,

(1887), ze znakomitem studyum K. Henry‘e-

go.

Lessel, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem — srebrne grabie siedmiozębne z grabiskiem, zakończonem w strzałę, żeleźcem na dół. Nad hełmem w koronie szlacheckiej

fifi

1 JL i

Fig. 35. Lessel (herb).

pomiędzy dwiema strzałami, żeleźcami od siebie odchylonemi — dwa czarne pióra kogucie. Labry czerwone, podszyte błękitnemi. Używany przed ród Lesslów, w Prusiech Zachodnich. Źródła: Siebmacher III, 2, 285; Rietstap; Armorial général

Wielka Jïne. Pqwsz. Illustr Ser. I. Tom XVIII. Zęsz. 34U.

jęcia ze strony króla i został mianowany konsulem w Kronsztadzie; w r. 1793 przeszedł do Petersburga; w r. 1794 udał się ze swym teściem do Konstantynopola, gdzie z biegiem czasu objął urząd posła. W r. 1798, na wiadomość o wyprawie do Egiptu, L-a osadzono w więzieniu ze wszystkimi Francuzami, którzy się znajdowali wówczas w Konstantynopolu (siedział 3 lata). W r. 1802 był wysłany do Rossyi jako generalny komisarz do stosunków handlowych, w⁷ r. 1814 zaś do Lizbony. Wydał „Voyage de M. de Lesseps du Kamtschatka en France“ (Paryż 1790). Z jego synów Edmund był posłem w Peru i Boliwii. Synowiec jego, a syn dyplomaty Mateusza (f 1832): 2) Ferdynand, wice-lirabia, sławny inżenier (* w Wersalu 19 list. 1805 —f w La Chenaie, pod Guil-ly .7 grud. 1894). Po ukończeniu nauk w kol-legium Henryka IV wstąpił do służby konsularnej i został konsulem w Kairze, a następnie w Aleksandryi. Tutaj podczas moru 1834 — 5 roku. L. zamienił swą rezydencyę na ambulans. W ciągu powtórnego pobytu w Aleksandyi (1833 — 38) skierował swoje starania w celu otrzymania nowych gwarancyi dla katolików syryjskich. W r. 1838 został konsulem w Rotterdamie, 1839 w Maladze i r.

piecznem miejscu. W r. 1873 zaczął pracować nad projektem kolei żelaznej z Orenburga do Peszauru; projekt nie doszedł do skutku. W kilka lat potem, zwiedziwszy osobiście słone jeziora algierskie i tunetańskie, zaproponował utworzenie wewnętrznego morza afrykańskiego, ale okazało się, że zlewiska te leżały nad poziomem morza. Był jednym z projektodawców kan. Korynckiego, lecz brał w nim udział dorywczy: zajmować go zaczęła sprawa kanału Panamskiego (ob. Panamski kanał). W r. 1879 zebrał się kongres międzynarodowy w Paryżu, na którym L. przeprowadził swój projekt. D. 1 stycz. 1880 pracę rozpoczęto. Wypuszczona w grudniu nowa emi-sya została pokryta kilkakrotnie, a 3 marca 1881 T-stwo kanału ukonstytuowało się. Otwarcie kanału miało nastąpić 1 paźdz. 1887 r. Nadzieje zawiodły i zakończyły się skandaliczną sprawą panamską D. 4 lut. 1889 ogłoszono upadłości T-stwa, 9 lut. 1893 r. sąd paryski skazał Ferdynanda i jego starszego syna, Karola, na L. ojciec i

początku 1889 r. w La Ckenaie, w stanie znie-dołęźnienia, które pozwoliło ukryć przed nim wiadomość o procesie i o aresztowaniu syna. Był on narzędziem w rękach finansistów. Z milionów, któremi obracał, zebrał bardzo mało; zdaje się nawet, iż stracił osobisty majątek i w r. 1894 T-stwo Kanału Suezkiego zmuszone było wyznaczyć jego żonie i dzieciom 120 000 fr. pensyi dożywotniej. L ogłosił prócz rzeczy o budowanych przez siebie kanałach: „Ma Mission à Rome en mai 1849“; „Egypte et Turquie“; „Souvenirs de quarante ans, dédiés à mes enfants“.—O L-e: S. Berteaut „F. de L. et sou oeuvre“ (Marsylia 1875); Pinard „F. de L.“

lat więzienia i 3000 fr. kary. stawił się na sąd, żył od

© cn

1842 w Barcelonie, Podczas bombardowania tego miasta (listop. ,1842) przez gen. Esparte-ro, wykazał taką odwagę przy ratowaniu cudzoziemców, iż zyskał rozgłos w całej Europie.

Oskarżony w r. 1848 o dążuości monarchistycz-ne wytłómaczył się i otrzymał w Hiszpanii stanowisko ministra-pełnomocnego i zawarł korzystny dla Francyi traktat pocztowy, ale w r.

Km.

Lesser, herb polski z nadania. Na tarczy złotem obramowanej, pięcio-dzielnej, w polach I i IV, błękitnych — cztery sześciopromienne gwiazdy złote: jedna, dwie i jedna; w II i III,

1849 ustąpił miejsca Napoleonowi Józ. Bonapartemu. Wkrótce był wysłany do Włoch dla wyrażenia nagany gen. Oudinofowi, który, sprzyjając re-stauracyi papieża, atakował Rzym przy porno- (Paryż 1883). cy wojsk francuskich. L. śmiało wykazywał zgubne następstwa gwałtownego owładnięcia Rzymem i wydał przychylną opinię o Mazzi-ni‘m, za co otrzymał dymisyę. Osiadł w La Chenaie, posiadłości swojej teściowej. Tej nie- i łasce zawdzięcza swoją nieśmiertelność. Inże-nierowie Saint-simoniści pracujący w Egipcie, podjęli myśl mistrza: połączenia m. Śródziemnego z Czerwonem. L. zapoznał się z temi projektami i przejął się niemi. W r. 1854 zapewnił sobie poparcie swego wielkiego przyjaciela z lat młodocianych, wicekróla Saida Paszy.

f*

Fig. 36. Lesser (herb)-

Wreszcie w r. 1856 otrzymał koneesyę; 25 kwietnia 1859 rozpoczęły się prace budowlane, a 17 listop. 1869 nastąpiło urzędowe otwarcie kanału (ob. Kanał Suez ki). W ciągu 15 następnych lat L. był niewątpliwie najpopularniejszym człowiekiem. Nazywano go „wielkim francuzem“. Ale w polityce nie miał szczęścia. W r. 1869 upadł podczas wyborów do izby, był wtedy w dobrych stosunkach z Napoleonem III; cesarzowa była jego kuzynką, dopomógł jej { czerwonych—na srebrnym pasie, idącym uko-4 września 1870 r. do ukrycia się w bez- ' sem w lewo, krzyż czarny; na tarczy mniej-

szej, złotem obramowanej, w polu V, czarnem— i szy z „malarni“ tego mistrza, poświęcił się sześciopromienna gwiazda złota. Nad koroną wyłącznie modnemu wówczas malarstwu mi-hrabiowską (lub baronowską) hełm. Labry z ■ maturowemu i stał się niebawem pierwszym prawej strony błękitne, podszyte złotem, niżej ; w Polsce i najgłośniejszym w tym kierunku czerwone, podszyte czarnem; z lewej zaś czer- J artystą. L. nie z natury wprawdzie wykonał wone, podszyte srebrem, a niżej czarne, pod- znaczną część swoich miniatur, lecz z portre-szyte złotem. Nadany wraz z tytułem hra- tów najznakomitszych podówczas nadwornych biowskim w 1871 przez Piusa IX Zygmunt. Lesse- portrecistów, jak Bacciarelli, starszy L a m-rowi, z rodziny neofickiej, pochodzącej z Lesz- ■ pi, Grassi, bądź artystów zagranicznych, jak na w Wielkopolsce, potwierdzony w Hiszpanii Vigée-Lebruu, Füger, Isabey, prace w r. 1883. Tensam herb wraz z tytułem baro- jego jednak ze względu na subtelność wykona-nowskim nadany został młodszemu bratu rze- nia i doskonałość charakterystyki osób portre-

czonego Zygmunta, Stanisławowi przez ks. Sasko-meiuingeńskiego, potwierdzony następnie w Prusach w r. 1877, w Saksonii w r. 1877, w Belgii w r. 1878 i w Rossyi. Źródła: Kosiński V, 237; Ostrowski. n-Lesser Aleksander, malarz polski (* 1814 w Warszawie—f 1884 w Krakowie), .lako młody chłopiec, jeszcze przed r. 1830, u-częszczał już na wydział sztuk pięknych przy uniwersytecie warszawskim, kształcąc się pod kierunkiem Bianca i A. Oleszczyńskie-g o. Po powstaniu listopadowem udał się do Drezna na przeciąg lat trzech, następnie zaś do Monachium, gdzie uzupełniał studya swoje pod wpływTem głośnego wówczas Schnorr a. Odbywszy podróż do Francyi, Anglii i Włoch, L. w 1846 powrócił do Warszawy i tu wykonał wszystkie prawie swoje prace. Chłodny, akademicki, pseudoklasyczny kierunek, któremu uległ L. pod wpływem Schnorra, charakteryzuje całą działalność jego artystyczną, zwróconą wyłącznie do malarstwa historycznego. Znaczna część jego prac znajduje się w posiadaniu pozostałej rodziny w Krakowie, dokąd L. wyjechał przed śmiercią Do najudat-niejszych dzieł jego należy „Kadłubek, piszący kronikę w klasztorze jędrzejowskim“. W zbiorach Tow. Zachęty znajduje się jego

K. B.

K Fi.

w r. 1876 towanych zasługują na szczególniejszą uwagę i słusznie cieszyły się powodzeniem. Lwią część dorobku artystycznego L-a po jego śmierci nabyła do zbiorów w Dzikowie kasztelanowa Tarnowska. Kolekcya ta składa się z kilkudziesięciu miniatur, przedstawiających najwybitniejsze postaci epoki Stanisławowskiej, wraz z dwukrotnie powtórzoną miniaturą samego króla.

Lesseur, herb polski z nadania. Na tarczy w polu srebrnem — pies (wyżeł) biegnący w prawo. Nad hełmem w koronie szlacheckiej

ii ’

*?■

Fig. 37. Lesseur (herb).

ręka zbrojna z pałaszem. Nadany wraz z no-bilitacyą 1 lut. 1781 Wincentemu de L., synowi Fryderyka, który nie odebrał dyplomu na szlachectwo, nadane mu w r. 1768 przez Stanisława Augusta.—Z r ó d ł a; Vol. Legum VII, 803; Metryka Litewska ks. 220. str. 210. Lessina (błędnie), ob. Lésina.

Lessing Gott hold Efraim (* w Kamień-[Kamenz] na Górnych Łużycach 22 stycz. 1729 — f w Brunświku 15 lut. 1781). Ojciec, Jan Gotfryd, obarczony bardzo liczną rodziną, cierpiał przez całe życie nędzę na stanowisku ar-chidyakona a następnie pastora prymaryusza w Kamieńcu. Wykształceuie początkowe otrzymał L. w szkole łacińskiej w Kamieńcu; w r. 1741 wstąpił do szkoły książęcej St. Affra w Meissen, którą ukończył w r. 1745; jako „wale-dykcyę“ wygłosił mowę „De mathematica barbarorum“ i zapisał się na wydział teologiczny

CU

„Wanda“.

Lesser Kazimierz Aleksander, agronom, bratanek malarza (* 1847 w Warszawie), kształcił się w akademii rolniczej w Prószkowie, studyował w Dreźnie i Wiedniu nauki weterynaryjne, a 1870—1872 w Lipsku nauki przyrodnicze i państwowe. Ogłosił w „Gaz. rolniczej“ znaczną liczbę rozpraw, tyczących się hodowli bydła i mleczarstwa, oraz „Eine Methode grosse Lymphmengen von lebenden Hunde zu gewinnen“ (1872). Docent akademii państwowo-rolniczej w Eldenie; potem gospodarował w Poznańskiem, w 1881 osiadł w Warszawie, —„Enc. Org.“ mniejszaa,

Lesseur Wincenty de, malarz-miniatu-rzysta polski (* 1745 w Warszawie — f 1813 tamże), był synem Fryderyka L-a, pułkownika. Jako młodzieniec dostał się na dwór Stanisława Augusta w roli pazia, a zwróciwszy na siebie uwagę króla swojemi zdolnościami, oddany został przez tegoż w wieku lat 20 do B a c ci a r e 11 e g o na naukę. L. wyszedł-

'O!

uniw. lipskiego; zaniedbywał jednak studya zawodowe, a uczęszczał na wykłady filologiczne Christ’a, Ernesti’ego i filozoficzne Kästner’a, i zażywał uciech życia studenckiego. Zbliżył się z aktorami sceny lipskiej i z jej słynną kierowniczką, Karoliną Neuber, która już w r. 1748 wystawiła pierwszą komedyę L-a „Der junge Gelehrte“. W r. 1748 opuścił Lipsk, bez wiedzy przyjaciół i wierzycieli, z zamiarem osiedlenia się w Berlinie; ale w drodze zapadł ciężko na zdrowiu i zmuszony był zatrzymać się w Wittenberdze. Tutaj zapisuje się na medycynę, którą był już studyował w ostatniem półroczu w Lipsku, ale po paru miesiącach opuszcza w sposób tajemniczy Witten-bergę, pozostawiając tam nawet swoją dosyć zasobną bibliotekę, i udaje się z dawnym przyjacielem, Myliusem, do Berlina. Porzuca studya uniwersyteckie i poświęca się zawodowi literackiemu. Ulegając namowom ojca, składa w parę lat później egzamin na magistra (1752). Z wyjątkiem 10-c-iu miesięcy, które w tym celu spędził w Wittenberdze, pozostaje aż do r, 1755 w Berlinie. Porządkuje księgozbiory, tłómaczy i przepisuje (akta sądowe), przekłada i przerabia, ale nadewszystko pisze setki recenzyi i drobnych artykułów. Wydaje razem z Myliusem „Beiträge zur Historie u. Aufnahme des Theaters“ i „Theatralische Bibliothek“; redaguje dział naukowy w „Berlin, privilegierte Ztng“ i dodatek do tego czasopisma „Das Neueste aus dem Reiche des Witzes“; tłómaczy Voltaire’a, Rollin’a, Huartego, Marigny’ego i francuskie odezwy Fryderyka II do narodu. W r. 1753 ukazują się dwa pierwsze tomy pism: pierwszy zawiera ody, bajki i epigramaty — prawie wszystkie te utwory (podobnie jak ogłoszone już dawniej anakreontyki „Kleinigkeiten“) mają tylko wartość historyczną; drugi zawiera „Kritische Briefe“; w chaotyeznem zestawieniu tematów maluje się wszechstronna pobudliwość L-a. Na zamieszczoną w Listach ostrą recenzyę najnowszego przekładu ód Horacego odpowiedział tłómacz, Lange, dumną repliką; dotknięty do żywego w swej godności „niemieckiego Horacyusza“; L, wydał słynne „Vademecum für Herrn S. G. Lange, Pastor in Laublingen“ (1754), w którem zgasił odrazu sztucznie rozdmuchany płomień niezasłużonej sławy Lange’go (ob. Lange Sam.). W 1754 wydał L. dwa następne tomy pism: w trzecim mieszczą się „Rettungen“ ;--celem tego ulubionego przez L-a rodzaju prac jest sprostowanie błędnych poglądów na dzieła i życie zmarłych poetów i teologów i „uratowanie“ tym sposobem ich dobrej sławy w potomności; czwarty tam zawiera dwie komedye, z lipskich czasów: „Der junge Gelehrte“ jest satyrą na głupotę i zarozumiałość ludzi żyjących tylko w książkach; ,,Die Juden“ są pierwszą potyczką tej długiej wojny, którą prowadził L. w imię tolerancyi religijnej. Osobiste zbliżenie się z uwielbianym Vol-taire’em; wydało niedługi poufny stosunek, zakończony skandalem. Natomiast przyjaźń zawarta w Berlinie z Ramlerem, Nicolaimi Mojż. Mendelssohnem przetrwała długie lata. Wespół z Mendelssohnem napisał rozprawę polemiczną, skierowaną przeciw Akad.Berliń.:,,Pope, ein Metaphysi-ker!“(1755). W tymsamym roku wyszły dwa ostatnie tomy pism: piąty zawiera komedyę ,,Der Freigeist“; przeróbkę komedyi Plauta „Trinummus“ p. t. „Der Schatz“; szósty—komedyę z czasów lipskich „Der Misogyn“ i tragedyę ,,mieszczańską“ ,,Miss Sara Sampson“ (napisaną w 1765). W sztuce tej L. porzuca wzory francuskie, którym hołdował w swych komedyach, i obowiązującą dla tragedyi pseudoklasyczną technikę, i czerpie podnietę z literatury angielskiej; porzuca więc formę wierszowaną, łamie zasady trzech jedności, i, co najważniejsza, przenosi akcyę sztuki do otoczenia mieszczańskiego; ,,Miss Sara Sampson“ jest pierwszym krokiem na drodze wiodącej do zasadniczego zreformowania sztuki dramatycznej niemieckiej. W jesieni r. 1755 L. wyjeżdża do Lipska w poszukiwaniu posady i podejmuje się tam odbyć dłuższą podróż, jako towarzysz młodego patry-cyusza lipskiego, Winklera. Wyjeżdżają obaj dopiero na wiosnę 1756, ale już z Amsterdamu przyzywa ich z powrotem wieść o wybuchu wojny. L. zmuszony jest zerwać kontrakt z Winklerem (do czego przyczyniła się w wielkim stopniu sympatya L-a dla Prus), a następnie prowadzi długi proces o odszkodowanie. Pozostaje w Lipsku aż do wiosny 1758. Tłómaczy Hutche-son’a, Law’a, Richardson’a; wydaje razem z Nicolaim ,,Bibliothek d. Schönen Wissenschaften

u. der freien Künste“; przygotowuje do druku wydanie epigramatów Logan’a (ob.), które wyszło po powrocie L-a do Berlina w r. 1759. W 1759 ogłosił ,,Fabeln. Nebst Abhandlungen mit dieser Dichtungsart verwandten Inhalts“; zarówno w bajkach jak i w załączonych stu-dyach krytycznych kładzie L. największy nacisk na wartość wychowawczą tego gatunku poezyi i na jaknajdalej posuniętą prostotę formy. Tosamo dążenie do prostoty i zwięzłości cechuje również jednoaktową tragedyę „Phi-lotas“. W 1759 również zaczęły wychodzić ,,Briefe die neueste Literatur betreffend“; niby do Ewalda v. Kleist, oficera pruskiego poległego na polu bitwy, najbliższego przyjaciela. L. rozprawił się w nich z całą nędzotą literatury współczesnej; potępił manię tłómaczeń, rozbił dwie panujące kliki literackie: lipską i szwajcarską, jako też powstałą później północną (koło Klopstocka); tym sposobem otworzył wolną przestrzeń, na której mogła rozwijać się nowa literatura. W jesieni 1760 r. przestaje być L. współpracownikiem tego wydawnictwa (które wegetuje do r. 1765); znika z Berlina i udaje się do Wrocławia gdzie zostaje sekretarzem pruskiego gen. Tauentziena. Na tle wrażeń z życia wojskowego powstała naj-

-O

myślniejszą. Z tych i in. (wydawniczych) przyczyn wychodziła owa dramaturgia bardzo nieregularnie: rozpoczęta wiosną r. 1767 zostaje u-kończoną dopiero po dwu latach: L. wypowiada w niej stanowczą wojnę wszechwładnej tragedyi francuskiej, zarzuca przekręcenie teoryi Arystotelesa (według L-a niewzruszony kanon estetyczny); zwraca się do literatury angielskiej, aby stwierdzić, że Szekspir jest większym poetą tragicznym niż Corneille. To „odkrycie“ Szekspira wywarło olbrzymi wpływ na twórczość dramatyczną niemiecką. Do liczby prac hamburskich należy jeszcze polemika L-a z

lepsza komedya L-a, pierwsza niemiecka wo- , listopada 1768 do marca 1769, była jeszcze niepo-góle; L. daje w niej szereg żywych postaci:

„Minna v. Barnhelm oder Das Soldatenglück“

(napisana w ciągu 1763 — 65, wyszła w druku w 1767, wystawiona w Hamburgu i w Wiedniu, a w 1768 — w Berlinie). Na wiosnę r. 1765 L. powrócił do Berlina. Aby zdobyć sobie tytuł do otrzymania posady bibliotekarza lub kustosza, przyśpieszył wydanie dawno przygotowywanej rozprawy „Laokoon od. üb. die Grenzen d. Malerei u. Poesie“ (1766). Jest to protest przeciw tradycyjnej zasadzie, która kazała poecie naśladować malarstwo; L. znał sztukę plastyczną Greków tylko z opisów i reprodukcyi;

metoda jego, polegająca na rozważaniu teore- prof. w Halli Klotzem, prowadzona początko-tycznem, była błędną, ale rezultaty jego ba- | wo w gazetach, a zakończona rozprawą L-a

mmi- -

■|j||

ÿ

WiwÆwm

kt*..

■M

igi

Pi

■: ■

fi

Fig. 38. Lessing Gotthold Efraim (według sztychu Bause‘go z 1772 r.).

dań, a nadewszystko niezwykły zmysł krytyczny i ogromna erudycya —pchnęły na nowe tory i estetykę niemiecką. Pomimo jednak zachwytu. jaki wzbudził był ,,Laokoon“, L. nie o-trzymał posady: Fryderyk II nie mógł zapomnieć starcia się L. z Voltaire’em. Na wiosnę r. 1767 L. wyjeżdża do Hamburga na stanowisko dramaturga w teatrze. Nowe to przedsiębiorstwo miało i poparcie i pewne widoki powodzenia: L. miał redagować dwutygodnik    krytyczny

„Hamburgische Dramaturgie*⁴. Ale po Kilku tygodniach wszystko poczęło się    psuć: aktorki

nie pozwalały pisać o sobie,    publiczność

zachowywała się obojętnie, a    niezadarna

gospodarka przepełniła miarę. Już w grudniu 1767 musiano zamknąć teatr, a druga kampania, od „Briefe antiquarischen Inhalts“ (1768 — 69). W tej przepysznej pod względem dyalektycz-nym polemice wykazał L. bezwartościowość działalności naukowej Klotza i jego kliki; na miejsce płytkości tych adorujących się wzajemnie niedouczonych filologów i estetyków postawił poważną krytykę naukową, opartą na znajomości przedmiotu i prowadzoną uczciwe-mi środkami. Po tej pracy nastąpiło krótkie studyum „Wie die Alten den Tod gebildet?“ (1769). Po różnych niepomyślnych próbach ustalenia swego bytu materyalnego wreszcie otrzymał L.posadę bibliotekarza w Wolfenbüttel w ks. Brun-świckiem i objął ją w maju 1770. Zabrał się gorliwie do badania zbioru rękopisów biblioteki i już w 1770 wydał pracę o sporach teologicz-

Lessing Karol Fryderyk—Lessing Juliusz.

i-

Mm.

x-y.

nych z XI w.: „Berengarius Turouensis“. W zajęciu tem nie ustawał do końca życia i wydał jeszcze — oprócz poezyi Scultetusa — 4 tomy „Zur Geschichte und Literatur. Aus den Schätzen der herz. Bibliothek zu Wolfenbüttel⁴' (1772 — 77); dwa tomy, pozostałe między papierami L-a, wydał brat jego Karol po śmierci pisarza. W 1. 1771 — 72 wyszły dwa pierwsze tomy „Vermischte Schriften“ L-a (I epigramaty i pieśni, II—oprócz tragedyi „Sara⁴' i „Filotas" nowa i najlepsza „Emilia Galotti", według pojęć owych czasów sztuka rewolucyjna; największą jej zaletą jest matematyczna niemal ścisłość i przejrzystość techniki, dzięki czemu sztuka do dziś jeszcze nie utraciła wartości dla pisarza dramatycznego). W r. 1775 odbył L. ośmiomiesięczną podróż do Włoch, jako towarzysz młodego ks. Brunświku. Po powrocie skorzystał z lepszych warunków materyalnych, aby poślubić Ewę König, wdowę po kupcu hamburskim, z którą był od lat pięciu zaręczony; ale Ewa zmarła po dwuletniem pożyciu, w r. 1778. W tymsamym czasie prowadził L. ostatnią, ale najdłuższą i najbardziej zaciekłą ze swych walk ideowych. Pomiędzy publikacya-mi z Wolfenbüttel ogłosił był rękopis wolnomyśl-nego teologa hamburskiego Reimarusa („Von Duldung der Deisten-⁴, „Ein Mehreres aus den Papieren des Ungenannten die Offenbarung betreffend'⁴). Na pierwsze zaczepki ze strony teologów ortodoksyjnych odpowiedział rozprawami: „Ub. d. Beweis d. Geistes u. d. Kraft“; „D. Testament Johannis“ (1777); „Eine Duplik" (1778). W odpowiedzi na to ogłoszono przeszło 30 pism polemicznych. Zpomiędzy autorów tylko pastor Goeze z Hamburga skierował swoje zarzuty, nie przeciw poglądom Reimarusa, lecz przeciw komentarzom wydawcy. To też do Goezego były zwrócone dalsze rozprawy L-a: „Eine Parabel⁴', „Axiomata“, „Anti-Goeze“ (1778). Gdy jednak L. ogłosił resztę rękopisu Reimarusa „Von d. Zwecke Jesu u. seiner Jünger“ (1778), rząd brunświcki zakazał mu wydawać prace treści teologicznej. Pomimo zakazu wyszła jeszcze „G. E. L-s nötige Antwort auf eine sehr unnötige Frage d. Herrn Hauptpastor Goeze⁴' (1778). Na pierwszej części tej odpowiedzi przerwał L. polemikę w dosłownem znaczeniu tego wyrazu, a raczej przeniósł ją tylko na inne pole; tym sposobem powstał „Nathan der Weise“ (1779) i ostatnie utwory filozoficzne. Myśl przewodnia „Natana" polega na twierdzeniu, iż we wszystkich religiach objawionych mieści się równa doza prawdy jak kłamstwa, prawdy — o ile religia jest wytworem rozumowego poznania wiecznych prawd natury, kłamstwa — o ile polega na ślepej wierze w objawienie, usuwając się od krytyki rozumu. Sztuka ta przyczyniła się w wielkiej mierze do zwycięstwa idei oświecenia. Idei re-ligii naturalnej, opartej na władzy rozumu, poświęcona jest rozprawa L-a „Ernst u.

Falk. Gespreche für Freimaurer“ (1878 — 80), oraz szereg logicznie związanych aforyzmów w pięknym stylu zwięzłości i dobitności p. t. ,,Die Erziehung des Menschengeschlechts“ (1780), dziś jeszcze zajmujący. L. umarł rażony atakiem apoplektycz. Walka z przesądami, połowicznością, ciemnotą i kłamstwem była treścią tego pełnego trudów żywota. Czynny na tylu różnorodnych polach, stworzył L. na wszystkich dzieła pierwszorzędne, które nietylko otwarły najświetniejszą epokę literatury niemieckiej, ale są i obecnie pod wielu względami wzorem zarówno procesów myśli jak i sztuki pisarskiej. Najlepsze wyd. naukowe dzieł L-a: K. Lach-mann „G. E. L-s sämmtliche Schriften“ (wyd. 3-cie opracowane przez F. Munckera, 21 t. Sztutgart-Lipsk 1886 —1907). Istnieje mnóstwo wydań od drogich do najtańszych (Reclam).— B i -bliografia: K. Goedeke „Grundriss d. Geschichte deuts. Dichtung“ (wyd. 2-gie 4 t. Drezno 1891, str. 121 -154); od r. 1892 „Jahresberichte für neuere deutsche Literaturgeschichte“ (Elias, Hermann, Szamotólski i in.) 8 t. 1892—1901). Z licznych monografii najlepsza i najobszerniejsza: Schmidt Erich „Lessing. Geschichte seines Lebens u. seiner Schriften“ (wyd. 2-gie, Berlin 1899).

Lessing Karol F ry dery k, malarz, wnuk poety (* 1808—f 1880). Malował pejzaże i o-brazy historyczne. Początkowo w jego utworach przeważa rozmarzenie romantyczne (najwybitniejszy obraz Ślub pary królewskiej), później nabrał L. pierwiastków realistycznych i został mistrzem historyczno-romantycznego krajobrazu niemieckiego. W r. 1830 po wyjeź-dzie Schadowa kierował Akademią w Dusseldorfie i silnie oddziałał na całą generacyę malarzy tam się kształcących. Z obrazów wymienić należy: Ruiny nad przepaścią, Leonora, Zamek Rheinstein (1832); Kazanie husyckie (1836); Cesarz Fryderyk I (fresk w berlińskiej Galeryi Narodowej 1839); Pożar klasztoru (1846); Hus na stosie (1850). Z licznych krajobrazów: Eifel podczas burzy; Widok Regensteinu na tle gór Harcu. Ulubionemi motywami w krajobrazach L-a były ponure góry.

Lessing J ul i u sz, historyk sztuki (* 1843). W r. 1870 rozpoczął wykłady historyi sztuki w Akad. budowlanej w Berlinie. W r. 1872 zorganizował wystawę sztuki stosowanej i został dyrektorem berlińskiego Kunstgewerbemuseum. Na tern stanowisku pozyskał uznanie ogólne jako zuawca. Wydał m. in.: ,,Altorientalische Teppichmuster'⁴ (1877); ,;Muster altdeutscher Leinenstickerei'⁴ (2 t. 1879 i 1880); „Die Renaissance im heut. Kunstgewerbe“ (1877); „Hotzschnitzereien des XV—XVI Jhrh. im Kunstgewerbemuseum zu Berlin“ (1882); „Der Modeteufel“ (1884); „Was ist ein altes Kunstwerk wert.?“ (1886); „Handarbeit⁴' (1887); „Unser Väter Werke“ (1889); „Das Kunstgewerbe als Beruf“ (1861); „Vorbilderhefte

pięknych w Berlinie. Większość swych prac dekoracyjnych reprodukował w wydawnictwach: ,,Bauornamente Berlins'⁴ (1878 — 9) i ,,Bauorn. der Neuzeit“ (1880—92). Nadto „Schloss Ausbach, Barock-und Rokokodekorationen aus

Jn D.

nego pod Wittenbergą.

Lessonia, rodzaj wodorostów morskich z rodziny listownie (Laminariaceae). Postaci widlasto rozgałęzionych drzewek, grubości ręki ludzkiej, wysokości koło 3 m. Ostatnie rozgałęzienia drzewek zwieszają się ku dołowi, skutkiem czego L. przypominają postacią swą wierzby płaczące. Tworzą one u wybrzeży całe lasy szczególniej w płd. częściach

Dr J, Trz.

aus dem Königlichen Kunstgewerbemuseum uderzając na Rygę w r. 1209, miała tarcze zu Berlin“ (1888 — 95, 18 zesz.); ,,Gold und białe z dwóch desek złożone, a gdy promienie Silber“ (1892).    Jn h- słońca uderzały o nie, odbijały się blaskiem

Lessing Otto, rzeźbiarz i malarz nie- rażącym i pozostawiały wrażenie, że nadcią-miecki (* 1846 w Dusseldorfie). Pierwszy ob- guęły wojska nieprzeliczone (por. Narbutt III, raz (Myśliwcy) został zakupiony do galeryi w j IV 465). Nieco odmienne, ale bądź co bądź Karlsruhe. Po wojnie 1870 r., L. osiadł w Ber- , pokrewne wersye krążą u Rusinów o wojnie linie, pracując jako dekorator, wykonywujący roboty rzeźbiarskie przy budowie wybitniejszych gmachów berlińskich. Zpośród rzeźb wykonał:

Gladyatora, Matkę i dziecko, Bachantkę i Amora, nadto portrety Moltkego i malarza Knausa.

W r. 1887 otrzymał nagrodę za pomnik Lessinga i wykonał ten pomnik, w r. 1894 płaskorzeźby w Białej sali w pałacu cesarskim w Berlinie. Profesor i członek akad. sztuk

L. K.

rzędy.

dem XVIII Jahrh.“ (1893).

Lessmann Daniel, literat niemiecki, nowelista (* 1794 —f 1831). W r. 1813 student medycyny w Berlinie, wstąpił do armii pruskiej; wtedy był ranuy pod Lützen; czas dłuższy zabawił w Paryżu, poczem powrócił do studyów medycznych; r. 1819 udał się do Wiednia; z hr, 0’Donnelł odbył podróż do Włoch i Węgier. Po powrocie do Berlina r. 1824 zajął się wyłącznie literaturą, powodzeniem cieszyły się jego „Novellen“ (Berlin 1828—29 4 t.); „Briefe aus Südspanien“ (1827 2 t.)- „Das Wanderbuch eines Schwermütigen“ (1831 — 32, 2 t.). We wrześniu r, 1831 udał się pieszo do Lipska; znaleziono go powieszo-

E. Gr.

O. Spokojnego,

Lestek (Lesteo) w kronikach, przerobiony później na Leszka, jakgdyby zdrobniałe od Lecha, nazwa postaci kilku dziejów polskich bajecznych. Jeden z nich zwycięża za pomocą podstępu w bitwie, inny pozyskuje koronę, także przez podstęp zwyciężywszy na wyścigach. Kadłubek wprowadził te postaci do hi-śtoryi. Usiłowano z tych opowieści ocalić nie same osoby L-ów, ale rdzeń opowiadania: owe fortele z pozłacaniem zbroi drewnianej i wystawianiem jej na słońce, owe wyścigi, jako wątki dawnych zwyczajów. Niewątpliwie, są to wątki dawne, jak wogóle wątki w bajce ludowej, ale nie mają najmniejszej wartości dla odcyfrowania przeszłości naszej. Tego rodzaju podanie istnieje u szczepów sąsiednich: Łotwa,

Polaków z Rossyanami (Etnograf. Zbirnik VI, str. 275). Jeszcze ważniejszemi są podania o wyścigach, które dzisiaj u ludów stepowych odgrywają jeszcze doniosłą rolę w wielu sprawach publicznych. Opowieści także istniały u nas za czasów Kadłubka. Bohaterem był przebiegły człowiek; takiego człowieka baśń obecnie zowie frantem, dawna zwała lestkiem (od tegosamego źródłosłowu co nasz lściwy). Tę nazwę jako imię własne wprowadzono do kronik! Podania o L-ach należy więc do fałkloru, nie zaś do historyk

Lestocq, Jan Herman, mąż stanu ros-syjski (*1692 —f 1767). Pochodził ze starej rodziny francuskiej. W r. 1713 przybył do Petersburga jako lekarz. Cieszył się względami Piotra W., ale r. 1720 był zesłany do Kazania za uwiedzenie córki jednego ze służących dworu. Za Katarzyny I został lejb-clii-rurgiem i cieszył się wtedy względami Elżbiety. Za Anny uczestniczył w sprawach dyplomatycznych i odegrał rolę w przewrocie r. 1741. Po wstąpieniu na tron Elżbiety staje się jednym z najważniejszych działaczy. Nawet Bestużew ubiegał się o jego względy. L. popierał Francyę, od której pobierał pensyę, oraz Prusy, dzięki poparciu których ces. Karol VII nadał L-wi tytuł nrabiego. Około r. 1745 Bestużew przejął tajną korespondencyę L-a z Che-tardi’in, ambas. szwedzkim; skutkiem tego L. utracił swoje wpływy. W r. 1748 za intrygi przeciwko Bestużewowi był aresztowany, torturowany w tajnej kancelaryi, skazany na śmierć, wreszcie ułaskawiony i zesłany do U-glicza (1750), gdzie więziono go 3 lata, aby przewieźć do W. Ustiuga. W r. 1762 Piotr III zwrócił mu skonfiskowany majątek i u-

E. Gr.

L’Estrange Roger, publicysta angielski (* 1616 —f 1704). Gorliwy rojalista, oddawał usługi Karolowi I przeciwko szkockim prezby-teryanom; aresztowany r. 1644 i sądzony w Izbie gmin, otrzymał wyrok śmierci, ale karę mu złagodzono na więzienie. R. 1648 uciekł do Holandyi. Powrócił do Anglii r. 1653, zaręczywszy Cromwellowi, że nie będzie działał przeciw republice. R. 1659 opublikował bezimiennie parę pamfletów politycznych. W czasie rozpuszczenia drugiego parlamentu przemawiał za monarchią w paru broszurach. W czasie Restauracyi napisał wiele pamfletów przeciwko prezbiteryanom i przeciw wolności prasy. Karolowi II poświęcił rzecz: „Considérations and Proposais in order to the Regulation of the Press“. R. 1663 mianowano go

S. Prz,

inspektorem druków. On jeden miał prawo,    Luwrze (z podań mytycznych Starożytności),

publikować dziennik, mianowicie „The Intelli-    L. pracował nad udekorowaniem wielu pała

ców i kościołów. W r. 1648 brał udział w założeniu Akademii malarstwa. L. w pracach swych zachował świeżość i naiwność; styl jego czysty, koncepcya często swywolna, ale trzymana na wodzy dobrym smakiem i opromieniona melancholią. W rysunku jest bez zarzutu, koloryt przyćmiony; L. nie umiał stosować światło-cienia i brak jego pędzlowi siły.

A. Pol.

St. Db,

gencer“. Później wydawał „News“. Pisał broszury i przeciwko whigom. Zostawszy sędzią pokoju w Middlessex, był oskarżony o sprzyjanie papieżowi; musiał z Angłii uchodzić, a 17 listop. 1680 r. był in effigie w Londynie przez lud spalony. R. 1681 powrócił do Londynu. Jakób II w uznaniu zasług L-a mianował go r. 1685 członkiem parlamentu. Re-wolucya 1688 r. pozbawiła go urzędu cenzora, a za wrogie usposobienie względem domu tirańskiego był uwięziony (1688); uwolniony r. 1691, w r. 1695 aresztowany był powtórnie a uwolniony r. 1696. — Prócz licznych pism politycznych L. pisał i rzeczy literackie, m. in.: „The Fables of Oesop a. other eminent Mytbo-logists with moral Reflections“ (1692); „The Spanish Decameron“ (1687); pisma te niejednokrotnie przekładano na języki obce.

Lestrygonowie, gr. Aatarpoyóveę, łac. Lae-strygones, według Homera lud dziki, olbrzymiego wzrostu, na dalekim zachodzie, prawdopodobnie na płc-zachodniej kończynie Sycylii zamieszkały, gdzie, dla nadzwyczajnie krótkich nocy, pasterz, pędzący stado do obory, pozdrowić może towarzysza, który je znów na pastwisko wypędza. W tej uwadze poety dopatrzeć się można najstarszego śladu jakichś wieści o krótkich nocach polarnych. Odysseusz z ledwością uszedł śmierci z ich ręki, poświęciwszy jedenaście ze swych okrętów. Według późniejszych Greków mieszkali L. na wschod-niem wybrzeżu wyspy, u stóp Etny, w okolicy Leontini, gdzie i Thucydides siedziby ich naznacza. Żyli z hodowli bydła; przy sposobności, gdy obcy na ich wybrzeżu wylądowali, pożerali ich chętnie, Król ich zwał się Anti-pliates. Rzymianie, a szczególnie poeci rzymscy, którzy byli święcie przekonani, że przylądek Circei jest liomerową wyspą Nimfy Kirke, oznaczali siedzibę L-ów na najdalej ku południu wysuniętem wybrzeżu krainy Lacyum, w równinie obok m. Formiae, a króla ich nazywali Lamus. Cicero zowie żartem Formiae, gdzie w sąsiedztwie miał pyszną willę, Laestrygonia.

Le Sueur Eustachy, malarz r francuski (* 1617—f 1655), syn rzeźbiarza. Świat klasyczny i malarstwo Odrodzenia były źródłem jego natchnień. Do spółki z Vouet’em z polecenia Richelieu’go wykonał osiem płócien, wyobrażających sen Polifema. Z powodu pojedynku musiał się ukrywać w klasztorze, gdzie w 1. 1645 — 48 namalował sławny cykl 22 o-brazów: Życie św. Brunona (od 1776 r. w Luwrze). W r. 1649 wykonał dla kościoła Notre-Dame swoje arcydzieło: Św. Paweł uzdrawiający chorych (obecnie w Luwrze). Innem dziełem, nad którem L. pracował do końca życia, są treski do pałacu prezydenta Lambert de Thorigny. Rzeczy te znajdują się obecnie w

x-y

Le Sueur Jan Franciszek (* 15 lut. 1760 w Drucat-Plessiel — f 6 paźdz. 1837 w Paryżu), kompozytor muzyczny francuski. W początkach swej karyery zajmował kolejno stanowiska kapelmistrza katedry w Dijon, Le Maris, Tours, i wielu innych, wreszcie Notre Dame w Paryżu. Napisał wiele oper („Paul et Virginie“, „Télémaque“, „Ossian“, „Sémira-mis“, „La mort d’Adam“ i t. d.); kilka orato-ryów, 33 mszy, wiele motetów, i t. d. Po założeniu konserwatoryum paryskiego, objął w niem urząd inspektora. W 1804 Napoleon I mianował go kapelmistrzem nadwornym, a Ludwik XVIII w 1814 kapelmistrzem opery i kompozytorem nadwornym. L. utworzył kilka utworów programowych, stąd też zwano go „poprzednikiem Berlioza“ (jego ucznia), który ten rodzaj muzyki popularyzował.

Lesueur JanChrzcicie l,budowuiezy francuski (* 1794 — f 1883). Uczeń Percier’a i Aug. Famin’a. Sprawozdanie jego z podróży do Rzymu, w celu odbudowania bazyliki Ul-piańskiej, zostało wydane na koszt państwa (Paryż). Po podróży tej wydał również; „Vues des monuments antiques de Rome“ (Paryż 1827); z Callet’em „Architecture italienne—Palais, maisons et autres édifices de l’Italie moderne“ (Paryż 1829). Prócz tego napisał „Histoire et théorie de l’Architecture“ (tamże). Podług jego projektu zbudowano k.mserwato-ryum muzyczne w Genewie; najważniejszą jego pracą jednak był projekt powiększenia starego ratusza w Paryżu, spalonego podczas komuny w r. 1871.

Leszcz (Abramis C uv.), rodzaj ryb kar-piowatych {Cypryniclae ob.), o ciele silnie spłaszczonem z boków, grzbiecie wysokim, lub wydłużouym; linia boczna zupełna. Płetwa grzbietowa krótka, bez ostrych kolczastych promieni, położona naprzeciw przerwy pomiędzy płetwami brzusznemi i pl-ą odbytową; odbytowa b. długa z 12-a przeszło członkowanemi promieniami. Warga dolna jakgdyby złamana pośrodku; na stronie brzusznej, pomiędzy pl-i brzusznemi a odbytową kanciasta przestrzeń nieposiadająca łusek, na grzbiecie z przodu takaż linia; wyrostków przywargowych (wąsów) brak. Zęby tylko na kościach gardzielowych (ossa pharyngeo-inferiora). Około 16 gatunków w wodach słodkich i morzach w Europie na północ od Alp, w płc. Azyi i Północnej A-

meryce; przeważnie w spokojnych wodach w polu czerwonem bróg złoty na srebrnych większych jezior. 1) Gatunek Abramis brama słupach. Nad hełmem w koronie szlacheckiej L. —Ciało spłaszczone z boków; w okolicy na pawim ogonie takiż bróg, leżący ukośnie w grzbietowej wysoko wygięte; kolor grzbietu sza- prawo. Jedeu z najstarszych herbów polskich, ry lub brunatny, boki srebrzysto-szare lub sr.- znany tym kształtem wszystkim naszym pisa-brunatnawe; brzuch brudno-biały; płetwy kolo- rzom heraldycznym, poczynając od Długosza, ru szarego. Zęby na kościach gardłowych w ; który w „Liber beneficiorum“ daje mu nazwę 2 szeregi po 5 zębów w każdym. Dług. ciała Wyszowie. W zapiskach sądowych herb ten 40—70 cm. Waga do 5 — 6 klgr. L-e żyją w pojawia się poraź pierwszy w r. 1301 z całej Europie środkowej i Płcnej gromadami wołaniem Laska. Zapiski z lat późniejszych w jeziorach, stawach, uściaeh rzek; odżywiają zowią go pospolicie Br ogiera, czasem Broż-się małemi zwierzętami wodnemi; z roślin kiem i Laskami, rzadko zaś Leszczy-ehętnie jedzą Isoëtes lacustris; okres tarła w cem, która to nazwa ustala się ostatecznie kwietniu, maju, a nawet czerwcu; samiec wcią- dopiero w XVI w. i staje jedyną dla herbu o-gu tego okresu ma stożkowate wyrostki na mawianego. Najstarszą' z dochowanych pieczę-górnej powierzchni ciała, koloru białego (w ci z Leszęzycem jest pieczęć Wojciecha, woj. późniejszym okresie rdzawo-żółtego). Jaja 1.5 brzeskiego, z r. 1343; potem następuje pieczęć mm. w średnicy; samica składa ich do 300 000 Piotra Wysza, b-pa krakowskiego, z r. 1406 — w płytkich miejscach koło brzegów. Mięso obie bez klejnotów. L-a używają rody: Bącz-jest b. cenione. Z innych środkowo-europej- kowskich w. Bończkowskich, Belęckich, Bia-skich gatunków: 2) Abr. vimba, o płetwach łęckich v. Białęskich, Bieganowskich, Biegań-żółtawych lub rdzawo-różowych długości 20— skich, Bierzwińskich, Biezdrowskich. Bijańskich, 30 cm., żyjący w morzach, ściągający do rzek Bitnerów, tylko na okres tarła, o płetwach żółtawych lub rdzawo-różowych. 3) Abr. melanops, podobny bardzo do poprzedniego; w Dunaju i jeziorach Eawaryi i Austryi. 4) Abr. blicca, s. Blicca björhna, 20 — 30 cm. w Europie płc.; płetwy parzyste, u podstaw koloru czerwonego.

za-

Bogusławskich, Bojkowskich, Bole-

St. Min.

Leszcz, przedmieście Pińska. Istniał tu najdawniejszy na Litwie klasztor i cerkiew bazyliańska (obrz. wschód.) fundacyi Włodzimierza W. w X w. Historycy wspominają klasztor po raz pierwszy w r. 1263, kiedy Wojsiełko, syn Men-doga, przyjął w nim chrystyanizm i, zostawszy mnichem, znalazł w L-u schronienie. Książęta pińscy hojnie klasztor obdarzali. W r. 1603 przystąpił klasztor do Unii; w r. 1839 skasowany. Cerkiew słynęła z cudownej statui Jezu-

sa Chrystusa, wielu zaś Opatów było biskupa-    p, 39 L c (hMb

mi, a nawet metropolitami. W pobliżu wielki

kurhan „Mogiła Mendoga“ (Sł. Geogr.j.    mowskich, Bolimińskich, Brodzkich, Broszlow-

Leszczotki albo Łubki(łac. ferulae s. as- skich, Brzyszewskich, Chełmskich, Chlewskich, sutae• fr. attelles ou éclisses, niem. Schienen) Chmieleńskich, Chmielińskich, Chodorowskich, są to najczęściej deseczki długie, cienkie a Chojnickich, Chrzypskich, Czackich (zgaśli w wązkie (10 cm. szer.), służące do nakładania XVI w.), Lachowskich, Parnowskich, Dobro-na członki opatrunków ustalających, wolskich, Dobrowolskich z odm. (nobil. 1767), czyli unieruc homiaj ący c h w razie zła- Dobrzyckich, Dobszewiczów, Dokowskich, Do-mania kości, lub uszkodzenia stawów. — Naj- nowskich, Falęckich, Gębarzewskich, Giełtow-częściej używa się na L. drzewa miękkiego, skich, Głodeckich, Górskich, Gościejewskich, albo łubu, można je atoli również sporządzać Grabianków, Gułtowskich (zgaśli w XVII w.j, z tektury grubej, blachy cienkiej, plecionki Gustrowiczów, Gutowskich, Jabłkowskich, Ja-drucianej, szkła, z płyt gutaperkowych i t. p.; nowskich, Jaskólskich, Juszyńskieh, Kaczliń-wogóle każdy przedmiot podłużny, nie nazbyt skich, Kłobskich, Kołuckich v. Kołudzkich, szeroki przytem prosty i nie giętki, w razie po- Kossowskich, Kosteckich, Koszutskich, Krotow-trzeby koniecznej służyć może za L.; na polu skich (zgaśli w XVII w.), Krzeczkowskich, bitwy np. w celu tym używane bywają bagne- Krzetowskich, Kuranowskich, Laskowskich, ty, albo pałasze krótkie piechoty, lub drążki Leszków, Lubońskich, Lubotowskich, Lubstow-.jakiekolwiek odpowiednio długie.—O stosowa- j skich, Łabiskich, Łęskich, Łukowskich (nobil. niu L-ek ob. Opatrunek.    Dr j. r. j 1662)> Łupkowskichł v> Łubkowskich, Miero-

Leszczyc (Laska, Laski, Bróg, Bro-j sławskich, Mieruckich v. Miruckich, Mierzew-ż e k, Wyszowie), herb polski. Na tarczy skich, Mikołajewskich, Miłaszewskich, Młodo-

Wiel. Enc/kl, Powsz, Ilustr. Sor.'I T. XL111, Zet z. 341b.

ckich, Morzyckich, Mroczków, Nagórskich, Nie- cze, węgiel jest używany w rysownictwie. sieckich, Nowogrodzkich, Ossowskich, Ostrów- Owoce znane pod nazwą orzechów laskowych, skich, Pakoszów „z Pakości“ (zgaśli), Piekar- a także (odpowiednio do odmian) włoskich, barskich, Pierzcheńskich v, Pierzchlińskich, Pło- celońskich, rzymskich, hiszpańskich; przez ho-dowskich, Poleńskieh, Posiętowskich (zgaśli w dowlę otrzymano orzechy dwa razy większe XVIII w.), Popkowskich, Popowskich, Porę- niż u dzikich okazów. Olej wyciskany z bowskich, Pszczyńskich, hr. Radolińskich (jed- orzechów schnie prędko i bywa używany w na linia otrzymała w r. 1900-ym tytuł książę- malarstwie olejnem; w gub. Kazańskiej i Tara-cy państwa niemieckiego ze zmianą nazwiska bowskiej, gdzie go otrzymują w większych iln-na Radolin), Ratajskich, Rusieckich, Rysińskich, ściach, służy do potraw postnych. Odmiany Sarbskich, Siemieńskich, Siestrzewitowskich, C. avellana aurea, ąuercifolia, laciniata są Skarszewskich-Żuków, Skrzyszowskich, Skuli-mowskich, Słupskich, Smilowskicli, Sobińskich,

hodowane w ogrodach — 2) L. turecka (c. Colurna L.), drzewo, pochodzi ze Wschodu, u nas bywa hodowane w ogrodach, dosięga 20 m. wysokości, daje orzechy zwane ture-ckiemi, większe niż L. pospolita. Drzewo używane na meble. Rośnie w płd.-wschodniej Europie (w Banacie i na Węgrzech tworzy całe gaje), a stamtąd ciągnie się do Himalajów; —3) G. tubulosa W i lid. (G. maxima Mili), rośnie jako krzew, rzadziej jako drzewo w płd,-wschodniej Europie, u nas w ogrodach niekiedy hodowany nie tyle dla orzechów, ile, w odmianie z liśćmi brudno-krwisto-czerwonemi, jako ozdoba. Orzechy długie (nazwa niemieckie Langbart, przekształcona na E ambert— orzechy Lamberta, zwłaszcza że około dnia św. Lamberta 17 września dojrzewają), w okrywie liściastej, rurkowatej, w wierzchołku zaciśniętej. L-ę oddawna hodują, ale pomimo wieków hodowla ją mało uszlachetniła. W Europie wschodniej i płd. orzech tworzy ważny przedmiot handlu, już w Starożytności z okolic Avellino dzisiejszego wywożono całe ładunki orzechów, sama Anglia sprowadza dzisiaj z Hiszpanii o-koło 125 000 buszli owocu. Większe kultury istnieją w Czechach, m. in. w majątkach ks. Schwarzenbergów. W dawnych okresach geologicznych ob. Co i y lus.—Por. Palandt „D. Haselnuss u. seine Kultur“ (Beri. 1882); Göschke „D. Haselnuss, ihre Arten u. ihre Kultur“ (t-że 1887)

(t-że 1891); Dippel „Handbuch der Laubholz-

Stawskich, Strzeżmińskich, Suchorzewskich,

Sułockich, Sumińskich (jedna linia hrabiowie pruscy w r. 1843-ciin), Supińskich, Święckich,

Swieżewskich, Swiszulskich, Szaławskich, Wal-derowiczów, Waliszewskich, Wąsinowskich,

Węgorzewskich, Wielżyńskich, Wieruszowskich,

Wygrażewskich, Wyszów (zgaśli w XV w.),

Zalakowskich, Zaleskich, Zbierskich, Zielona-ckich, Żalęckich, Żerosławskich i Żyznowskich.

Źródła: Długosz: Paprocki; Okolski; Niesie-cki; Duńczewski; Małachowski; Kuropatnicki;

Warszycki; Wielądko; Stupnicki; Czarnecki; Borkowski; Uraski; Boniecki; Piekosiński ^Heraldyka Wieków Średnich“; Małecki; „Pisarze Dz.

Polskich“ T. IX; „Spis szlachty król. Polskiego“;

i».

Akta b. Heroldyi król. Polskiego; Księgi poborowe wielkopolskie w Archiwum b. Komisyi Skarbu.

Leszczyc Kazimierz, pseudonim Kazim.

Waliszewskiego.

„Empfehlenswerte Haselnüsse“

oraz

Leszczyna (Corylus), rodzaj roślin z rodziny m i s e c z k o w a t y c h ( Copuliferae). Krzewy, rzadziej drzewa, Kwiaty oddzielnopłciowe, męskie, zebrane w kotki długie, zwisłe, powstają w jesieni wraz z pączkami; żeńskie, po-jedyńczo lub po kilka ukryte w pączku, na wierzchołku lub z boku młodocianych gałązek, zawierają zawiązek dolny, uwieńczony dwiema szyjkami, o znamionach długich, kosmatych.

Red.

Leszczynowicz Marcin, w księgach nacyi polskiej w Padwie zapisany jako M. Leszczyna (f w Krakowie 1666), lekarz krakowski, z zamiłowaniem zajmujący się optyką. Do nauk zawodowych przykładał się w Krakowie, gdzie w r. 1648 został magistrem, w 1655 zaś doktorem med. i filoz., poczem, udawszy się w r. 1658 do Padwy, był tamże rajcą nacyi polskiej. Na śmierć jego napisał tren łac. Jan Gostuinio wski akad. krak. p. n. „Singultus Cracoviae etc.“ (Kraków 1666 u St. Piotrkowczyka) — Por. L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do hist. sztuki lek. w Polsce“ (T. II str. 228); S. Koś miński ego „Słowu, lek. polskich“ „(str. 275); F r. Gidroycia „Źródła biogr.-bibliograficzne do dziejów med. w daw. Polsce“ (w „Pam. Tow. lek. warsz.“

Dr. J. F.

Owocem jest orzech 1—2-nasienny, od dołu künde“ (X, II). do połowy osadzony w listku łuskowatym, tworzącym miseczkę; zarodek bezbiałkowy, o liścieniach grubych, mięsistych. Gatunków siedem, rosnących w pasie umiarkowanym półkuli północnej. 1) L. pospolita (Goryl-lus avellana L„ od m. Avellino we Włoszech), dziko rośnie w całej Europie, w Afryce półn. i w Azyi przedniej aż do m. Kaspijskiego, gdzie pokrywa szczyty górskie. Wysoki 2—4 m. krzew, lecz w ogrodach wyrasta bardziej, a nadto za młodu stosownie obcinany daje drzewo dość okazałe; kwitnie bardzo wcześnie, kotki męskie powstają w jesieni; liście jajowate lub o-krągławe, podwójnie listkowane. Niezdatny z powodu wymagań swoich zapełnić luki w le-sie na gruntach ubogich; na lepszych zaś nie opłaca się L-y hodować. Drzewo miękkie, krótkotrwałe, gałęzie służą na laski, obrę- T. C str. 358).

Leszczyńscy, ród polski, herbu    Wieniawa,    i późniejsze tułactwa dzieliła L-a z mężem;

Gniazdem tej wygasłej w XVIII    w. rodziny    zresztą postać bez znaczenia. Z listów jej

było Leszno w woje w. Kaliskiem,    protoplastą    (E. Raczyński „Obraz Polaków i Polski w

zaś Rafał, jeden z trzech synów    Stefaua z    XVIII w.“ T. XIII) przegląda niezbyt wysokie

Karwina, dziedzica licznych dóbr w    Kaliskiem.    wykształcenie i zabiegliwość materyalna o in-

teresa rodziny. Pochowana w kościele Bon-secours, gdzie jej mąż wystawił piękny pomnik, jedno z najpiękniejszych dzieł Mik. Seb. A-dam’a, sławnego rzeźbiarza, Królowa przedstawiona jest w postaci klęczącej, z aniołem obok, zwiastującym, że już czas doświadczenia skończyła, i z umieszczonym u spodu, jakby ulatującym z nią, orłem polskim. Naprzeciw, po prawej ręce, znajduje się grobowiec męża. Z dwóch córek L-j, starsza, Anna, zmarła w 1717 r. w czasie pobytu rodziny w ks. Dwóch-Mostów; młodsza, Marya (ob.), wyszła za Ludwi-

Ten, odziedziczywszy po ojcu Leszno, pisać się zaczął Leszczyńskim, jak świadczą o tern akta wielkopolskie z tamtej epoki, obalające w zupełności cały misterny wywód Paprockiego,

Zh.

Leszczyńska Marya Karolina Zofia Feliksa, królowa francuska, córka Stanisława i Katarzyny z Opalińskich (* we Wrocławiu 23 czerw. 1703 —f w Wersalu 24 czerw. 1768). Doznawała w dzieciństwie takich przygód, jakich mogła doznać tylko córka króla wiecznie przed kimś uciekającego. Po na-głem opanowaniu Warszawy przez Augusta II (wrzes. 1704) ojciec omało nie zgubił jej w jakiejś stajni; w r. 1706 ledwie nie dostała się w ręce augustoweów i Rossyan w Poznaniu. Towarzyszyła rodzicom na Pomorze, do Szwe-cyi, do ks. Dwóch Mostów i do Weissenburga. Uczyła się katechizmu od księdza Labiszew-skiego; nad dalszem wykształceniem, obejmu-jącem i łacinę, muzykę, rysunki, czuwali: światły ojciec, guwernantka Mareńska i opat St. Quentin. Marya wyrosła na pannę czułą, nieśmiałą, cuotliwą i bogobojną; była jednak niemal poniewierana przez matkę, zwłaszcza po śmierci starszej siostry, Anny (* 25 maja 1699 — f 20 marca 1717), nierównie piękniejszej i zdolniejszej. Długie godziny spędzała na modlitwie i wyrabianiu ozdób kościelnych, a tymczasem zgłaszali się z mniej lub więcej wy-raźnemi ofertami kandydaci do małżeństwa: margrabia badeński, ks. orleański, ks. Cha-blais, Le Tellier de Constanvaux, którego Stanisław odrzucił, jako nie księcia, ani też para. Około tegoż czasu ( 1724; opiekunowie młodego Ludwika XV, rozejrzawszy się wśród sta możliwych kandydatek do korony francuskiej, wyłączyli 44 zbyt stare, 29 zbyt młodych, 10 panien zbyt nizkiego rodu, zatrzymali wreszcie wzrok na czterech księżniczkach, między któ-remi była Marya. Że główny opiekun, ks. Bourbon Coudé, i jego faworyta, markiza de Prie, zdecydowali się ją właśnie prosić o rękę, tłómaczy się to ich dążeniem do zupełnego zawładnięcia królową wydobytą z nicości. Wybór padł ostatecznie 31 marca 1725; d. 15 sierp, zaślubił Maryę wSztrasburgu, imieniem Ludwika, ks. orleański, d. 5 września —sam król

Niesieckiego i in. o pochodzeniu L-ich od czeskiej rodziny Persteinów v. Persztynów. Synem tego Rafała był Rafał, generał wielkopolski (t 1450), wnukiem zaś Rafał, marszałek nadw. kor., kaszt, poznański (f 1501), pierwszy senator w rodzie. O tym Rafale piszą heraldycy, że w r. 1476 zaszczycony został przez ces. Fryderyka III tytułem dziedzicznego hrabi św. państwa rzymskiego wraz z udo- ka XV (1725). stojnieniem herbu przez zamianę pióropusza na hełmie na lwa w koronie z mieczem w łapach, do cięcia wzniesionym. Wnukami jego byli:

Rafał, b-p płocki (ob.), i Jan, kaszt, brzesko-kujawski (1524), prawnukiem Rafał, woj. brzesko-kujawski (ob.), protoplasta dwóch linii:

Starszą poprowadził starszy syn Rafała, J ę-drzej, woj. brzesko-kujawski (f 1606), jeden z najdzielniejszych mężów rycerskich czasu swego. Z czterech synów jego: Wacław był arcybiskupem gnieźnieńskim (ob.); najmłodszy Jan, kanclerz kor. i woj. krakowski (f 1678), żarliwy patryota i wybitny mąż stanu, i P r z e c ł a w, woj. dorpacki (f 1670); zgaśli oni bez potomków płci męzkiej; najstarszy zaś Rafał, woj. bełski (ob.), stał się ojcem licznego potomstwa, z którego wyróżnili się zasługami:

Jędrzej, woj. dorpacki (f 1649), Władysław, woj. łęczycki (f 1670) i Bogusław, podkanclerzy kor. (ob.). Synami Bogusława byli: Bogusław b-p łucki (ob.) i Rafał, podskarbi w. kor. (ob), wnukiem zaś król Stanisław (ob.), ostatni z rodu po mieczu (f 1766). Córka Stanisława, Marya, zaślubioną została Ludwikowi XV (ob). Protoplastą młodszej linii był drugi syn wojewody Rafała,

D.

Wacław, kanclerz koronny (f 1628), mąż nauki wielkiej i wybitnych cnót obywatelskich, które odrodziły się w synach jego: Jędrzeju, arcyb-pie gnieźnieńskim (ob.), J a n i e, b-pie chełmskim i Wacławie, woj. łęczyckim (7 koło 1670), jednym z tych niewielu, którzy podczas zawieruchy szwedzkiej stali wytrwale przy Janie Kazimierzu. Synem Wacława był Wacław, woj. podlaski (f 1681), wnukami zaś Stefan, woj. kaliski (f 1722 bezpotomny) i Kazimierz Ignacy, kaszt, lwowski (f 1730), ostatni z linii.

LeszczyńskaKat a rzy naf 1680 — f 19 mar.

1747 w Lunéville’u), jedyna córka Jana Opalińskiego, kaszt, poznańskiego, st-sty osieckiego i Zofii Czarnkowskiej. Wyszła r. 1698 za woj. poznańskiego Stanisława L-go, późniejszego króla polskiego. Te chwile świetności, jak w Fontainebleau. Gorąca zmysłowa miłość

Ludwika ku żonie po kilku latach zaczęła stygnąć—podobno nie bez przyczynienia się jej samej; intryga dworska spowodowała pierwsze rozdźwięki już w r. 1726, kiedy Marya, próbując odwrócić niełaskę swego dobroczyńcy, Bour- Luynes au président Hénault“. bona, doznała zimnej odprawy od męża i śmiertelnie zraziła sobie jego wychowawcę, Fleu-ry‘ego. Nie podobało się i to, że dopiero po trzech córkach urodził się delfin, 4 września 1729, 3 sierpnia 1730 ks. Anjou (f 1733), a po nich znów następowały córki: Madame la Quatrième, M. la Cinquième. Po przyjściu na na świat księżniczki Ludwiki (15 lipca 1737) król oświadczył dworzanom, że to już będzie Madame la Dernière. Nie mogła wpłynąć na polepszenie sytuacyi królowej powtórna klęska elekcyjna jej ojca. Wtedy-to, podczas wojny „sukcesyjnej“, Ludwik XV sprowadził sobie na dwór (1735) markizę de Mailly, pierwszą z trzech panien Nesle, która podobnie jak jej siostry, markiza Vintimille (1741) i księżna Chateauroux (1742—4), tak dokuczały królowej swą arogancyą, że po nich pani de Pompadour (1745—64) wydała się uosobieniem przeniosła się do Krakowa, gdzie pracowała grzeczności. Podczas choroby Ludwika w Me- l pod dyrekcyą Pawlikowskiego i tu należała tzu (18 sierp. — 24 września 1744) zdawało się do rzędu najwybitniejszych artystek. Grywała chwilowo, że Marya odzyskuje miłość męża, w sztukach: „Chwast“ Blizińskiego, „Watażka“ ale to szybko minęło. Całe ostatnie jej Urbańskiego, „Dziewczyna sędzią“ Zabłockiego, trzydziestolecie było jednem nieprzerwanem i „Marcowy kawaler“, „Dzika kaczka“ Ibsena, męczeństwem moralnem. Niedość, że stała bezsilną wobec skandalicznych praktyk mężowskich: własnego ojca musiała bezskutecznie odwodzić od rozpusty, stręczyć mu po śmierci matki (1747) nową żonę, księżniczkę saską Krystynę. Uprzejma i dobra dla wszystkich, miłosierna dla chorych i żebraków, zdobyła sobie wśród ubogiej ludności Paryża dużą popularność, gdy tymczasem inne sfery nie szczędziły jej uszczypliwych wierszyków. Na politykę uie wywierała najmniejszego* wpływu, ani za kardynała Fleury, ani za jego następców; zrzad-ka tylko pozwalała sobie polecić łasce Augusta III kogoś z życzliwych polskich; pędziła żywot samotny w towarzystwie księżny de Luynes i prezydenta Hénault, a w dobrej zgodzie z synową, Maryą Józefą saską. Przeżyła sześcioro swych dzieci, w tej liczbie delfina (t 2 grud. 1765); jak głęboko odczuła te straty, za dowód mogą służyć słowa, wypowiedziane na łożu śmiertelnem do otaczających:

roi 1721-25“ (Paryż 1887); Gautier Villais „Le mariage de M. L.“ („Rev. hebdomed.“ Paryż 1899); Victor des Diguières „Lettres inédites de la reine M. L. et de la duchesse de

Wł. K.

Leszczyńska Honorata, artystka dramatyczna (* d. 16 maja 1864 w Krakowie), córka Wincentego Rapackiego, artysty dramatycznego i powieściopisarza, oraz Józefiny z Hoffmanów. Kształciła się pod kierunkiem ojca, objawiając bardzo wcześnie szczere zdolności sceniczne. W osiemnastym roku życia debiutowała w Rozmaitościach „w Ślubach panieńskich“; poczem zaangażowaną została do teatrów rządowych. Niepospolita werwa i silne poczucie komizmu zjednały L-ej sympatye publiczności i krytyki. Występowała najpierw na obu scenach warszawskich: w „Rozmaitościach“ i w „Nowym“ (później „Nowościach“), grywając główne role w takich utworach, jak: „Biały Gwoździk“, „Przechodzeń“, „Honor“ Suder-mana, „Nasi zięciowie“, „Niobe“, „Hrabiua Oczko“, „Złota Ewa“, „Zaza“. W r. 1893

„Wesele Figara“, „Poskromienie złośnicy‘% ,,Pan Damazy“, a wreszcie w ,,Madame San-Genetl, w której zyskała wielkie powodzenie zarówno w Krakowie, jak później w Warszawie. Wróciwszy na scenę warszawską w r. 1895, odtąd stale występuje w .,Nowościach44 i w teatrze ,,Nowym“, stanowiąc główną siłę kobiecą w repertuarze krotochwilowym. Repertuar L-ej w krotochwili jest bardzo obfity. W szarży i pośpiesznej a monotonnej pracy talent L. nie ma możności ujawnienia wszystkich swych znamion dodatnich.

Leszczyński Rafał, sekretarz Zygmunta I, jako księcia opawsko-głogowskiego (1504— 1506), sekretarz królewski, st-sta słuchowski 1506—1520), później b-p płocki, syn Kaspra, podkomorzego kaliskiego, brat Jana, z którym odziedziczy Drzeczkowo (* z końcem XV wieku około r. 1480 — f 24 marca 1527).. Ze swoim bratem wyrabia w r. 1504 potwierdzenie przywilejów prawa średzkiego dla swych

J. Lor.

„Zwróćcie mi dzieci, a uleczycie mnie“. Po- dóbr: Drzeczkowa, Morkowa, Sulewa, Wolikowa chowana została w kościele Najśw. Maryi i in.—u kr. Aleksandra I. W tymże roku, za Panny Nieustającej Pomocy w Nancy. Zpo- | wstawiennictwem arcyb. gnieźn. Andrzeja Ró-śród wielu portretów najbardziej znane i ce- I ży, dla zasług swych, swego ojca i brata, otrzy-nione są te, które wyszły z pod pendzla Nat- I muje od króla odpuszczenie zastawnych sum tiera i dwóch Van Loo; zpośród znacznej licz- j na dobrach królewskich: miasteczku Skolsku by życiorysów panegirycznyeli, czułostkowych i wsiach Złotowie i Sadowię, należących do i moralizatorskich najlepszy jeszcze przez mar- grodu kruszwickiego, jakoteż na mieście kró-grabiuę de Réaulx. — Boyé „Stanislas L. et lewskiem Radziejowie i wsiach mu przyległych, le troisième traité de Vienne“ (Paryż 1898); Pełniąc obowiązki sekretarza przy boku ks. Jarochowski „Małżeństwo Ludwika XV z M-ą głogowsko-opawskiego Zygmunta I, zwolnionym L-ą“ („Niwa“ 1886); Raynal „Le mariage d‘un został przez króla od posług wojskowych na

wymiera. Z pierwszej żony miał syna Jana, st-stę radziejowskiego (f 1588), i Andrzeja, brzesko-kujawskiego (f 1606), ożenionego z Firlejó-wną, córką kaszt, bełskiego i sandomierskiego; z drugiej—Rafała, dzierżawcę lubodzieckiego (f w młodości), i Wacława, podkanclerzego koronnego (ob.), oraz córki: Annę, Maryę i Barbarę. Po drugiej zapewne żonie musiały L-u przypaść jakieś dobra na Śląsku, w sprawie których wstawia się za nim prymas Uchański do ces. Rudolfa II w r. 1577. Działalność polityczną rozpoczyna L. około r. 1548 jako st-sta radziejowski i woj-da brzesko-kujawski. Poprzednie lata jego nie są znane; prawdopodobnie wychowanie było bardzo staranne, karyera przy znaczeniu jego rodziny ułatwiona. Po raz pierwszy spotyka się go na sejmiku radziejowskim w r. 1547, w którym uczestniczy na mocy swej godności, i ma na nim niewątpliwie wpływowe znaczenie, skoro Andrz. Zebrzydowski, b-p włocławski, prosi go, aby przeprowadził wybór jego stronnika na posła sejmowego. Na sejmie w r. 1547 był prawdopodobnie obecny, z pewnością zjawia się na sejmie z r. 1548. Jako woj-da brzesko-kujawski jest wtedy „młodym panem w Radzie“, ale znajduje posłuch, kiedy wobec Zygmunta Augusta odzywa się za wolnością przemawiania, którą król senatorom w sprawie swego małżeństwa był odjął. L. jest przeciwnikiem małżeństwa króla z Radziwiłłówną, i wotując za zerwaniem związku, broni praw senatu i rycerstwa, do którego obyczajów (woli) winien się król przystosować, za Adryana VI, otrzymuje od 1 jako, że jest elektem, a absoluta potestas mu nie

przysługuje.— W tym czasie ulega L. wpływo-lenie na przyłączenie pewnych prebend i be- j wi heretyckiego nauczyciela Endorfina i przy-neficyów do uposażenia bpstwa. Podczas hołdu pruskiego w Krakowie w r. 1525 jest obecny i akt przymierza z Albrechtem pruskim podpisuje. Pochowany w Pułtusku, gdzie murowaną część rezydencyi biskupiej w górę pod-uiósl. —Z r ó d ł a; „Matricularium Regni Polo-niae“ T. III (wyd. Wierzbowski); „Tomiciaua“'

T. I —IX; „Vetera Mon. Poloniae“ T. II (Thei-ner); „Vol. legum“ t. II; „Zbiór pamiętników“

Platera T. II; Paprockiego i Niesieckiego Herbarze.

czas piastowania tego urzędu (30 kwiet. 1505). Dla brata swego Jana wyjednywa przez Zygmunta I u króla Aleksandra następstwo na pod-komorstwo kaliskie po ewentualnej śmierci swego ojca (6 lipca 1505). Ze wstąpieniem swego pana na tron polski powołany został na sekretarza królewskiego, przyczem piastuje urząd starosty sluchowskiego. Król używa go do posług dyplomatycznych: w r. r. 1514 (28 maj) wyprawia go do ces. Maksymiliana, aby poprosił poufnie o zjazd z królem i wyjaśnił, że względem mistrza pruskiego król zachowuje się poprawnie, w niczem niechcąc praw cesarza naruszyć; powtórnie do cesarza musiał być wysłany w sprawach b. ważnych w r. 1517, skoro w drodze do Wiednia zaniemógł, a król nagli go do przyśpieszenia poselstwa lub złożenia obowiązku. W r. 1518, kiedy szło wielkie poselstwo od króla, reprezentowane przez Erazma Ciołka, bpa płockiego, do pap. Leona X i ces. Maksymiliana, miał L., wyprawiony z nim razem, zatrzymać się przy cesarzu. Zapewne po odbyciu tych misyi zmienił swój stan świecki, aby otrzymać od króla nagrodę w postaci b-pstwa przemyskiego. D. 22 lipca r. 1520 donosił Tomicki Ciołkowi, iż król nominował L-a na b-pstwo przemyskie, jako męża roztropnego, świadomego rzeczy ludzkich i pożytecznego w przyszłości dla rzpltej i kościoła“. Rządy w dyecezyi objął L. 1 lut. 1521. W sejmie toruńskim 1521 bierze udział i przywilej królewski, potwierdzający przywileje ziem ruskich, podpisuje. Na bpstwo płockie posunięty w r. 1523 pap. Klemensa VII (10 czerwca 1524) pozwo-

Ab. Kł.

Leszczyński Rafał (* z początkiem XVI w., f ok. 1586), wybitny polityk w. XVI. Ojciec, Jan, s-ta radziejowski i słuchowski, kaszt, brzeski, ożeniony z francuską Makrelang, pozostawia mu znaczny majątek w Wielkopolsce, który L. pomnaża, nabywając od Stanisława z Górki, s-ty kolskiego, Bazanów z Wojkowem, Sucborzewem, Skopaniem, Gołegowolą i Prze-wozem (w woj. Sandomierskiem) za 39 000 złp. w r. 1569, L. żeni się dwukrotnie: l-o z Barbarą z Podhajec Wolską, córką kaszt, sandomierskiego, 2-o z nieznaną z imienia córką prezydenta wrocławskiego Henryka, barona na Trasembergu i Mieliczu, — i pozostawia liczne potomstwo, które w przeważnej mierze zamłodu staje do związku Braci Czeskich, którzy tłumnie zjawili się w Wielkopolsce w r. 1548. W Lesznie, które, uzyskawszy przywilej Zygmunta I z r. 1547, zamienił na miasto o prawie niemieckiem, oddaje Braciom Cz. kościół parafialny i szkółkę (r. 1550). Kościół pozostał w w ręku heretyckiem jeszcze po r. 1654, szkółkę hojnie uposaża wnuk L-go, także Rafał, woj. bełski (ob.). Zmienia się też L. pod względem poglądów politycznych, — senator koronny przyobleka się w skórę trybuna szlacheckiego, sądząc zapewne, że jako posłowi sejmowemu łatwiej mu będzie wystąpić przeciw wpływom możnowładców na rządy królewskie wywieranym. Odrazu na sejmie piotrkowskim z r. 1550 przystępuje do opozycyi, przemawia za samodzielnem sprawowaniem władzy przez króla; w towarzystwie najwybitniejszych heretyków broni sprawy Orzechowskiego Stanisława (ob.), wreszcie składa godność woj-dy brzesko-kujawskiego. Od tego czasu rozpoczynają się występy sejmowe L-go, których celem przeprowadzenie reformy świeckiej i kościelnej w państwie; jakoż na sejmie z r. 1552 L., poseł województwa kaliskiego, czyni śmiałą demonstracyę. W

nabożeństwie, rozpoczynającem i L-go jako stronnika kandydatury austryackiej po

kościele na sejm, podczas podniesienia stoi z głową, nakrytą czapką—w przytomności króla; jednogłośnie obrany masszałkiem izby poselskiej wygłasza w senacie mowę napadającą na biskupów. Mieni ich nieprzyjacielem państwa, sroższym od zewnętrznego, żąda ukrócenia wszechwładzy episkopatu i wymaga od króla, ażeby rządów z nim nie dzielił. O działalności L-go na następnych sejmach niema wiadomości, dopiero na słynnym piotrkowskim z roku 1555, układającym warunki Kościoła niemal narodowego, przemawia w sprawie synodu, który król obiecał zwołać dla wyrównania różnic religijnych. Synod ma być, jak chce L., zwołany przez króla, nie przez arcybiskupa, obok b-pów mają w nim wziąć udział deputaci szlachty. W tern przemówieniu wyrwało się L-rnu żądauie, aby na ten synod „książę pruskie, nasz miłościwy pan“ był wezwany. Nazwanie ks. pruskiego „naszym miłościwym panem“ wszystkich niemile dotknęło; przyjąć należy, iż to była raczej nieprzyzwoi-tość, popełniona w porywie, niż głębszy zamysł, którego pewna część pisarzów się domniemywa. Egzekucya dóbr, na tym sejmie rozpoczęta, wykazała szereg wsi w województwie kaliskiem (Bliżanów, Grodzisko, Ruszów, Ty-kadłów, Zborów, Tłokinię i t. d.;, które później miała odjąć L-mu. Zapewne za summę uzyskaną przy egzekucyi zakupił L. w r. 1569 owe dobra w woj-wie Sandomierskiem. Poza sejmem zajmował się L. propagandą religijną. Należy on do rzędu najznakomitszych Braci Czeskich w Wielkopolsce; w r. 1556 zjawia się z Ostrorogami, Tomickim i Jaugowskim z wojskiem w Poznaniu i żąda od Janusza Kościeleckiego, st-ty gen. wielkop., aby nie przeprowadzał mandatów piotrkowskich Zygmunta Augusta przeciw heretykom. W Poznaniu otacza opieką Braci Czeskich, skutkiem czego wpada w zatarg z woj-dą sieradzkim. Utrzymuje heretyckiego nauczyciela, Andrzeja Prażmowskiego, i pomaga mu zaprowadzać nowe wyznanie na Kujawach. Popularność L-go coraz bardziej rośnie; na sejmach egzekucyjnych: piotrkowskim z r. 1562 marszałkuj e izbie poselskiej, jako poseł woj - dztwa poznańskiego, na warszawskim 1563/4 roku przemawia za ścisłem przeprowadzeniem egzekucyi dóbr względem tych panów, których król pragnął oszczędzić; w sprawie unii z Litwą staje twardo na gruncie dawnych aktów i przywilejów, żądając jaknaj-ściślejszego połączenia obu państw. Na tem stanowisku pozostaje podczas sejmu lubelskiego z r. 1569. W sejmie z r. 1570 udziału nie brał, wyprawiony w poselstwie do Iwana Groźnego; ale dyaryusz tego sejmu spisał na podstawie informacyi, zaczerpniętych od obecnych; jest to praca nieudolna, sporządzona dla Ces. Maksymiliana II, który przez swego agenta Andrzeja Dudy cza (ob.) zdołał pozyskać

śmierci Zygmunta Augusta. Z dworem wiedeńskim pozostawał L. w ścisłych stosunkach już od r. 1565, prowadził korespondencyę, a nawet wybierał się do cesarza, przyczem przyrzekał informować o działalności sejmów, szczególnie o widokacli kandydatury austryackiej w Polsce; podczas pierwszego i drugiego bezkrólewia gorliwym był jej zwolennikiem. Po ucieczce Henryka do Fraucyi pierwszy w izbie poselskiej na konwokacyi warszawskiej przemawiał za wyrokiem, odsądzającym zbiega od praw do korony, potem, przekonany przez senatorów, odstąpił od tego żądania. Mienią go współcześni „skrytym cesarczykiem“, który o zjeździe jędrzejowskim, sprzyjającym Batoremu, mylne i fałszywe rozsiewa wieści. Wykazał to hrabia z Górki, który utrzymywał, że L. rozporządza hufcem 100 jezdnych, zebranych za pieniądze cesarskie. Z wyborem Stefana Batorego na króla rychło się atoli L. pogodził, już w r. 1576 jest przy boku króla i pozyskuje jego zaufanie. Wybrany dwukrotnie na sejmach z r. 1578 i 1580 szafarzem poboru w całej Wielkopolsce, otrzymuje od Stefana kasztelanię śrzemską, a za wiedzą sejmu—kierownictwo w sprawach monetarnych („praefectus rei monetariae“). Urząd ten otrzymał 24 kwietnia 1578, jako mąż doświadczony i nieskalanej prawości. Obowiązkiem jego było założyć mennicę na własną rękę, wyprzeć fałszywą monetę i w ostatniej instancyi sądzić fałszerzy monet. Nie zdołał jednak wywiązać się z powinności, bo w r. 1580 odebrał ma król urząd. Może za powolnym był dla Gdańska i dla mennicy tego miasta, skoro działając tam jako komisarz wspólnie z Mik. Firlejem, kasztel, bie-ckim, zjednał sobie opinię najprzychylniejszego patrona. O ostatnich latach L-go niema wiado-ści, nieznana jest bliżej data jego skonu; prawdopodobnie nie przeżył króla Stefana. W wyznaniu Braci Czeskich trwał stale do końca życia. Współcześni przyznają mu prawość charakteru i wielkie zdolności polityczne. Zdolności te włożył w życie. Pozostawił po sobie tylko ów dyaryusz sejmu z r. 1570 (wyd. przez Szujskiego, „Script, rer. polon.“ T. I). Jest jeszcze jeden drobiazg jego pióra: „Rzecz, którą uczynił do naymocnieyszego króla Zygmunta Augusta i do wszyystkie Rady koronnej urodzony Pan Rafał L. w Piotrkowie na walnym sey-mie r. 1562“ (druk współczesny). — Źródła: Dyaryusze sejmowe: z r. 1548, 1553 i 1570 (Szujsk. w „Scrip. rerum polon. T. I), z r. 1555 i 1558) przez braci Lubomirskich), z r. 1562 — 1569 (przez Działyńskiego w t. zw. Źródłopi-smacli do dziejów Unii); Konstytucye sejmowe w „Volum, legum“. Tom. II; „Akta metryki koronnej 1576- 1586“ (przez Pawińskiego: „Źródła dziejowe“ T. XI);—Korespondencye: 1) Zebrzydowskiego, wyd. przez Wisłockiego, 2) Hozyu-sza, wyd. Hipplera-Zakrzewskiego; 3) Uchań-

skiego, wyd. przez Wierzbowskiego; 4) Jana Zamoyskiego, wyd. przez Wacława Sobieskiego; Herbarze: Paprockiego i Niesieckiego T.

nika towarów mianowany w r. 1627 i 1633. Jako senator rezydent pozostaje przy Zygmuncie III w 1. 1625 i 1626. Po śmierci Zygmunta III podpisuje konfederacyę generalną warszawską, zawiązaną na czas elekcyi (1632), oraz „pacta conventa“, przedłożone Władysławowi IV, i przysięgę elekta. W czasie elekcyi wchodzi w skład deputacyi, mającej zaspokoić prawa dyzunii (zwrot cerkwi i przywrócenie wolności dawnej wiary); jako heretyk popiera żądania dyzunitów, od których protestanci znowu spodziewali się w swych sprawach pomocy. Z powodu opozycyi katolickiej, przeciwnej żądaniom dyzunitów, zanosiło się na poważny tumult podczas elekcyi, skoro Radziwił i L. mieli znaczne oddziały wojska w pobliżu pola elekcyjnego. Za panowania Władysława IV wybiera sejm warszawski z r. 1635 L-go do rady wojennej przy królu, która, nie mieszając się w atrybucye władzy hetmańskiej, była przedewszystkiem upoważniona do zawierania traktatów wojennych ze Szwedami (przeciw którym sejm wojnę był postanowił). Kiedy, wskutek interwencyi francuskiej, zjechali się posłowie mocarstw do Malborga (1635) w celu udaremnienia wojny, L. jako komisarz polski szczególną zwracał uwagę u poselstwa francuskiego.— Sekretarz tego poselstwa Karol Ogier w swym pamiętniku mile wspomina L-go, podziwia jego znajomość literatury francuskiej oraz talent poetycki, który okazał w wierszu, ofiarowanym posłowi francuskiemu, osnutym na tle rozmowy, którą z uim miał, w dość zabawnej kwestyi: czy poeta rzymski Owidyusz przebywał w Polsce (u nas w to wierzono). Zdumiewa to także przybysza francuskiego, że po niedawno zmarłej swej małżonce ubrał L. 2 000 swych nadwornych żołnierzy w strój żałobny. L. prezentował także wtedy swych dwóch synów, z których Andrzej przypominał swoją służbę wojskową we Francyi (miał być przy oblężeniu Roszelli). Z życia L-go notują jeszcze parę szczegółów, mianowicie proces, jaki miał z Jezuitami o pobicie studentów. Rzecz działa się w Lublinie w r. 1627; studenci jezuiccy zaczepili pijanych hajduków L-go, którzy we wszczętej z tego powodu bitwie postrzelili kilku studentów, a jednego zabili (może Libiszowskiego, w sprawie zabicia którego pisze L. do Krz. Zbaraskiego, koniuszego kor.—ale w r. 1625; prawdopodobnie Załęski, który to zdarzenie opisuje w swej „Historyi jezuitów w Polsce“, pomieszał datę zajścia z datą procesu). Za wybryk swych hajduków zapłacić musiał L. grzywny sądowe; studentów zupełnie od winy uwolniono. Wypadek ten miał jakąś przyczynę wywołującą, może jakieś zatargi L-go z jezuitami, do których dałby objaśnienie list jego do sekretarza koronnego: „O ojcach jezuitach“ Włodawa d, 31 maja 1624 r. (Rkps w Ossolineum), oraz listy L-go do ks.

VI; „Kronika“ Orzelskiego T. II i III (wyd. przez Spasowicza); „Historya literat, polskiej“

M. Wiszniowskiego T. IX. —W literaturze historycznej postać L. nieopracowana; garść szczegółów zamieścił Szujski w „Script, rer. pol.“ T. I; zresztą spotyka się tylko drobne wzmianki po różnych pracach, dotyczących

wieku XVI.

Ab. Kł.

Rafał Leszczyński, w r. 1578 w celu poprawienia monety polskiej i usunięcia cudzoziemskiej, otrzymał zlecenie od Stefana Batorego na zakładanie mennic według uznania, których-to mennic ma być najwyższym zwierzchnikiem (praefectus rei monetariae constitu-itur), z pominięciem Bużeńskiego podskarbiego koronnego, zajętego wówczas innemi sprawami.

w. w. w.

L. założył mennicę w Olkuszu, gdzie wybijano tylko monetę talarową w bardzo ograniczonej ilości. Trudnościom poprawienia zdeprecyono-wanej monety nie podołał i w r. 1580 złożył swój urząd, a mennicę olkuską zdał pod zarząd podskarbiemu koronnemu Rokosow-skiemu.

Leszczyński Rafał, wojewoda bełski (1620), kasztelan wiślicki (1613), starosta rubieszowski (1633), dubiński i wschowski (* 1567—j 1636), syn Andrzeja, woj-dy brzesko-kujawskiego, i Zofii Firlejówny, wojewodzianki lubelskiej (f 1636 we Włodawie). Wychowanie otrzymał b. staranne, zagranicą w Niemczech na uniwersytecie w Argentoratum (Strassburg), gdzie wygłosił dysputy: 1) „Disputatio etliica de beati-tudine tam practica quam contemplativa“

(1596) i 2) „Quaestiones ex jure communi et historia desumptae“ (1599). Rodzaj dysput okazuje, że L. oddawał się studyom podówczas „filozoficznym“, których i w Polsce nie poniechał, skoro w Elblągu drukuje traktat: „De prudentia poli-tica“ (1620). Miał być autorem wielu wierszów polskich i łacińskich; prawdopodobna, że tłóma-czył poemat francuski poety Sallustyusza Bar-tasa „Judith“ [Baranowo 1629]. -Po powrocie do kraju ożenił się z Anną Radzimińską, h. Brodzie, wojewodzianką podlaską, z której pozostawił córkę, Teodorę, za Gorajskim, kaszt, chełmskim, i trzech synów (ob. Leszczyńscy, ród). Po ojcu swym, który miał być „orthodoxae religionis musarumque maeceuas“, zachował wyznanie Braci Czeskich i popęd do literatury. Rozpoczął służbę publiczną w r.

1613. Sejm mianowicie warszawski wybiera go do komisyi, mającej zająć się zapłatą żołdu wojskom, zaciągniętym przeciw Moskwie, a dopuszczającym się ogromnej swawoli. Odtąd stale się go spotyka na posługach Rzeczypospolitej; w r. 1623, jak również w r. 1631 i 1633, wyznacza go sejm do komisyi, mającej uregulować sprawy monetarne i sądzić fałsze- i

rzy pieniędzy. Komisarzem do ułożenia cen- ! Zbaraskiego z r. 1627 (w Bibliotece Ja-

giellońskiej). Podają o L-m, że przed końcem życia przeszedł na łouo kościoła katolickiego, a wnoszą stąd, że pochowano go w Częstochowie.—Źródła: Niesieckiego Herbarz T. VI. Panegiryki: „Sława potomna JW. R. L-gou (Gło-skowski M.—1636); „Panegiricus honori R, L.“ (Opitius Martinus, —Toruń 1636); Węgierskiego W. „Kazanie o śmierci L-go" (Baranów 1637); Konstytucye w ,,Vol. legum“ T. III; Niemcewicza: „Zbiór pamiętników“ III; Estreicher

T. XXI. —Drobne wzmianki z Załęskiego: „Hist. Jezuitów w Polsce⁴' T. I i II.    Ab- KŁ

Leszczyński Andrzej, bp przemyski,arc-bp gnieźnieński (* z początkiem w. XVII—f 16 kwiet. 1658), syn Wacława, kanclerza koronnego, i Anny Rozrażewskiej h. Doliwa. Nauki początkowe ukończył w kolegium jezuickiem w Kaliszu, poczem wyjechał do Wiirzburga i Włoch w towarzystwie Woje. Kadzidłowskiego, późniejszego kaszt, inowrocławskiego. We Włoszech odbył studya teologiczne, a po powrocie do kraju zaczęły się nań sypać benefieya kościelne: probostwo łęczyckie (1628), kanonia krakowska, opactwo przemęckie, trzemeszeńskie, czerwińskie, tynieckie. Łaski te zawdzięczał przychylnemu usposobieniu Władysława IV, który go powołał był na dwór; jeszcze większe uznanie znalazł u król. Cecylii Renaty—ta bowiem, ceniąc jego wykształcenie i zalety towarzyskie, uczyniła go swym kanclerzem i wystarała się dlań o bpstwo kamienieckie (15 czerw. 1642). Zarządziwszy sprawami dyecezyi, L. powrócił do Warszawy, aby pełnić służbę dworską. Tutaj uczestniczy w synodzie prowincyonalnym (list. 1643), zasiadając w komisyi korektury ustaw synodalnych. Po śmierci królowej, na której pogrzebie miał mowę: „Oratio in funere Ceciliae Renatae“ (druk. w r. 1644), otrzymał podkan-clerstwo koronne (po Aleks. Trzebińskim 15 lutego 1645), a w rok posunięto go na bpstwo chełmińskie (19 marca 1626). W 1646 bierze udział w sejmie ziem pruskich i sejmie warszawskim; planom króla wojny antytureckiej się sprzeciwia. Z Ossolińskim kanclerzem rywalizuje: to też podczas bezkrólewia z r. 1648 znaleźli się w przeciwnych obozach: kanclerz popiera Jana Kazimierza, podkanclerzy L. jest najenergicziliejszym zwolennikiem królewicza Karola, tak, iż zdołał na sejmie konwokacyjnym wszystkich niemal dla jego osoby zjednać. Mimo to po zrzeczeniu się praw do tronu przez Karola zgadza się na wybór Jana Kazimierza i uczestniczy w koronacyi, odbywa nawet podróż w r. 1649 do Torunia i Elbląga, aby odebrać przysięgę od stanów na wierność nowemu monarsze. Przy tej sposobności wita go w Elblągu penegiryczną mową Fryd. Maibomius dr. teologii, król mianuje go swym kanclerzem (8 grud. 1650), po śmierci Jerz. Ossolińskiego. Jako kanclerz towarzyszy L. królowi w wyprawie pod Beresteczko (1651), gdzie hufce do

walki z Kozakami zagrzewa. W r. 1652 pozbywa się urzędu kanclerskiego, otrzymując od króla nominacyę na arcybiskupstwo gnieźnieńskie, na którem potwierdził go papież (10 stycz. 1653). Objęcie rządów nastąpiło 20 lutego 1653, a ingres 20 paźdz. 1654. Stan majątkowy dyecezyi był opłakany. —L. zdał poprawę stosunków na kapitułę; sam, zajęty sprawami polityki państwowej, wstrzymywał się od rządów osobistych w dyecezyi. Nieszczęśliwe położenie państwa, wisząca wojna szwedzka, wymagały skutecznych zabiegów; nie szczędził ich tedy na sejmach, sam przodując w ofiarach. Z wiosną r. 1655 wkroczyły wojska szwedzkie, a prymas, nie zdoław-! szy ubezpieczyć skarbów arcybpstwa (Szwedzi je strasznie złupili), przesiadywał w Łowiczu, łudząc się pertraktacyami pokojowemi. Zajęcie Warszawy przez Karola Gustawa i schronienie się króla do Krakowa skłoniły L-go do opuszczenia Łowicza i podążenia za królem. Pojechał do Krakowa, a potem na Śląsk do Głogowa, gdzie nie przestawał znosić się z dworem austryackim, z tej strony spodziewając się pomocy. Pisał nadto w końcu paźdz. 1655 r. do pap. Aleksandra VII o pomoc, a po wyswobodzeniu Częstochowy prosił o pozwolenie zabrania klejnotów kościelnych na potrzeby państwa. W Nissie na Ślązku, przy boku królowej, pozostaje niemal do końca r. 1656; w listopadzie dopiero powraca do spustoszonego arcyb-pstwa; na wrzesień r. 1657 zwołuje do Skierniewic rozproszoną kapitułę. Zjazd kapituły był nieliczny; prymas złamany chorobą (bólami atry-tycznemi, które go trapiły stale), przygnieciony ruiną finansową, dogorywał w Skierniewicach; 15 kwiet. 1658 sporządził skromny testament. a nazajutrz zamknął oczy. Pochowano go w kolegiacie łowickiej przed wielkim ołtarzem; pomnik marmurowy sprawił brat stryjeczny Wacław, arcybp gnieźn. Człowiek zdolny, wykształcony, biegły dyplomata, nie pozbawiony podniosłych uczuć, L. jest wyrazem e-poki: brak mu hartu i męzkiej siły. Za życia sławiony panegirykami: „Zwierciadło żywota ludzkiego kwoli Leszczyńskiemu wydane“ (Baranów, Twardomęski, 1640); „Bison seu taurus sarmaticus in adventum A. L. applausus“ (Lwów dr S. J., 1642); „Honor bizontis coronati L. A.“ (Toruń dr. S. J., 1647); „lllustr. et rev. Episcopo culm. post gestum vicecancellariatum“ (Elbląg, Corellius, 1650); „111. A. com. de Leszno novurn magmeutum gratulatur Joachim Pastorius“ (Elbląg 1650); „Magnificentia uri Leszczyniani, seu pompa, qua A. L. cir-cumfusus“— po śmierci rychło uległ zapomnieniu. — Źródła: Pamiętniki Alb. Radziwiłła; Niesieckiego „Herbarz“; „Vol. legum“ IV; rękopiśmienne w katalogu Bibl. Ossolińskich we Lwowie. Obszerny życiorys u Korytkowskiego „Arcybiskupi gnieźnieńscy“ t IV, z podaniem

Ab. Kł.

„Katal.“

Ab Kł.

Ab. KI.

licznych źródeł; wzmianki u Kubali: „Jerzy Ossoliński“ (1883) i u Załęskiego: „Historya Jezuitów“ t. II i III, część 1.

Leszczyński Bogusław, generał wielkopolski (1641 — 1661), podskarbi koronny(l650—8) podkanclerzy koronny (1658—61),st-ta międzyrzecki, osiecki, człuchowski i Samborski, syn Rafała, woj-dy bełskiego (ob.) i Anny Radzimińskiej h. Brodzie, córki Stanisława, woj-dy podlaskiego (* około 1610—f w pocz. 1661). W młodym wieku rozpoczął zawód publiczny, do czego sprzyjał mu wielki dar wymowy: przemawia na pogrzebach i weselach znakomitych osób, co mu jedna wziętość. Na pogrzebach ks. Prońskiego (1629), Drohojowskiej, na weselu Radzimińskiej (1636) wygłoszone mowy przechowały się w rękopisach („Ossolineum“ we Lwowie). Wielkie powodzenie musiały mieć jego przemówienia publiczne, skoro szlachta na sejmie warsz. z r. 1641 obiera go marszałkiem izby poselskiej; jako marszałek wita on kr. Władysława IV, a jest już wtedy jenerałem wielkopolskim. Na sejmie z r. 1642 wybrany do komisyi zapłaty wojsku ukrainnemu—z koła izby polskiej; na sejmie z r. 1643 wyznaczony do komisyi mającej czuwać nad uchwaloną indu ktą, tj. cłem od towarów. Sejm z r. 1646 powołuje go do komisyi, mającej zawrzeć wieczysty pokój ze Szwecyą. Czasu konfederacyi generalnej warszawskiej (lipiec 1648) wchodzi z koła poselskiego do rady, mającej otaczać prymasa. Na sejmie konwokacyjnym 1648 jest marszałkiem izby poselskiej, a po dokonanej elekcyi wita króla imieniem koła rycerskiego (6 paźdż. 1648) i odpowiada na mowę kanclerza. W r. 1749 podpisuje akt zaprzysiężenia praw przez króla, a na sejmie z tego roku marezałkuje izbie poselskiej. Sejm ten wybiera go, jako posła, do rezydencyi przy królu. Dla zasług swych otrzymał w r. 1650 podskarbiostwo koronne; w tym roku jest po raz ostatni marszałkiem sejmu, który go wybiera do komisyi mającej załatwić sprawy sporne pomiędzy Wielkopolską a Śląskiem. Czynności podskarbiego sprawował rzetelnie, posunął go tedy król na podkancler-stwo koronne (1658), na którem L. nie przestaje pracować w przeróżnych komisy ach sejmowych, mimo że nękają go choroby. Na pogrzebie L-go mowę w Poznaniu wygłosił w imieuiu króla kaszt, poznański Grzyinułtowski. L. pozostawił z pierwszego małżeństwa, z Anną Den-hoffówną, wo-dziauką sieradzką, synów: Bogusława (b-p łucki, ob.), Jana i Rafała (podskarbi w. kor.); z drugiego, z Joanną Katarzyną z Radziwiłłów, wdową po woj-dzie pomorskim Wejherze,—jedną córkę, która w panieństwie młodo zmarła.—Źródła: Niesiecki „Herbarz“; Konstytucye w „Vol. legum“ IV; „Mówca polski“ T. I i II (gdzie wydrukowane przemówienia L-go); wiele źródeł rękopiśmiennych zawiera „Ossolineum“ we Lwowie T. I—III).

Leszczyński Bogusław, biskup łucki, uaj-starszy syn Bogusława, podkanclerzego kor. i Anny Denhoffówny, woj-dziauki sieradzkiej (^około r. 1650— 1691). O studyach jego niema wiadomości; przypuszczać należy, iż były staranne; podobno L. posiadał wielką znajomość prawa kanonicznego. Zapewne pierwszym szczeblem dostojeństw były: kanonikat krakowski (1668) i kanclerstwo (1670) u kr. Eleonory, żony króla Michała. Dzięki temu otrzymał probostwo płockie i opactwo czerwieńskie, na których okazał się dobroczynnym dla ubogich i klasztorów, szczególnie dla Misyouarzów w Warszawie. Miał wystawić trzy kościoły (w Lesznie i dwa w dyecezyi płockiej); prawdopodobnie w Leszuie tylko odrestaurował kościół parafialny, który w czasie najazdu szwedzkiego uległ był pożarowi. Za Jana III powołany na b-pstwo łuckie, po przeniesionym do Poznania Stan. Witwickim, objął rządy biskupie w r. 1688. W 1689 starał się o kanclerstwo koronne przeciw popieranemu przez królową Jerz. Denhof-fowi, bisk. kamienieckiemu (ob.); wskutek tego zaburzył sejm z r. 1689, ałe kanclerstwa nie otrzymał. W tymże roku wszczął spór z Jezuitami w Drohiczynie, którzy w sprawie majątkowej z Benedyktynkami apelowali byli wprost do papieża, lekceważąc jego pośrednictwo. W grudniu 1691 r. otwarły się L-u widoki na b-pstwo płockie; podobno otrzymał na nie nominacyę królewską, ale zaraz zmarł. Pochowano go w ro-dzinnem Lesznie. —Por. Niesiecki „Herbarz“ ed. Bóbr. T. VI; Łętowski „Katalog kanoników“ T. I; Załuski A. S. „Mon. autiquit. Hist. Coli. Luceor.“ T. I; Załęski „Hist. Jezuitów“ T. IV.

Leszczyński Rafał, syn Bogusława, podkanclerzego kor., ojciec króla Stanisława, jeden z najbardziej wpływowych magnatów - demagogów polskich, postać świetna zewnętrznym blaskiem, lecz dosyć dwuznacznych zasług. Był po kolei st-stą wschowskim i odolanowskim, podstolim, stolnikiem, krajczym, chorążym koronnym, woj-dą kaliskim (1685), poznańskim (1687), łęczyckim (1692), generałem wielkopolskim, w. podskarbim kor. Po części odziedziczył po przodkach, po części wziął w posagu (1670) za Anną Jabłonowską rozległe włości: Leszno, Zduny, Rydzynę, Włoszakowice, Baszkow, Orlę, Brenno; Rydzynę wspaniałym ozdobił pałacem. Uczestniczył w wielu kampaniach, sławił wierszem Chocim: „Chocim. Wiktorya, t. j. zwycięstwo na polach chociinskich odniesione“ (b. m. dr. 1673 in 4-o); jednak po bitwie wiedeńskiej o-kazał większą skłonność do zabiegów dworskich przy boku Leopolda niż do dalszych przy Sobieskim czynów wojennych. Marszałek dworu Maryi Kazimiery, płatny przez posła austryackiego Zierowskiego marszałek sejmu 1683 r., jeden z głównych sprawców przymierza 31 marca t. r., niebawem przechodzi na stronę Francyi, okazuje się w oczach fran-

siostrzenicę Marysieńki, zbliżyło młodego L-go do królewiczów i określiło na lat kilka jego stanowisko polityczne. Po śmierci Jana III na czele deputacyi wielkopolskiej wyrażał (8 wrześ.

cuskiej dyplomacyi „un fort bon sujet“, zdol- • nym do wielkich planów. Opozycyjne zasługi L-go wobec Francyi pod koniec panowania Jana III, uiewyświetlone jeszcze należycie, nie przeszkodziły mu podczas bezkrólewia 1696 — 7 r. działać razem z teściem, Stan. Jabłonowskim, właśnie przeciw kandydaturze Contiego, najpierw po stronie Sobieskich, potem Augusta II. Naipamiętniejszym czynem L-go pozostaje poselstwo do Turcyi, odprawione r. 1700 po pokoju karłowickim celem uregulowania różnych spraw sąsiedzkich. Własnym kosztem posłując, zaćmił on niesłychaną wystawnością kolegów zagranicznych, zgorszył i podrażnił Austryaków i Rossy au, a nie dogodził Osmanom, ubierając swą świtę (600 ludzi) w trofea wiedeńskie. Zresztą polityczne znaczenie tego poselstwa ważniejsze było od tych popisów fautazyi wiel-kopańskiej, uwiecznionych w Dyaryuszu poselstwa (Ms. Bibl. Ces. w Petersburgu). L. z niezwykłą szybkością zoryentował się w zmianie stosunków polsko-rossyjsko-tureckich i na własną odpowiedzialność wskazywał Porcie konieczność łącznej z Polską walki przeciw car. Piotrowi. Ten kierunek antyrossyjski zachowała polityka L-go aż do śmierci: wymowny, śmiały, otwarty, atakował na sejmie 1701 r. rządy Augusta II, korespondował i konszachtował w początkach wojny północnej z królewiczem Ja-kóbem, razem z Mich. Radziejowskim witał na Pradze Karola XII (czerw. 1702), poczem jawnie zaczął zdradzać swego króla: buntował Wielkopolskę, odrzucił pojednawcze propozy-cye kanclerza Załuskiego, na zaczepki piśmienne odpowiedział Przebendowskiemu: „Jeżeli ty mnie znasz jako Szweda, to ja znam ciebie jako Sasa lub Brandenburczyka, któremu dobro Rzpltej za nic wobec interesu osobistego i królewskiego“. Przedwczesny zgon podskarbiego (22 stycz. 1703) wywołał bezpodstawne pogłoski o otruciu, tudzież wspomnienia nader sprzeczne: większość Wielkopolan opłakiwała swego ulubieńca jak bohatera; mniejszość nai-grawała się z owych żalów: „Serce Poznań ma, ciało Leszno, a wnętrzności w Kłodawie leżą, lecz duch aż w Sztokholmie gości, płacze Poznań grzebiący Leszczyńskiego ciało, które w Sztokholmie pogrześć raczej należało“. Życiorysu L-go niema; powyższe dane zaczerpnięto z dzieł Jarochowskiego, Zinkeisena, So-łowiewa, Farges’a, Kluczyckiego.

1696)    współczucie królowej; kandydował bez powodzenia do laski zjazdu elekcyjnego (6 czerw.

Wł. K.

1697)    przeciw Bielińskiemu, kandydatowi Con-tistów, potem razem z ojcem przyłączył się do obozu saskiego, za co w dniu koronacyi Augusta II (15 wrześ.) nagrodzony został godnością podczaszego kor., a po śmierci Jana Małachowskiego (1699) woj-dztwem poznań-skiem. Małżeństwo z 18-letnią Katarzyną 0-palińską, 1698, dziedziczką kilkudziesięciu miasteczek i stu kilkudziesięciu wsi, postawiło go w rzędzie pierwszych magnatów. Piękny, wymowny, wykształcony wysoko ponad poziom przeciętnego panicza, ujmujący, niesłychanie popularny, już w r. 1696 zasłużył u And. Chr. Załuskiego na takie nazwy, jak „rozkosz rodu ludzkiego“, „ozdoba Polski“, „duma swojego wieku“, „radość wszystkiego ludu“; „wszystko w nim jest najwyższe: ród, geniusz, umysł, cnota“. On sam jednak, lubo „przedmiot powszechnej nadzięi i oczekiwania“, szczególniejszą czcią i przywiązaniem darzył niegodną osobistość królewicza Jakóba, wierzył w prawo królewskie Sobieskich, służył im w duchu, gdy pozornie uznawał Sasa; zaczął służyć jawnie, jak tylko wojna północna, zamieszki litewskie i knowania koronne zachwiały tronem Augu-stowym. Od chwili wkroczenia Szwedów L. razem z ojcem i z kardynałem-prymasem Radziejowskim podburzają Wielkopolskę, spiskują z najeźdźcą, po krótkim wyjeździe na Śląsk wszczynają utarczki partyzanckie z Sasami. Po śmierci podskarbiego syn, mniej przedsiębiorczy i samodzielny, znika z pierwszego planu widowni; dopiero w grud. 1703 chorągwie kwarciane, pozyskane dla buntowniczej koufe-deracyi wielkopolskiej, udając jeszcze wierność ku królowi, obierają L-go swym naczelnikiem, aby ich strzegł od natarczywości szwedzkiej i zapewnił możność wybierania hyberny. W stycz. 1704 przybywa L. do Warszawy na zjazd malkontentów, wprowadza na posiedzenie gen. Arwida Horna, razem z nim demaskuje nielojalność Augusta względem Polski, wespół z prymasem i marszałkiem Broniszem urządza detronizacyę (16 lut.). Nie upłynęło dwóch tygodni, gdy nastąpił wypadek niezmiernej dla

Leszczyński Stanisław, król polski, losów L-go doniosłości — porwanie Jakóba i książę lotaryński, syn jedynak Rafała, podskar- Konstantego Sobieskicli pod Wrocławiem przez biego kor., i Anny Katarzyny z Jabłonowskich wysłańców Augusta II (29 lut.). Koufederacyu (* we Lwowie 23 paźdz. 1677 — f 23 warszawska, nie mogąc doczekać się rokowań lutego 1766), jeszcze za Sobieskiego po- pokojowych i wyjednać u Horna zaprzestania słował dwukrotnie na sejm, w 1.    1695    gwałtów wojskowych, wydelegowała L-go do

— 6 zwiedzał Wiedeń, Rzym, Florencyę, Heilsberga, aby prosić samego Karola XII o Wenecyę, Paryż; po powrocie mianowany zo- protekcyę, o wstrzymanie egzekucyi i o pie-stał st-stą odolanowskim. Powinowactwo z niądze na pozyskanie armii koronnej, bez cze-Sobieskimi przez wojenkę, Janową Jabłonow- - go niepodobna było ogłaszać bezkrólewia. Żad-ską, wojewodzinę ruską, z domu de Béthune, [ nych ustępstw nie wyjednał L., tylko obietnicę 5 000 000 tynfów po obiorze antykróla; „wyniósł z heilsberskiego spotkania podziw dla zimnego i lakonicznego bohatera szwedzkiego.

wojska. Można było podpisać pakta konweuta, przyjąć koronę z rąk arcybiskupa lwów. Zielińskiego (4 paźdz.) i zawrzeć przymierze ze Szwecyą (18 listop.), całkiem symetryczne do traktatu Działyńskiego (1704), który łączył Augusta i Rzpltę z carem Piotrem: i tu i tam obiecana wzajemna pomoc sojuszników do odzyskania awulsów, prawo pobytu w Polsce dla wojsk sprzymierzeńczych i t. d. Na Litwie uznali L-go ci, którym to ułatwiła, albo których do tego zniewoliła wyprawa Karola, L-go i Potockiego (1706). Z pod Grodna przez Łuck, ziemię chełmską i lubelską pomaszerowali przyjaciele nad granicę Wielkopolski, stamtąd—ku nieopisanemu przestrachowi Augusta, — do Saksonii. Traktat altransztadzki (24 września) położył kres panowaniu sasKiemu w Polsce, skasował aliansy antiszwedzkie, ale nie u-gruntował panowania Stanisława. Wprawdzie Karol groźną postawą wobec wojny o następstwo hiszpańskie zmusił cesarza Józeia I do uznania królewskości L-go (9 marca 1707), nie odmówili swego uznania król pruski Fryderyk I, Ludwik XIV, Anglia, Sułtan; ale odmówiła kurya rzymska, najpotrzebniejsza w Polsce orędowniczka. Przyjąwszy wielką odpowiedzialność, niełatwo było przejednać i szerokie masy ziemiańskie, gdy się było widomą przyczyną powszedniej klęski, pożarów, spustoszeń, walk bratobójczych; niełatwo i niewarto było zwracać depozytu uwolnionym nareszcie (po Altran-stadzie) Sobieskim. Rozdawszy wakanse swoim stronnikom, nie mógł L. taktem i dobrocią zaspokoić ambicyi i pretensyi poszkodowanych augusto wcó w: Sienią wskiego, Denhofa, Ogińskiego, Szembeków, którzy już bez żadnego sztandaru, tylko dzięki opiece obecnego w Polsce Piotra W. skupili się w jeden obóz, ponowili przymierze z Rossyą, ogłosili pod naciskiem cara bezkrólewie, a pocichu znosili się z Dreznem. Nawet po wyjściu Rossyan większą część kraju trzymali oni pod swoją władzą. Tej korzyści realnej nie zastąpiła ani próba popchnięcia Turcyi na Rossyę, ani obfitsze w skutki układy z Mazepą. Czując niepewny grunt, przed wyprawą litewsko-ruską 1709 r. Stanisław wyprawił do Szczecina małżonkę z dwiema córeczkami, towarzyszył Karolowi do Radoszkowic, odradzał awanturę, ale daremnie. Rozstając się (w czerwcu), nie przypuszczał, że zobaczy przyjaciela aż w Benderze po 4-latach. Wśród zatargów z Potockim i sporów z miastami pruskiemi o zasiłki, bezowocnie próbując pokonać lub przejednać Sieniaw-skiego, doczekał się wiadomości o klęsce poł-tawskiej. Niemal jednocześnie wyruszył do Polski August II; odezwy konfed. sandomierskiej zwiastowały „powrót pana“. Chociaż położenie nie było rozpaczliwe, L., „zamiast trącić w doniosłą strunę czynu“, uderzył, w uniwersale opatowskim 19 sierpnia, „w strunę po-

Karol znalazł upodobanie w młodości, w pięknej ze wnętrzności, pouczającej i światłej rozmowie, w rozległych wiadomościach magnata polskiego“ (Jarochowski). Ci dwaj ludzie: szwed „waleczny aż do szaleństwa.... nieprzyjaciel wszelkiego zbytku i wystawy“, polak, „człowiek pokoju i rady, wszystko raczej niż żołnierz“, poczuli ku sobie pociąg nieprzeparty, i gdy Aleksander Sobieski stanowczo odmówił przyjęcia koronny, po ogłoszeniu bezkrólewia (19 kwietnia) Karol uwziął się ukoronować przyjaciela z pominięciem kandydatur: Contiego, Fr.

Rakoczego, Jana Pieniążka wojew. sieradz. i hetmana Hier. Lubomirskiego. Obiór nastąpił w warunkach dotąd nieznanych wolnej Rzpltej: koło elekcyjne świeciło pustktami, rajtarya i piechota Horna otaczały pole pod Wolą, termin wyznaczony upływał wieczorem 12 lipca, poczem znikłaby nadzieja ulgi: więc pomimo trzykrotnego protestu posłów podlaskich b-p pozn.

Święcicki, już o zachodzie słońca, obwołał Najjaśniejszego Stanisława, króla Polski i W. Ks. Litewskiego. Podobieństwo między tym obiorem a elekcyą po 60 latach Poniatowskiego mimo wielu wspólnych cech elektów: „dobrego w gruncie serca a miękkiej, jak wosk woli“,

„szlachetnych lecz migotliwych porywów, a zakorzenionej żyłki sybaryckiej“, „dużej łatwości słowa i pióra, a zupełnej nieudolności do trwałego czynu“ (Askenazy), mimo wspólnego wreszcie braku poczucia majestatu, nie rozciąga się na pobudki obu Stanisławów: podczas gdy drugi świadomie, namiętnie a lekkomyślnie rwał się do korony, pierwszy, pełen skrupułów, „sakryfikował się“ wciąż dla Sobieskich i tajnym aktem 26 czerwca zobowiązał się wobec Aleksandra zwrócić Jakóbowi depo-zyt-korouę, jak tylko ów odzyska wolność.

Środków do panowania na razie nie miał żadnych, król szwedzki przyrzekł mu pomoc wojenną i 3 miliony talarów, dzięki czemu udało się zjednać parę tysięcy wojska komputowego.

Prędko odczuł L. ciężar depozytu, gdy opiekun poszedł na Lwów, a August z pomocą ros-syjską zaatakował nagle, zdobył Warszawę (13 wrześ.) i współzawodnika oraz dwóch zdrajców, prymasa i hetmana, przepędził do Prus.

Ponownie zainstalowany w Warszawie przez Karola XII (30 paźdz.), L. w dalszym ciągu zyskiwał poddanych, gdzie ukazywali się Szwedzi, tracił gdy wychodzili. Opuścili go obaj zazdrośnicy, Lubomirski i Radziejowski, z których pierwszy wrócił do Augusta, drugi odmówił dokonania koronacyi i wyniósł się do Gdańska (f tamże 13 paźdz. 1705). Na szczęście. podówczas Józef Potocki, woj. kij., porzuciwszy wyczekujące „bezstronne“ stanowisko, z całym domem przylgnął do sprawy Stanisława i własnym kosztem dostarczył mu 8 000 kory i dobrowolnej abdykacyi'¹. „Uznawał kon-federacyę sandomierską, wzywał jej dygnitar- . że kto inny drzemał. W Swaneholmie za-stwo do wspólnej z sobą narady, ofiarował się [ stał przywiezioną rodzinę. Rada wyznaczyła nawet dla dobra ojczystego odstąpić korony, oddawał się pod rozporządzenia i wyroki Rzpltej“

L-u na rezydencyę miasteczko Christianstädt w ponurej Skanii. Zrozumiałe jest rozgoryczenie Szwedów, gdy Karol, straciwszy do r. 1709 na osobiste utrzymanie L-ch 694 539 tal., nadal jeszcze kazał im płacić 104 000 rocznie. Zawiodła tymczasem wyprawa nad Prut i wycieczka Jana Grudzińskiego (1711), niewiele rokowała i do smutnego zmierzała końca ekspe-dycya Stenbocka na Pomorze (1712). Wtedy przez meklemburczyka Bassewitza odpowiedział Stanisław na ugodowe oferty Augusta: żądał po nim następstwa tronu, zupełnej arn-nestyi dla swych stronników, zachowania tytu-

(Jaroehowski). Poczem z szwedzkim korpusem Krassau’a i parąset zwolennikami wycofał się do Szczecina. Tam, na cudzym Chlebie, czekał bezpiecznie wyniku rokowań Karola i Stan.

Poniatowskiego z Turcyą; nie skorzystał z am-nestyi, ogłoszonej przez walną radę warszawską 1710 r., nie abdykował, pomimo że August w tym celu wykupił był od bankiera lipskiego Berendta Lehmanna rewers jego na 104 533 tal. długów, ubezpieczonych na Lesznie. Jak tylko wybuchła wojna turecka „ku oswobodze-

lig

i®i

pp

lii

mc

[ S'kmùfn's

§1 'Wkoi/ JefJ>ką

L...

Fig. 40. Leszczyński Stanisław, król polskifze zbiorów Hier. Wildera).

oraz

niu narodu polskiego z pod jarzma i osadzeniu    łu królewskiego, 200 000 talarów pensyi,

na tronie jedynie prawowitego króla Stanisła-    zamiany kilku swych dawnych starostw na

wa I“, L. manifestem 18 kwietnia 1711 we-    dobra dziedziczne. Niezależnie od tego wysłań-

zwał do wierności f poddanych, wysłał na par-    cowi pruskiemu, B. Arnoldowi, przyznał się

tyzantkę Adama Śmigielskiego, czem zerwał    prywatnie do chęci zawarcia ugody, chociaż u-

neutralność Rzeszy Niemieckiej, zawarowaną    rzędownie, pod naciskiem ministrów szwedzkich,

t. zw. koncertem haskim cesarza i mocarstw    stawiał tak niemożliwe propozycye, jak podział

morskich, naraził Pomorze na napad Duńczyków,    Rzpltej na Koronę i Litwę, z których drugą

Sasów i Rossyan, a zniechęconej rady szwedz-    on-by właśnie otrzymał. Później, na konferen-

kiej ani on, ani Karol nie zdołał zachęcić do    cyi z Flemingiem w Rybnicach (5 grud.

wczesnej odsieczy. Ostateczuie uciekł do Sztok-    1712), sam zgadzał się zrezygnować pod skrom-

holmu w nieproszoną a kosztowną gościnę-, po-    niejszemi warunkami, z pominięciem wszelkich

wolny wskazówkom Karola, zaczął budzić re-    uroszczeń tronowych. Pojechał incognito do

gencyę „z dotychczasowej drzemki“ groźbą    Benderów, aby wyjednać pozwolenie Karola na

rychłego powrotu króla; słusznie replikowano,    abdykacyę. Ten kazał cierpliwie czekać na

drugą wojnę turecką. Prysły układy: L., zamiast wracać z Jas na województwo poznańskie, o-siadł (w lipcu 1714) na księstwie Dwóch Mostów, znów ku niemałej goryczy mieszkańców; tym razem był tak delikatny, że zamieszkał w domu miejskim opodal pałacu. Nie zaznał i tu spokoju, gdyż słynny dyplomata szwedzki bar. Górtz jął go kusić widokami odzyskania korony z pomocą Szwecyi i cara, zaś kosztem Rzpltej; August II uknuł zbrodniczy zamach na życie wroga (15 sierpnia. 1718), ujawniony dzięki czujności St. Poniatowskiego; niezręcznych wykonawców ułaskawił wspaniałomyślny L. Nie pierwszy był to zamach, bo są ślady wcześniejszego, z r. 1707, i nie ostatni, gdyż jeszcze 1719—21 r., kiedy ex-król mieszkał w Weissenburgu, i później, 1725 r., gdy został teściem królewskim, Fleming i jego pomocnicy układali plany pochwycenia go, a podobno nawet otrucia. Naj przykrzejszy okres życia L-go zaczął się z chwilą śmierci Karola XII (11 grud. 1718), gdy wypadło opuścić Zweibrücken, szukać przytułku u ks. Lotaryńskiego, na wszystkie strony kołatać o zasiłki i o zgodę z Augustem II, wreszcie wypatrywać męża dla córki, Maryi. Znalazła się niespodzianie świetna partya — młody Ludwik XV. Minister ks. Bourbon-Condé, wespół ze swą kochanką, panią de Prie, chcąc pokrzyżować plany Orleanów i uiepodzielnie zawładnąć młodym królem, u-myślił dać mu za małżonkę córkę polskiego banity, „która wyniesiona z nicości, z upokorzenia, z dotkliwego ubóstwa na najświetniejszy tron świata,... zostanie, oczywiście, uległem narzędziem w rękach swych dobroczyńców“ (Askenazy). Zgodnie z tym zamiarem wydobyto od L-go zobowiązanie (nie bez zastrzeżeń), iż zrzecze się aspiracyi do tronu, szkodliwych dla francuskiej racyi stanu. Jednak po ślubie (5 wrześ. 1725) i po przenosinach L-go do Chambord ambicya jego odżyła. Sam Bourbon pod naciskiem opinii musiał przygotowywać w Polsce drugą elekcyę teścia królewskiego; oszczędny następca jego, Fleury, do współ-ki z pieczętarzem Chauveliuem musieli ciągnąć dynastyczną politykę w interesie „polskiego delfina“. Dyplomaci: ks. Livry, Villebois, margr. Monti borykali się w Warszawie z trudnościami wciągania Saksonii do aliansu francuskiego, a jednocześnie i werbowania wśród magnateryi zwolenników Piasta. Liczono głównie na Potockich; ale po otwarciu bezkrólewia (1 lutego 1733) Czartoryscy zawarli przymierze z Pilawitami, upewnili L-go o swej wierności i jęli wszystkich prześcigać w zewnętrznym zapale dla kandydatury piastowskiej. Stanowcze zwycięstwo odnieśli Stanisławowcy na konwokacyi, gdzie jednomyślnie wyłączono pretendentów-cudzoziemców i przysięgę na to złożono, — tudzież na elekcyi, gdzie około 13 000 szlachty jednomyślnie głosowało za L-m (12 września), słusznie ignorując protesty praskiej secesyi. Przeciwnik zwyciężył w dyplomacji, bo, mając zrazu wszystkie gabinety przeciw sobie, po wycofaniu się Don Emanuela portugalskiego pozyskał Austryę i Rossyę razem z zależną od nich neutralnością pruską. L., nie otrzymawszy od Fleury’ego eskadry, ani korpusu posiłkowego, jako subjekt kupiecki Brambak przemknął się przez Niemcy do Warszawy i rankiem 10 września stanął w kontuszu przed stęsknionymi rodakami u św. Krzyża. „Otyły, średniego wzrostu, twarz okrągła, duże brwi siwe, nos mierny orli, zęby zniszczone, zczertiiałe od tytoniu“—tak malował go austryacki rysopis policyjny, dołączony do rozkazu aresztowania. Wnet przed nadchodzącą armią Lacy’ego prawnie obrany król umknął do Gdańska razem z najwierniejszymi stronnikami. MUunich, następca Lacego, ścisnął oblężeniem waleczne i patryotyczne miasto; z całej spodziewanej odsieczy francuskiej przybył tylko, na bohaterską śmierć, hr. Pielo z dwutysięczną garstką; więc Stanisław jeszcze raz szuka ocalenia w ucieczce. Ukradkiem w ciemną noc czerwcową,... w zgrzebnej koszuli i starej sukmanie, z sękatym kijem w ręku,... wyszedł z miasta, i pogubiwszy po drodze przydanych sobie pijanych przewodników, po długiej peregrynacyi naoślep przez straże nieprzyjacielskie, trzęsawiska nadrzeczne, mokre łąki i pola, w końcu, śmiertelnie wystraszony i znużony, zabłocony i obdarty, dostał się do Kwidzyna za bezpieczną granicę pruską. Mile przyjęli go Fryderyk Wilhelm i syn jego Fryderyk II, — jako „depozyt“, jako rękojmię obłowienia się przy pokoju kosztem Polski. Gdańsk poddał się 9 lipca 1734, a 20 sierp, wydali emigranci z Królewca manifest, wzywający do powszechnego rokoszu. Odpowiedzią była konfederacya dzikowska (5 listop.), szereg niezaszczytnych dla oręża polskiego u-tarczek, kilka bezowocnych prób dyplomatycznych. Głodni towarzysze obstąpili L-go z na-tarczywem żądaniem francuskiego wsparcia. Tymczasem Fleury, świetnie przeprowadziwszy „sukcesyjną“ kampanię nadreńską i włoską, utrzymywał na wodzy Fryd. Wilhelma, wyprowadził w pole dzikowian, gotowych nawet poświęcić cząstkę kraju Prusakom, pokojem wiedeńskim 3 paźdz. 173.5 nabył dla Francyi m. in. Lotaryngię, sprawę piastowską porzucił. Sam król zięć wymógł na L-m abdykacyę (26 stycz. 1736) przy zachowaniu tytułu króla polskiego. Wkrótce obejmuje L. tytularne rządy nad Lotaryngią, gdy faktyczne zagarnia, według instrukcyi wersalskich, Chaumont de la Galaizière, niby mianowany przez księcia w porozumieniu z królem franc., naprawdę przez króla bez uwzględnienia rekomendacyi księcia. „Księciu Lotaryngii i Baru“ nie wolno było nakładać nowych podatków, ani wprowadzać zmian w administracyi, ani mianować urzędników bez zgody króla: mógł tylko podpisywać rozporządzenia Ludwika i La Galai-zière’a. Pensya 1500 000 liwrów (po śmierci ówczesnego ks. toskańskiego 2000000) pozwoliła fikcyjnemu władcy gospodarować szczodro-bliwie i okazale, zdobywać miłosierdziem tytuł „Le philosophe bienfaisant“, utrzymywać dostatni dwór, szkołę kadetów, zdobić Lunéville gmachami, obdarowywać królową Maryę i wnuczki „Mesdames“, wreszcie przyjmować gości z Polski i sprowadzać młódź szlachecką na wykształcenie. Tasama wszakże pensya, niemiłosiernie wyciskana z kraju przez La Ga-laizière’a, przyczyniła się do zaburzeń wśród szlachty miejscowej, podczas których książę jeszcze raz musi uciekać za inury Metzu. Z dynastyą wettyńską L. pogodził się, ale niezupełnie szczerze: w r. 1738 ułatwia ministrowi Sułkowskiemu swaty królewicza Fryderyka Chrystyana z królewną francuską, w następnym przyjmuje Ant. Potockiego, woj. bełz., i iunych wysłańców malkontentów i zgadza się przybyć do Polski, jak tylko zawiąże się generalna konfederacya. Po dwuch latach podobną pokusę przywozi St. Poniatowski, upoważniony przez Augusta III, który myślał wówczas o nabytkach czeskich i koronie cesarskiej. Odmówił L„ ale do końca życia nie rozstał się z myślą królowania w Warszawie; pod jej wpływem podczas wojny siedmioletniej współczuł raczej Fryderykowi niż koaiicyi wersalskiej. Jeszcze w r. 1763 — 4, proszony o moralne poparcie Fryderyka Chrystyana, próbował współzawodniczyć z synami i wnukami dawnych rywalów, macał grunt ua dworze ludwikowym, nadstawiał ucha zachętom pochlebców, aż ujrzał klęskę stronnictwa hetmańskiego a pozorny tryumf Familii: wtedy, choć boleśnie dotknięty abnegacyą polityki francuskiej na wschodzie, uznał Stanisława II Augusta za króla. Pozostał do końca ambitnym a dziecinnym marzycielem, czy-to wtedy, gdy marzył o filozofii, podejmując Monteskiusza (1747), Helwecyusza, Woltera (1748 — 9), czy o duchowo arystokratyeznem koleżeństwie z Fryderykiem II, z którym korespondował zresztą tylko o rekrutach i bagatelkach, czy gdy pracował nad pokojem powszechnym, zapraszając na kongres do Nancy pokłócone mocarstwa (1759), a nie przewidując, że Fryderyk na tym właśnie kongresie wytoczyłby anneksyę Prus Zachodnich. Poczciwy dobroczynny marzyciel, umiał być zarazem rozpustnikiem: w Gdańsku znalazł czas na miłostki z podskarbiną Ossolińską, kontynuował je w Lunewilu; swobodniejszy po zgonie dumnej Katarzyny Opalińskiej (19 marca 1747) utrzymywał tytularną metresę, p. de Boufflers, ponieważ zaś i na tern się nie kończyło, Ludwik XV miał powiedzieć nie bez słuszności, że „mój teść nie ma mi nic do wyrzucenia“. Bezskutecznie próbowała Marya L-a zaradzić złemu małżeństwem 70-letuiego ojca z królewną Krystyną, córką Augusta III, późniejszą księżną z Remireinont. — Umarł 23 lutego 1766 r. z ciężkich oparzeń, jakim uległ, grzejąc się przy kominku. — W historyi naszej literatury politycznej jaśnieje L. blaskiem pierwszorzędnym, ale po części pożyczanym. Jego „Głos wolny, wolność ubezpieczający“ powstał przy współudziale Aud. Stanisława o-raz Józefa Załuskich (ob.), sekretarza Soli-gnae’a i Terciera, urzędnika ambasady Montie-go. Z nich pierwszy, późniejszy kanclerz, mógł najsilniej wpłynąć na treść, przedostatni na formę rozprawy. Jeszcze bardziej osłabia zasługę twórczą L-go to, że zaczął pisać „Głos“ w Gdańsku, skończył w r. 1737, ale wydał dopiero w r. 1749 razem z przekładem francuskim, pod fałszywą datą 1733. Okoliczność tę stwierdzają dowody pośrednie: milczenie o ,,Głosie“ życiorysów i pism politycznych z lat 1733—49, brak jakiejkolwiek wzmianki o nim w pierwszej redakcyi dzieła Konarskiego „O skutecznym rad sposobie“, gotowej w r. 1749, tudzież liczne cytacye w wydanych później tomach. Temsamem L. nie jest ojcem duchowym publicystyki z czasów Augusta III aż do T. II dzieła Konarskiego włącznie. Z drugiej strony wiele zawdzięczał Karwie kieinu. Mniej od niego radykalny i konsekwentny, upatruje źródło nieładu w braku równowagi między majestatem i woluością; aby ją przywrócić, radzi przenieść odpowiedzialność z króla na ministrów, odebrać koronie rozdawnictwo wakansów i królewszczyzn, oddać pierwsze pod władzę Rzpltej, drugie pod zarząd podskarbich; w każdej z trzech pro-wincyi: Wielkopolsce, Małopolsce i Litwie powierzyć władzę wykonawczą czterem ministrom—wojny, skarbu, policyi i sprawiedliwości, obieranym z senatu przez sejm ua lat 6, z prawem ponownego obioru, i przed sejmem odpowiedzialnym. Senatorów płatnych obierać mają większością sejmiki przez tajne głosowanie, z pośród czterech kandydatów, podanych od tronu. Liberum veto zachowuje się na sejmie jako ^zaszczyt imienia szlacheckiego“, — ale nie na wyborach. Zachowane instrukeye bez podstępnej klauzuli Karwickiegó, aby i one podlegały jednomyślnemu zatwierdzeniu, co pośrednio rozszerzałoby swobodę poselską w duchu nowoczesnym. Trwanie sejmu przedłużone do 6 miesięcy, zawarowany porządek alteruaty prowincyi; izby mają się dzielić na 4 sekeye senatorsko-poselskie wedle ministeryów (zamiast przestarzałych sesyi prowincjonalnych); uchwały zapadają tylko na plenum. W przerwach między sejmami połowa posłów każdego województwa tworzy radę wojewódzką aż do dnia sejmików wyborczych; pozostali składają przy królu i ministrach radę nieustającą. I elek-cya uledz ma reformie: każdy sejmik ma obierać jednego kandydata do korouy, prymas na sejmie elekcyjnym (w podwójnym komplecie posłów) ogłosi czterech pretendentów, mających

dość

największą liczbę głosów i po kolei zarządzi nad nimi głosowanie (sam ma przytein 3 głosy, senator 2, poseł 1); w braku jednomyślności musi wystarczać większość. Kandydatury cudzoziemskie z góry są wyłączone. Trybunały zostaną ostatnią instancyą w sprawach kryminalnych, przedostatnią — w cywilnych (ostatnią—sejm). Wojsko podczas pokoju powinno liczyć 50 000, podczas wojny 100 000. Najwięcej zasłużonej sławy przyniosło autorowi żądanie ulg dla „plebejów“ i podane w związku z tern projekty reformy skarbowej, ochraniające włośeiau i mieszczaństwo, a zwłaszcza pomysł powszechnego postępowego podatku od t dochodów (zapożyczony może od Vaubana). W romansie utopijno-politycznym „Entretien d’un Européen avec un Insulaire du Royaume de Dumocala“ (1752) zaleca L. powszechne kształcenie młodzieży bez względu na klasę społeczną, w zakładach państwowych, zastąpienie regularnych armii pospolitein ruszeniem, obsadzanie miejsc sędziowskich drogą konkursu, systematyczne rozgraniczenie kompetencyi władz, zakładanie magazynów państwowych dla walki z drożyzną; zgodnie z duchem czasu porusza i temat religii naturalnej. Inne pisma L-go, objęte zbiorowem wydaniem „Oeuvres du philosophe bienfaisant“, 4    t.,    1763,

noszą tytuły, charakteryzujące dostatecznie treść i stanowisko autora: „Pensées sur les dangers de l’esprit“, „Le vrai bonheur consiste à faire des heureux“, „Avis du Roi à la Reine sa fille lors de son mariage“ (niepotrzebnie wyretuszowane przez francuskiego sekretarza), „L’espérance est un bien, dont on ne connoit pas assez le prix“, „Entretien d’un Souverain avec son favori sur le bonheur apparent des conditions humaines“, „De l’amitié“, „Des désirs“, „Le Philosophe Chrétien“, „L’incrédulité combattue par le simple bon sens“, „Réflexions sur divers sujets de morale“, „Réponse au discours qui a remporté le prix de l’Académie de Dijon, par un Citoyen de Genève“ łatwa replika na paradoksy Roussseau’a, lepsza od krzykliwej repliki Wielkiego Fryderyka. Na „Réponse“ L-go odpisał Rousseau „w sposób zręczny i pochlebny raczej, niż przekonywający, czem zaskarbił sobie trwałą przyjaźń króla“ (Askenazy). — Bibliografia. Z wyjątkiem Seylera „Leben Stanislai v. Polen“ (1737) i de Chevrières’a „Hist, de Stanislas I“ (1740) życiorysy, pisane w w. XVIII, grzeszą panegiryzmem; należą tu Ranft „Merckwürdig-stes Leben und Schicksal des weltbekannten Königs St. I“ (1736); Aubert „La vie de Stanislas L.“ (1769); ksiądz Proyart „Hist, de Stanislas premier“ (1784). Podobnym duchem tchną prace pani Saint Ouën „Vie de Stanislas I“ (1827) i margrabiny des Réaulx „Le roi Stanislas et Marie L.“    (1895). Sztuczną au

reolę odebrał L-mu na Zachodzie Piotr Boyé „St. L. et le troisième traité de Vienne“

(1898) i,Correspondance inédite de St. L., Duc de Lorraine et de Bar, avec les Rois de Prusse, Frédéric-Guillaume I et Frédéric II“ (1906), etc. U nas najwięcej realnej prawdy wykryli Jarochowski „Dzieje panowania Augustą II“ (2 t.); „Stanisław L. po Połtawie“ (w „Opow. i Stud. hist. serya nowa‘l 1884); „Zamachy Aug. II na L-go“ (,,Now. Op. i stud. hist.“, 1882); Askenazy „Przedostatnie bezkrólewie“ w ,,Dwóch Stuleciach“; Kantecki KI. „Stanisław Poniatowski“.— Por. też Gerje ,,Borba za polskij prestoł w 1733“; Szujski „Jerzy Ożarowski i kardynał Fleury“ (Op. iroztrząs. II“); Wojciechowski Tad.„0 powtórnej elekcyi St. K-go“(„Rooz. Akad.“ 1888); Schottmüller ,,D. preussische Friedeus-project 1712 u. d. König St. L.“ („Zeitschr. d. hist. Ges. f. d. Prov. Posen“ 1904); Rembowski „Stanisław L. jako statysta“ (odb. z ,,Niwy“); tegoż przedmowa do nowego wydania „Głosu Wolnego“ („Bibl. Ord. Kras.“, XIX, 1903); Tre-tiak „O głosie wolnym L-go“. Bliższe dane u Finkla i Boyégo. Bibliografia pism L-go, Estreicher, T. XXI.

Leszczyński Wacław, biskup warmiński, potem arcybiskup gnieźnieński i prymas, sekretarz Zygmunta III, referendarz koronny (* 15 sierp. 1605 — f 1 kwietnia 1666), syn Andrzeja, wojew. brzesko-kujawskiego, i Zofii z Bni-na Opalińskiej. Jako niemowlę utracił ojca, a matka wychowała go w ośrodku katolickim. Posłany do kollegium jezuickiego w Poznaniu, zamieszkał w klaszt. Bernardynów, a po ukończeniu wstępnych nauk wyjechał do Niemiec i Włoch z mentorem Janem z Zalesia Bajkow-skim, późniejszym sufraganem poznańskim. Wrócił do kraju około r. 1630 ze studyami teologicznemi, a krewniacy jego ułatwili mu drogę do dostojeństw; otrzymał tedy kanonię krakowską (1633), scholasteryę łęczycką (1634) i kilka mniejszych beneficyów. Na 1. 1634 — 1636 przypada jego podróż do Włoch i Fran-cyi, w której towarzyszył Łuk. Opalińskiemu, marszał. koronnemu, wyprawionemu w poselstwie. Podróży tej zawdzięczał owładnięcie jęz. francuskiego. Po powrocie przyjmuje w Gnieźnie święcenia kapłańskie i reprezentuje kapitułę krakowską, jako deputat, na trybunale koronnym, otrzymuje probostwo łęczyckie (1640) i referendarstwo koronne (1643), a w r. 1644 godność kanonika warmińskiego, aby w następnym objąć b-pstwo warmińskie w drodze wyjątkowej, gdyż to wedle praw obowiązujących mógł otrzymać tylko indigeua. Rządy biskupie w Warmii objął w lutym 1645, a ingres urządził 2 sierpnia. Z tej okazyi ukazała się książka: „Structura honorum sedem ingredienti“ (Brunsberga 1645, Weingärtner). Niedługo zabawił L. w swej dyecezyi; zaszczytna misya zaślubienia per procurant dla Władysława IV Ludwiki Maryi i przywiezienia jej do Polski, pchnęła L-a do Paryża, dokąd pod koniec 1645 wybrał się z Krzyszt.

Wl. K.

ne źródła i literatura.

Opalińskim, wojew. poznańskim. Przepych poselstwa polskiego wzbudził podziw wśród Francuzów; L. w przytomności regentki Anny Au-stryaczki i infanta Ludwika XIV dokonał obrządku ślubnego i wygłosił mowę w jęz. francuskim. D. 11 marca 1646 r. przywiózł królową do Warszawy. Dzieje poselstwa opisał jezuita Andrzej Kanon („Expeditio legatorum in Gallias ad desponsandam... Ludov. Mariam“ Kraków 1646). W czerwcu 1646 zjeżdża L. do Warmii i stale w niej przez lata następne przebywa, przewodnicząc sejmom stanów pruskich w Malborgu. Z niemi porozumiewa się w r. 1648 w sprawie wyboru nowego króla, stojąc po stronie Karola Ferdynanda. Jego interwencya sprawiła, iż Karol zrzekł się praw do tronu na rzecz Jana Kazimierza. W czasie wojen kozackich 1749- 1654 nakazuje modły w dyecezyi, a sam wyprawia uzbrojony hufiec jazdy warmińskiej. W lecie 1655 przebywa w Baden, lecząc się z atretyzmu, który był u L-ch niemal rodzinną chorobą; wiadomości o najeździe szwedzkim zmuszają go do powrotu. Przybywa w październiku do Warmii i przytomny jest układom Fryderyka Wilhelma,    elektora brandeub. i księcia pruskiego,    ze Stanami Prus królewskich w

Malborgu, przyczem stara się u elektora uzyskać    oszczędzenie Warmii. Układy te

zerwał    elektor, kiedy Szwedzi wkroczyli

do Prus królewskich: zajął Warmię, b-pstwo sekularyzował; L. poddał się jego opiece w w Królewcu i uznał go swym panem—wielka plama na życiu L-go. Pokój bydgoski z r. 1657, z elektorem zawarty, przywrócił Warmię Rzeczypospolitej, ale obdartą przechodami wojsk. Mimo swego nieszczęsnego kroku otrzymał L. w r. 1658 nominacyę królewską na arcybpstwo gnieźnieńskie, na którem go pap. Aleksander VII d. 21 lut. 1659 zatwierdził. Spotkał go z tego powodu panegiryk „Capitoliuin Leszczyń-scianae gloriae dum Vene. L. Pontificii aram adiret“ (Kraków 1659). W tym roku uczestniczy L. w sejmie warszawskim i podpisuje ugodę hadziacką z kozakami. Opłakany stan majątkowy archidyecezyi skłania go do stałego w niej przebywania; buduje w tym celu pałac w Łyszkowicach dla siebie,gdyż łowicki uległ był zniszczeniu. Pracę restauracyjną w dyecezyi przeprowadza sumiennie: stąd wielkie pochwały oddaje mu pap. Aleksander VII w bulli z 10 listop. 1660. Jako prymas wyjeżdża oczywiście na sejmy i zjazdy senatorskie i zgadza się na sposób elekcyi obmyślony przez królową, a na zjeździe senatorskim w Cząstochowie (luty 1661) poddany pod obrady. Kiedy projekt elekcyi przyszedł na sejm warszawski 1661 r., Ł. najgorliwszym był jego zwolennikiem; mimo to opozycya odłożyła rzecz na sejm następny. Ł. popadł w niełaskę u króla, ile że i następny sejm elekcyi nie zdołał przeprowadzić. Usuwa się tedy prymas do archidyecezyi i dopiero 20 paźdz. 1662 urządza iugres na stolicę. W r. 1663 odbywa podróż do Lwowa w celu zaradzenia od dłuższego czasu zbuntowanemu wojsku o niezapłacony żołd; jakoż, układaj ąc się z niem w Jaworowie, doprowadza w początkach lipca 1663 do zgody. W czasie nieobecności króla sprawia w Warszawie pod koniec r. 1663 rządy zastępcze. Na sejmie z r. 1664 próbuje bez skutku zapośre-dniczyć zgodę między królem a rokoszaninem

J. Lubomirskim; kiedy się to nie udało, głosuje za wyrokiem skazującym rokoszanina na śmierć. Był to powód wojny domowej, której ustawicznemi bólami reumatycznemi nękany prymas, siedząc w Łyszkowicach, nie przypuszczał. Kiedy się ta rozpętała, wybrał się schorzały L. do Lubomirskiego z perswazyami, ale wojny bratniej nie zdołał stłumić. Zwycięstwo Lubomirskiego (10 sierp. 1665) ścięło z nóg prymasa, który ujrzał w całej nagości błędy swej polityki, swego ulegania królowej. Zmarł w Łyszkowicach, pochowano go w kollegiacie łęczyckiej. Wyczerpujący życiorys u Korytkowskie-go „Arcybiskupi gnieźnieńscy“, gdzie wskaza-

Ab, Kł.

Leszczyński Samuel, oboźny koronny, żołnierz i poeta XVII w., łucki, korsuński starosta, syn Andrzeja L-go, woj-dy derpskiego. Wydał bezimiennie: „Potrzeba z Szeremetem hetmanem moskiewskim y z kozakami w r. p. 1660 od Polakow wygrana a przez żołnierza jednego boku hetmańskiego blizkiego y w okazyach wszystkich wojennych przytomnego wydana r. p. 1661 w Krakowie“ (60 str., 4-o) —bardzo szczegółowa i dokładna relacya wierszowana. Autor, przebrany za kozaka zwiedzał obóz nieprzyjacielski; oddaje pochwały karności i zasobom wojennym moskiewskim. Z większym polotem poetyckim opisał L. potrzebę chocimską, chociaż chorobą złożony w niej udziału nie brał: „Classicum nieśmiertelnej sławy JW. wodzów kor. i W. X. Lit. i wszystkiego cnego rycerstwa obojga narodu na wszystkie świata chrześciańskiego kraje otrąbionej po szczęśliwej i niesłychanej victoriey pod Chocimem dnia 11 nov. r. p. 1673 otrzymaney stylo pane-gyrico a ojczystym rytmem opisane r. p. 1674 d. 10 marca“ (Kraków 1674, 99 str., 4-o; w 13 oktawach poświęca je Sobieskiemu, podpisując literami S. L. O. K. Ł. K. S., co Załuski mylnie odniósł do „Stanisława Lubomirskiego olsztyńskiego, kałuskiego starosty“ a za nim inni, aż K. Estreicher w Bibi. XXI str. 214; błąd usunął). Z dzieła przemawia gorący Ludwiki Maryi wielbiciel, na rokosz Lubomirskiego z bólem patrzący; poemat w zwykłym długim wierszu polskim rymowanym naśladuje styl i inwencyę Twardowskiego, świątynię samej Chwale wystawia, aby tej bitwie przypatrywać się mogła. W dedykacyi odchyla zasłonę co do autorstwa cudnowskiej potrzeby; szumny i górny język, wysilony, braku obfitych szcze-

szawy i przejściu armii polskiej przez Modlin nowy intendent jener, zatrzymał go w twierdzy jako inspektora jeneralnego magazynów wojskowych, w stopniu majora, a we dwa dni później (17 wrześ.) zamianował szefem sekcyi żywności, wyliczając mu obowiązki, które już nigdy spełuionemi być nie mogły: właściwem przeznaczeniem młodego inspektora-szefa było zdanie pozostałych jeszcze zapasów stronie zwy-eięzkiej, której wkroczenie do Modlina wśród prowadzonych układów było blizkiem. Kiedy Ledóchowski wyprowadzał już załogę z twierdzy, pozostawianego w niej urzędnika zaszczycił świadectwem, że jako inspektor generalny magazynów „zachował się tak honorowo i przykładnie, iż na najpiękniejsze zalety zasłużył“. Nie osłodziło to gorzkiego obowiązku, który L. już po poddaniu twierdzy pełnił w niej do 15 listop. 1831 r., poczem, za pozwoleniem głównego dyżurstwa armii paskiewiczowskiej, przyjechał do Warszawy. Po 2 miesiącach Rząd Tymczasowy ros. pod prezydencyą Engla przywrócił go na dawniejszą posadę; ale za rządów już namiestnikowskich w łipcu 1832 r. o-trzymał L. dymisyę, z dodatkiem, że ,,na mocy wyższej woli o żadną już posadę w zawodzie służby publicznej ubiegać mu się nie wolno“. Nie mając żadnych środków do życia, człowiek z wykształceniem uniwersyteckiem, władający 4-a językami, musiał zostać nauczycielem domowym synów Rajmunda Rembielińskiego (ob.); osob., Warszawa 1826). wraz z nimi wyjechał wkrótce za granicę i powołanie swe nauczycielskie spełniał w Drez-cu paźdz. 1828 r. do Komisyi Rz. Prz. nie, ucząc i inną jeszcze młodzież polską

gółów zastąpić nie może. W każdym razie randze kapitana w wojsku. Po upadku War-ciekawy to i sympatyczny okaz epiki rycerskiej, a raczej żełnierskiej XVII w.

Leszczyński Jan Nepomucen, pedagog polski (* 10 maja 1806 w Kaliszu--f 28 grudnia 1886 w Warszawie). Ojciec Antoni L., ożeniony z Józefą z Niklewiczów, pochodził z rodu szlacheckiego L-cli h. Korczak, przydomku Skarbek, osiadłego w Sandomierskiem; przyjąwszy prawo miejskie w Kaliszu, był za Księstwa członkiem rady municypalnej. Syn, w r. 1818 oddany do szkoły wojewódzkiej, po ukończeniu jej odrazu z klasy 6-ej wszedł do uniwersytetu warszawskiego na wydział prawa i administracyi; dowody pilnej nauki zostawił w starannie streszczanych wykładach: na uzyskany też w r. 1828 dyplom magistrowski szczerze zapracował. Wspomnienia z lat szkolnych, spisane w Curiculum vitae przez 70-let-niego już starca, pokazują niejeden rys miły tej nieodżałowanej przeszłości, w której szkoła publiczna była zarazem i polską; młodzieniaszek już miał dar obserwacyi, młodzieniec w uniwersytecie jeszcze go zaostrzył, a to "wszystko, co pisze wdzięczny uczeń o zapomnianym dziś zupełnie x. Ignacym Przybylskim, prefekcie i nauczycielu kaliskim, prawdziwie godne jest druku. Gdy umarł Staszic, L. należał wraz z Gaszyńskim K., Supińskim J. i in. do grona studentów najżarliwiej zajmujących się uczczeniem wielkiego ducha w uroczystem pochowaniu ciała. Napisał na skon elegię (w zbiorze mów i in., oraz

Po ukończeniu uniwersytetu wszedł w koń-

A. Br.

Skarbu na aplikanta do kancelaryi ogólnej; tu miał za kolegę Słowackiego, z którym wszakże nie złączyły go stosunki bliższe. Po półto-ra-roeznej aplikacyi jako skończony jurysta otrzymał w lutym 1830 r. posadę sekretarza II kl. w sekcyi prawnej wydziału dóbr i lasów rządowych. Wybuch powstania powitał radośnie: napisał „Proklamacyę do Polaków'* (Warszawa 1830 fol. Estr.; bardzo rzadka); dla rozpalenia w narodzie wiary we własne siły wydał w samym początku przedruk rzadkiej już wówczas broszury ,,z nad Donu'*, Kniaziewiczowi przypisywanej, dziś jeszcze u-stalonego autorstwa, mimo zapewnień, niemają-cej: „Czy Polacy mogą się wybić na niepodległość". Przedmowa do tego wydania pokazuje i umysł poważny i szczery zapał młodzieńczy i wreszcie ten najważniejszy na chwile podobne do listopadowej radykalizm czucia i myślenia, który nakazuje zespalać i wytężać wszystkie siły do jedynego, przez sam poryw wy-

z tłumnego podówczas w stolicy saskiej wy-chodźtwa. Z czasów tych nie pozostawił żadnych wspomnień spisanych. W kraju zjawił się dopiero w r. 1838 jako nauczyciel domowy w Byszewie w Łęczyckiem u Józefa Orsettiego; był nim przez 2 lata. W r. 1841 uzyskał urzędowe uznanie za nauczyciela prywatnego języków, historyi i geografii. Po długich staraniach, pod panowaniem nowej ustawy o nauczycielstwie domowem, w kwietniu 1843 r. dostał patent na guwernera niższego, a we wrześniu t. r. kurator Okuniew pozwolił mu otworzyć w Warszawie szkołę „wyższą“ męzką o 3-ch klasach, w stopniu szkół powiatowych rządowych; otworzył ją L. zaraz 1 października t. r. przy ul. Długiej Nr. 544. W kwietniu 1845 r. otrzymał pozwolenie, aż przez ministra w Petersburgu potwierdzone, na utrzymywanie w Warszawie zakładu realnego o 4-ch klasach, nowego prawie zupełnie typu, i w tymsamym miesiącu (d. 11) tkuiętego celu. Służbę publiczną r. 1831 za- otworzył go, a od r. 1846 utrzymywał przy ul. czął L. pełnić w Komisyi Potrzeb Wojska; w S-to Jerskiej Nr. 1775 w rozległej, pałacowo marcu został rachmistrzem w intendenturze zabudowanej posesyi po dawnych składach ta-jeneralnej pod sterem Bilińskiego Aleksandra bacznych. Była to słynna przez lat 20 na ca-jako komisarza Rządu przy Wodzu Naczelnym łe Królestwo i na inne ziemie polskie pod pa-j Generalnego Intendenta; posada odpowiadała now. ross, pensya Leszczyńskiego. W

pierwszym roku miała tylko 9 wychowańców, w 2-m już 25, wraz z przychodniini, a liczba ta z roku na rok wzrastała: w r. 1849/50 — 82, 1860/1 — 116, 1861/2 — 193 (najwyższa za świetnych lat zakładu). Gdy instytut zapełniali już głównie przychodni, najwyższą była liczba r. 1874- 5    (198). W początkowych latach

ckiego przywiązana była konwersacya obowiązkowa; czuwali nad nią odpowiedni guwernerowie; w r. 1848 — 52 nauczyciele ze zdolniejszymi uczniami próbowali rozmowy łacińskiej na lek-cyacli. Język angielski, z początku do szkoły wprowadzony, później ustąpił do oddziału dokończających edukacyi lub przygotowujących się do jedynego instytutu wyższego w kraju, Marymontu. Tęn oddział, już pozaszkolny, od r. 1858—9 zastąpiła formalna klasa V, z programatem sięgającym w łacinie poza Neposa, w matematyce niższej obejmującym algebrę od równań stopnia drugiego. Języka rossyjskiego, nakazanej historyi i geografii Rossyi, po rossyjsku z początku uczył polak (Szmurło), później rossyanie: Zama-rajew, Titarew, Oleszkiewicz, Plewe i iu. Hi-

■%> »

Fig. 41. Leszczyński Jan Nepomucen.

storyę powszechną miał sobie uczeń wyłożoną w ciągu lat trzech, poczynając od kl. II w IV dochodził do kongresu wiedeńskiego. Do wykładu historyi narzucano podręczniki Kojdanowa, Pawliszczewa, Smaragdowa, Ustrjałowa. Geografia rozpoczynała się już w kl. I, ciągnęła do IV; nie zwykłe tu było staranie o mapy. Niewielka liczba uczniów aż do r. 1860 pozwalała na częste ich przesłuchywanie, a jeszcze mniejsza—pensyonarzy dawała 4-m niekiedy naraz guwernerom-dozorcom możność należytego wspomagania ich przy „kuciu lekcyi“, które wogó-le nie zabierało więcej nad 3 godziny. Chemię, fizykę, mineralogię, wykładano z pokazami; zakład miał ku temu instrumenta, przyrzą-

patryota i księgarz; Méyet Leopold,

charakter pensyi nad charakterem prostej szkoły przeważał; później było wprost przeciwnie. Wśród pensyonarzy najwięcej pochodziło z zamożniejszego, nawet karmazynowego ziemiań-stwa; całe rodziny jakby przypisywały się do tej uczelni i wychowalni: dziecko gdy dorosło do lat 10. szło ,,do Leszczyńskiego⁴'; bywało w niej po trzech nieraz braci rodzonych. Do szkoły w ścisłera znaczeniu uczęszczała młódź wszelkich wyznań i narodowości; szukali w niej nauki dla swych dzieci Rossyanie (Gołowjin, Michajłowskij, Pankratiew, Skwor-cow, Władysławlew); oświećeńsi też Żydzi po-posyłali do niej swoich synów, W szkole L-go nabierali pierwszej, początkowej wiedzy i ochoty do dalszego jej pozyskiwania m. in.: sławny Brandt Józef, Chełchowski Kazimierz dr med.; Brimer Mik., dr med.; Elzenberg Henryk, prawnik i liter.; Fraget Juliusz, przemysł,; Gloger Zygmunt; Helbich Adam; Jerzmanowski Edm.; Józefowicz Michał; Karski Stanisław, wybitny ziemianin i obywatel; Kleczyński Jan, muzyk; Krasiński Lud., znany bogacz; Lesznowski Stan., prawnik i red. ,,Gaz. Warsz.‘‘; Mer/bacli Henr

prawnik i liter.; Michaux Aleksander, poeta; Mikulski Leop., idealistyczny pozytywista; Mol-denhawer, uczony prawoznawca i sędzia; Noskowski Wład., dziennikarz; Plewiński Bronisław, sekretarz rady zarząd. Dr. Żel. Warsz.-Wied.; Prądzyński Edward, autor „Praw kobiety“; Ryxowie, Bronisław i Władysław, wybitni ziemianie i obywatele; Sokołowski Maryan, czł. Ak. Um.; Suchodolski Zdzisław, malarz, syn Januarego, Towiański Adam, ziemianin, syn założyciela towianizmu; Wilkoński Tad., biegły ziemianin (nazwisko jego świeci na marmurowej tablicy w Hohenheimie); Wrotnowski Luc., o-brońca sądowy; Załęski Witold, dzielny nauczyciel szkół, obrońca szkoły polskiej, statystyk. W tej szkole również uczył się w r. 1860—1 najmłodszy syn wieszcza narodowego, Józef Mickiewicz. Szkoła nazywała się „realną“, a-le w rzeczywistości była realnie-filologiczną; doborem przedmiotów i wzajemnem ich ustosunkowaniem podpadała pod typ szkół Komisyi Edukacyjnej. Języki, na ich czele polski, od pierwszej już klasy miały dużo dla siebie godzin (z 42 tygodniowych), a w nauczaniu ich grała przeważną rolę gramatyka wraz ze starannym rozbiorem gramatycznym; po niej szło tłómaczenie z jęz. obcego na polski, i odwrotnie, dokonywane na tymsamym tekście, zwłaszcza przy łacinie; w końcu ćwiczenia, samodzielne tylko w polskim. Do nauki francuskiego i niemie

na ich

dy, narzędzia i minerały; pokazy same odbywały się w klasach. Czyniono wycieczki botaniczne; zwiedzano gabinety. Rok szkolny trwał od 16 sierp, do końca czerwca, lub pierwszych dni lipca, z dwutygodniowemi przerwami na Boże Narodzenie i Wielkanoc i 5-a dniami galowemi. Od r. 1847 nie było wcale rekreacyi; nauka trwała dzień w dzień 7 godzin. Po każdem zamknięciu roku przez lat prawie 20 ukazywało się sprawozdanie drukowane. Przełożony dbał o dobrych nauczycieli, a świeżo przybywających kontrolował uczęszczaniem wykłady. Matematykę z planimetryą i so-lidometryą, początki algebry wykładali w latach 1845 — 55: Krysiński Józef, Pankiewicz, Przystański, Łopuski, Zabiełło Adam, Lesisz; nauki przyrodnicze: Pisulewski Szym.; język polski, z rysem hist. literatury w kl. IV, Wójcicki Kaz. Wł., Sobolewski Karol, przez pewien czas Skrzypiński, później Skrzetuski; łacinę: Jaślikowski, Zienkowicz (w ki. niższych), Matecki Edward, Palicki Józef, Olędzki, Schlesi-ger (w wyższych); niemiecki—Herfort i Schubert; francuski: Legris, Clavel, Vatthaire; historyę powszechną Skrzypiński, Zienkowicz Ludwik (młodo zmarły, głębszy umysł); geografię z początku sam L., potem Barszczewski i Skrzypiński. Nauka religii i moralności miała nauczycieli nieprawo-myślnych: po wspaniałym z charakteru duchownego i obywatelskiego x. Aleks. Przewłockim, osadzonym w cytadeli, nastąpił na krótko Pleszowski, aby uledz temusamemu losowi; po nich dopiero x. Wojciech Żukowski, liberalny katolik, człowiek niezwykle na posadzie katechety mądry, utrzymał się już przez czas dłuższy, ale i on ściągnął w końcu na siebie niełaskę. Szczególniejszą wagę przywiązywała szkoła do rysunków geometrycznych i artystycznych: niewolno ich było zaniedbywać; artystycznych dawali Piwarski i Sikorski. Pierwszy dopiero L. wprowadził do szkoły gimnastykę i umyślne dla niej urządzenia; dzieci obowiązkowo odbywały ćwiczenia pod sterem doskonałego specyali-sty z Niemiec, Kressego. Nad wszystkiem czuwał sam przełożony. Wieczorami nagle zjawiał się w klasach, gdzie uczniowie przygotowywali się do lekcyi i „brał ich na spytki“; opieszałych, zaniedbujących się oddawał pod szczególną o-piekę nauczycieli, lepszych zapędzał do czytania książek z osobnego zbioru własnego. W po-sesyi, z obszeruem podwórzem od frontu i rozległym dziedzińcem na tyłach, gdzie było dość miejsca i na osztachetowany ogród i na pokaźny pagórek z gruzów, dzieci po pracy zażywały gry w piłkę, zwłaszcza w ulubionego palanta pijarskiego, w którym uczestniczyli nieraz i guwernerowie, oddawały się zabawom ruchowym (wyścigi, „zając“), „zdobywaniu góry“, nawet raz, po przeczytaniu Opisu Wiszniewskiego — oblegały i zdobywały przez dwa dni Konstantynopol, a był nim ów ogród, — obozowiskiem tureckiem dziedziniec, murami sztache-

ty. W ogrodzie odbywała się na wiosnę i jesień gimnastyka. W zimie, szczególniej w karnawale, uczniowie kl. IV urządzali sobie przedstawienia teatralne ze sztuk przez siebie układanych lub, jakby commedia delVarte, improwizowanych. Jak u Pijarów tak i tu tańce były przedmiotem umyślnej nauki, udzielanej przez baletnika teatralnego Żurkowskiego. Naturom uczuciowym i głębszym wyższą nad inne przyjemność dawało wsłuchywanie się w opowiadania starego weterana, wysokiego, chudego, wąsatego, woźnego zakładu, Szymona Bu-lińskiego, napoleończyka z wojen hiszpańskich-, malował on dzieciom jak umiał, potyczki, bitwy, przygody, w których główną rolę grała z jednej strony trucizna, z drugiej M. Boska. Stary, rozglądając się wkoło siebie, czy kto uie słucha, nieraz wtrącił coś o Królestwie, sejmie, wojsku, nawet o rewolucyi i emigrantach. Zbierali się też starsi nawet klassą koledzy wkoło niezwykle zdolnego, darem słowa i pamięcią obdarzonego Maryana Sokołowskiego, aby słuchać jego opowieści rozbójniczo-romantycz-nych, z jakichś przygód włoskich końca XVIII w. (1850—4). Zakład zajmował całe pierwsze piętro rozłożystego budynku — nadto dół jednego pawilonu, w całości zajętego na sypialnie — dwadzieścia kilka pokoi. Porządek dzienny nakazywał wstawać o 6-ej, o 6V₂ być już w klas-sacli, odmówić wspólnie pacierz, o 7-ej spożyć śniadanie, poczem przejrzeć jeszcze wszystkie pensa dzienne. O 8-ej rozpoczynały się lekcye krótką modlitwą i trwały do 12-ej. O 11-ej była przerwa kwadransowa na 2-e śniadanie; pomiędzy 12-ą a 2-ą bądź zabawa na miejscu, tańce, lekcya muzyki, przeglądanie zadań, czytanie, bądź przechadzka, nieraz pod cytadelę, za Powązki, do Marymontu, ku Bielanom, albo też bliżej do cienistego ogrodu przy t. zw. koszarach mikołajewskich, gdzie zimą chłopcy zażywali ślizgawki. O 2-ej obiad, od 3 — 6 lekcye popołudniowe, lekki podwieczorek, od 9 —7-ej zabawa w dziedzińcu i gimnastyka, od

7-ej do 9-ej uczenie się lekcyi, z przerwą na kolacyę o 7¹/?- Z uderzeniem 9-ej dzieci wracały do sypialń; służba zabierała rzeczy do czyszczenia; o 9a/₂ gaszono światła, dwaj guwernerowie, mający swój pokój w końcu sypialni, dopilnowywali porządku; często zjawiał się niespodziewanie i sam przełożony. Cały zakład wypełniało jakieś powietrze ufności wzajemnej, — w uczniu wiara w nauczyciela, w nauczycielu przywiązanie do ucznia. Wysokie wyrobienie moralne, nie na egotyzmie, ale na altruizmie uczuciowym, na ciążeniu człowieka-atomu do innego atomu o-parte, stanowczość w słowach, wytrwałość w pracy, ścisłość w postępowaniu—z indywidualności przełożonego udzielały się nauczycielom, promieniowały na uczniów. Zdarzały się wypadki nawet cięższe, nawet bolesne- ale roztropność umiała je bądź w samym ich biegu, bądź

1877

Od r.

(O

w następstwach powściągać. Niezmiernie rzadką była kara chłosty; wymierzał ją sam przełożony, na osobności, bez wiedzy nawet kolegów karanego. W naprawie obyczajów dopomagali mu porządni księża-prefekci, zwłaszcza żarliwy Przewłocki, który każdą zdrożność hebrajskiemi symbolami w katalożku swym notował. Pomimo liczebnej przewagi żywiołu pańsko-szlache-ckiego, nigdy dziecko mieszczańskie lub muiej zamożne, o ile pamięć sięga, nie doznało upośledzenia. Temu właśnie żywiołowi wskazywał L. w niejednej przemowie dorocznej demokra-tyzacyę uczuć, przekonań i obyczajów jako nieprzeparty obowiązek. Najbardziej uderzającą jest mowa ciepłem niezapomnianego roku 18*11 przejęta. W r. 1864 L. przeniósł swą szkołę na Nowolipki róg Dzikiej; w odstąpił ją Woje. Górskiemu (ob.

1859 do skonu był L. radcą komit. właśc. listów zast. T. Kr. Z. Pozostała po L-m w druku: „Rozprawa historyczna o Kolumbie czyli o źródłach jego głównej idei robienia nowych odkryć na Zachodzie Europy, z pism w obcych językach zebrał . . . “ (pierw, w „Pielgrzymie“ Ziemięckiej; os. Warsz. 1843,    116 str. 8-o

min.). Tablica pamiątk. u kapucynów warsz. ⁸-Leszczyński Stanisław, prawnik i działacz społeczny, adwokat w Warszawie, prezes Wydziału Czytelń Warszawskiego T-stwa Dobroczynności (* w Warszawie 1856 i. Wykształcenie pobierał w zakładzie naukowym ojca,

J. Nep. (ob.), w gimnazyum Ili na wydziale prawnym uuiw. warszawskiego, który ukończył w r. j 1877. Po aplikacyi w Sądzie Okręgowym w Warszawie i w kancelaryi rej. Gostomskiego został adwokatem przysięgłym. Doskonały prawnik-prak-tyk w każdej dziedzinie prawa, mówca sądowy wytrawny i szczęśliwy, potrafił L. w krótkim czasie zająć pierwszorzędne stanowisko w adwokaturze warszawskiej, która go otacza wysokim szacunkiem i wybiera na stanowiska przedstawicielskie, jakiemi rozporządza. Niejednokrotnie zabierał głos w „Gaz. Sądowej“ sprzedaży i przyrzeczeniu sprzedaży, o relicytacyi, o zniesieniu propinacyi i in.), zawsze mając do powiedzenia coś własnego w zawiłej kontro wersy i prawnej, zawsze ubierając swe myśli w nieskazitelnie czystą szatę polską. W r. 1904 — 6 czynny był w politycznym obozie postępowym i jeździł do Petersburga w de-iegacyi, która domagała się reformy szkolnictwa w duchu polskim. Najdonioślejszą działalność rozwinął na polu oświaty, odkąd (od 1895) zajął po Ad. Suligowskim stanowisko Prezesa wydziału Czytelń bezpłatnych przy Warsz. T-stwie Dóbr. Tu, przy czynnym współudziale Stan. Michalskiego (ob.), St. Kruszewskiego i in. uczynił z Czytelń wielką organizacyę oświatową, której potęgę odsłaniają następujące liczby. Wpływy pieuiężne wyniosły (od 1 stycz. 1893 do 1 stycz. 1907) 98 897 rb. w tej liczbie zasiłek od Zarządu

To w. Dóbr. uczynił 7 216, a kolekta Prezydyum Wydziału i Zarządzających poszczególneini Czytelniami—83 129 rb. Na zakup książek i ich oprawę wydano w tym czasie 74 000 rb. W tymże czasie było czytelników 196 282; zgłosili się oni po książki 1996 424 razy, tomów w obiegu było—7 439802. Księgozbiory obejmowały w r. 1893—22 000 tomów, w r. 1907— 66 000. Są to liczby prawdziwie imponujące, osiągane gdzieindziej przy pomocy milionów Carnegie'go albo przy współudziale państwa czy instytucji samorządu miejskiego. W Warszawie ta placówka oświaty stauęła staraniem grona ludzi dobrej woli, ludzi ciężko na chleb pracujących w przeróżnych zawodach praktycznyli i oddających na ukochaną pracę oświatową nie-

•:\r

P ii

f ig. 42. Leszczyński Stanisław.

liczne tylko wolne wieczory, — staraniem gromadki mężczyzn i kobiet, którym przewodził i przewodzi ciągle L. Dokonali oni tej jakby herkulesowej pracy w warunkach najokrutniejszych, mając do zwalczania przeszkody natury politycznej, policyjnej i społecznej (np. kampania Mich. Radziwiłła i Jana Jeleńskiego przeciw Czytelniom za czasów ks. Imeretjiskiego). W grudniu 1899 r. L. został aresztowany wraz ze St. Michalskim, St. Kruszewskim, Stef. Sempołowską, M. Gomólińską i wielu in. współpracownikami Czytelń pod zarzutem należenia do tajnego stowarzyszenia oświaty ludowej. Po dwumiesięcznym pobycie w cytadeli L. odzyskał wolność i po trzech latach sprawę co do niego umorzono. Inni siedzieli pod śledztwem dłużej,

a niektórzy byli wysłani z Królestwa na czas dłuższy.

lić. Niestety, L. niedostatecznie je wyzyskał w swej długiej działalności scenicznej. Wszystkie najlepsze swe role improwizował, zaniedbując celowego ich opanowania. Wskutek tego niezawsze sobie dawał radę z akcentami logicznemi w zdaniach, fałszując je często w najważniejszych momentach. Poza świetnemi, epokowemi w polskiej sztuce scenicznej rolami Otella i Wojewody, które grywał często i które dopasowały się doskonale do jego fizycznych środków i przez to utworzyły całość psychologicznie wierną i przy powtarzaniach nie-zmienianą, L. pracował wciąż bez planu, ufny we własną intuicyę, którą kierował się wyłącznie w pojmowaniu i odtwarzaniu charakterów. „Bez znajomości życia—mówi W. Bogusławski — bądź praktycznej, bądź teoretycznej; bez znajomości natury ludzkiej wogóle i odmian jej w człowieku w szczególności; bez wykształcenia artystycznego i estetycznego —aktor ten miewa w grze błyski, które dowodzą, że mglisto domyśla się pewnych głębin charakterowych; że niewyraźnie odczuwa treść pewnych sytuacyi; że przeczuwa efekty plastycznego piękna“. Nie zawsze pewny swej pamięci, L. bardzo często gubił jednolitość ekspresyi. Pomimo to miewał epizody gry zupełnie nadzwyczajnej, takiej, która tworzy około artysty całą legendę i czyni z niego ulubieńca publiczności. — W r. 1898 L. obchodził uroczystość jubileuszu 35-let-niej pracy scenicznej. —B i b 1 i o g r a fi a: W. Bogusławski „Siły i środki naszej sceny“ (str. 115 do 130, Warszawa 1879, i „Tygodnik Illust.“ 1898, J\2 23; oraz liczne czasopisma codzienne z r. 1898, to jest z roku jubileuszu L-go.

Leszek(-k O) Biały, syn Kazimierza Sprawiedli-

s. p.

Leszczyński Jan (ProkopJ, Kapucyn,

(* 8 stycz. 1811 w Brahiłowie—f 1895 w No-wem-Mieście), kształcił się naprzód w gimna-zyum w Winnicy, następnie w uniwers. warszawskim, poczem w wojsku dosłużył się stopnia oficera. Habit zakonny przywdział r. 1844 w Lubartowie, z zamiarem pozostania nazawsze braciszkiem, i tylko ulegając woli prowincyała, późniejszego biskupa Benjamina, przyjął święcenia 1846 jako ojciec Prokop. Wkrótce zasłynął w całym kraja jako świetny mówca, przechodząc kolejno stopnie godności zakonnych, gwardyana, definitora i prowincyała.

Osiadłszy w 1864 w klasztorze zakroczymskim, rozpoczął pracę literacką i wydał kilkadziesiąt książek treści religijnej. Ogłosił: ,,Żywoty świętych Pańskich“; ,,Nabożeństwo do Serca Jezusowego“; ,,Wielbij duszo moja Pana“; ,,Żywot Pana Jezusa“; ,,Matka Bolesna“; ,,Jak kochać Jezusa“; „Żywot św. Franciszka“; ,,Żywot św.

Klary“ i in. W 1892 zamieszkał w Nowem-Mieście nad Pilicą, gdzie obchodził 50-letni jubileusz kapłaństwa i gdzie umarł.

Leszczyński Bolesław, znakomity artysta dramatyczny poiski (* w 1840, na Kaukazie).

Nauki gimnazyalne pobierał w Warszawie.

J. Lor.

Przez rok uczęszczał do Szkoły Dramatycznej pod kierunkiem Jasińskiego. Na scenie wystąpił poraź pierwszy w Płocku, w r. 1860, za dyrekcyi A. S. Chełcliowskiego, w komedyi „Kawaler i Tancerka“. W następnym roku zaangażowany został do Wilna, gdzie grywał między innemi w dramacie „Noc i poranek“'.

W r. 1865 wystąpił w Warszawie z wielkiem

powodzeniem w dramacie „Trzydzieści lat ży-    wego i Heleny, córki Rościsława w. ks. kicia szulera“. Następnie wyjechał do Lwowa,    jowskiego (* w 1186 lub 1187 — f 1227). W chwi-

gdzie grywał pierwszorzędne role, zwracając    li śmierci ojca (1194) miał zaledwie 7 lat.

na siebie uwagę powszechną wybitnym talen-    W myśl zasady senioratu nie mogło ulegać

tern.

Teatru Rozmaitości w Warszawie zajął tu od-razu pierwszorzędne miejsce w rolach bohater-sko-dramatycznych, które grywa jeszcze niekiedy dotychczas (1909). Podczas urlopów L. wyjeżdżał często na występy na prowincyę oraz do Petersburga, Pragi Czeskiej, Odessy,

Lwowa, Krakowa i t. d. Największy poklask zyskał rolami w sztukach: Zbójcy (Karol),

Otello (rola tytułowa), Król Lear (rola tytułowa), Mazepa (wojewoda), Wiele hałasu o nic,

Poskromienie złośnicy, Makbet, Aktorowie Dworu, Bracia Rantzau i t. d. —Odtworzył też L. cały szereg ról repertuaru nowoczesnego, zarówno polskiego jak obcego. — Główną tajemnicą olbrzymiego powodzenia scenicznego L-go są jego nadzwyczajne warunki zewnętrzne: piękna, rasowa postawa, twarz wyrazista i fenomenalny organ głosu, pełen siły i czaru, o skali niezwykle rozległej. Niewielu w Eu- wojnie o tron. Panowie małopolscy zyskali ropie całej znajdziemy artystów dramatycznych, pomoc ks. włodzimierskiego Romana, i w ten którzyby się mogli takiemi warunkami pochwa- sposób przyszło do wielkiej bitwy nad Mozga-

W r. 1873 zaangażowany na stałe do    wątpliwości, że jedyny pozostały przy życiu

syn Bolesława Krzywoustego powinien objąć tron krakowski. Ale zasada ta podwakroć już była zdeptana, nadto ustępstwami na rzecz Kościoła, uchwalonemi w Łęczycy, przygotował Kazimierz grunt dla swojego potomstwa jako samodzielnej dynastyi. Mieszko Stary nadto był znienawidzony przez część możnowładztwa i duchowieństwa, jako reprezentant silnej władzy monarszej. Stąd też poszło, że zjazd możnowładztwa w Krakowie, za sprawą potężnego b-pa krakowskiego Pełki i woj. krakowskiego Mikołaja, oświadczył się za potomstwem Kazimierza: na tronie krakowskim miał się u-trzymać L. i pod opieką matki Heleny, Pełki i Mikołaja sprawować rządy. Energiczny i ambitny Mieszko nie mógł uznać tej uchwały; pozyskał dla swej sprawy ks. śląskich i Pomorzan i postanowił próbować szczęścia w

rządów regencyi są ciemne.

Wiemy tylko, że Helenę zajmowały sprawy ruskie, w które się wmieszała czynnie, za przykładem męża. Kiedy umarł ostatni z Ro-ścisławiców Włodzimierz (1198?, żył w każdym razie w 1196), Polacy wprowadzają na tron halicki Romana włodzimierskiego (data niepewna, przyjmowana obecnie na 1199), który uznał swą zawisłość od L-a. Tymczasem Mieszko Stary nie zaniechał wszelkich starań dla odzy- Wszewołodowica, następnie Ingwara, kniazia łuskania tronu krakowskiego. Helena i L. podobno ckiego, którego córkę Grzymisławę w r. 1207 niechętnie znosili przewagę panów małopolskich, poślubił. Wasylko otrzymał z rąk L-a na ra-przystali przeto na ustąpienie Krakowa zie Brześć. Księcia Włodzimierza Halickiego Mieszkowi, który obiecywał, że w stosow- zostawiono chwilowo w spokoju. W latach na-nym czasie zaadoptuje L-a, ozdobi go pa- stępuych wmieszał się Andrzej król węgierski sein rycerskim, i w ten sposób przysposobi w sprawy halickie; w końcu w r. 1209 wpro-do przyszłego objęcia tronu. Stało się to j wadzono do Halicza Daniela. W walce z Igo-wkrótce po wyprawie halickiej. Mieszko chwy- j rewicami wspomagał Daniela i L. Halicz jed-cił energicznie rządy w Krakowie, pragnął u-korzyć możnowładztwo, nadto nie chciał wypełnić obietnic uczynionych L-wi, który tymczasem władał Księstwem Sandomierskim. Wobec tego wypędzono Mieszka z Krakowa (nie później jak 1201) i powołano L-a; raz jeszcze musiał ustąpić L. z Krakowa stryjowi, który jako ks. krakowski zmarł 13 marca 1202. Po śmierci Mieszka możnowładz-

wraz z

mimo zmienionych

wą (13 września 1195), nierozstrzygniętej, w której zginął syn Mieszka Bolesław, a Mieszko sam został raniony. Nie mógł on na razie poprzeć swych pretensyi, i w ten sposób L. utrzymał się przy tronie krakowskim. Najbliższe iata

two małopolskie zaczęło znów targi o tron. Kiedy L. nie chciał przyjąć przedstawionych sobie warunków, ofiarowano tron synowi Mieszka Władysławowi Laskonogiemu, który jednak jeszcze w ciągu r. 1202 musiał ustąpić z Krakowa przeważającemu L-owi. Tą drogą doszedł L. do tronu. Ponieważ ustawiczne rewolucye możnowładcze dawały się we znaki władzy książęcej, a sami potomkowie Bolesława Krzywoustego zachwiali prawem następstwa, przeto L. łączy się mocniej z duchowieństwem, którego jest protektorem i obrońcą. L. oddał się w o-piekę wraz z krajem Stolicy Apostolskiej (1207), czem utwierdził swe stanowisko w dzielnicy krakowskiej, do której z tytułu senioratu miał pierwszeństwo Mieszko ks. raciborski; w r. 1211 zdołał on nawet opanować na krótki czas Kraków. Rezultatem tego dobrego stosunku do duchowieństwa było postanowienie, że ziemia Sandomierska i Krakowska pozostaną przy potomkach L-a jako dziedziczna własność. Zasada prawa senioratu została złamaną. Roman ks. włodzimiersko-halicki rychło wystąpił wśród swych czynnych i energicznych rządów przeciw L-owi, zwierzchnictwa polskiego uznać nie chciał, miał pretensye do Lublina, jako odszkodowania za pomoc nad Mozgawą. Przyszło do wojny, w której L. i brat jego Konrad, ks. mazowiecki, pobili Romana pod Zawichostem (16 czerwca 1205), gdzie Roman stracił życie. Śmierć jego była początkiem długoletnich wałk o Księstwo Halickie, zaprzątających w znacznej części L-a. W r. 1206 musiała się schronić wdowa po Romanie z synami Danielem i Wasylkiem do L-a. Podjęcie samodzielne wprowadzenia Daniela i Wa-sylka do Halicza wydało się L-owi zbyt trudnem, —porozumiał się przeto z królem węgierskim Andrzejem, noszącym już tytuł „rex Galicie et Lodomerie“, któremu posłał Daniela, zatrzymując u siebie Wasylka z matką. W końcu r. 1206 lub początku 1207 odbył L. bratem Konradem wyprawę na Włodzimierz; na tronie włodzimierskim osadził Aleksandra nak był siedzibą ustawicznych buntów; przyszło w końcu do tego, że Andrzej, nie mogąc u-trzymać Daniela jako swego lennika na tronie halickim, postanowił całą tę ziemię przyłączyć do Węgier. Nastąpiła niepomyślna wyprawa Andrzeja z r. 1213, która jednak musiała znacznie zaniepokoić L-a o jego wpływy na Rusi. Był to czas, kiedy L. miał szersze ambicye i czynił starania o podniesienie swego znaczenia. Mamy wiadomość, że w tym mniej więcej czasie książę Pomorza Świętopełk uzuał swą od L-a zależność, zatem L warunków, pragnął utrzymać względem Pomorza tradycyę Bolesława Krzywoustego. Nie dziw, że chciał zachować wpływ na sprawy ruskie, który posiadał był Kazimierz Sprawiedliwy, a którego sam już kilkakrotnie bronił. Wdanie się Węgier w sprawy ruskie przestraszyło L-a, — postanowił z kilku kniaziami ruskimi wyprzeć z Halicza nieprawych pretendentów oraz załogi węgierskie i wprowadzić tam Daniela. Wyprawa w r. 1214 nie dała, co prawda, zdobycia Halicza; Daniel otrzymał tylko część ojcowizny, L. zabrał łupy i jeńców. Krok ten L-a wywołał niezadowolenie króla węgierskiego Andrzeja, które zakończyło się układem między Andrzejem a L-iem: syn Andrzeja Koloman miał zostać na mocy u-kładu królem Galicyi (Halicza) i poślubić córkę L-a Salomeę. Jeszcze tegoż roku, łub r. 1215 odbyła się w Haliczu koronacya i zaślubiny młodej pary. L. otrzymał Przemyśl i Lubaczów, za co miał pomagać Andrzejowi w u-trzymaniu Kolomana na tronie. Układ ten trwał niedługo; L. dał Danielowi odszkodowanie za Halicz w postaci księstwa włodzimierskiego, skąd usunął Aleksandra Wszewołodowica. To nie mogło być na rękę Andrzejowi^ który na odwrót odebrał Przemyśl i Lubaczów

L-owi. Wobec tego L. porzucił Kolomana, i j skierowany zarówno przeciw Odonicowi, jak i wezwał do objęcia Halicza księcia Mścisława [ potężnemu Henrykowi Brodatemu, który w r. 1225, Mścisławowica, który jeszcze w ciągu r. 1215 Kolomana z Halicza wypędził. Prawda, że L. niewiele na tem zyskał; Daniel porozumiał się rychło z Mścisławem, pojął jego córkę za żonę i postarał się w r. 1216 wyzwolić z pod wpływu polskiego. To było hasłem dla L-a do nawiązania nowych układów z Andrzejem, w których zrzekł się swego udziału w ziemiach ruskich; jeszcze tegoż r. 1216 wojska węgierskie i polskie wypędziły Mścisława i wprowadziły ponownie Kolomana. Ta zmiana w Haliczu niedługo trwała z powodu zajęcia się Andrzeja sprawami cesarstwa łacińskiego i Ziemi św., podczas gdy L. był zbyt słabym, aby cały ciężar podtrzymywania Kolomana pouo-sić. Daniel i Wasylko Romanowice nieprzyjaź-nie dla Węgrów i Polski, na których się zawiedli, usposobieni, połączyli się z Litwą, urządzając na dzielnice L-a i Konrada napady i wyprawy. W ciągu 1. 1218 — 1219 polityka ruska L-a doznała zupełnego niepowodzenia: w walce z Danielem wyszedł on z ciężkiemi stratami, a Koloman uległ potędze Mścisława (1220). L. zawarł teraz przyjazne stosunki z Danielem, nie popierał dalszych kroków Andrzeja na Rusi i dopiero w r. 1224 zdecydował się znów wystąpić wraz z Andrzejem przeciw Mścisła-wowi. Ale i ten krok się nie udał, wskutek zgody Daniela z Mścisławem L. znów poniósł klęskę. Chociaż w latach następnych u-trzymywał zgodę z Romanowicami, pomagał T. III), im nawet w sprawach ruskich, to jednak przestał już zwracać uwagę na Halicz, wpływów polskich stracony. Polityka L-a na Rusi, nieudolna i bez głębszej myśli prowadzona, przynosiła korzyści Andrzejowi, a zwłaszcza Danielowi, który potrafił słabość i chwiejność L-a wyzyskać. L. w walce książąt polskich z Kościołem stał przeważnie po stronie Kościoła. W jego dzielnicy najpierw wprowadzono zasadę wolnej elekcyi biskupów przez kapituły (elekcya Wincentego Kadłubka na katedrę krakowską w r. 1208). Stawał po stronie arcyb-pa Henryka Kietlicza w walce jego z Władysławem Laskonogim (1206), a kiedy Innocenty III, poparł walczące z władzą świecką duchowieństwo, książęta, a między nimi na pierwszem miejscu L., nadali duchowieństwu żądane swobody i uwolnili je od sądów świeckich (1215). Sprawę chrystyaniza-cyi Prus popierał L. gorąco: w całym szeregu wypraw pomagał Konradowi mazowieckiemu, by tą drogą zmusić Prusaków do przyjęcia chrześciaństwa i poddania się Polsce. W sprawach Władysława Laskonogiego z Władysławem Odonicem stawał po stronie Laskonogiego, czego rezultatem był układ, gwarantujący L-owi po bezpotomnej śmierci Laskonogiego objęcie dzielnicy wielkopolskiej (ok. 1225).

gdy mu się dogodna nadarzyła okazya, chciał nawet bronią uzyskać Ks. Krakowskie, gdyż posiadanie jego w myśl testamentu Bolesława Krzywoustego, potwierdzonego Henrykowi Brodatemu w r. 1210 przez Innocentego III, zapewniało zwierzchnictwo nad państwem. W r. 1227 wybuchła ostra walka między Laskonogim a Odonicem i sprzymierzonym z nim księciem pomorskim Świętopełkiem. Laskonogi wezwał na pomoc Henryka Brodatego i L-a, książęta zjechali się w Gąsawie dla zapośred-niczenia zgody, i tu, pod Gąsawą, w pobliskim Marcinkowie zostali napadnięci zdradziecko przez Świętopełka, będącego w porozumieniu z Odonicem. L. zginął, Henryk Brodaty został ciężko raniony (23 listop. 1227). L. z żony swej Grzymisławy zostawił dwoje dzieci: bł. Salomeę, żonę Kolomana, króla halickiego, następnie mniszkę u Klarysek w Zawichoście i Skale, i Bolesława Wstydliwego (* 21 czerwca 1226), zatem w chwili śmierci ojca liczącego i 17 miesięcy. —L i ter a t u r a: Droba L. „Stosunki L-a Białego z Rusią i Węgrami“ („Rozp. wydz. hist.-filoz. Akad.“ T. XIII); Balzer O. „Walka o tron krakowski“ (t-że T. XXX); Abraham Wł. „Pierwszy spór kościelno-polityezny w Polsce“ (t-że T. XXXII); Laguna St. „Dwie elekcye“ („Ateneum“ 1878 T. II i III); Smolka St. „Henryk Brodaty“ (Kraków 1873); Semkowicz Al. „Zbrodnia Gąsawska“ (,,Ateneum‘£ 1886,

S. Ktrz.

Leszek Czarny, książę łęczycki (1260 — 62), sieradzki (1265—1288), krakowski i sandomierski (1279— 1288), najstarszy syn Kazimierza I, ks. kujawskiego i łęczyckiego (ob.), z drugiej jego małżonki, Konstancyi, córki Henryka II Pobożnego wrocławskiego (ob.) (* między 1240 —42 — f w Krakowie 30 wrześ. 1288). Rozpoczął działalność polityczną z chwilą dojścia do pełnoletności, a więc około r. 1260. Trzecie małżeństwo ojca (1257) sprawiło, iż L. zaczął myśleć o swym losie. Zależało mu na uzyskaniu udzielnego księstwa za życia ojca; w tym celu porozumiał się z bratem swym młodszym, Ziemomysłem, a co ważniejsza, pozyskał całkowicie stryja swego, Bolesława Wstydliwego, który nie należał do grona przyjaciół ojca Leszkowego. W pomocy, jak się zdaje, stryja znalazł L. środek do gwałtownego zdobycia na ojcu księstwa łęczyckiego, co mogło się zdarzyć w r. 1260, lub na krótko przed tym rokiem, skoro przy boku Bolesława Wstydliwego uczestniczył L. w wyprawie Beli IV węgierskiego przeciw Ottokarowi II czeskiemu—jako ks. łęczycki (1260). Roczniki podają, iż L. w drodze buntu, w r. 1261 przeciw ojcu urządzonego, księstwo uzyskał; podania te jednak są zbyt bałamutne, iżby je w całości przyjąć było można. W każdym razie nabycie księstwa było bezprawne, i dlatego ojciec L-a, Kazimierz,

dla

Był to akt doniosły dla zjednoczenia państwa,

nie zrzeka się tytułu ks. łęczyckiego w wystawianych po r, 1260 dokumentach, a L. raz tylko jeden, i to w r. 1262 (26 sierpnia), wydaje dokument jako ks. łęczycki. Wnosić z tego można o stale naprężonym stosunku pomiędzy ojcem i synem, stosunku, który wymagał uregulowania. Podjął się tego prawdopodobnie Bolesław Wstydliwy; on-to postanowił ożenić L-a, a zarazem zapewnić mu uposażenie przez pogodzenie go z ojcem. Musiały z końcem r. 1264 nastąpić jakieś układy, które sprawiły, iż Kazimierz dał wzamian za księstwo łęczyckie księstwo sieradzkie w bezsporne posiadanie L-wi. Ks. sieradzkim jest L. notorycznie od r. 1265 po koniec swego życia. Księstwo to, zajęte ongi przez Konrada mazowieckiego, należało prawnie do dziedzictwa Bolesława Wstydliwego: więc też on w tych układach musiał mieć poważny głos, a ojciec L-a zrzekał się tylko posiadania bezprawnego zaboru. Bolesław Wstydliwy pragnął, sam bezdzietny, uczynić dziedzicem księstwa krakowskiego i sandomierskiego L-a Cz-go, przyczem pozyskane księstwo sieradzkie powróciłoby do dawnego związku z temi ziemiami. Nadzieją, że syn najstarszy, L., będzie takim dziedzicem, pozyskano Kazimierza, który też musiał dobrowolnie zrzec się księstwa sieradzkiego. Bolesław Wstydliwy adoptował tedy L-a na syna z prawem dziedziczenia księstw krakowskiego i sandomierskiego, przyczem niewątpliwie nastąpiła elekcya L-a ze strony dygnitarzy tych ziem. Z adopcyą i elekcyą L-a był związany także ożenek: w r. 1265, prawdopodobnie w karnawale, w Krakowie, z Gry-finą, siostrzenicą żony Bolesława Wstydliwego, Kingi, à córką Rościsława. bana Sławonii, i Anny, córki Beli IV węgierskiego. Zabezpieczony, L. mógł oddać się rządom w swem księstwie Sieradzkiem, z których jednak nic szczególnego zanotować nie można. W politykę zewnętrzną mało się odtąd miesza, w r. 1265 bierze udział w wyprawie wielkopolskiej przeciw Rusi. W kilka lat później spotyka się go jako gwaranta w pokoju praskim (1271) — rzecz dziwna, po stronie Ottokara II czeskiego, gdy stryj jego Bolesław Wstydliwy staje w rzędzie sojuszników Stefana V węgierskiego. Może z powodu rozterki z żoną swą, Gryflną, znalazł się L. w chwilowym zatargu ze stryjem. Kłopoty domowe (których wcale nie wywołała śmierć ojca, Kazimierza (f 1267), L. bowiem zostawił spuściznę po ojcu bratu swemu Ziemomysłowi) powstały z innej przyczyny. Gryfina zarzuciła L-i publicznie niemoc płciową, i wyjechała prawdopodobnie do swej ciotki Kingi do Krakowa (1271). Z tego powodu mogło właŚDie nastąpić nieporozumienie między L-m a stryjem, zwłaszcza, iż impotencya L-a krzyżowała plany Bolesława Wstydliwego co do trwałego zabezpieczenia związku ziem w obrębie spodziewanego potomstwa L-a. Rozłąka z żoną trwała mniej więcej do r. 1274, po-czemjuż małżonkowie się nie rozłączali, łudząc się nadzieją potomstwa; jednak nie przychodziło ono na świat, mimo wstrętnej kuracyi (jedzenie żab i wężów), której się oboje poddali z porady jakiegoś kaznodziei-szarlatana,—i mimo późniejszych jeszcze proroctw wspierających nadzieję. Z pogodzeniem się małżonków musiała nastąpić zgoda ze stryjem, czego wyrazem współudział L-a w wyprawie Bolesława Wstydliwego na Władysława opolskiego (koniec października 1273). Przed objęciem stolca krakowskiego chwilowo zajął L. Kujawy (1278), w całości lub części zabierając je bratu swemu Ziemomy-słowi, a to z powodu wprowadzenia rycerzy niemieckich na dwór, udzielania im ziemi i przywilejów. Spór z tej przyczyny między braćmi załagodził Przemysław wielkopolski w w Lądzie (24 sierp. 1278) i, jako sędzia przez nich wybrany, przysądził Ziemomysłowi Kujawy, ale pod warunkiem, że zaprzestanie praktyk z rycerzami niemieckimi. To są ostatnie znane szczegóły z działalności L-a jako ks. sieradzkiego. Śmierć Bolesława Wstydliwego (7 grud. 1279) wyniosła L-a na tron krakowski, jakoż od tego czasu zaczynają się jegG rządy w ks. krakowskiem i Sandomierskiem; w sieradzkim rządzi L. mniej osobiście, ale za to utrzymuje tam osobną kancelaryę. Tron krakowski nie był jednak bezsporny: pojawili się pretendenci, później malkontenci wewnętrzni, którzy usiłowali L-a odsądzić od panowania. Pierwsze tedy lata rządów L-a upływały na ciągłych utarczkach: w początkach r. 1280 Lew ruski, syn Daniela halickiego, naprowadzając Tatarów i Litwinów na Sandomierz i Lublin, rozpoczął wojnę w celu opanowania Krakowa. Zwycięstwo Leszka pod Goślinami odparło to niebezpieczeństwo. Na wiosnę r. 1281 wdaje się L. w sprawę śląską, pragnąc uwolnić podstępem uwięzionych we Wrocławiu przez Henryka Probusa wrocławskiego książąt: Henryka głogowskiego i Henryka ligni-ckiego, ale po bezskutecznem oblężeniu Wrocławia ustępuje i tylko pustoszy kraj, nie osiągnąwszy celu. R. 1282 zaznaczył się napadem Litwinów na ziemię lubelską; podobno L. ścigał ich aż uad Niemen, gdzie odniósł zwycięstwo. Z powodu tego zwycięstwa miał ufundować kościół w Lublinie pod wezwaniem św. Michała, pod którego protekcyę oddał był los wyprawy. Czy z napadem Litwinów związany jest rokosz kasztelana sandomierskiego i b-pa krak. Pawła z Przemankowa, aby wprowadzić na tron Konrada II czeskiego? — mało jest na to dowodów. W samem podaniu musi być coś prawdy, skoro L. popada w ostry zatarg z b-pem krakowskim, zapewne z końcem r. 1282. Przybycie w tym roku do Polski nuncyusza apostolskiego Fir-mana, wypędzonego z Węgier, mogłoby także świadczyć, iż przynagliła go tutaj sprawa zatargu L-a z biskupem. L. zawezwał b-pa na

księciem-rycerzem. Źródła i literatura. 0-koło 60 dokumentów, wydanych przez L-a, znajduje się w rozproszeniu po kodeksach dyplomatycznych: wielkopolskim, małopolskim, katedry św. Wacława, tynieckim, mazowieckim i polskim (Rzyszczewskiego i Muczkowskiego); wiadomości kronikarskie i rocznikarskie w T. II i III Mo-

num. Poloniae historica“ (Bielowskiego).—Naj-obfitszem źródłem kronikarskiem jest Długosza „Hist. Poloniae“ T. II. Opracowania są niedostateczne; monografia o L-u czeka na odpowiednie pióro; Orpiszewskiego „Odłamek z dziejów Lechii; Bolesław Wstydliwy i Leszek Czarny“ (Paryż 1875) jest bez wartości; Szajnochy: „Pierwsze odrodzenie się Polski“ (Lwów 1849) przestarzałe i niedokładne, również i opis panowania L-a w Roepella „Gesch. Polens“ T. I. Niektóre szczegóły z panowania L-a objaśniają: Ulanowski „Paweł z Przemankowa“ (Rozpr. Ak. Um. T. XVII 1883); Goli „v^echy a Prusy w Stredeveku“; Luchs „Heinrich IV, Herzog v. Schles. Bresl. u. seine Gemahlin Mathilde v. Brandenburg“ (Wrocław 1869); Milan ,,Napad Tatarów na Polskę za L-a Czarnego w r. 1287“ (sprawozd. gimnaz. w Stanisławowie za r. 1905/6): Wondaś ,,Stosunek Otto-kara II króla Czech do książąt Śląska i Polski“ (tamże za 1903/4). O pieczęciach L-a pisał Piekosiński w ,,Sprawozd. kom. hist. sztuki“ T. VI (Kraków 1897) i Chmiel w ,,Roczn. Kra-

Ab. Kł

Leszek, imię książąt z rodu Piastów: 1) Leszko, syn Bolesława III Krzywoustego i Salomei (* 1115 —f 26 sierpnia niewiadomego roku, ale przed r. 1132); — 2) Leszko, książę mazowiecki i kujawski, syn Bolesława IV Kędzierzawego; matka jego jest nieustalo na (* między 1160—1165 — f 1186). Wymienia go dokument Mieszka Starego z d. 26 kwiet. 1177; —3) L. syn Kazimierza II kujawskiego (* przed 1302 — f przed 10 lipca 13L6). Bliższe szczegóły co do powyższych: Balcer „Genealogia Piastów“;—4) L., książę raciborski, syn Przemysława I raciborskiego (f 1336). Jest obecny w r. 1327 na zjeździe w Opawie d. 18 lutego i wraz z innymi Piastowicami górno ślązkimi poddaje się Janowi luksemburskiemu w lenuość czeską. Leszek, żonaty z Agatą, córką Henryka (z Piastów Ślązkich, ale niewiadomo którego—tak podaje Boniecki; Bartoszewicz mieni ją Agnieszką, córką Henryka Żegańskiego; „W. Enc. Org.“ podaje inne daty), ale bezdzietny, otrzymuje prawo dowolnego rozporządzenia swojem dziedzictwem. Po jego śmierci wszczyna się o to księstwo gorący spór pomiędzy Piastami góruo-śląskimi. Król Jan 14 stycz. 1337 przysądził je, Mikołajowi opawskiemu, żonatemu z siostrą Leszka, Anną; druga siostra była mniszką.

Leszek, ks. inowrocławski i wyszogrodzki, syn Ziemomysła, ks. kujawskiego, i Salomei

zjazd, na którym go pojmał i skutego kazał odwieść do więzienia w Sieradzu, poczem zagrabił majątek biskupi. Pap. Marcin IV, dowiedziawszy się o tej sprawię z początkiem kwietnia r. 1288, zapewne przez Firmana, wystosował list do b-pów wrocławskiego i poznańskiego, aby rzucili klątwę na L-a, póki biskupa nie uwolni i zagrabionego majątku mu nie wróci.

Dopiero w r. 1284 nastąpiło pogodzenie się L-a z biskupem, uroczyście w r. 1286 stwierdzone. Powodu tego poważnego zatargu dokładnie dociec nie można: bez połączenia go z buntowniczą akcyą Sandomierzau nie podob-* na go nawet racyonalnie pojąć. Fakt, że L. wydawał dokumenty w 1. 1283 — 1284 w okolicach Sandomierza, przemawiałby za tein, iż tam właśnie potrzebną była obecność księcia, jeśli chciał przeciwdziałać knowaniom na rzecz Konrada mazowieckiego, którego zwolennikiem był b-p Paweł. Tak więc, uwięziwszy biskupa i strzegąc swą obecnością Sandomierzau, starał się L. o zabezpieczenie spokoju w państwie. Ale kiedy udał się na synod prowincyonalny do Łęczycy (w stycz. 1285), gdzie omawiano sprawę Henryka Probusa wrocławskiego, przeciw któremu o zabór majątków wystąpił był kler i L., i kiedy potem przez dłuższy czas przebywał w Krakowie, o czem świadczą wydawane dokumenty,—wybuchł z całą siłą bunt Sandomie-rzan, tym razem bez związku z b-pem krakowskim, i zagrażało niebezpieczeństwo, że kowskim“ 1908, T. XI. Konrad mazowiecki obejmie Kraków (w maju r. 1285). Zaledwie sam gród krakowski, w którym rezydowała Gryfina, zdołał się oprzeć najeźdźcy. Leszek, zmuszony szukać pomocy, uzyskał posiłki węgierskie i zwycięską odsieczą pod Bogucicami ocalił Kraków. Wiernym mieszczanom krakowskim nadał przywileje — miasto obwarował. Odtąd nie opuszcza on już prawie Krakowa, prócz r. 1287, w którym wodzowie tatarscy Telebug i Ałhujew z książętami ruskimi,

Spustoszywszy Sandomierskie, podciągnęli pod Kraków. Wtedy, może już i sam fizycznie osłabiony, nie zrywa się L. do boju, ale wraz z żoną chroni się na Węgry. Powróciwszy, wydaje liczne dokumenty w Krakowie; snadź nie opuszcza już miasta, w którem kończy swój żywot. Może być, że zwłoki L-a spoczęły w kościele 00. Dominikanów w Krakowie, ale płyta nagrobkowa w tym kościele się znajdująca jest o wiele późniejsza od daty zgonu. Pieczęci zawieszane przy dokumentach przedstawiają L-a jako rycerza zasłaniającego się tarczą z orłem białym przed nacierającym lwem, którego rycerz mieczem przebija (pieczęć z 1273), lub jako rycerza klęczącego przed ołtarzem, na którym św. Stanisław mszę odprawia (pieczęć z 1280—1288); na odwrociu tej drugiej pieczęci wyciśnięty pół-lew i pół-orzeł, grzbietami do siebie zwróceni. Widocznie znakami L-a był orzeł i lew: jakoż książę ten łączył w sobie ich przymioty i był prawdziwie

Wielka JSac. Powsz, IUustr. Ser, I. Tom XVIII. Zesz. 341b.

Ked.

córki Sambora 11, ks. wschodnio-pomorskiego (* 1276 lub 1277). Ojciec jego umarł w końcu r. 1287; jakiś czas sprawowała rządy matka. Dopiero między r. 1292 a 1294 występuje L. jako książę samodzielny; niedługo potem w r. 1296 po śmierci króla Przemysława II ubiega się o Pomorze, jako o spadek przez matkę po dziadzie macierzystym. Powodzenia nie osiągnął i musiał ustąpić stryjowi,

profesor prawa rzymskiego i karnego przy liceum belgradzkiein, w r. 1856 sekretarz senatu. Przy wstąpieniu na tron ks. Michała mianowany ministrem sprawiedliwości (1856 — 1868). Napisał: „Inśtitucije Justiuianovog rim-skog prava“ (1857). —„Nauen. Slovn.“

Leszjanin    Mil oj e,    dyplomata    serbski

(* 1830 w Leszju—f 1867 w Belgradzie), wiele podróżował, kształcił się w Heidelbergu, Berlinie, Paryżu i w Anglii. W r. 1859 prezes kancelaryi książęcej, a w 1860 minister spraw zagranicznych.    Napisał:    „Drzavna    służba

i drzavne sluge" (1859). Godną uwagi jest jego recenzya o prawie księstwa serbskiego w „Srbskem Dnevniku“ — „Nauen. Slovn.“ J-

Leszjanin    Milojko,    generał    serbski

J. F. G.

F. G.

ckiej odznaczył się w bitwie pod Zajcarem (z Osmanem paszą). W r. 1878 wysłany w celach dyplomatycznych do St. Stefano, następnie do Petersburga. W r. 1880 minister wojny w gabinecie Piroczanaća, r. 1884 naczelnik sztabu wojskowego.—„Nauen. Slovn.“

Leszka Sefan, pisarz czeski (* 1757 w Werbowcach w Słowacyi— f 1878 w Małym Kareszu); po ukończeniu nauk w Pressburgu, od r. 1701 kantor i organista przy kościele słowackim w Presburgu, zaczął wydawać tam 1783 pierwsze czasopismo w języku słowackim „Presburskć noviny‘‘. Wyświęcony 1784 r. na księdza, udał się jako kaznodzieja ewangelicki do Pragi, gdzie 1786 został superintendentem kościołów ewangelickich w Czechach; 1798 powrócił do Węgier i został kaznodzieją, początkowo w Edhazie, następnie w Małym Kereszu. L. był to mąż uczony, dbały o podniesienie narodu i języka ojczystego. Wydał wiele dzieł religijnych, pomiędzy któremi odznacza się: ,,Nova kniha zpievô krzestianskich“ (Praga 1796; wyd. 2-e 1818); „Suma zekona Bożiho“ (1798) i w. in., oraz kilka poezyi okolicznościowych w 1781—95. Zajmował się nadto pilnie zbieraniem wyrazów i zwrotów opuszczonych w słownikach Tomsy, Dobrowskiego i Jungmana, oraz wyrazów przejętych przez Madiarów z języków słowiańskich i innych. Ciekawy i pouczający zbiór ten wyszedł p. t. „Elenchus vocabulorum Europaeorum imprimis Slavicorura Magyarici usus“ (Buda 1825).

Leszno (dawniej niem. Polnisch-Lissa, dziś Lissa in Posen), miasto powiatowe w W. Ks. Poznańskiem, zawdzięcza powstanie swe prześladowanym w Czechach, na Morawach i Ślązku Braciom Czeskim, którym Rafał Leszczyński,

J. F. G.

S. Ktrz.

Władysławowi Łokietkowi. Utrzymywał tradycyjnie dobre stosunki z Zakonem niemieckim, który drobnym książątkom kujawskim dostarczał pieniędzy na zastaw ziemi. Tą drogą dostało się sporo ziemi w ręce Zakonu, jak i własności posagowe Salomei, leżące na Pomorzu gdańskiem. Po r. 1315 dobre stosunki L-a z Zakonem zaczynają się ochładzać, L. łączy się (* 1833), niegdyś rektor akademii wojskowej przyjaźnią i stosunkami z przeciwnikiem Żako- I w Belgradzie, a r. 1873 miuister wojny w ga-nu, biskupem włocławskim Gerwardem i z Wła- i binecie Ristica. Podczas wojny serbsko-ture-dysławem Łokietkiem. W procesie warszawskim z r. 1339 jest jednym z ważniejszych świadków, przez Kazimierza Wielkiego przeciw Zakonowi wystawionym. Zmarł niewiadomo bliżej kiedy, po 27 kwietnia 1339 r-, nie zostawiając potomstwa; czy był wogóle żonaty niewiadomo. Losy tej linii piastowskiej mało zbadane, jakkolwiek przedstawiają sporo zagadek ciekawych, np. stosunki w końcu XIII w. tej rodziny z Arpadami przez małżeństwo siostry L-a, Penneny, z Andrzejem III, królem węgierskim.

Leszek, pseudonim Aleks. hr. Borkowskiego-Dunin (ob.).

Leszetycka, ob. E ssipo w Ann eta.

Leszetycki Teodor (* 22 czerwca 1830 w Łańcucie w Galicyi), pianista i słynny nauczyciel gry fortepianowej. Po ukończeniu gimnazyum w Wiedniu kształcił się w grze na fortepianie u Czernego, a w teoryi u Sech-tera. Za namową Rubinsteina przeniósł się w 1852 r. do Petersburga, gdzie objął klasę fortepianu w świeżo założouem wówczas kon-serwatoryum. W 1878 r. osiadłszy na stałe w Wiedniu w charakterze prywatnego nauczyciela gry na fortepianie, rychło wyrobił sobie opinię najzdolniejszego w świecie nauczyciela fortepianu. Jak niegdyś do Liszta, tak po zgonie tego mistrza wszyscy prawie kandydaci na pianistów śpieszą do L-go po radę i naukę.

Od początku swej karyery nauczycielskiej L. wypuścił w świat około 3 000 uczniów i uczennic, których wielu dużą cieszy się wziętością.

Z Polaków kształcili się u niego: Paderewski,

Śliwiński, Puchalski, Morsztynówna i wielu innych; z piauistów zaś rossyjskich: słynna jego uczennica, późniejsza żona, Anneta Essipow.

h. Pol,

że w r. 1547 Zygmunt I, na prośbę Leszczyń-Leszjanin R ej k o, działacz serbski (* 1825 we skiego, nadał jej prawo miejskie magdeburskie, wsi Leszj w okręgu czupryjskiin). W 1850—56 i ustanawiając 3 jarmarki roczne i targ tygo-

Jako kompozytor wykazał L. dużo talentu. Na- ' kaszt, przemyski, pozwolił 1516 r. osiąść pod pisał operę: „Pierwsza zmarszczka“ (grana z wsią Leszczynkiem. Założona przez nich osa-powodzeniem w Pradze i Wiesbadenie) i wiele da, nazwana Lesznem, tak się stała znaczną, bardzo ładnych utworów fortepianowych.

cc-

'••O

dniowy i zapewniając przybywającym kupcom wolność sprzedaży i kupna. Leszczyński obdarzył L. rozmaitemi przywilejami. Odtąd przyjęło L., którego przedmieściem stało się Lesz-czynko, za herb swój półłba żubrzego na srebrnem polu, a na drugiej dzielnicy topór srebrny w czerwonem polu, na znak, że miało sądownictwo kryminalne. Nowy zastęp cudzoziemców w r. 1548 przybył i utworzyły się prócz katolickiej gminy, zapewne nielicznej, dwie gminy Braci Czeskich: polska i niemiecka. Pierwszym pastorem polskim był Jan Mu-sonius, Polak z Łobżenicy. Leszczyńscy starali się o wzrost miasta. Rafał Leszczyński, kaszt, śremski, założył dla Braci Czeskich szkołę. Wacław L. nadał miastu 24 sierp. 1561 r. znaczny kawał roli, wolny od wszelkich ciężarów; pozwolił burmistrzowi i rajcom, od dziedzica mianowanym, obierać rocznie wójta i ławników, pomiędzy którymi także mieszkańcy Leszczynka zasiadać mieli; udzielił magistratowi prawa sprzedaży soli, od czego po 15 latach mieli płacić dziedzicowi podatek wedle liniowy, ustąpił magistratowi 2 stragany, 2 jatki rzeźnicze, 2 kramy szewskie, postrzygal-nię, wagę i sklep (Ladestube), na co dostarczył drzewa; zapewnił ubogim co sobotę kąpiel w szpitalu, nakazał szynkarzom z okolicznych wsi kupować piwo w L-e, opuścił na lat 15 podatek od warzenia piwa i uwolnił mieszczan od pańszczyzny z wyjątkiem najemników i tych, którzy nie trudnili się rzemiosłem, sobie zaś wymówił tylko od zabudowań w rynku rocznie po 12 gr., od innych po 6 gr. Szczególnej łaski dostąpili rektor szkoły i pastorowie Braci Czeskich (tamtemu darował Wojciech L. 1579 r. 9 prętów roli, łąki i ogrody obok wału miejskiego i zwolnił go od płacenia podatków dziedzicowi i miastu, dla pastorów zaś wyznaczył 1580 r. roczną daninę w zbożu i drzewie). Wojna 30-letnia przymnożyła mieszkańców. D. 8 lutego 1628 r. przybyło tam kilkaset rodzin czeskich i morawskich, które utworzyły trzecią gminę: czesko-morawską. Pomiędzy wygnańcami znajdował się sławny I. A. Komeniusz, oraz Krystyna Poniatowska (ob.). Wtenczas już posiadało miasto własny folwark przy bramie Kościańskiej, który zakupiło 21 lip. 1622 r. od Rafała Leszczyńskiego, gen. wielkopolskiego, za 48 400 złp. Tenże Leszczyński nadał 1627 r. przywilej bractwu strzeleckiemu, dozwalając królowi kurkowemn warzyć piwo, ileby mu się podobało, bez opłaty. Szybko rozwijało się L.; wzniesiono murowane domy, wałami, fosami i murami otoczono miasto, powstały liczne cechy, a Rafał Leszczyński, woj-da bełzki, wyniósł 1626 r. uposażoną 1604 r. przez Andrzeja Leszczyńskiego, woj. brzesko-kujawskiego, szkołę na stopień gimnazyum, przeznaczając znaczne fundusze na rektora i nauczycieli, gmachy na umieszczenie ich i na audytórya, oraz alumnat dla 12 ubogich uczniów. Szkoła ta, z którą po upadku kościoła Braci Czeskich w Ostrorogu, połączono seminaryum, zaćmiła wszystkie wielkopolskie zakłady naukowe. Za podstawę wykształcenia uważano gruntowną znajomość języka ojczystego. Szkoła posiadała znaczną książnicę, obejmującą pisma dysydentów polskich, wyszłe z druku r. 1550— 1650. Także główne archiwum Braci Czeskich w Wielkopolsce znajdowało się po r. 1680 w L-e. Bracia Czescy założyli drukarnię, która istniała r. 1629—1656, miała typy greckie i hebrajskie i ze wszystkich oficyn polskich zaczęła najpierw dzieła polskie drukować antykwą; wydawano w niej mnóstwo dzieł znakomitych, które rozchodziły się po Europie. L. było w początku w. XVII głównem siedliskiem Braci Czeskich. Zwano je Stanami Braci Czeskich w Wielkopolsce. Ruch tu panował ogromny; kazano popolsku, czesku i niemiecku; z Polski, Prus, Śląska, Moraw, Czech, Węgier i Rusi przybywali kupcy i chciwa nauki młódź, nietylko protestancka, ale i katolicka; sławni uczeni nadawali blasku i licznych jednali sobie zwolenników pomiędzy szlachtą polską. Tu składała wiersze łacińskie Anna Memorata, córka pastora czeskiego (Memorata, virgo Polona); tu pracował Komeniusz, rektor gimnazyum L-go, nad reformą szkół, pisząc swe „Janua lingua-rum reserata“ i „Vestibulum“ dzieła, które przełożył na polski Andrz. Węgierski, rektor gimnazyum miejscowego (1620 — 1638; ob.); tu Jan Rybiński ojciec Macieja, tłómacza psalmów Dawidowych na rytmy polskie, pierwszy rektor L-go gimnazyum i senior jednoty, zadziwiał uczonością i biegłością w wielu językach. Przebywali też tu Jan Dekan (ob.), Jan Jonston (ob.), Sebastyan Macer (ob.), Jan Hermann (z Koeben na Ślązku), pisarz duchowny i uwieńczony 1608 r. poeta łaciński, którego pieśni śpiewane są dotąd po kościołach luter-skich (f w L-e 1647) i wielu innych. Stąd rozchodzili się po całej Polsce i okolicznych krajach ministrowie czescy, stąd opozycya przeciw Jezuitom; tu odbywały się synody, na których radzono o sprawach dysydenckich, wysyłano posłów na zjazdy i sejmy, obierano duchownych

1    seniorów. Ale właśnie ta sława wzniecała niechęć katolików; r. 1628 i 1629 starano się nakłonić Zygmunta III, aby zapobiegł zbieganiu się do L-a nieprzyjaciół cesarza i katolicyzmu. Dla odwrócenia niebezpieczeństwa odbył się 1632 r. synod w L-e pod prezydencyą Komeniusza. W rok później powiększyli liczbę mieszkańców wypędzeni ze Ślązka lutrzy, po większej części sukiennicy; Rafał Leszczyński, woj. bełzki, zapewnił im 4 listop. 1633 r. wolność wyznania z pozwoleniem wybudowania kościoła, pod który darował grunt 1636 r. Syn zaś Rafała, Bogusław L., dał im 1638 r. przywilej szkolny, według którego mogli utrzymywać

2    nauczycieli swego wyznania i mieć osobne audytoryum oraz obierać 2 nadzorców, którzy mieli porozumiewać się z nadzorcami szkoły czeskiej co do przedmiotów naukowych i popisów publicznych. Wkrótce zapanowała równość pomiędzy dawnymi a nowymi mieszkańcami w urzędzie i w cechach. W r. 1637 ogłosił Bogusław L. wzorowy porządek miejski. W tymże roku położono kamień węgielny pod ratusz (kosztem miasta stanął on 1639). D. 23 kwiet. 1645 r. złożyli Bracia Czescy synod w L-e celem przeprowadzenia unii z lutrami polskimi (którzy w tymsamym czasie zwołali synod do L-a) oraz wybrania posłów na walny zjazd dysydentów i katolików w Toruniu, linia nie przyszła do skutku. W r. 1645 rozpoczęła Zofia Leszczyńska budowę kościoła katolickiego p. w. Ducha ś. Bracia Czescy na żądanie Flor. Czartoryskiego, b-pa poznańskiego, oddali śwój kościół p. w. św. Mikołaja katolikom jako pierwszym założycielom. Chcąc im tę stratę wynagrodzić, pozwolił im Bogusław L-ski 16 wrześ. 1652 r. wybudować nowy kościół z wieżami i dzwonami, nowe mieszkania dla duchownych i sług kościelnych, i te budowle uwolnił od danin, składanych zamkowi, miastu i proboszczom katolickim, i wyjął je z pod sądownictwa. zamkowego i miejskiego. Nowy kościół, Braci Czeskich p. w. św. Jana rozpoczęto 1652 r., ukończono 1653, a przyozdobiono 1654 r. Wojna szwedzka położyła koniec świetności L-a. Mieszczanie przeszli na stronę Szwedów i wpuścili ich do miasta. Że Komeniusz głównie do zdrady się przyczynił, nie może u-legać wątpliwości, miał tu bowiem największe znaczenie jako senior i rektor gimnazyum. Starał się on uniewinnić zdradę L-a zdradą szlachty wielkopolskiej pod Uściem, rzekomym zamiarem Polaków wytępienia wszystkich dysydentów w Polsce i rzekomem wspólnictwem Bogusława L-go, ówczesnego dziedzica, który jednak temu uroczyście zaprzeczył. Sroga za zdradę spotkała L. kara. D. 28 kwiet. 1656 r. Polacy pod Grzymułtowskiui zdobyli miasto i złu-pili, przyczem zbezczeszczono znajdujące się w kościele czeskim zwłoki landgrafa heskiego Fryderyka, dowódcy szwedzkiego, poległego pod Kościanem. Ogień obrócił miasto w perzynę. Ukryte towary i zboże, bogate książnice, księgozbiór Komeniusza, jego do druku przygotowana „Pansophia“, 46-Ietnie materyały do słownika łacińsko-czeskiego i czesko-łacińskie-go, ' oraz kazania z lat 40 — stały się pastwą płomieni. Komeniusz uciekł do Szaros-Pataku na Węgrzech, dokąd zapewne wraz z nim dostała się najstarsza biblia polska. Ze zbieranych w Niemczech, Anglii, Holandyi i Szwaj-caryi składek odbudowali dysydenci kościoły i szkoły. Kościół katolicki św. Mikołaja dopiero. 1685 r. podniósł się z ruin. Dopomagali miastu polscy kalwini, rząd i dziedzice. D. 20 październ. 1657 r. potwierdził Bogusław L., podskarbi koronny, wszystkie dawne przywileje, a 6 marca 1659 r. osobnym przywilejem nadał wielkie wolności gminie luterskiej. Opiekun synów jego, Przecław L-i, woj. derp-ski, uregulował stosunek dysydentów do proboszcza katolickiego: za zrzeczenie się wszelkich pretensyi mieli odtąd dziedzice płacić mu rocznie 300 złp., którą-to kwotę podwyższono na 800 złp. w r. 1671. Król Michał ustanowił 15 paźdz. 1669 r. w L-e skład lnu, konopi i tkanki i wyjął mieszkańców z pod ceł od towarów i bydła rogatego w Koronie i Litwie prócz cła granicznego, a Bogusław L-ski pozwolił 28 sierp. 1674 r. każdemu pastorowi sprowadzać sobie skądkolwiekbądź 52 beczki piwa rocznie bez opłaty. Krzątaniu się Leszczyńskich około podniesienia miasta stawiało zaporę duchowieństwo katolickie, które krzy-wem okiem patrzało na rozwój L-a. W r. 1645 założył oficyał poznański protest przeciw uroczystemu pogrzebaniu zwłok Jana Bythnera, superintendenta zborów w Wielkopolsce, który-to protest uznał synod dysydencki (w tymże roku w L-e) za nieważny. Niejako dla wynagrodzenia dysydentom nieprzyjemności, doznawanych od bpa poznańskiego, wyjednali Leszczyńscy od Jana III dla miasta ważny przywilej 31 marca 1676 r. na pobieranie cła od sukna surowego tak wprowadzanego jak wywożonego (po 3 gr. od 24—30 łokcij, z czego dochód przeznaczył krół na naprawę dróg, bruku, wałów, gmachów publicznych i na ubogich. Miasto podnosiło się, ale otwarta nanowo 19 lutego 1663 r. szkoła, połączona z semi-naryum duchownem, nie odzyskała dawnej świetności i nie było funduszów na podtrzymanie jej, nad czem radził synod w L-e 20—22 paźdz. 1677 r. Następne synody 10 — 12paźd. 1678 r. i 1 maja 1679 r. zajmowały się starciami z katolikami i sporami kalwinów z Jutrami. Wtenczas już dysydenci polscy, mianowicie Leszczyńscy, zaczęli uważać elektora brandenburskiego za swego patrona, a udawając się pod jego opiekę, dawali mu sposobność do mieszania się w sprawy rzeczypospolitej. Mimo-to Leszczyńscy nie przestawali wzmacniać stronnictwa dysydenckiego nadawaniem swobód gminie leszczyńskiej (wyjednywali u Jana III przełożenie dotychczasowych jarmarków na dni dogodniejsze 27 marca 1683 r., a Bogusław, natenczas administrator opactwa czerwińskiego, proboszcz katedralny płocki, i Rafał, st-sta wschowski, opuścili podatekzamkowy i gruntowy na lat 6 budującym w L-e domy i pozwolili połączyć wałem przedmieścia z miastem). Synody 20 czerw. 1692 r. (w którym to roku powstał cech szmuklerzy), 24 lut. 1698 r. i 9 —rlO marca 1699 r., radziły nad podźwignię-ciem szkoły leszczyńskiej i ustanowieniem o-sobnego ministra polskiego, na który to cel o-fiarował Samuel Zychliński, burgrabia wschowski, 2 000 złp. Od zburzenia L-a znikał coraz bardziej pierwiastek czeski; w r. 1700 kazano po czesku poraź ostatni. Ostatnim ministrem gminy czesko-morawskiej był Jan Tobiasz, rodem węgier. Znikła i polska gmina Braci Czeskich w drugiej połowie XVII w; tylko dla szlachty polskiej tego wyznania w okolicy Leszna odbywało się nabożeństwo w języku polskim. Natomiast wzmógł się żywioł żydowski, nad czem mocno biadali mieszczanie, skutkiem czego Rafał Leszczyński, woj. łęczycki i gen. wielkopolski, wydał 17 maja 1701 r. rozporządzenie, ograniczające handel żydowski. Tenże Leszczyński nakazał uniwersałem w r. 1702, aby towary przychodzące do Wielkopolski z Turcyi i Rusi przywożone były na składy do Torunia, Leszna, Wschowy lub Poznania. Nie pomogło to: w czasie wojny szwedzkiej Rossyanie, Sasi i Polacy pustoszyli dobra króla Stanisława i miasto, jego L. 1). 14 paźdz. 1706 r. złupił je Ad. Śmigielski, st-sta gnieźnieński, d, 16 lipca 1707 r. Rossyanie, Kałmu-cy, Tatarzy i Kozacy pod wodzą Agarewa, a 24 lipca spalił pułkownik rossyjski Szulc. W przeciągu 5 godzin pozostała z całego miasta tylko Brama Kościańska, szpital św. Jerzego i kilka domów,. Wielu straciło życie, inni wynieśli się na Śląsk. Pomimo to powoli zaludniało się miasto dzięki staraniom Daniela Jabłońskiego, wnuka Komeniusza, natenczas generalnego seniora kalwinów w Polsce, Czechach, Morawach, Siedmiogrodzie i Węgrzech, a poprzednio rektora gitnnazyum i polskiego kaznodziei w L-e. Dzięki jego staraniom płynęły hojne składki na pogorzelców, a król Stanisław dostarczył drzewa na budowę domów. W r. 1709 nawiedziła L. morowa zaraza, przyniesiona przez kupców żydowskich z Rusi. Ofiarą zarazy padło 7 000 ludzi, prócz Żydów. Po wygnaniu z kraju króla Stanisława zajął L. August II, który 18 kwiet. 1712 r. potwierdził jego przywileje: gdy zaś w tymże roku przejeżdżał przez L., mieszczanie, którzy zawdzięczali wszystko Leszczyńskim, witali go jako pierwszego króla polskiego wedle swego życzenia. August II okazał się przychylnym Żydom, nadając im prawa i wolności przywilejem z 20 wrześ. 1714 r., potwierdzonym 4 sierp. 1718. W pożarze 29 lipca 1707 r. spaliły się były wszystkie kościoły w Lesznie. Kościoła katolickiego św. Ducha już nie odbudowano, kościół farny katolicki św. Mikołaja stanął wkrótce, ale kalwini i lutrzy napotkali na silny opór b-pa poznańskiego Mich. Bartł. Tarły w odbudowaniu swoich kościołów. Zatarg przybrał groźny obrót, gdyż wmieszały się w sprawę Prusy, Anglia i Dania, a skończył się 1715 r. pomyślnie dla dysydentów. Na synodach w L-e z 18—30 kwiet. 1717 r. i z 17 — 18 maja 1718 r. skarżyli się dysydenci głośno na u-cisk ze strony katolików, acz nie zachowywali sami pomiędzy sobą umiarkowania. Tak wybuchło 1718 r. w cechu sukienniczym rozdwojenie pomiędzy kalwinami i lutrami, a w r. 1720 zpowodu wykluczenia z cechu powracającego z niewoli sukiennika dlatego, że żona jégo podczas nieobecności męża sprzeniewierzyła się, zerwała się burza, która zakłóciła spokój nietylko samego L-a, ale całej Wielkopolski. Zaledwie ta sprawa ucichła, już nową burzę wywołał Aleksauder Rozbicki, z kalwina katolik, który seniora Kassiusza i pastorów kalwińskich 1731 r. oskarżył o spiskowanie z Prusami i Holan-dyą przeciw wierze katolickiej i rzeczypospoli-tej. Sprawa toczyła się długo i ze śmiercią Kassiusza poszła w zapomnienie. We wrześniu 1733 r. po zgonie Augusta II przybył do Leszna w przejeździe do Warszawy, przebrany za kupca, król Stanisław; w 1735 r. odzyskawszy pokojem wiedeńskim dobra wielkopolskie, potwierdził wszystkie przywileje L-a, wyniósł je do rzędu miast królewskich i odtąd brał w obronę przeciw Żydom; w r. 1738 sprzedał L., z tytułem hrabstwa, Aleks. Józ. Sułkowskiemu, ministrowi Augusta III. Sułkowski, za którego dużo rodzin niemieckich osiadło w Lesznie, dbał o podniesienie handlu i przemysłu. Srogim natomiast panem był następca jego, ks. Antoni, woj. gnieźnieński. Pobierał on daleko znaczniejsze podatki niż poprzednicy jego (L. płaciło Leszczyńskiemu np. w r. 1681 tylko 4 347 złp., Sułkowskiemu zaś 48 804 złp.), nie stosował się wcale do własnego przywileju z r. 1762, żądał jarmarkowego i targowego, zabierał pieniądze złożone w sądzie miejskim, kazał płacić podatki od sprzedaży domów, fabryk i wiatraków, zabierał przywileje miejskie i protokóły magistratu do Rydzyny, a w r. 1767, pożyczając 300 000 złp. od rzeczypospolitej genueńskiej, zmusił L. do poręczenia za siebie. W r. 1787 pożar pochłonął całą prawie północną część miasta prócz kościołów i szkół. Ze względu na to uwolnił sejm warszawski z r. 1767 L. na lat 6 od podatków, skarbowi należnych. Jednak miasto znowu się zabudowało. W r. 1775 liczyło już 10000 m-ców; zakwitło wtedy gimnazyum, które po owem spaleniu miasta przez Rossyan otwarto w styczniu 1709 r. Wprawdzie nie miało już wziętości dawnej, lecz liczono je (pod rektorami z rodziny Kassiu-szów) do najlepszych szkół w Wielkopolsce. W r. 1790 nawiedził L. nowy pożar. Ocalało tylko 9 domów, kościół kalwiński, gimnazyum i zamek, zbudowany 1763 r. przez Sułkowskich. Komisya skarbu koronnego wsparła pogorzelców zwolnieniem od dostawy rekrutów na lat 3, na lat 12 od poboru cła na drzewo, sprowadzane z zagranicy od ofiary dziesiątego grosza od podymnego i czopowego, oraz pozwoliła, aby dochód ze skór, oddawany na skarb rzeczypospolitej, rozdzielano pomiędzy tych, któ-rzyby fabryki wyrobów krajowych nanowo stawiali lub pożarem uszkodzone odnawiali, na skargi mieszczan polecił sejm komisyi skarbowej wziąć ich w obronę przeciw nadużyciom ks. Ant. Sułkowskiego. Za jej pośrednictwem zawarł książę kontrakt z miastem, ale go nie do-

lir St. K.

trzymał. Tymczasem zajęli Prusacy 1792 r. Wielkopolskę, a L. przyjęło z radością 15 paźdz. w murach swoich Fryderyka Wilhelma

II. Zmarły Ant. Sułkowski pozostawił majątek swój w tak opłakanym stanie, że musiano ogłosić konkurs na dobra leszczyńskie, które dopiero 18 paźdz. 1832 r. kupił ks. generał Antoni Sułkowski na publicznej sprzedaży za 175 000 talarów. Książę innym był zupełnie niż ojciec jego. Jak na uczniów gimnazyum L-go tak i na okoliczną szlachtę wywierał wpływ dodatni, a chociaż Leszno nie uależało już do niego wskutek abluicyi ciężarów, szanowali go mieszczanie i jego-to osobistości w znacznej mierze przypisać należy, że długi czas u-trzymywał się język polski w L-e, mieszczanie bowiem sami kazali uczyć synów popolsku i nawet wysyłali ich w tym celu do pobliskich miasteczek polskich. Stąd nawet wyszło wskrzeszenie piśmiennictwa czasowego w Wielkopol-sce, tu bowiem Jan Popliński, począł wydawać 1834 r. znakomitego na owe czasy „Przyjaciela Ludu“; tu wychodziły później „Szkółka niedzielna", „Przewodnik“ i in. R. 1848 wywołał zwrot w usposobieniu niemieckich mieszczan L-a względem Polaków. Do wyjątków należał lekarz leszczyński, dr Jan Metzig, mąż wielkiej nauki, który słowem i pismem do końca życia (f 1 paźdz. 1868 r.) gorąco bronił Polaków. Dziś L. ma 17 000 m-ców: sąd ziemiański i okręgowy, prokuratorya, urząd katastrowy i wyższy urząd celny w dawnym zamku Sułkowskich, landratura, urząd okięgowy, inspekeye: dróg i budowli, ruchu i handlu, szkolna, procederowa, okręgowy urząd meldunkowy, katolicki kościół farny, odbudowany po pożarze w r. 1790 staraniem prob. Szym. Trepaczyńskiego, odnowiony z dobrowolnych składek 1841 r., a konsekrowany w tymże przez arcyb-pa Marcina Dunina; w nim znajdują się zwłoki Leszczyńskich (Wacława f około 1505 r., Rafała, kaszt, przemęckiego, pochowanego z żoną i potomstwem około 1603 r., oraz kilku innych L-eh, pomiędzy nimi biskupa (niewiadomo jednak jakiego); kościół kalwiński św. Jana, obok którego pomnik Komeniusza; kościół ewangelicki św. Krzyża, kościół staroluterski, synagoga, szpital Czerwonego Krzyża, szpital św. Józefa, lazaret miejski, gimnazyum, semiuaryum nauczycielskie, katolickie seminaryum nauczycielskie, katolickie seminaryum dla uauczycielek, szkoła preparandów, wyższa żeńska uzupełniająca, elementarne: katolicka, ewangelicka i żydowska; przytułek dla sierot męskich, dla sierot żeńskich; Stowarzyszenie kobiet, Szarytek; kasa pożyczkowa, powiatowa oszczędności, miejska oszczędności, gazownia, wodociągi, poczta, telegraf, telefon, pułk artyleryi konnej, batalion piechoty. L. połączone jest kolejami że-laznemi z Wrocławiem, Poznaniem, Głogową, Wolsztynem, Zbąszyniem, Jarocinem, Krotoszynem i Ostrowem. — Karwowski Stanisław

Dr „Kronika miasta L-a“ (Poznań 1877); Voigt P. Dr „Aus Lissas erster Blütezeit" (Leszno

1905); „Festschrift zur 350 jähr. Jubelfeier des Comenius-Gymnasiums zu Lissa“ (Leszno 1905).

Lesznowski: 1) Antoni, publicysta polski (* 1769 w Warszawie—f tamże 23 sierp. 1820). Otoczony opieką Augusta ks. Sułkowskiego, woj-dy gnieźnieńskiego, otrzymał wykształcenie w konwikcie pijarów w Warszawie, uzupełnił je w korpusie kadetów, poczem został sekretarzem w gabinecie (ministeryum) interesów zagranicznych Rzeczypospolitej, a jednocześnie pracował przy układaniu „Gazety Warszawskiej“. Kiedy założyciel jej, ks. Łuskina, dogorywał, targowiczanin T. Włodek, w policyi koronnej zasiadający komisarz, wyjednał sobie sancitum exclusionis koufederacyi generalnej koronnej z d. 3 sierp. 1793, oraz przywilej królewski z 5 list. t. r. na monopol „donoszenia wszelkich nowin publicznych“. Skutkiem tego „Gaz. warszawska“ ustała z 21 grud. 1793 r., a od 4 stycz. 1794 r. zaczęła wychodzić „Gazeta krajowa“ Włodka. Po wybuchu powstania, w kwietniu t. r., Włodek opuścił Warszawę, „redaktorowie" zaś „Gaz. krajowej“ oświadczyli w J\o 31 (22 kwiet.) że „nie ostygają bynajmniej w chęci służenia publiczności, zwłaszcza teraz, chociaż mouopoliczuy przywilej, służący dawniej właścicielowi „Gazety“, ustaje“. Tegoż dnia prezydent miasta Zakrzewski w i-mieniu rady zastępczej tymczasowej rozkazał redaktorom: „ażeby tytuł niezwłocznie odmienili“. Jakoż od 26 kwiet. zaczęła wychodzić „Gazeta wolna warszawska“, przez L-go prowadzona. Dnia 15 list, t. r. znikł dodatek „wolna“, a 20 grud. komendant rossyjski Warszawy, jen. Bukshewden, orzekł: „Stosując się do uczynionego sobie przełożenia przez magistrat miasta, pozwalam teraźniejszemu redaktorowi A-mu L-mu wydawać ciągle „Gaz. warszawską“ od 1 stycz. 1795 r., oraz chcę a-by rzeczony redaktor, poświęciwszy się tej u-słudze z wyłożeniem własnych kosztów, żadnych przeszkód w wydawaniu od kogożkolwiek-bądź i pod żadnym pretextem nie doświadczał“. Zastrzeżenie było potrzebne, gdyż Włodek, powróciwszy z Targowiczanami, kołatał do gen. Suworowa o oddanie sobie „Gazety“, a po zajęciu Warszawy przez Prusaków jeździł w tymże celu do Berlina. Hoym, minister pruski w Warszawie, odezwą z 10 lipca 1796 r. rozstrzygnął spór w ten sposób: przywilej Włodka pod rządem pruskim nie ma wagi, prawo wydawania „Gazety“ (bez wyłączności), służy L-mu, który, jako „indamnisation“, ma wypłacić Włodkowi 200 cz. zł. Włodek zawiadomił listownie L-go: „Umiejąc szanować wyroki rządu, przyjmuję one z zupełnem posłuszeństwem.... Co się zaś tyczy 600 talarów, to wcale inna kwestya, mnie samego dotycząca się, zaczem tej summy nie przyjmuję i zupełnie uwalniani“. Mając tak ustalony tytuł własności, L. 30 lipca t. r. zawarł umowę z x. Karolem Malinowskim, redaktorem „Korespondenta warszawskiego“, administratorem probostwa św. Jerzego, na mocy której ksiądz zamknął „Korespondenta“, ustępując prenumeratorów „Gazecie“. Zarazem L. przeniósł redakcyę z pałacu Chreptowicza przy ul. Długiej (JM? 543) do posesyi przy ul. Swiętojerskiej J\ę> 1769, która później (1807 r.) za 36 000 złp. kupił. Od tego czasu wydawał „Gazetę“ bez przerwy dwa razy tygodniowo, we wtorki i piątki. Przetrwawszy ciężkie rządy pruskie, L. dostąpił uznania za Księstwa Warszawskiego. Józel ks. Poniatowski odezwą z 14 czerw. 1807 uwalnia go od służby w gwardyi narodowej, ponieważ „zajmuje się usługą publiczną“. Dekretem króla saskiego z 24 grud. 1808 r. został prezydującym zgromadzenia III gminy m. Warszawy, a 22 lut. 1809 r. gmina ta jednomyślnie, przez aklamacyę, wybrała go na deputowanego do sejmu księstwa; kontrkandydatem był Jakób Kiissel, bankier. L. uczestniczył również w sejmie 1812 r., który się zawiązał w konfederacyę generalną Polski. D. 16 wrześ. 1814 r. był wezwany przez prezydenta municypalności Węgrzeckiego, jako reprezentant gminy III, do urządzenia powitania Aleksandrowi I. Od lipca 1820 r. wydawał „Gazetę“ cztery razy na tydzień. OstatDich 12 lat życia prawie nieustannie chorował. Nekrolog (J\s 108 „Gazety“ z r. 1820) powiada, że „od lat 24 objąwszy naczelną redakcyę, poświęcał się całkiem tej uczonej pracy, która czyli była dziełem jego własnego pióra, czyli tylko kierunku, zawsze oznaczona była cechą umiarkowania, porządnego wystawienia rzeczy, bezstronnego donoszenia o wypadkach wojennych i politycznych, pracowitego zbierania wiadomości o podróżach naukowych, o różnych dziełach, wynalazkach i t. d.“ Za jego czasów urozmaicały suchą wogóle „Gazetę“ saty-ryczno-obyczajowe Listy Pustelnika z Krakow-skiego-Przedmieścia (Gerarda Witowskiego), o-raz krytyki teatralne, podznaczane głoską X. Pisywał je sam L., tudzież Tad. Mostowski, Józ. Kossakowski, Ad. ks. Czartoryski, Kaj. Koźmian, J. Niemcewicz, Zofia ks. Czartoryska i in. Po zgonie L-go „Gazeta“ stała się własnością licznych spadkobierców, od których dzierżawili ją kolejno: Tomasz Le Brun, Kaj. Gar-biński, Jan Krupski, Florentyn Gwozdecki i Stef. Lasocki a niektórzy z nich i redagowali.—2) Antoni^ 16 grud. 1815 w Warszawie—f tamże 13 paźdz. 1859), syn poprzedniego i Adelaidy (z domu Demimuid, 1-mo voto Le Brunowej, sim strzenicy Dufoura). Szkoły ukończył w konwikcie pijarów na Żoliborzu, poczem urzędował w komisyi spraw wewnętrznych jako pomocnik archiwisty wydziału administracyi ogólnej. Opuściwszy służbę, d. 1 kwiet. 1841, objął po Lasockim redakcyę i administracyę „Gaz. warszawskiej“, którą już Le Brun (w r. 1837) zamienił był na pismo codzienne. L. wnet powiększył format dziennika, a skład redakcyi (Stan. Bogusławski, Ferd. Wagner i Konst. JPathié) pomnożył przez dobranie Józ. Keniga (ob.), którego wyrobił sobie na pomocnika i na następcę. Znakomicie rozszerzył koresponden-cye krajowe i zagraniczne, oraz sprawozdania literackie, ozdobił odcinek studyami historycz-netni i powieściami oryginaluemi i zaprowadził nowy dział przemysłowo-handlowy; odbywał podróże dla pozyskania wybitniejszych współpracowników, zjednywał ich sobie ujrau-jącem obejściem i Wysokiem wynagrodzeniem i utrzymywał z nimi obszerną korespondencyę. Sam pisywał bezimiennie krytyki teatralne (np. o „Żydach“ Korzeniowskiego), a niekiedy artykuły społeczne i polityczne. Dzięki zmianie warunków krajowych po r. 1855 i dzięki takim spółprac.,jak J. I. Kraszewski, I. Chodźko, Z.Kaczkowski, Z. Miłkowski, Z. Fisz. L. Kondratowicz, J. Bartoszewicz, H. Szmitt, L. Rettel, K. Jaro-chowski, M. Baliński, J. Kremer — „Gazeta“ przezwyciężyła spółzawodnictwo „Dziennika Warszawskiego“ H. Rzewuskiego i z 400 przed-płacicieli doszła do 7 000. Na krótko przed śmiercią, dotknięty osobiście, wystąpił z cięż-kieini zarzutami przeciwko Żydom, a kiedy namiestnik w Król. Polskiem polemiki dalszej zakazał, przeniół ją do „Słowa“ petersburskiego, za co, na żądanie ks. Gorczakowa, dziennik Uhryzki zamknięto (ob. J. Kenig). Po zgonie L-go redaktorem głównym i odpowiedzialnym „Gazety“ został z ramienia spadkobierców J. Kenig. — 3) Ludwik (* 1818 w Warszawie—f tamże 3 list. 1875). Syn Antoniego ojca, pospołu z bratem Antonim synem kształcił się na Żoliborzu, poczem urzędował w ko-inisyi przychodów i skarbu, w wydziale dochodów niestałych, a w końcu był radcą dy-rekcyi ubezpieczeń Królestwa Polskiego. 0-puściwszy w r. 1864 służbę rządową, zajął się admiuistracyą „Gazety warszawskiej“, jako współwłaściciel, a od r. 1866 został jej wydawcą przy redaktorze Kenigu. Sprzedawszy w drodze działów rodzinnych posesyę przy ul. Swiętojerskiej i No winiarskiej, umieścił redak-cyę w b. pałacu Potkańskich (ul. Długa J\° 557). —5) Stanisław (* 21 wrześ. 1848 w Warszawie — f tamże 28 kwiet. 1909). Syn Ludwika, kształcił się u Leszczyńskiego i w gimn. I na Nowolipkach, potem na wydziale prawa i ad-ministracyi Szkoły Głównej (1865 —1869) i po złożeniu rozprawy „O powadze rzeczy osądzonej“ otrzymał stopień magistra (1870 r.). Zaraz po ukończeniu nauk zaciągnął się do sądownictwa, w r. 1873 został asesorem sądu poprawczego w Warszawie, a w r. 1876 podprokuratorem trybunału cywilnego tamże. Po zgonie ojca objął administracyę „Gaz. warszawskiej“ i podpisywał ją jako wydawca, od «Ns 271 z r. 1875. W roku następnym opuścił

Odmiana her-

i).

o.

Turowskich

L. posiadała niezwykłej piękności i siły kontralt, o brzmieniu szlachet-nem, prawie tenorowem, śpiewała też na scenie warszawskiej wielką rolę tenorową Elwina w „Lunatyczce“ Belliniego.

sądownictwo i oddał się wyłącznie „Gazecie¹', zwłaszcza, że po wieloletniej pracy redaktor Kenig przestał się jej pomniejszemi sprawami zajmować, a w r. 1889 wystąpił całkiem z re-dakcyi. L. tedy od 23 kwiet. t. r. zaczął podpisywać „Gazetę'¹ jako redaktor i wydawca. Prospekt jej z t. r. wymienia taki skład redakcyi: Eryk Jachowicz, Winc. Korotyński, Wł. Korotyński, Stan. Krzemiński, Stan. Łoza, Kaz. Puffke, Edm. Siedliski, Józ. Sliwowski i Emil Weydel. Za redaktorstwa L go „Gazeta“ powiększyła format, ożywiła się nanowo i umieszczała, osobliwie w odcinku, utwory najcelniejszych pisarzy. Pomimo wszakże dobór i zespół spółpracowników, chyliła się do upadku z powodów materyalnych, nie mogąc dorównać nowopowstałym dziennikom pod względem obfitości telegramów i wiadomości bieżących. W r. 1891 „Gazeta“ przeniosła się do b. pałacu Karasia na Krakowskiem-Przedmieściu (Nr 2783). Po szeregu lat ciężkich, nie widząc innego sposobu wyjścia L. w r. 1892—3 nawiązał układy o sprzedaż swego pisma, skutkiem czego dawna redakcya się rozproszyła. Po wielkich wysiłkach zdołał jednak utrzymać się przy własności „Gazety“ i nową redakcyę utworzył, w której doświadczeniem i wiedzą przodował Gustaw Czernicki. W r. 1901 rząd zawiesił „Gazetę“ za drukowaną w odcinku powieść Wal. Przyborowskiego „Upiory“, osnutą na wspomnieniach z powstania 1863 r. Po kilku miesiącach L. wyjednał zatwierdzenie nowego, rozszerzonego programu i wznowił wydawnictwo. D. 13 czerw. 1905, wyczerpawszy zupełnie środKi, sam zawiesił „Gazetę“. Po upływie trzech miesięcy kilku członków stronnictwa „Spójnia“ z Ad. hr. Krasińskim na czele, nabyło „Gazetę“, pozostawiając L-mu tytuł redaktora i wydawcy, oraz udział w pracy. Ale już numer z 23 grud. t. r. uległ konfiskacie, a niebawem wytoczono L-mu jeden z pierwszych wtedy procesów prasowych i skazano go na 500 rb. nawiązki, wkrótce zaś potem generał-gubernator warszawski całkiem „Gazetę“ zamknął (1906). L. wystarał się o koncesyę na „Nową gazetę warszawską“, ale już nie zdążył z niej skorzystać. L. był nadto przez lat dwadzieścia kilka jednym z referentów rady zarządzającej kolei wiedeńskiej oraz kuratorem więzienia w Mokotowie, dopóki nie skazano go za przestępstwo prasowe. W „Gazecie“ ogłosił wspomnienia p. t. „Józef Kenig“ (N. 73 — 108, r. 1900), „Z roku 1863“ (Nr. gwiazdkowy z r. 1905) i kilka innych.— Źródła do wszystkich L-ch: Dokumenty i listy rodzinne i redakcyjne, roczniki „Gaz. warszawskiej“, „Jozafat Ohryzko“ przez J. Przecław-skiego („Russkij archiw“ 1872), T. V ,,Historyi Żydów“ H. Nussbauma i t. d.    Wł- Kor-

Leszyński, herb polski. Na tarczy w złotem—czarna głowa żubrza, mieczem z góry pkośnie w lewo przeszyta. Nad hełmem w koronie szlacheckiej nad złotym półksiężycem sześciopromienna gwiazda złota, bu Pomian (ob.), powstała zapewne w końcu w. XVI, a używana przez rodzinę węgierskiego pochodzenia L-ich przydomku Czobor, w Oświe-cimskiem.—Źródła: Niesiecki; Czarnecki II, 29; Ostrowski.

Leśkiewicz, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem—na piórze gęsiem, leżącem ukośnie w lewo, końcem do pisania na dół, księga otwarta. Nad hełmem w koronie szlacheckiej na trzech piórach strusich

Fig. 43. Leśkiewicz (herb).

białych sześciopromienna gwiazda złota. Nadany wraz ze szlachectwem dziedzicznem Józefowi Leśkiewiczowi, radnemu miasta Warszawy, przez ces. Mikołaja I.—Źródła: Dziennik praw Król. Polskiego; Ostrowski J\e 1774.

Leśkiewiczowa Józefa, z (* 5 marca 1819 we wsi Lipie w Kaliskiem, — f 15 stycznia 1884 w Warszawie), znakomita śpiewaczka. W szesnastym roku życia wstąpiła, za namową Kurpińskiego, do szkoły śpiewu istniejącej przy teatrach warszawskich, gdzie ją obznajomiono zaledwie z elementarne-mi zasadami śpiewu. Pierwszy raz wystąpiła L. na scenie warszawskiej 17 czerwca 1837 r. w operze Rossiniego „Włoszka w Algierze“. W r. 1841 uzupełniła studya u Bordogniego w Paryżu, poczem wróciwszy do Warszawy, śpiewała do 1857, w którym opuściła scenę licząc zaledwie 38 lat.

A. Pol.

Leśmian Bolesław (pseudonim Bolesława Les m au a) poeta (* w 1878 w Warszawie). Od ósmego roku życia przebywał w Kijowie, gdzie ukończył gimnazyuin, a następnie studya prawne. Po skończeniu uniwersytetu bawił U/s r°ku w Warszawie, skąd udał się zagranicę (Monachium, Włochy, Bretania), najdłużej, 3V2 roku, przebywał w Paryżu,

gdzie oddawał się studyom literatury franc u- r. 1700 obrazowi moc cudowną przyznauo. W skiej. Z Francyi wyniósł zamiłowanie do no- r. 1718 wybudowano kaplicę murowaną, a u-wych prądów w poezyi, stał się gorącym ich mieszczona obok niej studnia, po wykopauiu

zwolennikiem i, osiadłszy w Warszawie, brał dość czynny udział w tworzących się ostatniemi czasy kierunkach literackich, które znalazły wyraz w „Chimerze“. L. zaczął drukować swe utwory od r. 1899 w „Wędrowcu“, „Tyg. Illu-strowanym“ i iuu. Najcelniejsze jego prace drukowała „Chimera“: „Baśń o rycerzu pańskim“ (cz. I „Legend tęsknoty“), tantazya prozą poetyczną (1904); „Z księgi przeczuć“, cykl poezyi (1902); „Legenda o zaklętym ogrodzie“ (1904); „Oddaleńcy“ (1907). poezyi wyraził L. w utworze „Leżą na wznak na łące“ (z cyklu „Z księgi przeczuć“). Naturę i cały świat zewnętrzny wyposaża L. subjektyw-nym marzeniem i smętnemi refleksyami. Roz-wiewne kształty rzeczywistości, ujęte w formę kunsztownego wiersza, stanowią urok jego poezyi; ta rozwiewność często, niestety, przechodzi w zupełną mglistość zarysów, a re-fleksyjność i brak bezpośredniości we frazeologię poetyczną.

Leśmierz, cukrownia i ralinerya we wsi Leśmierz, pow. Łęczycki, nad Bzurą, 7 w. od Łęczycy, 28 od Kutna, 24 od Zgierza. Założona w r. 1838 przez Wilh. Wernera, fabryka, po jego śmierci, przeszła na własność spadkobierców, a w r. 1888 przekształcono ją na T-stwo akcyjne z kapitałem zakładowym 1200 000 r. Początkowo fabryka posługiwała się siłą wodną Bzury; w r. 1854 siłę wody zastępuje siła pary; obecnie fabryka posiada 5 maszyn parowych o sile 330 k. p. i 13 kotłów kornwalijskich, z powierzchnią ogrzewalną 1000 m. Q. zajmował 1 275 ha.; przerób dzienny 3 885 ctr. metr., a produkcya cukru około 210 000 pud.; 110—500 robotników (zależnie od sezonu); przybliżony obrót roczny 1500 000 rb.

Leśna, wieś nad Kamionką, pow. konstant., Kr. Pol. L. ongi posiadała obronny zameczek, który już w połowie w. XVII leżał w gruzach (okopy krzyżackie) w okresie zjawienia się cudownego obrazu. W r. 1683 pasterz, szukając w nocy zgubionego bydlęcia, na okopach na gruszce ujrzał płonący ogniem św. obraz; obraz złożono u właściciela, Kazim. Michałowskiego, w Bukowicach (obraz z kamienia kształtu owalnego, dług. cali 13, szer. cali 12; wykute na nim wyobrażenie Matki Boskiej, trzymającej na ręku Chrystusa). Kiedy obraz cudami się wsławiać zaczął, Michałowski wzniósł na miejscu zjawienia się jego kościół drewniany, a zeznawszy w aktach mielnickich na u-trzymanie kościoła wsi: L-ę, Klukowszczyznę i Grzegorzewszczyznę, w r. 1656 obraz do kościoła przeniósł. Prob. Franc. Janicki wyjednał u Franc. Prażmowskiego, bisk. łuckiego, naznaczenie Uomisyi, któraby obraz ten za cudowny uznała. Dekretem biskupim d. 24 paźdz.

A. G.

gruszki, dostarczała na okolicę cudownej, u-zdrawiającej wody. Za staraniem x. Konstantego Moszyńskiego prowincyała x. x. Paulinów, rodzina Michałowskich zrzekła się prawa kolla-cyi na probostwo leśnieńskie i na wieczne czasy odstąpiła je zakonowi Paulinów, którzy r. 1727 do L-ej wprowadzeni zostali. Paulini wznieśli wspaniały kościół murowany obok istniejącej kaplicy, r, 1752 poświęcony przez Ant. Kobielskiego bisk. łuckiego. Później wy-Istotę swej murowano obszerny klasztor, założono archiwa i bibliotekę i bogato zaopatrzono skarbiec w a-paraty kościelne. Co roku d. 26 września, w rocznicę zjawienia się cudownego obrazu, nietylko z Podlasia, ale ze wszystkich okolic kraju, a głównie z Litwy zbierały się nieprzeliczone tłumy pobożnych, aż do r. 1874, w którym łacińskiego proboszcza, zastępującego miejsce skasowanego zgromadzenia ks. Paulinów, usunięto, a kościół zamieniono na cerkiew prawosławną.—Por. ks. Kaz. Dobrowolski „Historya zjawienia się cudownego obrazu N. M. Panny w r. 1683 na drzewie gruszkowem w Leśny“ (Częstochowa 1844). - „Słownik geograf.“.

Leśna ochrona, ob. Las.

Leśne podatki w naturze. Gospodarstwo naturalne poprzedza zawsze pieniężne i podatki składane w naturze wyprzedzają pieniężne. Te podatki w naturze składane bywają oczywiście w tych produktach, które wytwarza okolica: w krajach, gdzie jest dużo lasów, w których znaczna część ludności prowadzi exten-W r. 1905—6 obszar plantacyi sywną gospodarkę leśną, podatki leśne w

Kra.

naturze tworzą ważną pozycyę w dochodach państwa, względnie księcia. Podobnie działo, się i w Polsce w dobie ustroju grodowego, gdy daniny leśne, przedewszystkiem zaś „miód“ wybierany przez poborców grodowych z opól w oznaczonej ilości garncy, przynosił znaczny dochód książętom. W niektórych innych krajach, przedewszystkiem na Rusi, futra stanowiły najzwyklejszy rodzaj naturalnych podatków leśuych. Ponieważ w życiu ekonomicznem zmiany nie zachodzą nagle, lecz wszelkie objawy ulegają stopniowemu przeistoczeniu, więc nawet w krajach, które już naogół prowadzą gospodarkę pieniężną, można jeszcze spotkać wiele śladów okresu poprzedniego. W ten sposób można sobie objaśnić, iż w Polsce do ostatnich lat istnienia Rzeczypospolitej przetrwały tu i owdzie ślady naturalnych leśnych podatków. Więc na Podhalu górale jeszcze w wieku XVIII dają jarząbki i gonty jako opłatę ze swych lasów; bartnicy puszcz mazowieckich składają od swych lasów „rączki miodu“, gdzieniegdzie tylko zamieniając je na opłaty w gotówce; w innych okolicach kmiecie wsi „borowych“ dają corocznie pewną ilość żołędzi.

Dl\ Ig. B.

L. K.

JednaK w czasach nowszych leśne daniny nie były już pobierane przez poborców państwowych, lecz włączono je do innych dochodów starostw i dzierżaw, zatrzymały więc częściowo tylko piętno dawnych leśnych podatków. Liter. Roscher „Nationalökonomik d. Ackerbaus“ (T. II); Smolka „Mieszko stary i jego wiek“; Downar-Zapolski „Gosudarstwennoje chozjaj-stwo W. Kn. Litowskago“.

Leśniacy, nazwa nadawana przez sąsiadów różnym grupom ludu polskiego, zamieszkującym w lasach, np. w Kieleckiem L-aini zowią mieszkańców dawnych lasów szczecińskich. W brzmieniu Lesoki jest używana na oznaczenie odłamu Kaszubów w pow. kartuzkim.

Leśnickie starostwo, ob. Knyszyńskie.

Leśnictwo: 1) Rozwój teoryi i urządzenia lasów. Już w r. 1712 Karlowi tz napisał pierwsze systematyczne dzieło o leśnictwie, przecież pierwszym gospodarzem leśnym, w dzisiejszem tego słowa znaczeniu, był Hans Georg y. Langen, który w r. 1720 pierwszy rozpoczął pomiary i urządzenia lasów. (We Francyi pierwsze wskazówki gospodarstwa leśnego podał około połowy XVIII w. D u h a-mel du Monceau). Odtąd w Niemczech leśnictwo szybko doskonalić się zaczyna. Nową epokę w końcu w. XVIII w dziejach L-twa stanowią: Jerzy Hartig i Henryk Cotta, którzy kierunek empiryczny w nauce L-twa doprowadzili do największej świetności i zdziałali wszystko, co na tej drodze zrobić i osiągnąć się dało. L. owiane zostało ożywczym duchem naukowym. Jednakże następca Cotty i Hartiga, empiryk Pfeil, któremu pomimo wielu świetnych przymiotów brak było dostatecznej naukowej podstawy, zaprzepaścił ów nowy kierunek, a obdarzony niezwykłym talentem pisarskim i ostrem piórem krytycznein, przez długie lata teroryzował na polu literatury leśni-czej wszystkich, którzy się odważyli wystąpić z nowemi poglądami. Dopiero M. R. Pressler (ok. J850 r., ob.) miał odwagę rzucić nowe zupełnie pomysły w nagromadzoną masę spostrzeżeń empirycznych, przedstawiających zbity i nieruchomy system ówczesnego L-a. Pressler dowiódł, że dotychczasowy sposób zapatrywania się na wartość lasów oparty był na błędnej i nieracyonalnej podstawie; że kapitał, w lasach lub poszczególnych drzewostanach spoczywający, uważany być powinien za wartość powstałą z pierwotnego kapitału zakładowego (reprezentowanego przez wartość ziemi i koszta uprawy), przyrastającego według procentów nie prostych, ale złożonych, do którego dodać jeszcze należy wartość skapitalizowanej renty wszelkich wydatków, stale lub peryodycz-nie w kolei lat się powtarzających. Teo-rya Presslera okazała się bardzo obfitą w następstwa. Spowodowała ona szczegółowe badania różnych zagadnień naukowych i gospodarczych, na które przedtem mało zwracano uwagi, a które przecież pierwszorzędnego nabyły znaczenia. Pressler wskazał ważność badań przyrostowych masy drzewnej w gospodarstwie leśnem, do czego osobne wymyślił narzędzie i ustanowił różne kategorye przyrostu. Teorye jego, przybrane w kształty polemiki namiętnej i dlatego wywołujące niechęć ku sobie, spopularyzował Judeich: ten ostatecznie ustalił drogi do trwałego a najkorzystniejszego urządzenia i prowadzenia gospodarstwa leśnego. — 2) Rozwój odpowiednich działów przyrodoznawstwa. Pomiędzy zawodowymi leśnikami znalazło się wielu, którzy na polu nauk przyrodniczych rzeczywiste położyli zasługi. Ale L. postępowało obok nauk przyrodniczych swą dawną utartą koleją i nie czerpało z nich soków odżywczych. Dopiero około r. 1875 nastąpiła reakcya. Największe powagi na polu nowoczesnego L-a doszły do przekonania, że drogę dotychczasowych empirycznych spostrzeżeń Jerzego Hartiga i Pfei-la zaniechać wypada, a przenieść się na pole ścisłego badania, stosując do rozwiązania zagadnień leśniczych, nietylko zdobycze umiejętności przyrodniczych, lecz i metody właściwe tym naukom. Rządy państw niemieckich, jak i rząd austryacki, wyznaczyły znaczne fundusze na założenie stacyi doświadczalnych leśnych, którym niezwłocznie powierzono z badanie mnóstwa kwestyi. Rozpoczęła się mrówcza praca zbierania materyałów, posłużyć mogących do odnowienia i rozwoju nauki leśnictwa. Ale są to dopiero pierwsze próby, które dotychczas nie wydały rezultatów praktycznych. Najbardziej rozwinął się dział o szkodnikach owadach, niszczących lasy i o sposobach walki z niemi. Po szczegóły odsyłamy do art. Owady szkodliwe i pożyteczne ,,Enc. Rolnicza“ VIII; są to przeważnie Chrząszcze (Korniki, ob.; Słoniki ob., Chrabąszcze, ob.; oraz gąsienice różnych motyli. — 3) Typy gospodarstwa leśnego ze względu na technikę urządzenia. Rozróżniamy następujące rodzaje gosp-a leśnego; 1) O. p 1 ą dru j ą c e {Planter-albo Femel- Wirtschaft). Zasadza się ono na wybieraniu i zużytko-wywaniu drzew pojedyńczych i najstarszych wiekiem lub najcenniejszych do użytku zpośród drzewostanów, a to bez względu na zwarcie onych. Odnowienie lasu pozostawia się wyłącznie i zupełnie działaniu samej przyrody. Gospodarstwo to jest zupełnie pierwotne i dotąd zbyt często jeszcze napotykane, nietylko na Litwie i wołyńskiem Polesiu, ale nawet w różnych częściach Królestwa i Galicyi. Odmianą uszlachetnioną jest gospodarstwo plądrujące o-graniczone {geregelte Plant erwirtschaft), zasadzające się również na wybieraniu pojedyńczych drzew z pośród drzewostanów, jednak przebieranie to odbywa się z możliwą ochroną zwarcia drzewostanu, o ile na to wiek i zdrowie pojedyńczych drzew zezwalają. Przebieranie odbywa się według pewnej, zazwyczaj

krótkiej, kolei, np. 10, 20 lub 30-letniej, przy-czem wybiera się nietylko drzewa najstarsze wiekiem, lecz także uszkodzone, nadpsute lub chorobliwe. Odnowienie lasu odbywa się na haliznach, o ile możności jaknajmniejszych, nietylko przez obsiew naturalny, lecz gdzie tenże chybia, przez uprawę sztuczną. Zastosowanie tego rodzaju gospodarstwa wymaga spe-cyalnego urządzenia, oraz specyalnej wiedzy, oględności i sumienności ze strony ad-mistracyi leśnej. 2) G. rębow e (Schlagwald-Wirtschaft) różni się tern od poprzedzającego, że drzewa zużytkować się mającego nie wybiera się pojedynczo z drzewostanów, lecz wycina się je lub karczuje zbiorowo z pewnej ograniczonej przestrzeni lasu, której wielkość zależna jest od wysokości przyjętej kolei gospodarczej (w stosunku odwrotnym, t.

j. im większa kolej, tern mniejsza przestrzeń rębu). Zależnie od tego, czy odnowienie lasu w gospodarstwie rębowem odbywa się przez wysiew nasienia i wysadzenie hodowanych w tym celu sadzonek, czy też z odrośli z pnia lub korzeni, odróżniamy dwa rodzaje gospodarstwa rębowego, mianowicie: wysokopienne i nizkopienne (Hochwald - Wirtschaft i Niederwald-Wirtschaft). Pierwsze, t. j. wysokopienne, może być gospodarstwem rębów osie wnych ( Samenwaldwirthschaft ), lub rębów czystych (Kahlschlagwirthschaft). Przy pierwszem odnowę lasu pozostawiamy przyrodzie, zakładając naprzód ręby ciemne obsiewne, później jasne i zupełne; przy dru-giem wycięte przestrzenie leśne obsiewa się lub zasadza sztucznie. W gospodarstwie niz-kopiennem do odnowienia lasu posługujemy się własnością pni i korzeni—wypuszczania odrośli, tudzież odkładami lub „ablegrami“, wszelako i uprawa sztuczna do uzupełniania halizn i przy tym rodzaju gospodarstwa nie jest wyłączona. Z połączenia gospodarstwa wysokopiennego i nizkopiennego utworzył się nowy rodzaj gospodarstwa połączonego (Mittelwaldwirtschaft), w którem ponad drzewostanem uizkopiennym, odroślowym, hoduje się w pewnych odstępach od siebie (40 — 120 sztuk na hektarze), drzewa wysokopienne, górujące, zazwyczaj powstałe z nasienia lub sadzonek. Rozumie się samo przez się, iż kolej dla drzew wysokopiennych jest o kilka razy wyższą niż dla drzewostanu nizkopiennego. Ten rodzaj gospodarstwa w stosunkach naszych jest bardzo godny zalecenia dla mniejszych i średnich lasów prywatnych, zwłaszcza w okolicach, gdzie ceny drzewa opałowego doszły już do znacznej wysokości. —3) Jest jeszcze trzecia grupa gospodarstw leśnych, mało upowszechniona i stanowiąca przejście do rolnictwa i o-grodnictwa:    gospodarstw napotnych

{Baumfeidwirtschaft), zasadzająca się na hodowaniu pojedynczych drzew lub szpalerów drzew wśród pól i łąk. Drzewa te bywają często wykrzesywane lub ogławiane, stąd niemieckie nazwy Schneidelholzwirtschaft, Kopfhohwirtschaft i t. d. 4 )Typy gospodarstwa leśnego pod względem ekonomicznym. Odróżnia się gospodarstwo leśne i n-tensywne (nakładowe natężone) i ekstensywne (oszczędne). Rozróżnienie to ważne jest w naszym kraju, ‘ gdzie okoliczności najróżnorodniejsze skazują nas na rozmaite modyfikacye i przejścia od gospodarstwa ekstensywnego do gospodarstwa intensywnego. Trafne ocenienie tych okoliczności i warunków i dobranie do nich, a raczej dostosowanie właściwej miary natężenia gospodarczego, chroni nas od wielu strat niepowetowanych i dozwala osiągnąć z lasów możliwe a dozwolone korzyści. Gospodarstwo intensywne jest tam na swo-jem miejscu, gdzie ceny drzewa znacznie się podniosły i gdzie nietylko znaczny procent drzewa jako budulec lub materyał użytkowy, lecz i reszta jako drzewo opalowe ze znaczną korzyścią da się spieniężyć. Warunkiem jego przeprowadzenia jest możność rozporządzania pewną ilością sił roboczych, które umiejętnie zużytkować trzeba. Znamienną cechą tego gospodarstwa jest podejmowanie nakładów, które w przyszłości dobrze się opłacą, a zatem produkcyjny nakład znaczniejszego kapitału i pracy w ziemię leśną. W gospodarstwie tego rodzaju powierzchnie szybko zagajać i odmład-niać trzeba: stąd też uprawa sztuczna pierwsze tu zajmować powinna miejsce. Zakładanie i u-trzymywanie staranne dróg leśnych, osuszenie miejsc bagnistych, są melioracyami niezbędnemu Pomiar i urządzenie lasu powinny tu być nader skrupulatne, dokładne i w szczegóły wnikające. Dochody w materyałach powinny być jednostajne i opierające się nietylko na podziale powierzchni lasu, lecz więcej jeszcze na podziale masy drzewnej. Kolej zazwyczaj jest tutaj znacznie niższa aniżeli w gospodar-stwia ekstensywnem. Serwituty powinny być zniesione, użytki poboczne do minimum ograniczone; różne zaś techniczne zakłady, mające na celu wyrób drzewa i uszlachetnienie mate-ryału, o ile możności winny być zaprowadzane i doskonalone. Natomiast ekstensywne gospodarstwo, prowadzić się powinno tam, gdzie okoliczności i stosunki wręcz są przeciwne o-pisanym powyżej; gdzie obszary leśne zajmują jeszcze zbyt rozległe przestrzenie; gdzie obfitość drzewa jest wielką, tak, iż tylko cenniejsze gatunki drzewa budowlanego lub porządkowego sprzedane być mogą, drzewo zaś opałowe, po strąceniu kosztów wyróbki, nieznaczne tylko przynosi korzyści. Zadaniem tego gospodarstwa jest: racyonalne zużytkowanie sił przyrodzonych lasu; oszczędność jaknajwiększa w rozchodach i wydatkach; gromadzenie funduszów rezerwowych, tak pod względem ilości jak i jakości materyału, ażeby przy zmianie okoliczności korzystnie spieniężyć nagromadzo-

Leśniewicz Joachim.

-JO

Tu niema gotowych wzorów, tu

ne zapasy. Tu więc obsiew naturalny przeważać powinien, uprawa zaś sztuczna wyjątkowo tylko, lub w zakresie nader ograniczonym, znajdzie zastosowanie. Kolej gospodarcza znacznie powinna być wyższa aniżeli w gospodarstwach intensywnych. Plan gospodarczy opierać się jeszcze głównie może na podziale powierzchni; z użytków pobocznych czerpać jeszcze można dozwolone dochody; a do wyrobu i przekształcenia surowych materyałów przeważnie używać należy sposobów prostych i tanich, posiłkując się naturalną siłą wód bieżących itp. —Pomiędzy temi dwoma rodzajami gospodarstwa leśnego leży nieskończona ilość modyfikacyi, zbliżających się do jednej lub drugiej granicy onych. Zadaniem więc leśnika lub właściciela lasu będzie: miejscowe stosunki trafnie ocenić i według tego najodpowiedniejszy sposób gospodarstwa obmyślić i zasto-wać. Nie trzeba sobie jednakże wyobrażać, że gospodarstwo ekstensywe jest proste i że kierować niem może człowiek niemający wyobrażenia o nauce leśniczej. Bywa ono częstokroć trudniejsze od gospodarstwa intensywnego i wymaga wiele nauki i doświadczenia, a na-dewszystko zastanowienia ze strouy zarządzającego.

trzeba je samemu tworzyć i obmyślać.— „Enc. rolnicza“, art. ,,Gospodarstwo leśne“, t. VIII.

Leśniewicz J o a c h i m, herbu Półkozic, syn Józefa i małż. jego z Kozickich L-ów (f 1852), Po-dolanin, oficer w. poi., działacz na polu usiłowań narodowych, około r. 1838, później Sybirak i autor „Pamiętników“. Ur. się na Podolu, przy końcu XVIII w. Ojciec jego posiadał Terem-kowce i Jurkowce, w pow. Kamienieckim; lecz L, nie od zawodu roluiczego rozpoczyna drogę życia, ale od wojskowości. W nowowytworzo-nem wojsku Królestwa Kongresowego widzimy go w kwatermistrzostwie podporucznikiem około r. 1824. Był wówczas na liście posądzonych o udział w sprzysiężeniach patryotycz-nych (Por. S. Askenazy „Łukasiński“, T. II str. 293). Wyszedł z tych przepraw szczęśliwie; w randze poruczn. kwatermistrz, wraca na zagon rodzinuy, gdzie go obrano sędzią pow. Kamienieckiego. Wypadki r. 1830 wywołują go z zacisza domowego. Podole na pierwszą wieść o wybuchu listopadowym szybko i w bardzo szerokich rozmiarach czyniło przygotowania do poparcia zbrojnego rozpoczynającej się walki: nad Dniestrem i nad Bohem radzono i rwano się do czynu. Podole mogło dostarczyć 20 000 orężnych, przeważnie jazdy. Zarządzający dobrami ks. Ad. Czartoryskiego Międzyboskiemi, Granowskiemi, Linkowieckiemi, otrzymali polecenia stanowcze od księcia i od ks. Wirtemberskiej. by wraz ze wszystkimi zdolnymi do wystąpienia zbrojno stawili się pod rozkazy kierowników ruchu. Wśród ludu i szlachty krążyły wieści, że rozbójnik głośny, Karmeniuk (Karmelukiem zwany, siedzący wówczas w więzieniu, w Lityuie) zobowiązywał się dostarczyć kilkunastu tysięcy straceńców (Mich. RoJle, na podstawie pamiętn. Luc. Michalskiego rękopis). Zawiązano juntę, kierującą ruchem całym, pod przewodnictwem Jakóba Malinowskiego, obok którego stali: Wincenty Stempowski, Fryderyk Michalski, Karol Darowski. Do gromadzenia funduszów wyznaczono: Joachima L-a, Jacka Go-łyńskiego i Juliana Sabińskiego. Do prac tych przystąpił i Mikołaj Grocholski, gubernator ówczesny podolski, co niemałą pomocą było przy rozwijającej się działalności patryotycznej. Z rozpoczęciem wstrzymywano się do powrotu delegata wysłanego do Warszawy. Wysłaniec j un ty, Mik. Denysko, wrócił z odpowiedzią Chło-pickiego, paraliżującą wszystkie przygotowania Podola. „Niech prowincye odpadłe —brzmiała ta odpowiedź—siedzą cicho i spokojnie, gdyż ani jednej skałki nie dam dla nich“.., Sparaliżowało to ruch, rozwijający się z mocą niemałą. Szybko upadła, w bitwie pod Borem-lem, wyprawa gen. Dwernickiego, która miała dać rękę pomocną ruchowi wołyńskiemu i podolskiemu. Gdy zaś po rozprawie Daszowskiej i po bitwie pod Majdankiem przeniosły się siły Podola zbrojnego poza kordon, do Galicyi, L. podąża przez Galicyę do Królestwa, gdzie wraz z licznymi innymi Podolakami niesie pomoc zbrojną, wstępuje ponownie do wojska poi. i bierze udział w obronie bohaterskiej Zamościa. Obok niego wówczas walczyli dwaj inni L-e: Tytus (ob.), szeregowiec niezrównanej odwagi i siły, i Marcin. Po poddaniu się Zamościa, tego najdłużej trzymającego się posterunku walki listopadowej, L. wrócił powtórnie z królestwa pod ojczystą strzechę, ale nie nadługo. „Zamościanie“, na mjcy kapitulacyi z d. 23 paźdz. r. 1831, która była dotrzymaną jedynie dzięki wstawieniu się u tronu gen. Kajsarowa, zabezpieczony mieli wolny powrót do swych siedzib, lecz poczuwali się do dalszej pracy na drodze przygotowań do stopniowego wyzwalania się. W r. 1835, w styczniu, Gaspar Masz-kowski, ziemianin wołyński, „Zamościanin“, zebrawszy u siebie kolegów walk z pod Zamościa, wraz ze swym przyjacielen Leonardem Łepkowskiin założyli stowarzyszenie tajemne, w którego pierwszych szeregach stanęli: L. Joach., Jul. Sabiński, Jac. Gołyński, podolacy, zawsze gotowi ujmować lemiesz pracy społecznej. Cele stowarzyszenia streszczano w następujących punktach: „narodowość zagrożoną u-trzymywać, ducha poświęcenia obudzać, obyczaje poprawiać, oświatę rozkrzewiać, lud rolny na dobrych synów ojczyzny i przyszłych jej obrońców sposobić, fałszywe opinie prostować“. Związek ten szybko się rozwinął, i objął trzy południowe prowincye, jeszcze przed przybyciem z zagranicy Szymona Konarskiego (ob.), który zastał już robotę spiskową Maszkowskiego zorganizowaną i rozszerzoną.

CO

G. Maszkowski wraz z Ant. Beaupré, lekarzem i ckiego. Wspierał go po części w usiłowaniach z Krzemieńca, wydawał dla związkowych pi- | tych, niebezowocnych, Czajkowski, ówczesny smo p. t. „Poseł prawdy“. Brak drukarni spo- I burmistrz miasta; budzili warstwy rzemieślni-wodował, iż pisemko w odpisach tylko rozszerzano. Wyszło podobno tylko kilka pisanych numerów, których odszukanie jest dziś niepodobieństwem. Później działania te krajowe, chociaż bardzo niechętnie, połączyły się z robotą Konarskiego, i wszyscy uczestnicy—acz niesłusznie — byli nazywani „Konarszczykami“.

L., jako gorliwy pracownik w związku, ujęty, skazany został w r. 1838 na 15 lat katorgi.

Majątek mu skonfiskowano. Żona (Ludwika Glinczanka) towarzyszyła mężowi w ciężkiej podróży na Sybir i dzieliła tam jego losy pod Irkuckiem. Po latach przeniesiono go do Woroneża, gdzie spracowanego żywota dokonał d.

27 kw. 1852 r. Zwłoki, sprowadzone d. 16 marca 1883 do Zbrzyzia pod Kamieńcem pochowano tam na cmentarzu przy kościele. Po L-u zostały „Pamiętniki“ dotąd niewydane. 'Wypadki krajowe, w których brał udział, opisane są w znacznej części w „Pamiętnikach“: Lu-cyana Michalskiego (niewykończone, ale obszerne, w rękop.); Spirydyona Ostaszewskiego (pozostał tylko urywek niewydany); Michała Budzyńskiego, druk. p. t. „Wspomnienia z mojego życia“ (Poznań 1880). Są podobno Pamiętniki Jul. Sabińskiego, dotąd nieodszukane, i, wreszcie, były G. Maszkowskiego, który je na Syberyi, w chwili niebezpieczeństwa zniszczył, przed r. 1855. Z innych opracowań mamy szkic M. Rollego „Obrońcy Zamościa“, w zbiorze p, t. „Z minionych stuleci“ (Lwów 1908); Heleniusz mówi o L-u, w swych „Pamiątkach z różnych czasów“ (Kraków 1882, brał udział w stowarzyszeniu tajemnem za dni

usiłowań Maszkowskiego i Konarskiego. Praw-Leśniewicz Tytus, krewny poprzedzające- dopodobnie i on, również jak jego koledzy „Za-

mościanie“, był „Konarszczykiem“; niewykryta działalność pozwoliła mu w spokoju życia dokonać.—Pisał o nim Spir. Ostaszewski, Po ukończeniu szkół w w swych „Pamiętnikach“, naoczny świadek jena prawo go bojowych tryumfów. Z pracy rękopism. S.

Ostaszewskiego korzystał niemało E u s t. Heleniusz „Pamiątki poi. z różu. czasów“ (Kraków 1882).

Leśniewski Franciszek Michał, jezuita, wierszopis i krasomówca (* w Sandomierzu 1720—f w Przemyślu 1798). Do zakonu wstąpił w Krakowie 1735 r.; uczył po rozmaitych kollegiach gramatyki i retoryki, był też polemistą wyznaniowym, panegirystą łac. i polskim, po zniesieniu jezuitów przeniósł się do Galicyi. Jest autorem wielu dzieł wierszem i prozą; przerobił i pomnożył o-statnią gramatykę Al wara (Kalisz 1747); dru-,Junta“ po- kowal dużo panegiryków, por. Estreicher XXI.

Ważniejsze: „Nauka zdrowia, to jest skuteczny sposób, którym się zdrowie dobre i życie, a przytem zmysłów, rozumu i pamięci całość aż do ostatecznej starości dochować może“ (Lwów 1765, wydanie 2-e Wilno 1775; Kraków

cze i powoływali do czynu szewc Wojciechowski i krawiec Kowalski. Stara twierdza podolska, pod wpływem tych prac L-a i zabiegów patryotycznie usposobionych przywódzców mieszczaństwa, blizką była zbrojnego ocknięcia się. L. z trudnością jej wybuch w dniach marcowych 1831 r. wstrzymał aż do przybycia oczekiwanych wojsk poi. — Ale te wojska nie przybywały; przybyły natomiast wieści, iż Dwernicki schronił się z Wołynia za kordon austryacki i tam złożył broń. Zamiary kamienieckie, wobec takiego obrotu sprawy, upadły. L. udał się do Królestwa, gdzie, jak mówiliśmy, zdumiewał homerowemi iście zapasy, podczas częstych wycieczek z oblężonego Zamościa. Olbrzymiego wzrostu, siły niezłomnej — przez towarzyszy bojowych „słoniem“ nazywany— walczył jako zwykły tylko żołnierz, ale tak, że rozsławił swe imię w obozie nieprzyjacielskim. Podobnie jak inni obrońcy Zamościa, L., walcząc pod hasłem „lepsza śmierć niż niewola“, w boju dwakroć ranny, nie poddawał się, oskoczony 40 szablami, z trudnością z placu boju jako jeniec został uprowadzony. Nieprzyjaciel tak wysoko cenił tego niezrównanego bojowego zapaśnika, iż potrzeba było oddać w zamian za L-a który był przecież tylko zwykłym szeregowcem, dwóch jeńców rossyan: pułkownika Bogdanowa i majora, który z całym oddziałem był w Uchaniach ujęty przez Karola Różyckiego. —Po poddaniu się Zamościa L. wrócił na zagon rodzinny i niema śladu, czy

t-że T. ID.

M. D.

go, syn L-a Nikodema i Glinczanki (* około 1805—f w Kamieńcu 1852), patryota podolski, żołnierz 1831 r., posiadacz Wiktorówki w pow. Kamienieckim.

Kamieńcu (r.    1825) uczęszczał

w uniw, wileńskim. Walka listopadowa porwała go w swój wir. Rodzina L-ów z Podola obfitą daninę poświęcenia składała sprawie narodowej. Trzech L-ów (Joachim, Tytus i Marcin) walczyli w murach Zamościa, w r. 1831. Tam Tytus szczególnie wyróżniał się niezwyczajną odwagą, siłą niezmierną która mu pozwalała walczyć z wrogiem pierś w pierś i o-balać całą ciżbę przeciwników. L. Tytus, w pierwszych tygodniach 1831    r., gdy Podole

zbroiło się z ogromnym zapałem, gdy oczekiwano regularnych kadrów dobrze wyćwiczonego wojska z Królestwa, zwrócił uwagę główną na mieszczaństwo kamienieckie, dolska poruszała żywioły szlacheckie, szeregowała potomków Barskich rycerzy.—L., wykształcony w Wilnie, człowiek pojęć nowszych, o-czyszczał z pleśni swem słowem, swą energią, uczucie patryotyczne mieszczaństwa kamienie-

m. i>.

Red,

1845), tłómaczenie traktatu L. Kornarego; ,,Ly- » Namawiany od niechętnych monarsze do ich rica, Elegiae et Epigramata selectiora“ (Lwów stronnictwa, łączyć się z nimi nie chciał. Rę-1790), wybór poezyj L-go; „Uwagi nad religią pa- kopis opisu poselstwa do Szwecyi znajdował nów dyssydentów“ (Przemyśl 1792; jestto się w tekach Naruszewicza. Rzecz ta wyszła: „Opis drugie wydanie „Listu do jednego dysydenta“ poselstwa do Szwecyi po Zygmunta III“ i t. d.

(Kraków 1588).— „Enc. Org,“ większa.

Leśniowolskie starostwo niegrodowe, woj. mazowieckie, ziemia warszawska, opłacało o-statnio 266 zł. hyberny i 225 zł, kwarty. 0-statnim starostą był Woje. Jakubowski. Ur *• B-Leśny człowiek, ob. Orangutan. Letarg (śpi k)—stan głębokiego i długotrwałego snu. Dawniej uważany za coś nadprzyrodzonego, dzisiaj zaliczany bywa do zjawisk ściśle związanych z histeryą i hypnozą, a uchodzi za rodzaj przełomu (kryzysu) histeryczne-

(1784).

ły, różniący się od snu przyrodzonego jedynie swem trwaniem; 2) wyższą postać L-u—śmierć pozorną, z zachowaniem jednak wrażeń zmysłowych; 3) L. powikłany kontrakturami. Szerszy ogół interesuje się najbardziej wypadkami śmierci pozornej, gdyż wzbudzają one strach wobec myśli pogrzebania żywcem. Wypadki takie są jednak niezmiernie rzadkie, gdyż kompetentne badania rozpoznawawcze zawsze wykryć mogą w organizmie człowieka w sen L-iczny pogrążonego pojedyńcze oznaki życia.

L'état c’est moi (=państwo to ja). Wyrażenie przypisywane Ludwikowi XIV i znakomicie ujmujące ducha absolutyzmu politycznego. Ludwik XIV miał słowa te wypowiedzieć w kwietniu 1655, gdy wszedł do sali parlamentu w ubraniu myśliwskiem z batem w ręku, w odpowiedzi na odezwanie się prezydenta, powołujące się na interes państwa. — Według Dulaures’a („Histoire de Paris“ 1853) król słowa te wypowiedział, przerywając mowę pewnego sędziego, rozgraniczającego pojęcie króla od pojęcia państwa. „Revue britannique“ (maj 1851) przypisuje pierwszeństwo Elżbiecie angielskiej.    E‘ Gr.

Lete, gr. Afjib], łac. Lethe (od czas. Aav-D-ayśodar^zapominać), Lethaeus amnis, rzeka w podziemiach, której woia miała tę cudowną siłę, że wszystkie dusze zmarłych, które ją piły, traciły naraz pamięć o wszystkich rzeczach przeszłych. Homer jeszcze jej nie wspomina.    p* ,)rz‘

Leśniewski Paweł E., zasłużony w naukach przyrodniczych i technologii pisarz, tłómacz i wydawca (* 1794—f 1855 w Warszawie). Po ukończeniu nauk w szkole Pijarów w Opolu zajmował miejsce nauczyciela jako członek tego zgromadzenia 1812 — 18; opuściwszy Pijarów, był do r. 1832 nauczycielem w Sejnach, Łęczycy, Kaliszu i Białej, później urzędnikiem wydziału dóbr i lasów w Kom. rząd. przychodów i skarbu. Oprócz wielu tłómaczeń powieści i dzieł rozmaitej treści opracował liczne go. Rozróżniamy trzy rodzaje L-u: 1) L. z w y k-paradniki: chowu bydła i drobiu, sadownictwa, gorzelnictwa, pszczelnictwa i t. d. Jego „Obraz świata pod względem geografii, statystyki i hi-storyi wszystkich krajów“ miał dwa wydania (1843 i 1858); „Historya naturalna“ (3 tomy) L. redagował pierwsze u nas pismo dla wiejskiego ludu „Kmiotek“ (nakładem S. Orgelbranda 1842—1850, prócz 1846, w którym to pismo wychodziło pod redakcyą F. M. Sobieszczań-skiego. —„Enc. Org.“ większa.

Dr. A. E.

Leśnik, ob. Szympans.

D.

Leśniowie, herb polski. Taką nazwę herbową zna jedna z zapisek sądowych średniowiecznych z r. 1416, bez bliższego określenia, krom, że herbu tego używali ziemianie powiatu kościańskiego. Borżek Grabia z synem Mikołajem. Ponieważ ród Grabiów, znany heraldykom naszym z dawien dawna, używał herbu Grabia, być może, że nazwa Leśniowie dotyczy którejś z odmian tego herbu, powstała zaś od nazwy jakiejś wsi Leśniewa, zapewne w Prusiech Zachodnich. Na domysł ten naprowadza istnienie w Prusach odmian herbu Grabie (ob. L es s e 1).

Leśniowolsoy, ród polski herbu Roch II.

Stara rodzina mazowiecka, gałąź Oborskich, od których oddzieliła się w końcu w. XV; pisała się stale z Obór. Należeli do niej: Stanisław, kaszt, czerski (1564), słynny wojownik czasu swego, czego dowody dał w głośnej bitwie z Moskwą pod Newlem; synowie tegoż:

Le Tellier Michał, jezuita (f 1719), spowiednik Ludwika XIV, zły duch tego monarchy w ostatnich latach jego panowania. Ze stanu kmiecego, ukończywszy nauki u jezuitów w Caen, wstąpił do ich zakonu r. 1661. Po śmierci ks. La chaise’a (ob.), spowiednika królewskiego, L. zajął jego miejsce i zaczął ujawniać charakter ostry, prześladowczy. Pierwszą czynnością, świadczącą o jego wpływie, było zniesienie Port-Royal jako siedliska Jansenizmu i ducha republikańskiego; potem podał hasło do wznowienia prześladowań wypływających z od-

]).

Jan, kaszt, zakroczymski (1585) i st-sta par-nawski,oraz Marcin(ob.), kaszt, podlaski (1587), jeden z najbliższych doradców Zygmunta III, wreszcie syn Marcina, Prokop, kaszt, podlaski (1630-1648).

Leśniowolski Marcin (f 1599), kasztelan podlaski, słynny wymową, przyjaciel Jana Zamoyskiego, który w nim biegłość w naukach i moc charakteru szacował. Po wyborze na tron polski Zygmunta III Rzeczypospolita wyprawiła go jako posła do Szwecyi z oznajmieniem dokonanej elekcyi. Młody król z początku rad jego słuchał, lecz potem, wskutek intryg dworskich i jezuickich, oddalił od siebie, i wołania Edyktu Nantejskiego. Po śmierci l7a-

Km.

Leto, gr. Ay]tw, łac. Latona, córka tytaua Kojosa i Fojby, siostra Asteryi, z którą Zeus Apollina i Artemidę spłodził. Hezyod (Theog.

406; 918) opowiada, iż była przed Herą prawowitą małżonką Zeusa, miłego i łagodnego usposobienia, w ciemne szaty przybraną. Według powszechnej opowieści była L. tylko miłośnicą Zeusa, którą Hera z Aresem, Irydą i Pytonem (ob.), podczas jej brzemienności bez miłosierdzia ścigała. Nigdzie nie może L. zna-leść przytułku, aby powić płód, aż Posejdon, ofiarował jej w. Delos, gdzie przy źródle rzeczki Inapos, u podnóża g. Kynthos, bliźnięta, najprzód Apollina, a potem Artemidę, porodziła.

Wyspa, do owego czasu Asteryą, Ortygią zwana, a , błąkająca się po morskich przestworzach, stanęła, skoro L. na nią wstąpiła, na czterech filarach, a z urodzeniem dwojga bóstw stała się ziemią świętą, na której żadna żyjąca istota nie miała odtąd ani się urodzić ani umrzeć (ob. Delos). Tradycya ma inne jeszcze wer- , sye, wymienia np. jako miejsce urodzenia Ar- i nurty Tybru runął, temidy Koryssos albo Ortygię, późniejszą Rene-ję, albo gaj zaciszny w sąsiedztwie m. Efezu.

Znaną jest opowieść, że, gdy Niobe (ob.), ubło-gosławiona licznem potomstwem matka, wynosiła się nad boginię, tylko dwoje dzieci mającą, wybili strzałami całe jej potomstwo A-pollo i Artemis, aby pomścić obrazę swej matce zadaną. Cześć oddawano L-ie razem z jej dziećmi, przedewszystkiem na Delos, w Attyce, w Licyi i na Krecie. W mieście Argos miała L. świątynię ze wspaniałym posągiem, dziełem

S. Drz.

dwika XIV, L. brał udział w intrydze, mającej na celu oddanie regencyi ks. du Maine z wyłączeniem ks. Orleańskiego; ks. Orleański, zostawszy regentem, skazał L-a na wygnanie do Amiens, a potem do la Flèche, gdzie też intrygant umarł.

Lethraborg (Ledreborg), zamek na w. Zelandyi, na płd.-zachód od Roeskilde. Obok leżało starożytue miasto Ledre, albo Leire, siedziba najdawniejszych królów duńskich, słynne miejsce ofiar.

Letników Aleksy, matematyk rosyjski (* 1837 —f 1888), profesor Instytutu technologicznego w Moskwie, w r. 1883 dyrektor szkoły handlowej tamże; r. 1884 mianowany członkiem korespondentem Akademii w Petersburgu. Ogłosił rozprawy o warunkach całkowal-ności niektórych równań różniczkowych (1886); o krzywiźnie powierzchni w dńnym punkcie (1887); o teoryi różniczkowania z dowolnym wskaźnikiem (1868); „Sur les propriétés principales des foyers des courbes du second degré et sur la détermination analytique de ces points“ („Nouv. Ann. d. Math.“

1881). Z pośmiertnych notatek P. Pokrow-skij odtworzył jego rozprawę: ,,0 redukcyi całek wielokrotnych“ (1889).

Letniowce, m. na Podolu, ob. U s z y c a Nowa.

Praksytelesa; w Megarze posąg w świątyni Apolli-na obok posągów Artemidy i Apollina; gaje poświęcone — w Kalindzie, w ziemi Karyjskiej, i pod m. Fyskos. W późniejszych czasach czczono ją, jak się zdaje, więcej podczas mi-steryi aniżeli publicznie. — Sztuki piękne przedstawiały z upodobaniem boginię w chwili pościgu jej przez Pytona; L. ucieka z dziećmi na ręku, lecz Apollo, chociaż małe pacholę, zabija potwora swemi celnemi strzałami; scenę taką przedstawia sławna grupa Eufrano-ra, dochowana do naszych czasów nietylko w plastycznych, lecz i w malarskich kopiach na wazach starożytnych. — Por. Schreiber „A-pollon Pythoktonos“ (Lipsk 1879). — Miano L., wywodzone od grec, czas, Aafrelv, łac. latere =być w ukryciu, oznacza Ukryta, Ciemna; jest też L., według jednych uczonych, boginią ciemności, z których rodzą się bóstwa jasności i światłości, słońce i księżyc, uosobione w postaciach Apollina i Artemidy; według innych jest symbolem pierwszej nocy gwiaździstej.

Letoryusze, Laetorii, rzymski ród plebeju-szowski. Jego wybitniejsi członkowie: i) Marcus L., najstarszy centuryon, dostał w r. 495 przed Chr. celem zohydzenia znienawidzonych konsulów Appiusza Klaudyusza i Publ. Serwi-liusza zlecenie poświęcenia świątyni bożkowi Merkuryuszowi. —2) G a jus L., trybun ludowy z r. 471 przed Chr., który wniosek, stawiony przed rokiem przez trybuna Walerona Publiliu-sza, co do rozszerzenia praw zebrań tribus, przeprowadził przez swoją energię wobec konsula Appiusza Klaudyusza. —3) Gajus L. Plan-cianus, piastował w r. 216 przed Chr. z Tyb. Semproniuszem Grakchusein urząd kurulnego edy-la, w r. 210 pretora, a w 211 jednego z triunwiri sacrorum.—i) Lucius L. sprawował w r. 202 przed Chr. z Publ. Eliuszem Tuberonem urząd edyla plebejuszowskiego; musiał, ponieważ przy wyborach formalne omyłki zaszły, godność swą złożyć, mimo że edylowie solenne igrzyska już wyprawili, tradycyjną ucztę sutą na cześć Jowisza wydali i trzy posągi bożków za grzywny zapłacone wystawili. — 5) L., przyjaciel Gajusa Semproniusza Grakchusa, za którego życie swe poświęcił, gdy ten w walce stanowczej r. 121 przed Chr., przy wstępie na Pons su-blicius ścigającym wrogom czoło stawił. Przed przemocą ustępując, mieczem się przeszył i w

S. Drz.

Letourneau Karol, socyolog francuski, wieloletni profesor Szkoły antropologicznej w Paryżu (* 23 wrześ. 1831 w Auray —f 21 lut. 1902). Z pochodzenia bretończyk, z zawodu lekarz, inateryalista jako filozof, wolnomyśliciel i mason od r. 1858. Doktoryzował się na podstawie rozprawy „Quelques observations sur les nouveau-nés“ (Par. 1858); do r. 1870, poza pracą zarobkową w ubogich dzielnicach Paryża, pisywał do organu wolnomyślicieli „La Pensée Nouvelle“ (z P. Lacombe’m, Yves Gu-

hum.“ (1895).

(Paryż 1902, 79 — 88).

Łetronne Jan Antoni, starożytnik francuski (* 1787 — t 1848), poniekąd samouk. W r. 1831 profesor historyi, w 1838 administrator „Collège de France, dyrektor konserwa-toryum biblioteki narodowej, kustosz archiwów królewskich; pozostawił prace w dziedzinach geografii, filologii, miernictwa, epigrafii. Najpoważniejsze traktują Egipt z czasów greckich i rzymskich. Udowodnił, że zodyaki w Esneh i Denderah, którym przypisywano do 10 000 lat, pochodzą z czasów Antoniusza. Zajmował się napisami greckiemi i łacińskiemi, ukończył jednak tylko pierwszą część (Inscriptions religieuses). Ważniejsze prace: „Considérations générales sur 1‘évaluatiou des monnaies grecques et romaines“ (1817); „Recherches pour servir à 1‘histoi-re de 1‘Egypte pendant la domination des Grecs et des Romains“ (1823); „Sur Porigine grecque des zodiaques prétendus égyptiens“ (1837); „Sur l’origine du zodiaque grec“ (1840);

»Recueil des inscriptions grecques et latines

St. Db.

yot’em, Thulié’m, Lefèvre’m). Artykuły te zebrał w zbiorach „La Physiologie des Passions“ (1868, 1877) i „Science et Matérialisme“ (1879). Podczas wojnv 1870 r. pozostał w Paryżu i pełnił obowiązki lekarza wojskowego; pełuił je i w okresie Komuny, skutkiem czego ścigany przez policyę, po upadku Komuny opuścił Francyę i zamieszkał (do 1878) we Florencyi. Pisał później: „Wypadki 1871 r. wstrząsnęły zupełnie umysłem moim. Zrozumiałem, że jakkolwiek ważne są kwestye filozoficzne, ważniejsze jeszcze, choć trudniejsze w rozwiązaniu, są społeczne. Z tego stanowiska oglądana prawda nie nazywa się już więcej materyalizmem, ale sprawiedliwością“. Na obczyźnie skupia się w pracy wyłącznie naukowej. Nie bez wpływu Mantegazzy ( ob. ) zabiera się do studyów nad etnografią i historyą kultury. Zapoznaje się z literaturą przedmiotu 4 układa sobie plan, według którego następnie u-łoży swoje 14 kolejnych „kursów“ w Szkole Antropologicznej. Przygotowując się do tej pracy, przełożył dzieła Biichnera („L’homme selon la science“ 1874 oraz „Lumière et vie“, 1882 i „La vie psychique des bêtes“ 1874) i Haeckla (,,L’histoire de la création“ 1874, ,,Anthropogénie“ 1877, „Lettres d’un voyageur dans l’Inde, 1883) a także podręcznik biologii („La biologie“ 1875). W r. 1880 ogłosił pierwsze swoje dzieło soeyologiczne, program jakoby dalszych swoich kursów: „La sociologie d’après l’ethnographie“. W wykonaniu tego programu w ciągu lat 20 opracowywał długi szereg tomów poświęconych rozwojowi moralności, własności, małżeństwa i rodziny, instytucyi politycznych, prawnych, religii, literatury, wojny, niewolnictwa, handlu, wychowania. Już po śmierci (1903) uczeń jego i następca na katedrze w Szkole Antropologicznej, Papillault, wydał tom, dziejom kobiety u różnych ras poświęcony. Zamknięciem tych studyów był wykład Psychologii et niez ej (1901). Ostatni kurs Dziejów klanu niebył ogłoszony. Nie są to dzieła naukowe w ścisłem znaczeniu, oparte na oryginalnej obserwacyi zjawisk etnicznych i systematyzacyi tych zjawisk. Nagromadzone materyały znalazły w L. popularyzatora tak utalentowanego, iż dla spopularyzowania zasady rozwojowej w badaniach porównawczych dziejów instytucyi prawa i moralności uczynił on więcej niż wszyscy popularyzatorzy etnografii we Francyi [i gdzieindziej: prace L. były wszędzie czytane; Ros-syame tłómaczyli wiele jego książek, na polski przetłómaczono „Rozwój Moralności“ w r.

1890]. Na wady i braki metody jak również na dyletantyzm L. zwracał wielokrotnie uwagę L. Krzywicki (w „Prawdzie“ z okazyi sprawozdań poszczególnych kursów, od 1888). Ciekawe są poglądy społeczne L. Wychowany wśród rybaków bretońskich zachował przywiązanie do prostoty życia pierwotnego, opartego

na solidarności. Byl czcicielem i poetą klanu, któremu poświęcił ostatni cykl wykładów. L. był mocno niezadowolony z cywilizacyi współczesnej. Wypowiadał się krytycznie, nie bez odcienia melancholii w zakończeniach swoich Rozwojów oraz w dwu odczytach (w loży masońskiej):    „Mon    évolution intellectuelle“,

„La propriété ce qu’elle est, ce qu'elle doit être“ (1888). Pocichu był zwolennikiem fami-listéru à la Fourier (ob.). — Profesor Szkoły Antropologicznej od r. 1883, był jej prezesem, a następnie sekretarzem dożywotnim (od 1887); członek założyciel „Instytutu międzyuarod. So-cyologicznego“ (od 1893), prezydował na kongresie 1895 r. Prace jego: „L’évolution de la morale“ (P. 1886), „L’évol. de la propriété' (1886); „L’évol. du mariage et de la famille“ (1888); „L'évol. politique dans les diverses races humaines“ (1890): „L’év. juridique dans les diverses races hum.“ (1890); ,,L‘évol. littéraire dans les d. r. h.“ (1892); ,,L’év. religieuse'¹ (1892); „La guerre dans les races ,,L‘évol. de l’esclavage'' (1896); ,,L‘évol. du commerce“ (1897); ,,L‘évol. de l’éducation (1898); ,,La psychologie ethnique“ (Par. 1901); ,,La condition de la femme d. les races et civilisations“ (P. 1903). Prócz tego ogłosił: ,,Pensées du cardinal de Retz.“    (Introduction,

Par. 1888). — Por. nekrologi w ,,La condition de

la femme“ i w ,,Rev. de l’école d'anthrop.

s. P.

de 1‘Egypte“ (1841—48).

Łetronne Ludwik, rysownik (f 1842 w Paryżu). W r. 1817 przybył z Paryża do Warszawy, gdzie założył szkołę rysunkową, z początku dla kobiet, a później dla mężczyzn. W r. 1819 otworzył zakład litograficzny i odbijał wizerunki świętych, portrety znakomitych Polaków i widoki, drukował nuty. W swojej szkole wprowadził dział litografii. Portret Stan. hr. Potockiego, rysowany przez L-a, szty-

x-y

z. w.

1).

kobiet, t. zw. ,,Lette Verein“. Napisał m. in. ,,Die Landeskulturgesetzgebung d. preuss-Staats'* (3 tomy, Berlin 1853— 1854); „Üb. die Verfassungszustände in Preussen“ (1857); ,,Die Verkeilung d. Grundeigentums im Zusammenhang mit d. Geschichte, d. Gesetzgebung

E. Gr.

pedia“ s. v. (VIII, 17).

Lettow Maciej Vorbek, pisywany też Lethau, Li ta w er, Litthawer (* w Wilnie d. 12 lut. 1593 —f tamże w 1662), lekarz, syn Macieja (f w 1624), lekarza nadwornego Zygmunta III, pochodzący z ziemi lawen-

chował w Warszawie w r. 1819 Kretlilow (rysunek w zbiorach wilanowskich). W r. 1829 L. przenosi się do Niemiec, a po kilku latach wraca do Paryża; zakłada tam litografię (1837), w której odbija na płótnie mapy do użytku szkolnego. Skończył samobójstwem.

Letsomit--zwany też cyanotrychitem albo miedzią aksamitną, minerał, tworzący pięKne do pluszu podobne powłoki niebieskie; składają się one z igiełek rombowych o składzie chemicznym 4 CnO. A1₂0₃. S0₃. 8H₃0; znane w Starej Mołdawie (Siedmiogród), w La Garonne (departament Var). Minerał, dla swej piękności, wielkiej sławy u zbieraczy.

Lettaw (Lettaw, Lettow), herb polski. Na tarczy w polu błękitnem srebrny lemiesz, utkwiony nawskroś w deszczce czworokątnej, barwy czerwonej. Nad hełmem w koronie

Fig. ±4. Lettaw (herb).

szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Fieczęto' wała się nim stara rodzina zachodnio-pruska Vorbekôw— Letawów.—Źródła: Niesiecki (o-pis herbu niedokładny); Ostrowski-, Siebma-cher III, 2.

Lette Wilhelm Adolf, rolnik i mąż stanu pruski (* 1799 — f 1868). Za udział w ruchach o wolność w latach uniwersyteckich odsiedział kilka miesięcy w więzieniu. R. 1821 wstąpiwszy na służbę państwową, zajmował stanowiska w dzielnicach wschodnich, m. in. w Poznaniu, jako sędzia trybunału. W marcu 1848 był jednym z założycieli klubu konstytucyjnego w Berlinie. R. 1852 wybrany na posła do izby niższej pozostawał w niej aż do śmierci i silnie wpływał na emancypacyę gmin wiejskich zpod opieki dóbr rycerskich (zwłaszcza 1854 przy opracowywaniu wniosku dotyczącego organizacyi gmin wiejskich w 6 prowincyach wschodnich monarchii Pruskiej). Skutkiem wolnomyślnego stanowiska został w 1854 usunięty ze stanowiska członka rady stauu (od 1851) i członka kollegium gospodarczo-rolnego. R. 1865 założył w Berlinie związek, mający na celu popieranie zarobku

Wiel. Eneykl. Powsz. Illustr. Ser. I Tom XI.III Zesz 342a

u. d. Volkszuständen“ (1858).

Lettens Meir (Max), poeta i literat hebrajski (* w Żółkwi 13 wrześ. 1800 —f w Wiedniu 19 maja 1871). L. wywodził swój ród od rodziny hiszpańskiej, która się przesiedliła do Amsterdamu i tam zajmowała się drukarstwem, a jednego z jego przodków miał sprowadzić Jan Sobieski do Żółkwi, by założyć tu drukarnię hebrajską. L. studyował we Lwowie i Wiedniu i uzyskał stopień d-ra filozofii w Pradze, zawodowo zaś zajmował się kor-rektorstwem kolejno w Berlinie, Presburgu i Pradze, a od r. 1848 mieszkał stale w Wiedniu. L. słynął jako wybitny poeta, a jedna z jego poezyi ,,Jona homija", malująca życie Izraela w dyasporze, stała się bardzo popularną. Wydał on następujące zbiory poetyckie w języku hebrajskim: ,,Dibre Szir" (wyd. 1-e Żółkiew 1822); ,,Ajeleth ha-Szachar" (tamże 1825); ,,Palge Maim" (Lwów 1827);- ,,Geza Iszaj*', przeróbka „Athalie“ Racine’a (Wiedeń 1835); ,,Szefom Ester", przeróbka „Esther“ tegoż (Praga 1843); „Neginoth Israel achare ha-Churban“, tłómaczeuie poezyi niemieckich Ludwika Augusta Frankla (Wiedeń 1856); ,,Tofes Kinnor we-Ugab“, przedruk niektórych dawnych zbiorów poezyi z dodaniem wielu nowych (tamże 1860); „Beu Abujah", przeróbka Fausta Goethego, najwybitniejsze dzieło poetyckie L-a (tamże 1866); ,,Birchoth Horim“, tłómaczenie poezyi wspomnianego Frankla (tamże 1866). Prócz tego ogłosił rodzaj zbiornika literackiego: ,,Ha-cefirah" (Żółkiew 1824); listy niektórych uczonych współczesnych: p. t. ,,Michtabim" (Lwów 1827) i pamiętniki swoje z lat 1800 —1831 ,,Zikkaron Baseler“ (Wiedeń 1869). Wydał z rękopisu poemat Mojżesza Hajiina Luzzatto „Migdal Oz“ (wyd. 1-e, Lipsk 1837) i dzieło historyczne Józefa ha-Kohen ,,Emek ha-Bacha" (Wiedeń 1852). L. pisywał także poezye w jęz. niemieckim i wydał zbiór tłómaczeń z hebrajskiego „Gedichte“ (Wiedeń 1829); poetyckie opracowanie legend talmudycznych „Sagen aus dem Orient“ (Karlsruhe 1847); a prócz tego: „Spinozas Lehre u. Leben“ (Wiedeń 1847) i „Bilder aus d. biblischen Morgenlande“ (Lipsk

1870). W r. 1853 wydawał dwa czasopisma: ,,Wiener Vierteljahrsschrift“ (z dodatkiem hebrajskim „Abne Nezer") i „Wiener Mouatsblätter f. Kunst u. Litteratur".—Por. „Jewish Eucyclo-

Dr. s. F.

burskiej na Pomorzu. Początkowo kształcił się w domu rodzicielskim w Wilnie, następnie do szkół uczęszczał w Królewcu, Elblągu i Gdańsku, gdzie już pod okiem Oelbafa (ob.) zaczął się .przygotowywać do nauk lekarskich. Powróciwszy do Wilna, uczył się tam jeszcze prywatnie pod nadzorem ojca, który go w r. 1610 wysłał do Bazylei, gdzie miał wstąpić do wydziału lekarskiego. Wkrótce po jego tam przybyciu wybuchła zaraza morowa; L. schronił się naprzód do pobliskiego miasteczka Augst, ale gdy i tam choroba się ukazała, w towarzystwie kilku rodaków podążył do Paryża, aby uczyć się w uniwersytecie tamtejszym. W drodze jeden z towarzyszów podróży, Ślązak Praetorius, okradł go z wszystkich pieniędzy, więc L. przybywszy do stolicy Francyi, będąc pozbawiony środków utrzymania, o nauce myśleć nie mógł. Bieda zmusiła go w końcu do zostania służącym, bawiących tam dla nauki, Fryderyka i Aleksandra Sapiehów; z niemi następnie pojechał do Louvain w Belgii i spędził tam rok cały, wysługując się panom swoim, a zarazem ucząc się prawa; dopomagali mu w tern Sapiehowie i Stanisław Żółkiewski. Na żądanie ojca L. zaprzestał nauki tej i w r. 1612 udał się z Sapiehami do Bononii, gdzie się z nimi rozstał, aby ponownie zabrać się do nauk lekarskich w Padwie. Podczas pobytu w mieście tym był obrany na syndyka narodu niemieckiego i w tym charakterze wysłany do Wene-cyi, aby uzyskać od rządu pozwolenie dla protestantów, sam protestantem będąc, na doktoryzowanie się w Padwie, czemu sprzeciwiało się prawo.—Bawiąc w Wenecyi, prowadzącej wówczas wojnę z Ferdynandem, arcyksię-ciem austryackim, wstąpił do służby rzeczy-pospolitej jako lekarz wojskowy i za odznaczenie się w d. 15 paźdz. r. 1614 był mianowany rycerzem Sw. Marka (Cavalliero di San Marco), poczem, powróciwszy do Padwy z pozwoleniem, po którego wyjednanie był wysłany do Wenecyi, w grudniu tegoż roku, pierwszy z protestantów, osiągnął od uniwersytetu tamtejszego dyplom doktora med. Z Padwy udał się do Bononii, gdzie na nauce dalszej strawił czas do d. 8 lip. r. 1616, wyjechał zaś na wyraźne żądanie ojca i przez Trydent, Wiedeń, Kraków podążył do Wilna, gdzie przybył w d. 15 sierp.—W roku następnym Krzysztof Radziwiłł, hetman w. W. Ks. Lit,, podejmujący wówczas wyprawę do Rygi, mianował L-a lekarzem oboźnym, który też i nadal przy nim pozostawał jako lekarz jego przyboczny.—W r. 1634, podczas oblężenia Smoleńska, król Władysław IV poznał i polubił L-a i niebawem mianował go lekarzem nadwornym. Od Smoleńska L. towarzyszył już królowi przez Litwę do Gdańska, a gdy podczas drogi Władysław IV rozchorował się w Tczewie (Dirschavia) L. przywrócił mu zdrowie, za co dyplomem, wydanym w Toruniu d. 16 stycz. r. 1635, mianowany był lekarzem przybocznym, czyli pokojowym królewskim (Mediaus cubicu-larius S. B. Maiestatis), co mu zapewniało rocznie, oprócz iunych dogodności, 1 000 złotych pensyi. D. 26 lut. tegoż roku król na sejmie warszawskim przyznał L-owi szlachectwo dziedziczne, w roku zaś następnym w Elblągu d. 12 lut. mianował go dworzaninem skarbowym dożywotnim W. Ks. Lit. z płacą 160 zip. rocznie, nakoniec w r. 1637 uczynił go sekretarzem swym. WTogóle Władysław IV osypywał wciąż L-a łaskami, darowując mu na własność lub w dożywocie dobra ziemskie lub przysparzając dochodów, jak na czasy owe, b. znacznych.—Sam L. tak o tern pisze: „Roku 1636 znacznie JKM. przywilei moi meliorować raczył Właszcza do postempionego tysiąca złotych i trzydziestu złotych strawnych pieniędzy na każdy tydzień, przyczynić raczył iurgielta do żywota moiego na Białowieży złotych czternaścieset, a na OEkonoinii Grodzin-skiei szesnaścieset złotych Polskich, czyni nowy przydatek coniunctim złotych trzy tysiące. Jeszcze surowe obroki takież postąpić raczył. Na dzień ieden dwoie kurów; gęś; dziesięć sztuk wołowego mięsa; Gurna wołowa pieczeń; Czwierc barana; na parę pułmiskow iarzyn: w postne dni na trzy pułmiski ryb; albo za nie złotych trzy. Na dzień białego chleba bułek sześć, rżanego, bułek sześć, wina garniec. Piwa garcy sześć. Owsa na dzień korcy trzy Krakowskie, czyni więci (tak!) niż puł beczki Wileńskie. Na siano i słomę do korca po trzy grosze. Porachowawszy to wszystko, co obrokami się brało, czyni na rok trzy tysiące złotych i nad to, według czasu i droszyzny (tak!)u.—W r. 1639 L., wogóle przy osobie królewskiej pozostający wciąż, towarzyszył Władysławowi IV w podróży do wód w Baden pod Wiedniem, był też przy łożu śmierci dobrodzieja swego w Mereczu i na jego ręku król skonał, leczony przedtem przez Kacpra Krafft a, także lekarza przybocznego. L. przybył z Wilna do Mereczu dopiero gdy stan zdrowia króla był już beznadziejny.—Jan Kazimierz w r. 1651 potwierdził wprawdzie przywileje i nadania brata swego, ale L. usunął się od dworu i przebywał w majątkach swych na wsi. Kiedy w r. 1652 podskarbi lit. Tryzna powołał go na zarządzającego mennicą wileńską, L. przyjął to urzędowanie, lecz już po czterech miesiącach ustąpił z niego, ponieważ mennicę wydzierżawiono żydom, ale już w r. 1653 następca Tryzny, Wincenty Korwin Gąsiewski przywrócił znów L-a na urząd; który jednak i tym razem siedział na nim tylko kilka miesięcy, ponieważ w Wilnie wybuchła zaraza morowa, na którą i trzech mincarzy niebawem zmarło. L. schronił się do majątku dziedzicznego Suderwy o półtrzeciej mili od Wilna i dopiero w marcu r. 1654 powrócił tam już na czas krótki.

Francyi przedrewolucyjnej jest prześladowanie za pomocą tych listów, przez króla, opornych mu członków parlamentów. Nauczeni ich doświadczeniem członkowie Zgromadzenia Narodowego ogłosili się nietykalnymi, wyjmując jakoby z pod prawa wszelkich przedstawicieli władz cywilnych czy wojskowych, którzyby się poważyli dać się użyć do wykonywania rozkazów króla przeciw członkom Zgromadzenia; uchwałę tę powzięto po pierwszem starciu Zgromadzenia z królem 23 czerw. 1789 r., zupełne zaś zniesienie listów uchwaliło Zgromadzenie Ustawodawcze d. 16 — 20 marca 1790 r.

Wogóle odtąd opuściło go szczęście dotychczasowe; podczas klęsk spadłych na kraj cały stracił majątek znaczny i ledwo z życiem uszedł do Królewca, skąd dopiero na początku marca wrócił do Dorohy, majątku pozostałego mu jeszcze. W latach ostatnich życia wykonawstwem lekarskiem już się wcale nie zajmował.— Pozostał po nim rękopis ciekawy, który znajdował się niegdyś w bibliotece puławskiej, a z którego J. C h. Arnold (ob.) ogłosił streszczenie i wyciągi w „Roczniku Tow. nauk. z uniw. krakowskim połącz.“ (1823, T. VIII str. 29 — 114); jest to życiorys spisany własnoręcznie przez L-a, sięgający do r. 1661, a zawierający mnóstwo szczegółów godnych uwagi.— Por. L. Gąsiorowskiego Zbiór wiad. do bist, sztuki lek. w Polsce“ (T. II str. 245 — 250), S. K oś m ińs kiego „Słów. lek. polskich“ (str. 275) i Fr. Griedroycia „Źródła biogr.-bibliogr. do dziejów med. w Polsce daw.“ (w „Pam. Tow. lek. warsz.“ (T. C 353 — 346).

Ostro przeciw tej instytucyi występował Mirabeau, który zresztą osobiście z jej powodu ucierpiał (por. jego „Des lettres de cachet et des prisons d’état“ 1782, oraz „Mémoires sur

E. Gr.

la Bastille" 1783).

I)r. J. P.

ryk niemiecki (* 1839—f 1904). Brał udział w wojnach r. 1866 i 1870; ciężko ranny pod Noisseville. W 1. 1872 —1877 nauczyciel w szkole wojskowej w Anklam, 1883 — 1889 ponownie członek głównego sztabu generalnego. Napisał: „Leitfaden für d. Unterricht in d. Taktik an den kgl. Kriegsschulen“ (6 wydań, Berlin 1888);

(1899; 5 wydań; jest przekład angielski); „Der Krieg v. 1806 u. 1807“ (1891 — 1896; 4 t.; przekład rossyjski);,,Geschichte d. Krieges v. 1866 in Deutschland“ (1896--1899)*, „Napoleon’s Untergang 1815: Elba —Belle Alliance“ (1904).

Lettres d'obédience (we Francyi), listy zwierzchniczek kongregacyi religijnych, oświa-str. cie służących i przez państwo uznanych, posyłane do zakonnic z poleceniem objęcia dyrekcyi w szko-Lettow Vorbeck Oskar, wojskowy histo- le gminnej. Rozporządzenie z r. 1836 upoważniło rektorów do dopuszczania zakonnic, posiadających owe listy, do kierowania szkołami początkowemi; ale listy te nie uwalniały posiadaczek od obowiązku zaopatrzenia się w świadectwa nauczycielskie. Dopiero prawo z r. 1850 listy te postawiło na równi ze świadectwami nauczycielskiemu Dekret z r. 1855 „Kriegsgeschichtliche Beispiele“ jeszcze bardziej powiększył znaczenie owych

E. Gr.

E. Gr.

Letycya Ramo lino, matka Napoleona I,

listów. — Skutkiem tego był nadzwyczajny wzrost żeńskich szkół kongregacyjnych. Szkoły te, posiadając rękojmie prawa, chroniące je od współzawodnictwa, nie dbały o udoskonalanie metod nauczania. Już w r. 1867 podnie-Lettres de caohet, odmiana tak zwanych siono kwestyę zniesienia tych przywilejów. Doko-L. royaux, listów wysyłanych w imieniu kró- nało tego dopiero prawo z r. 1881. la; listy te bywały albo L. patentes —pisane

Leu (lew i 1. mn. lei), jednostka monetarna rumuńska = 100 bani- według prawa 1867 wyrównywa frankowi.

Leu August, malarz niemiecki (* 1819 —

St. Db

Leube Wilhelm Olivier (* w Ulmie d. 14 wrześ. 1842) lekarz, wykształcony w Tybindze i Zurychu; dyplom doktorski otrzymał w r. 1866, poczem został asystentem Ziems-

na pergaminie i opatrzone własnoręcznym j)bd- ob. Bonaparte, ród. pisem króla, kontrasygnacyą ministra i wielką pieczęcią państwa, oraz L. de cachet, zawierające wolę osobistą monarchy, a zapieczętowane były oddawane osobie, której polecono tę wolę wypełnić, i opatrzone pieczęcią małą f 1897), studyował w Düsseldofie, podróżował i podpisem ministra. W nich znajdowała za- po Norwegii, Szwajcaryi, Tyrolu i Włoszech, stosowanie we Francyi w w. XVII— XVIII a w r. 1882 osiedlił się w Berlinie. Należy bizantyjska zasada „princeps legibus solu- do liczby najlepszych pejsażystów, prace jego tus est“, —monarcha stoi ponad prawem w wiernie odtwarzają przyrodę Alp i fjordów przeciwieństwie do urzędników jego i sędziów, norweskich. L. był profesorem Akademii sztuk którzy działać i sądzić są obowiązani według pięknych w Berlinie, praw. Nadużycia z temi listami kwitnąć poczęły zwłaszcza od czasów Ludwika XIV, a polegały na tern, że osobistości wpływowe u dworu, wreszcie policya otrzymywały wielką ilość tych papierów podpisanych in blanco; posia-* sen a (ob.); od r. 1868 do 1872 był docentem dacz takiego dokumentu mógł go wypełnić ( pryw. w Erlangen, gdzie go w końcu miano-i tym sposobem przesłać rozkaz wygnania, wano prof, nadzw., a wkrótce potem powoła-uwięzienia i t. p. osoby mu niemiłej. L. de c. no do Jeny, gdzie jako prof. zw. i dyrektor były instytucyą, dzięki której żaden obywa- kliniki lekarskiej wykładał do r. 1874, w któ-tel nie był pewny bezpieczeństwa osobistego rym powrócił do Erlangen. Od roku 1885 i wolności. Znane zwłaszcza w dziejach jest prof. zw. i dyrektorem kliniki chorób

02:

tr¹

rO

fcß

-o

?r

■-8

a..

wewnętrznych w Würzburgu.—L. zajmował się ród landgrafów w linii męskiej-, w r. 1647 zawsze najbardziej chorobami żołądka i kiszek i zastosowaniem zgłębnika oraz pompki żołądkowej w leczeniu ich, a także dyetetyką chorych, odżywianiem sztuczuem, badaniem moczu i t. p. Ogłosił prac wiele, zwłaszcza w „Archiv für klin. Med.“ i w „Berliner med. Wo-chenblat“, oprócz tego wydał: „Die Wirkung des Dünndarmsaftes“ (Erlangen 1868); „Ueber die Ernährung von Rectum aus“ (Lipsk 1872p,

„Die Magensonde“ (Erlangen 1879, w przekł. pois. p. n. „Historya udoskonalenia i znaczenie cewnika żołądkowego przy leczeniu i rozpoznawaniu chorób żołądka“ tłom. L. A n d e r s;

Warszawa 1880); „Die Lehre vom Harn'* (Berlin 1882, wspólnie z Salko wski m); „Spezielle Diagnose der innern Krankheiten“ (Lipsk 1889—1893, 2 tomy, T. I w wyd. 7-em 1904, wyd. 6-e obu tomów 1902), nakoniec w Ziemssena „Handbuch der Pathol, u. Therap.“ opracował choroby żołądka i kiszek.

Leubego roztwór mięsny, jest to wyrób sporządzony podług przepisu W. O. Le u-bego (ob.) i Rosen tli a la, a przyrządza go się w sposób następujący: kilogram wołowiny przedniej, oczyszczony z tłuszczu najzupełniej, sieka się drobno i nalewa kilogramem wody, do której dodano 20 gramów kwasu chloro-wodornego (solnego); wszystko razem gotuje się godzin 10 — 15 w kociełku Papina (ob.), potem mięso ugotowane rozciera się na miazgę i gotuje ponownie, tak samo godzin 15 i w końcu dodaje się tyle sody chemicznie sta na Uralu, czystej, ile potrzeba do zobojętnienia kwasu; płyn otrzymany zgęszcza się jeszcze, poddając go parowaniu.—Dawka roztworu tego wynosi 2—4 łyżeczek od herbaty na filiżankę rosołu dla ludzi chorych na żołądek.

Leubus, m-to na Śląsku, ob. Lubiąż.

Leuchsenring Franciszek Michał, literat niemiecki (pseudonim Monsieur Liserin)

(* 1746 — f 1827). Pełniąc służbę dworską w Darmsztacie, miał sposobność stykać się z Goethem, Herderem, Fr. H. Jacobim, którzyjednak wkrótce zerwali z nim stosunki. Goethe opisał go w swej „komedyi zapustnej“ p. t. „Pater Brey“ w sposób nieprzyzwoity, lecz dokładny. W r. 1772 L. przeniósł się do Berlina, gdzie starał dostać się do kółka otaczającego Mendelssohna, Nicolajego i in. Nie rozstawał się z myślą zakładania tajnych stowarzyszeń. W r.

1786 ogłosił o mniemanem odkryciu sprzysię-żenia katolickiego w celu odbudowania stanowiska jezuitów. Wywiązała się głośna polemika. W r. 1792 L. udał się do Paryża, pociągnięty urokiem Rewolucyi, rychło jednak zmieni! swoje uczucia.

Leuchtenberg, niegdyś landgrafstwo książęce w Palatynacie Wyższym, w t. zw. Północnym obwodzie nad rz. Nab, 220 klm.Q przestrzeni. Landgrafowie rezydowali na zamku L. Ze śmiercią Maksymiliana Adama (1646) wygasł

Dr J. P.

Dr J. P.

J-n D,

L. dostał się ks. bawarskiemu Albrechtowi VI, który ustąpił go bratu swemu, elektorowi Maksymilianowi. W r. 1705 Józef I oddał L. w lenne posiadanie rodzinie Lambergów, ale w r. 1712 powrócił L. do elektorów bawarskich i był odtąd apanażem młodszych braci elektora. W r. 1817 Maksymilian Józef, król bawarski, odstąpił L. wraz z dawniejszem bp-stwem Eichstätt i sąsiedniemi posiadłościami, jako księstwo medyatyzowane, zięciowi swemu, b. wicekrólowi włoskiemu, Eugeniuszowi Beauhar-nais; a synom pierworodnym książąt 1-skicli nadano tytuł „Królewskich wysokości“ z prawem do sukoesyi bawarskiej po wygaśnięciu rodu elektorskiego w linii męskiej. Przez małżeństwo syna Eugeniusza, Maksymiliana, z w. ks. rossyjską Maryą powstała w Rossyi linia książąt L-skich, tytułująca się „cesarską wysokością“ a od r. 1852 „książętami Romanowskimi“. Najstarszym członkiem tej linii jest obecnie Eugeniusz ks. Romanowskij (*    1847).

—Por. Wittmann „Geschichte d. Landgrafen v. L.“ (Monach. 1851—52, 3 T.): Döberl „Die Landgrafschaft d. Leuchtenberger“ (tamże 1893).

Leuchtenberg Eugeniusz ks. ob. Beauharnais Eugeniusz i Leuch ten ber g, landgrafstwo.

Leuchtenbergit, minerał, jeden z klinochlo-rów, prawie zupełnie żelaza niezawierający,

bladozielony lub żółtawy; pochodzi ze Złotou-

z, w.

Leuchtenberscy książęta: 1) M a k s y m i 1 i a n Eugeniusz, ob. Beau harnais Maks. Eu g. Byt prezesem Akad. sztuk pięknych w Petersburgu i kierownikiem instytutu górniczego. Prowadził studya nad galwanoplastyką i o-głosił kilka przyczynków w tym przedmiocie, założył fabrykę galwanoplastyczną w Petersburgu i brat żywy udział w zakładaniu pierwszych dróg żelaznych w Rossyi. — 2) Ks. Mikołaj, syn poprzedniego i w. księżnej Maryi, generał kawaleryi (* 1843 — f 1890). Oddawał się gorliwie studyom mineralogicznym; był prezesem T-stwa mineralogicznego i ogłosił kilka cennych rozpraw w tej materyi. Dzięki jego ineyatywie i jego środkami rozpoczęto studya dla wydania mapy geologicznej Rossyi. L. położył pewne zasługi w sprawie przemysłu

Ked.

górniczego.

Leucippus, filozof grecki, ob. L e u k i p p o s.

Leuck, wody mineralne, ob. Louèclie.

Leuckart R u d o 1 f, wybitny zoolog (*    7

paźdź. 1822 w Helmstedt — f 6 lut. 1898) synowiec profesora fryburskiego, zoologa Fryde ryka L-a (* 1794 — f 1843). Już jako słu chaczowi uniwersytetu w Getyndze, Rud. Wa gner powierzył mu ukończenie swego „Lehrb d. Zootomie“ (wyd. 2-ie Lipsk 1843 —47); w r 1850 profesor w Giessen, r. 1869 w Lipsku L. prawie wyłącznie poświęcił się studyom

Leucobryaceae— Leucyua.

'CO

'•JO

ten“ (Lipsk 1862 — 76, 2 t.; wyd. 2-ie 1879 nst.) jest jednym z najpoważniejszych przyczynków do parazytologii. Inne prace L-a: „Üb. die Morphologie u. d. Verwandtschaftsverhältnisse d. wirbellos. Thiere“ (Brunświk 1848); „Die Fortpflanzung u. Entwickelung d. Pupiparen“ (Halla 1857); „Neue Beiträge zur Kcnntniss d. Nematoden“ (,,Areh. d. matli.-phys. Kl. der. Sachs. Gesell, d. Wissensch.“ XIII). Pospołu z Bergmanem opracował „Vergleichende Anatomie u. Physiologie“ (Sztutgard 1852), a do podręcznika oftalmologii Gräfego i Särni-scha anatomię porównawczą oka. (1875). Imię L-a jest głośue dzięki niezliczonym zasługom w rozmaitych dziedzinach zoologii: w a-natomii porównawczej, embryologii, systematyce, parazytologii i biologii ogólnej. Zagadnienia zoologiczne rozstrzygnięte przez L-a mają zasadniczą wartość i dotyczą spraw pierwszorzędnej wagi. L. należy do grona tych uczonych, którzy najwięoej przyczynili się do rozwoju a-natomii porównawczej w w. XIX obok Jana Müllera, Gegenbauera, Huxley’a, O. Hertwiga. Doniosłą wartość pedagogiczną mają tablicę jego (Zoologische Wandtafeln zum Gebrauch an Universitäten u. Schulen“ Kassel 1877—91), powszechnie używane w wyższych zakładach naukowych. L e u c k. —skrócenie naukowe nazwiska L euckartó w, Fryderyka i Rudolfa, obok nazw zoologicznych.    Red’

Dr J. Trz,

Dr J. Trz,

St. Min.

Dr J. Irz.

nad bezkręgowcami: wraz z Preyem (Beiträge zur Kenntnis d. wirbellosen Thiere“ Brunświk 1847) wyodrębnił jamochłonne (Coelenterata), a nadto pierwszy zbadał budowy gąbek i wykazał pokrewieństwo jej z budową jamochłon-nycli. W pracach: „Üb. d. Polymorphismus d. Individuen od. d. Erscheinung d. Arbeitsteilung in. d. Natur“ (Giessen 1851) i „Zoologische Untersuchungen“ (t-że 1853 — 1854, 3 zesz.) zajął się sprawą fizyologicznego podziału pracy i wyjaśnił budowę Rurkopławów (Siphono-phora). Badał budowę jaj owadów (specyalnie kwestyę mikropyl („Mueller’s Archiv. für Anat.“ 1855 ), partenogenezę ( „ Zur Kennt-niss des Generationswechsels u. d. Parthenôge-nesis bei d. Insekten“ Frankf. 1858); jako też rozmnażanie się mszyc („Fortpflanzung d. Riu-denläuse“ w „Arch, f. Naturgesch.“ 1859), oraz inne pokrewne sprawy. Cenne są jego badania nad trychiną i wogóle nad pasożytami robakami („Untersuchungen ii. Trichina spiralis“, Lipsk 1860; wyd. 2-ie 1866; „Die Blasenbandwürmer u. ihre Entwickelung“). Pierwszy zbadał rozwój Wrzęchowatych: „Bau u. Eut-wickelungsgeschiehte d. Pentastomen“ (Lipsk i Heidelberg 1860); nadto „Commentatio de statu embryonali et larvali Echinorhyncho-rum eorumque metamorphosi“ (Lipsk 1873); „Zur Entwickelung d. Leberegels“ (,,Arch. f. Naturgesch.“ 1882). Praca „D. Parasiten d. Menschen u. d. v. ihnen herrührenden Krankhei-

Leucobryaceae, rodzina mchów z rzędu Brya-ceae, zawierająca 5 rodzajów. U nas z nich tylko Leocobryum.

Leucobryum, rodzaj mchów z rodziny Leucobryaceae, rzędu Bryaceae. Wyróżnia się obficie rozgałęzionemi łodyżkami, pokrytemi gęste-mi lancetowatemi listeczkami. Listeczki, zie-lonkawo-szarej barwy, wewnątrz puste, składają się z dwóch rodzajów komórek: martwych, wypełnionych powietrzem, i żywych, z ziarnami zieleni. Pod tym względem L. przypominają torfowce (ob.).    10 gatunków rozpowszech

nionych głównie w strefie cieplejszej. U nas pospolitym jest tylko gat. L. glaucum, który po lasach tworzy na ziemi i u podnóża drzew zbite, kruche, mocno wypukłe, szaro-zielonawe darnie. Owocuje bardzo rzadko.

Leucochloridium paradorum Carus. Sta-dyura rozwojowe jednej z przywr (ob.). Lro-gonimus macrostomus, t. zw. spor ocy sta; sporocysty tej przywry w postaci rozgałęzionych woreczków żyją, jako w żywicielu pośrednim, w ślimaku ziemnowodnym — Succinea amphibia—w wątrobie, w rożkach ślimaka i w innych częściach ciała; ponieważ sporocysty są dwoiście zabarwione, więc taki wyciągnięty rożek ślimaka przypomina gąsienicę; łatwo się rzuca w oczy ptakom, które chwytają ślimaka i zarażają się pasorzytem (obiaw mime-tyzmu ob.). Pasorzyt rozwija się w stadyum dojrzałem w kanale pokarmowym i w kloace pewnych ptaków (słowików, pliszek, sikorek, pokrzywek i in.).

Leuconostoe mesentherioid.es, kulkowate I bakterye, tworzące łańcuszki. Każda kulka o-tacza się grubą powłoką śluzu, wskutek czego kolonie ich tworzą galaretowate sznurki, przypominające swym wyglądem skrzek żabi. Śluz ten powstaje dokoła bakteryi wskutek osobnej fermentacyi (ferm. śluzowa), którą wywołują one w roztworach cukru trzcinowego: cukier przeobraża się wtedy w osobny wodan węgla dekstranem zwany. Przemiana cukru w dekstran pod wpływem bakteryi odbywa się niekiedy na ogromną skalę w cukrowniach i rafineryach, powodując znaczną stratę.

Leucyna, CH₃ (CH₂)₃. CH. (NH₂). COOK, kwas a-a m ido k a pro n o wy, odkryty przez Prousta w produktach gnicia sera. Związek b. rozpowszechniony w organizmach. U człowieka znajduje się prawie we wszystkich narządach. W brudzie skóry (gnijący naskórek), głównie pomiędzy palcami nóg, sprawia przez produkty swego rozkładu przykry zapach właściwy potowi. W niektórych chorobach ilość jej wzrasta (w wątrobie przy ostrym jej zaniku). Patologicznie znajduje się w ateromach, w łuskach przy Ichthyosis, w ropie; w moczu przy ostrej niedokrwistości, przy ostrym zaniku wątroby, zatruciu fosforem- -zastępuje wtedy poczęści lub w zupełności mocznik. Wy-

S. Dr z.

kryto L-ę w ciele wielu bezkręgowców (pają- Łupliwości L. nie posiada; powierzchnie odła-ków, niektórych owadów i skorupiaków); u roślin (muchomory, lebioda, kiełki dyni i wyki) i w drożdżach. L. — obok tyrozyny (ob.)—jest stałym produktem trawienia ciał białkowych w jelicie cienkiem, jak i nieodzownym produktem gnicia białków. Analitycznie otrzymuje się ją z sernika, włóknika, ciał śluzowych, tkanki rogowej —drogą hydratyzacyi, przez gotowanie z alkaliami lub kwasami, lub pod wpływem czynności rozmaitych fermentów. Syntetycznie otrzymano L-ę działając amoniakiem na kwas bromo-kapronowy:

C₄ H₉ CH Br COOH -f NH₃ =

C₄ H₉ CH (NH₂) COOH -f H Br.

L. w stauie czystym przedstawia blaszki bezbarwne i bez zapachu b. cienkie z tłustym połyskiem; zwykle otrzymujemy skupienia pod postacią grudek lub kul. Kryształy rozpuszczają się łatwo w wodzie (w 49 cz.), trudno w alkoholu (łatwiej we wrzącym), nie rozpuszczają się w eterze; topnieją przy 170°C, w zamkniętej rurce włoskowatej dopiero przy 293 —

295°C. — L. łączy się z zasadami i kwasami, dając związki krystaliczne. Bod względem optycznym L-y syntetyczna a naturalna i analityczna różnią się wzajemnie: pierwsza jest optycznie .nieczynna, drugie skręcają płaszczyznę polaryzacyi w rozczyuach wodnych w lewo, a w rozczynach alkalicznych i kwaśnych w prawo; odmianę optycznie czynną, przez ogrzewanie z wodą barytową do 160°—180° C., można zamienić w nieczynną; odwrotnie pod wpływem pleśniaka Pénicillium glaucum z nieczynnej powstaje odmiana skręcająca w lewo.

Pr A. E,

Leucyppidy, gr. Asoxi7E7a§sę, łac. Leucippi-des} dwie dorodne siostry, Fojbe i Hilajra, córki messeńskiego kr. Leucypposa, kapłanki Ateny i Artemidy; zaręczone były z synami stryja Afareusa; wykradli je Kastor i Polluks, i ożenili się z niemi a obydwu narzeczonych, Lyn-keusa i Idasa zabili, Ob. Id as.

Leucyt, minerał, glinokrzemian potasowy K₂ Al₂ iSi₄ 0₁₂, naśladowczo-regularny, ważny i interesujący ze względu na występowanie w lawach Wezuwiusza oraz jako wybitny przykład mimezyi. Postać kryształów zbliża się prawie dokładnie do dwudziestoczworościanu deltoi-dowego, stąd L, brano początkowo za minerał regularny, dopóki G. v. Rath pomiarami swemi nie dowiódł, że kryształy L-u są naśladowcze, składają się z licznych blaszek, rozwiniętych równolegle do ścian, które w interpretacyi regularnej odpowiadałyby dwunastościanowi rombowemu. W takiem pojmowaniu kryształów L-u są one kombinacyą piramidy tetragonalnej o z piramidą ośmioboczną i, a płaszczyzny bliźniacze odpowiadają ścianom piramidy wtórej. Późniejsi badacze blaszkom, składającym kryształy L-u, przypisują symetryę jeszcze niższą, mianowicie rombową, a nawet jednoskośną.

mu muszlowe o połysku tłustym. Twardość 5. 5 do 6, ciężar właściwy 2.5. W świetle spolaryzowanym cienkie blaszki L-u wykazują dwójłomność bardzo słabą. Kryształy i blaszki L-u ogrzane do 500° stają się regularnemi i je-dnołomnemi. Drobne ziarnka L-u blaszek bliźnię-cych nie ujawniają. Podanemu wyżej wzorowi chemicznemu odpowiada skład procentowy następujący: 55.2$ krzemionki, 23.3$ glinki, 21.5$ tlenku potasowego. Często obecny jest także sód. W L-cie Klaproth odkrył pierwiastek potas, jako część składową ciał mineralnych; przedtem znano potas tylko w popiele roślinnym. W płomieniu dmuchawki L. jest nietopliwy. W kwasie solnym rozkłada się, wydzielając krzemionkę pod postacią proszku. Drobny proszek L-u, traktowany roztworem soli kuchennej w temperaturze 190°, w ciągu kilkunastu godzin zamienia się na krystaliczny analcym Na₂ Al₂ Si₄ N₁₂. 2 H₂0, t. j. wymienia całkowicie swój potas na sód; taksamo działa roztwór sody. Analcym, zarówno naturalny jak otrzymany w sposób dopiero co wskazany, pod działaniem roztworów chlorku potasowego lub węglanu potasowego znów zamienia się na bezwodny krystaliczny L. Te przemiany wr jednakowy zachodzą sposób w roztworach stężonych i rozcieńczonych, czem L. i analcym wybitnie się różnią od glinokrzemia-nów innych (np. sodalitu, nefelinu), te bowiem w roztworach stężonych ulegają tylko wymianie, w roztworach zaś rozcieńczonych prócz wymiany zachodzi jeszcze rozszczepienie na rodniki trwalsze. Stąd uważamy L. za sól trwałego, nieskładającego się z kilku rodników, jednolitego kwasu glinokrzemowego Ha Al₂ Si₄ 0₁₂. Jako istotna część składowa L. znajduje się pod postacią kryształów zawieszonych w lawach Wezuwiusza, podobnież w lawach okolic Rzymu, w Roccamonfina, na Kaiserstuhlu koło Rieden, jako kryształki mikroskopijne drobne w wielu bazaltach i niektórych fonolitach. Wszystkie tego rodzaju L-y są szare, białe, żółtawe, o ścianach najczęściej matowych, rysunku prążkowatego nieujawniających. Wewnątrz zawierają one często wrostki prawidłowo uszykowane. W bombach wulkanicznych dolnej części Wezuwiusza, Monte di Somma, dają się widzieć niekiedy kryształy narosłe, przezroczyste i bezbarwne, o ścianach połyskujących i subtelnie prążkowanych. Podobnież kryształki narosłe dają się widzieć w szczelinach lawy jako produkt pneumatolizy. L. ulega przeobrażeniom wielce charakterystycznym. Najczęściej przeobraża się w analcym, co jest zupełnie zrozumiałe wobec przytoczonych powyżej badań doświadczalnych. Prócz tego dostrzeżono przeobrażanie się L. w mieszaninę sanodynu i nefelinu (na Wezuwiuszu) oraz w mieszaninę ortoklazu, analcymu i muskowitu (Góry Kruszcowe). Łatwość chemicznego przeobrażania się L-u tłómaczy, dla

Leuk — Leukemia.

335

czego niema go dawniejszych.

Lenk, ob. Louèche.

Leuka, Asoxa, łac. Łcuca, osada na kończynie Japygijskiego przylądku najwięcej ku płdniu wysunięty punkt Kalabryi, głośna ze źródła cuchnącego, którego odor odstraszać miał żeglarzy na całem wybrzeżu przyległem, a pochodził jakoby z wyziewów ciał Gigantów, których Herakles ciężkiemi skałami przywalił; dzisiaj kończyna lądu zowie się Capo di Leuca, a przyległe miasteczko St. Maria di Leuca.

S. I)rz,

S Drz.

w skałach wybuchowych * z. w.

S. I)rz.

Leukadya, gr. Aeoxaôîa, łac. Leucadia, skalisty półwysep, później po przekopaniu kanału, AtôpoxToç, wyspa na m. Jońskiein, tuż nad wybrzeżem Akarnauii, 36 kim. długa, do 15 szeroka, przeszło 5 mil kw. powierzchni mająca, z miastem głównem Leukas, zwana od białej barwy pasma wapiennego, z najwyższym szczytem Eliasza (1180 m. npm.). Na skłonach gór rosła bujnie niezbyt ceniona winna latorośl. Rzeki żadnej niema; tryskają tylko liczne obfite źródła. Klimat nadzwyczaj zdrowy. Nawiedzały L-ę częste trzęsienia ziemi. Dawniej-szemi czasy nazywała się Ner i ton, dzisiaj Levkas, Levkada i Santa Maura. Najstarszymi mieszkańcami byli Lelegowie i Teleboowie. Około r. 640 przed Chr. przybyli Koryntczycy i w założonej osadzie Leukas osadzili 6 000 własnych obywateli obok mieszkańców odwiecznego miasta Neritos. Aby zabezpieczyć L. przed napaściami Akarnańczyków, a także celem skrócenia żeglugi, przekopali oni przesmyk, łączący półwysep ze stałym lądem, nową zaś wyspę połączyli mostem z wybrzeżem. Kanał z biegiem wieków coraz więcej się zamulał; przekopali go znowu Rzymianie. Miasto Leukas, położone nad przekopem, na wschód od starodawnego Neritos, na skłonie pagórka silnie przez potrójną akropolę bronione, było za czasów Ligi Achajskiej stolicą Akarnanii. Na szczycie stromego przylądku Leukatas (dziś Cap Ducato) stała świątynia Apollina, na którego cześć corocznie wielką uroczystość obchodzono; obok niej sterczała Skała Leukadyjska (Leukate), z której w Starożytności zbrodniarzy w otchłani morską strącano, przywiązując im skrzydła do ramion, aby spadek niejako złagodzić, a także, aby na morzu samem ich wczas pochwycić. Poraź pierwszy rzucić się miał w morze chłopiec nadzwyczajnej urody, Leukates, aby ujść pogoni rozmiłowane-nego Apollina. Rzucano się też z owej skały, aby zaginionych rodziców odszukać albo osobę ukochaną do odwzajemniania miłości pobudzić. Ponieważ zaś Deukalion (ob.), który Pyrrhę bez wzajemności kochał, tutaj do morza się rzucił i, szwanku żadnego nie ponosząc, z namiętności swej ochłonął, wierzono odtąd, że skok ów jest środkiem na ukojenie zapałów miłosnych. Za radą Apollina i poetka Safo (ob.)

spróbować miała owego środka, ale utonęła, jak i Artemizya (ob.), królowa Halikarnassu; natomiast jakiś obywatel z Buthroton cztery razy takiej kuracyi, z wybornym skutkiem, zażył. Wilh. Doerpfeld, już jako towarzysz H. Schliemanna, wsławiony odkryciami i w ruinach Troi, i wogóle na ziemiach greckich po części rozkopawszy starożytne gruzy na L-i, twierdził że ona-to właśnie jest homerową Itaką, a nie w. Itaka, dzisiejsza Theaki, jak dotychczas mniemają. Spór to nierozstrzygnięty.

Leukadyjska skała, ob. Leukadya.

Leukai: 1) po grecku Aeôxou, Asôxy], poła-cinie Leuca, małe miasto nadmorskie w Jonii, na tymsamym przesmyku, co miasto Focea, na płd.-zachód od niego, pierwotnie na wyspie, później, skutkiem zamulenia rz. Hermos, na stałym lądzie położone; dzisiaj wieś Levke. Założyć je miał w r. 352 przed Chr. perski wódz Tachos na skale wysokiej, zdobyli podstępem Klazomeńczycy, którzy o nie długie walki z Kumańczykami zwodzili. W r. 131 przez Chr. stoczył tutaj nieszczęśliwą bitwę konsul Lic. Crassus z Arystonikosem (ob.). —2) gr. Asôxa;, osada w Lakonii, na wscli. wybrzeża zat. lakońskiej, pomiędzy miastem Akriai a rz. Aso-pos położona, przez Spartańczyków zburzona.—

3). Nazwa trzech małych wysp w pobliżu Krety.—Nazwę Leukai (Xsoxó:;=biały) nadali Grecy licznym miejscowościom od białawej barwy ziemi, lub gór wapiennych.

Leukas, ob. Leukadya.

Lęukemia czyli białaczka (z gr. Xeo-xóq= biały i to aijxa—krew), opisana po raz pierwszy w r. 1845 przez V i r c h o w a, jest to choroba krwi, a właściwie narządów krwiotwórczych, wyrażająca się hematologicznie w nieprawidłowem rozmnażaniu krwinek białych, zmianie odsetek poszczególnych ich rodzajów i obecności takich postaci, które prawidłowo we krwi nie znajdują się. — Statystyka. Jest to choroba wieku dojrzałego (przeważnie pomiędzy 25 a 45 rokiem życia), nie omija wszakże dzieci ani starców; mężczyźni zachorowują nieco częściej niż kobiety. Co do rozpowszechnienia tej choroby, to nie należy ona do takich rzadkości, jak przypuszczano dawniej; różni klinicyści podają rozmaite odsetki wahające się pomiędzy 2.2 a 11.3 wypadków białaczki na io 000 chorych szpitalnych.—P r z y c z y n y L-i nie są jeszcze dostatecznie wyjaśnione. Dziedziczność zdaje się grać rolę niewielką. Jako czynniki sprzyjające wymienić należy: złe warunki bytu, nadmierną pracę fizyczną i umysłową, nędzę i t. p. Niektórzy przypisują przymiotowi (ob.) ważną rolę w powstawaniu tej choroby, inni znowu malaryi. W o-statnich czasach zwrócono uwagę na znaczenie uraza, szczególnie w okolicy śledziony. Na zakaźny chararakter L-i wskazują fakty endemicznego pojawiania się i coraz częściej opi-sywaue wypadki ostrego jej przebiegu. Co się

tyczy pasorzyta tej clioroby, dotąd odkrycie go . może średnio 2 — 4 lat, wyjątkowo 10 lat. Stan nie udało się jeszcze. -Pod względem przebie- | ogólny waha się zależnie od warunków ze-gu rozróżniamy postać ostrą, o przebiegu gwałtownym, złośliwym, w przeciągu kilku dni, najwyżej tygodni, kończącą się śmiercią, i postać przewlekłą, trwającą od kilku miesięcy do lat kilku.—Postać L-i ostra jest rzadszą. Poza objawami właściwemi chorobom zakaźnym (zmęczenie, upadek sił, bóle stawowe, gorączka, dreszcze) przędewszystkiem w L-i ostrej występuje skłonność do krwawień, szczególnie z błony śluzowej dziąseł; w tym wypadku dochodzi do rozpadu tkanki, co daje obraz właściwy guilcowi (ob.). Prócz tego zdarzają się krwawienia w żołądku, kiszkach, pęcherzu i t. d. Inne objawy, jak szybko postępująca char-łaczość, obrzmienia śledziony i gruczołów chłonnych i iune, właściwe są również postaci przewlekłej. L. przewlekłą, częstszą i bardziej znaną, dzielono dawniej na 4 grupy, a mianowicie rozróżniano 1) postać śledzienną,

wnętrznych, w jakich się chory znajduje, i od zabiegów leczniczych, przeważnie objawowych. Rokowanie, dawniej uważane za bezwględnie niepomyślne, obecnie, z chwilą wprowadzenia terapii świetlnej (promienie Röntgena), nie jest beznadziejne.—L i te ratura. Z olbrzymiej literatury o tyra przedmiocie wymienimy tylko kilka nowszych dzieł najgłówniejszych: Ebstein „Die Pathologie u. Therapie d. Leukämie“ (Sztutgart 1909); Ehrlich, Lazarus, Pinkus „Die Leukämie“ (w Nothnagla „Specieile Therapie“ T. III 1901); Grawitz „Klinische Pathologie d. Blutes“ (1906); Leube „Ueber Leukämie“ (w „Deutsche Klinik“ (1902) i in.

Leukippidy, ob. Leucyppidy. Leukippos, gr. Aetmrcrcoę, łac. Leucippus: 1) filozof grecki, rodem z Abdery, albo z Eiei, Melos lub Miletu, żył około r. 500 przed Chr., był podobno uczniem Eleaty Parmenidesa, albo Zenona lub Melissosa, położył podwaliny systemu atomistycznego, który wydoskonalił uczeń jego Demokritos (ob.). L. ugruntował system swój na dwóch zasadach: pełni i próżni. Pełnia składa się z niezliczonych, dla zmysłów nie-pochwytnych, niepodzielnych, niezmiennych, nieprzeniknionych, jednostajnych ciał zasadniczych, atomów, które jedynie przerwami, próżnią pomiędzy sobą przedzielone, jakością wszystkie sobie równe, w formie są odmienne, kształtu okrągłego lub kostki, piramidy i t. p. Ze złożenia ich powstają ciała widzialne. Dyo-genes z Laerty poświadcza, że L. miał traktować w dziełach swych też praktyczne zagadnienia filozofii. Z pism jego, przyznawanych zresztą także Demokrytowi, nic się nie prze-

S. Drz.

Dr A. E.

Leukippos :    1) Syn Peryeresa i Gor-

gofony, książę Messeński, brat Afareusa, ojciec Hilajry, Feby i Arsynoy; dwie pierwsze Dyo-skurowie wykradli, trzecia zaś z Apolliua bożka powiła Eskulapa. —2) syn Ojnomaosa, króla Elijskiego, rywal Apolliua o względy Dafny Ob. Dafne.—3) syn Lamprosa i Galatei, przemienił się na błaganie rodziców, zanoszone Letony z dziewczęcia w dorodnego

S, Drz,

Leukocyklit minerał, synonim a p o f i litu; aluzya do tego, iż w zbieżnych promieniach światła spolaryzowanego płytki apofilitu nie wykazują pierścieni barwnych, lecz tylko czarne

z. w.

Leukocytoza — pomnożenie bezbarwnych ciałek krwi bez zmian jakościowych w ich składzie ogólnym.-1) Postaci. L. bywa fizyolo-giczna (w okresie trawienia po zimnych kąpielach, w ciąży u pierwiastek i t. d.) i patologiczna. Nadto, zależnie od tego, czy zachodzi ogólne pomnożenie leukocytów w obiegu krwi, czy miejscowe ich nagromadzenie, L. bywa ogólna lub miejscowa. Istnieję tyle ro-

2) limfatyczną, 3) szpikową i 4) mieszaną, zależnie od stanu narządów. Obecnie odróżnia się już tylko L-ę limfatyczną i szpik o-w ą. Objawy kliniczne główne są: obrzmienie śledziony i gruczołów chłonnych i zmiany w krwi. Śledziona obrzmiała i gruczoły przez u-cisk na uarządy sąsiednie wywołują objawy wtórne; zmieniony skład krwiuek białych wywołuje zmiany chorobliwe w stanie fizyologicznym krwi, wywołując krwawienia (podobnie jak w postaci ostrej j, pozatem zakłóca równowagę w układzie oddechowym i obiegowym, drogą zmienionej przemiany materyi również w układzie pokarmowym.—K r e w. Barwa krwi w daleko posuniętym okresie L-i jest bardzo blada, często gliniasta, nieraz podobna do czekolady z mlekiem, czasami nawet do mleka sa- chowało, mego. Krzepnąc w naczyniu szklanem krew białaczkowa dzieli się wyraźnie na trzy warstwy: u dołu warstwa krwinek czerwonych, pośrodku szaro-biała, mniejsza lub większa warstwa krwinek bezbarwnych z włóknikiem, u góry surowica jasna. Krwinki czerwone bywają mniej liczne niż zwykle. Krwinki bezbarwne składają się z postaci prawidłowych i patologicznych; te zaś są do uiczem innem, jak też pierwocinami znajdują- chłopca, cemi się w szpiku kostnym zdrowym, jako pra-postaci krwinek białych dojrzałych, ale w zwykłych warunkach do obiegu krwi nie przechodzą; ilość ich we krwi waha się wtedy od dziesiątków do setek tysięcy. —L. limfatyczna i białe, odznacza się przewagą we krwi limfocytów (ob. limfa) i postaci jednojądrowych, pochodzących po części ze szpiku, po części z układu limfatycznego. L, ostra należy również do typu limfatycznego.—W L-i szpikowej czyli różnokomorkowej zuajdujemy we krwi postaci komórek rozmaite.— Przebieg i rokowania. L. ostra w bardzo krótkim czasie prowadzi do śmierci; przewlekła trwać

dzajów L-y, ile jest rodzajów leukocytów normalnych. Najczęstszą jest L. n e u tr ofilo w a, Bielmo, w której pomnożona jest ilość neutrofilowych polinuklearów (ob. Krew), a inne rodzaje białych ciałek pozostają w ilości normalnej lub niżej normy (ta L. właściwa jest wszystkim chorobom zakaźnym, prócz duru brzusznego i odry; wywołać ją można sztucznie, wprowadzając do ustroju toksyny bakteryjne lub in. substancye). L. eozynofilowa ogólna, w połączeniu z miejscową, właściwa jest dychawicy skrzelowej (krew chorych zawiera wtedy do 20 Z (prawidłowo 2—4 % ), a plwocina prawie wyłącznie leukocyty eozynofilowe), oraz chorobom skórnym, np. Psoriasis, Prurigo, Urticaria, Pemphigus (w niej Neusser znalazł w pęcherzach przeważnie eozynofile); ogólna zaś L. eozynofilowa (bez miejscowej) bywa w różnych formach Helminthiasis (pasorzytowania glist). Często miejscową eozynofilję znajdujemy w niektórych nowotworach, zwłaszcza mło- należną oddać, dych, oraz w plwocinie suchotników i w ropie rzeżączki.—L. bazofilowa, zjawisko bardzo rzadkie, znana jest dotychczas jako sprawa w tkankach przerosłych, np, przy słoniowatości (Elephantiasis). — Limfocytol, postać rze brzusznym.

L-y, w której pomnożone są wyłącznie limfocyty, właściwa jest niektórym chorobom przewo- lelingitu z częścią arsenu, zastąpioną przez du pokarmowego u dzieci oraz okresowi kur- siarkę, czowemu krztuśca (ob.).-Podług Ehrlicha w L. toksyny krążące we krwi działają przyciągająco na leukocyty, znajdujące się w szpiku kostnym, i te wstępują do obiegu krwi. Powstaje L-a ogólna. Toksyny zaś znajdujące się w ogni- twardych, skach zapalnych wywołują miejscowe nagro- 1 blasku perłowym,

madzenie leukocytów, L-ę miejscowę lub ropie- J krągłej, na policzkach bardziej owalnej, wiel-nie. Inni przypuszczają, że leukocyty powstają na miejscu w ogniskach zapalnych, drogą podziału i metaplazyi (przemiany komórek miejscowych lub wędrownych). Dla wytłóma-czenia zaś L-y ( wobec tego, że limfocyty pozbawione są ruchu własnego) Ehrlich wskazuje na przerost gruczołów chłonnych i wzmożone wytwarzanie się limfocytów: limfocyty zostają mechanicznie spłukane przez krążącą limfę do obiegu krwi — stąd też nazwa bierni- A. E.

Z. W.

Z. w.

Dr A. E.

Dr A. E.

Dr A. E.

nej L-y.

Leukocyty, białe ciałka krwi, ob. Krew.

Leukodermia, toż co alb i nizm (ob.).

Leukofan — minerał fluoroberylokrzemian sodowo-wapniowy ENa Ca Be Si₂0₆ — tworzy rombowe kryształy w syenitach eleolitowych Langesundfjordu w Norwegii.

Leukogen, ob. Sód.

Leukoksen, ciało mineralne składu chwiejnego, przeważnie z tytanionu wapniowego się składające; tworzy mętne powłoki jako produkt rozkładu wszelkich minerałów tytan w obfitości zawierających, szczególuie na tytanicie, który czasami całkowicie na leukoksen się przeobraża.

Leukolina, ob. Chinolina.

Leukoma, plama na rogówce oka, ob.

Leukomain y {Pautier) ciała o charakterze zasadnym, powstające fizyologicznie w żywym u-strojujako wyniki rozpadu ciał białkowych wskutek prawidłowej przemiany materyi, w przeciwieństwie do ptomain (wyników rozpadu pośmiertnego) i toksyn (wytwór bakteryi, paso-rzytujących w organizmie). Związki te, o właściwościach alkaloidów, należą do grupy choliny, kwasu moczowego i kreatyniny. W zwykłych warunkach zostają one szybko spalane w ustroju i wydalane nazewnątrz bez szkody dla niego. W razie niedostatecznego utleniania lub wydalania, nagromadzają się w ustroju, sprawiając samootrueia, pociągające za sobą rozmaite stany chorobne.

Letlkonoe, córka Minyasa. Z rówieśniczkami swemi przemieniona została w nietoperza, ponieważ wzbraniały się Dyonizosowi cześć

S. Drz,

Leukopatya, toż co bladaczka (ob.). Leukopenia zjawisko wręcz przeciwne Leukocytozie (ob.), zmniejszenie ilości leukocytów we krwi. Objaw rozpoznawczy w du-

Dr A. E.

Leukopiryt, albo piryt biały; odmiany

z. w

Leukoplakia (v. Psoriasis buccal i s), rzadka    choroba    jamy ustnej, głównie języka,

rzadziej    strony    policzka wewnętrznej, warg

i podniebienia, polegająca na istnieniu białych cienkich blaszek (plaques) o na języku postaci o-kości marki niem., lecz, przez zlewanie się, i większych rozmiarów.--Przyczyna — niejasna; przypuszczalnie winne są: przymiot, palenie, zaburzenia w trawieniu lub inne. Przebieg przewlekły, rokowanie quoad vitam pomyślne, lecznicze prawie bezsilne. Czasami na tem podłożu rozwija się rak (ob.).

Leukoplasty — ciałka bezbarwne protopla-zmatyczne (plastydy), zwykle kuliste lub owalne, rzadziej pod postacią laseczek lub wrzecion. Z powodu swych rozmiarów małych długo pozostawały w ukryciu (odkrył je dopiero w r. 1888 Sch imper). Znajdują się w różnych narządach, przeważnie roślin wyższych. Zadaniem ich jest wytwarzanie ziaren skrobi.

Leukorrhoea, ob. Upławy.

Leukosyrowie, Asozóaopot, połacinie Leu-cosyri ( == Syryjczykowie biali, z białą cerą), starodawna nazwa mieszkańców Kappadocyi, syryjskiego szczepu, w odróżnieniu od właściwych Syryjczyków o twarzach śniadych. Nawet gdy później ziemię tychże, dalej ku południu leżącą, w ściślejszem pojęciu Kappado-cyą nazywano, zwali Grecy zawsze L-ami mieszkańców wybrzeża M. Czarnego albo zachód. części kraju Pontyjskiego, pomiędzy rz.

S. I)rz.

Ino (ob.).

S. Drz.

Z, W.

S. Drz.

S. Drz.

1886 jest cen

St. Min.

W w. w.

dichte“ (1879).

St. Db.

ie m.

Halys i Iris. W tych stronach właśnie spotkał Ksenofou (Anab. 5, 6, 8, 9) L-ów w przymierzu z Paflagończykami, nad którymi panował książę tak potężny, że 12 000 żołnierza, głów-wnie konnicy, w pole mógł wysłać. L-owie zostawali pod lidyjskiem, później pod perskiem berłem. W następnych czasach rzadko nazwy tej używano.

Leukotea, gr. AeoxoIHa, łac, Leucothea, Leucothoe, dosłownie = biała bogini, przydomek

S. Drz.

Leukotoe, gr. Asoxo»>óy], łac. Leucothoe, córka Orchamosa, króla Achemeńczyków, i Eu-rynomy, kochanka Appolina. Gdy Klitya, dawniejsza miłośnica bożka, z zazdrości ojcu postępowanie córki zdradziła, kazał ją tenże żywcem zagrzebać; niepocieszony Apollon przemienił ją w krzak wonnego ziela.

Letlkotyl minerał; tak nazywają się jasne odmiany chryzotylu czyli asbestu serpentynowego (ob. serpentyn).

Lettkowie, po grecku Asoxot, po łacinie Leuci, bitny, w rzucaniu dzidą sprawny lud, w płd.-wschodniej części Gallia Belgien, na płd. od Medyomatryków, pomiędzy rz. Matroną i Mosellą, aż po skłony Wogezów, więc w płd. części Lotaryngii, zwłaszcza w okolicy m. Toul, naonczas Tullum zwanego, zamieszkały.

Leuktra, Aeoxipa: 1) mała osada w Beocyi, na płd.-zachód od Teb, pomiędzy Platajami a Tespiami, w lesistej równinie, sławna w dziejach przez zwycięstwo Epaminoudasa w r. 371 przed Chr. nad Spartańczykami. Szczątki pomnika zwycięskiego, wzniesionego na pobojowisku, dochowały się do dzisiaj na równinie Pa-rapuughii, w pobliżu wioski Levka albo Łev-tra.—2) Miasto w zach. Lakonii, także Aso-xipov zwane, na wschodniem wybrzeżu zat. Messeńskiej, z warowną akropolą i świątyniami Ateny, Asklepiosa i Erosa; dzisiaj Levtro.

Lsunis Johannes, przyrodnik-systematyk (* 12 czerw. 1802 w okol. Hildesheimu — f 30 kwietnia 1873 w Hildesheimie). Studyował teologię i filozofię; w r. 1824 nauczyciel gitnna-zyalny w Josephinum w Hildesheimie. Oddawał się studyom systematycznym i opisowym z zakresu przyrody wogóle. Napisał ,,Synopsis der drei Naturreiche“ (I cz. ,,Zoologie“, Han-nower 1844; wydanie 3-e, opracowane w T. II przez Ludwig’a (ob.) 1883 nem kompendyum zoologicznem w systematyce; cz. II: „Botanik“ t-że 1847; wyd. 3-ie przez Frank’a 1884 —1886, 3 t.; cz. III: „Mineralogie und Geognosie“ (t-że 1853, opracowane przez Römer’a; wyd. 2-ie 1875—78). Nadto L. napisał ,,Die Schlangen u. besonders die der Umgegend Hildesheims (1869) i kilka innych z zakresu systematyki.

Lenppold, rzeźbiarz stempli w mennicy drezdeńskiej. W r. 1765 wykouał próbny stempel do dukatów Stanisława Augusta; pod popiersiem królewskiem umieścił literę L.

Leutłien, wieś na Śląsku, reg. Wrocławska, sławna bitwą, w której 5 grud. 1757 r. Fryderyk II pruski pobił Austryaków pod ks. Karolem Lotaryńskim. Zabitych i rannych Austryaków było 7 000, Prusaków 3 000. Znaczna część armii cesarskiej, bo 21 500 jeńców, pomiędzy którymi 307 oficerów, 134 armat, 4000 wozów i 59 chorągwi dostała się w ręce pruskie.

Leuthold Henryk, poeta szwajcarski (* 1827 w okolicach Ziirychu—f 1879 w zakładzie dla obłąkanych w pobliżu tegoż m-ta). Po ukończeniu studyów prawnych w ojczyźnie, wyjechał do Monachium, gdzie wydał wspólnie z Geiblem: „Fünf Bücher französischer Lyrik“ (1862). Powszechną uwagę zwróciły jego „Ge-

Jn D.

Leutze Emanuel, malarz amerykański (* 1816—f 1868 w Waszyngtonie). Z wielu prac jego ważniejsze: Przejście Waszyngtona przez Delaware; Bitwa pod Monmouth (1854); Ostatni wieczór Karola II; Kromwell w odwiedzinach u Miltona; Anna Boleyn, namawiająca króla do obalenia kardynała Wolsey; Wylądowanie Kolumba; Emigranci zagrożeni przez Indyan. Wykonał freski w Kapitolu i in. gmachach publicznych w Waszyngtonie.

Leuwarden, Leeuwardeu, fryz. Lieu-wert, stolica i dawna rezydencya stadhude-rów dziedzicznych Fryzyi, nad Wielkim kanałem, między Harlingen i Groningą, przecięta wielu kanałami i połączona linią kolei żel. z Harlingen, Meppel, Stavoren, Zutphen i Ihrhove. Piękna katedra (mieściła do r. 1795 grobowce stadhuderów fryzyjskich), 12 kość.-ów, dawny pałac namiestnikowski, gmach sądu, staroż. trybunał w stylu gotyckim (obecnie więzienie), Oldehoof (wielki, wspaniały ratusz z biblioteką miejską, bogatem archivum i galeryą obrazów), teatr, gimnazyum, seminaryum nauczycielskie, izba handlowa i przemysłowa; siedziba wielu T-stw naukowych (Fryzyjskie T-stwo Historyczne); liczy 35 189 m-ców (1907).    L., jedno z

większych targowisk w Niderlandach, zwłaszcza bydłem, ziemiopłodami, owocami. — Już w końcu w. XII było L. ufortyfikowane, w XIII leżał nad szeroką zatoką morską (Middelzee 1. Boorndiep), później zaniesioną mułem. W r. 1540 zbierały się tu Stany prowincyonalne Fryzyi, w r. 1564 ustanowiono w L. b-pstwo, jednak już w r. 1576, po wprowadeniu refor-rnacyi, zniesiono.    . ' .

Leva Józef, historyk włoski (* w Zora w Dalmacyi 1821 — f 1895). Najważniejsze dzieło: „Storia documentata di Carlo V in correlazione alPItalia“ (Wenecya 1863    —

81, 4 t.).

Le Vaillant Franciszek, podróżnik francuski (* 1753 —f 1824). Urodzony w Gu-yanie holend., przybył w r. 1763 do Europy i studyował w Paryżu. W r. 1781 udał się do Kaplandu i odbył dwie podróże naukowe po

uznane j. r. g.

Km

Levana (dea), według świadectwa św. Augustyna (De civit. Dei 4, 11) rzymska bogini, pod której wezwaniem ojciec nowonarodzone dziecko z ziemi podnosił (levare — podnosić) i przez akt ten za prawowitego swego potomka uznawał. Według niej nazwał Jean Paul swe

S. Drz.

południowej Afryce: „Voyages dans l’intérieur * historycznych, ekonomicznych L-a. Wydawał de l’Afrique“ (Paryż 1790; druga podróż Paryż 1796; nowe wydanie obu Paryż 1819).

W r. 1785 do Paryża przywiózł piękne zbiory, które z trudem udało mu się zbyć rządowi za czasów Konwencyi; przedtem przesiedział rok w więzieniu, jako podejrzany. L. wydał m. in.: „Oiseaux d’Afrique“ (1796 — 1812, 6 t.);

„Perroquets“ (1801—5); „Oiseaux de Paradis,

Km,

Rolliers, etc,“ (1801 — 6, 2 t.).

Levakovic Rafał, franciszkanin, b-p tytularny w Smederewie, a w końcu arcyb-p An-cyry. Z polecenia pap. Urbana VIII zajmował się wydawnictwem ksiąg głagolicznych przy Propagandzie w Rzymie w pierwszej połowie XVII w. Był rodem z Jastrebarska w Chorwacyi. Wydał: „Nauk krstianski kratak“ (Rzym 1622, wyd. 2-ie t-że 1828; przekład z Bellarmina); „Azbuki vidniak sloviuska“ (1629), drukowany poczęści głagolicą, kirylicą i pismem łac.); „Missal Rimskij“ (1631). Przy pomocy Terleckiego, b-pa chełmsk., ogłosił drukiem „Casoslov Rimskij“ (1648). Wydanie to pełne rusycyzmów. Po łac. napisał rozprawę: „Adversaria et schedae ineditae ad res illyri-cas; „Dialogus de antiquorum lllyrorum lingua“. Zostawił w rękopisie: „Annales regui Huugariae“ i „Historia universalis gentis illy-ricae“. Prac głagolicznych dokonał z polecenia ces. Ferdynanda III, a na życzenie pap. Urbana VIII teksty głogoliczne sprawdzał z księgami cerkiewno-ruskiemi, zmieniając w ten sposób język rytualny w Chorwacyi, bo zamiast serbizmów wprowadził rusycyzmy, przez kuryę rzymską za prawowierne.

Levallois-Perret, przedmieście na płc.-zach. od Paryża, okręg St.-Denis, na prawym brzegu Sekwany, połączone z miastem tramwajem. Liczne zakłady wychowawcze, szpitale, fabryki konstrukcyi żelaznych i produktów chemicznych. M-ców 58 000 (1907).

dzieło o wychowaniu.

Levasseur Emil, statystyk, historyk i ekonomista francuski (* w Paryżu 8 grud. 1828). Od r. 1868 profesor historyi, geografii i statystyki w Coli. de France, ostatnio dyrektor tej instytucyi, od r. 1876 prof. ekonomii w „Conservatoire des arts et métiers“, od 1872 prof. statystyki i geografii handlowej w „Ecole libre des sciences politiques“, członek wielu akademii, wiceprezydent Rady statystycznej franc., wiceprezydent Instytutu statystycznego międzynarodowego, prezydent T-stwa ekonomii polit, w Paryżu, geograficznego i t. d. Zasługi położył wielostronne. Nie sposób tu wyliczyć wszystkich rozpraw geograficznych, statystycznych,

podręczniki nauki ekonomicznej w wielokrotnie ponawianych wydaniach („Précis d’économie politique“ 7 wyd.; „Cours d’écon. politique“, 4 wyd.), geografii politycznej i handlowej („Précis de géographie“). Pisał o metodzie statystyki („La statistique graphique“). Do ważniejszych prac należą: 1) Historya klasy robotniczej we Prancyi, wydana w 4 tomach 1859 — 1867; ponownie w przerobionej edycyi ,,Hist. des classes ouvrières et de l’industrie en

France avant 1789“ (2 t. Par. 1900—1); „Hist. des classes ouvrières et de l’industrie en France 1789—1870“ (Par. 1903 — 4, 2 t.), wreszcie „Questions ouvrières et industrielles eu France sous la III République“ (1907). Te 5 tomów zawierają dzieje prawodawstwa ekonomicznego, przemysłu, płacy roboczej, oświaty ludowej, dzieje polityczne i moralne klas pracujących, oraz idei społecznych o organizacyi pracy. Pisane lekko, nie wszędzie stoją na wysokości wymagań krytyki naukowej, mate-ryał nie wszędzie zużytkowany z dostateczną krytyką źródeł; jednak dzieło w swoim rodzaju jedyne nietylko w literaturze francuskiej.

2) „La Population française. Hist, de la population avant 1789 et démographie de la France cam parée à celle des autres nations au XIX s.“ (Par. 1889 — 92, 3 t.). Są to dzieje zaludnienia Francyi od Cezara do r. 1887, a także demografia Francyi porównawcza. Z powodu dyskusyi nad tern dziełem w T-stwie ekonomii społecznej por. „Réforme Sociale“ (1890, IV). 3) „L’ouvrier américain“ (1898 2 T.). — Z pośród rozpraw: „La vie et les travaux de Wołowski“ (1877); „Résumé historique de l’enseignement de l’écon. politique et de la statistique en France“ (1883, 1893); „Histoire économique de la valeur de la terre en France du XIII à la fin du XVIII s.“ (1892); „L’agriculture aux Etats-Unis“ (1894); „Comparaison du travail à la main et du travail à la machine“ (1900); „Conséquences économiques du progrès des voies et moyens de communication au XIX s.“ (1900); „32 ans d’enseigné-

ment an Collège de France“ (1901). W ostaU nich latach zaczął L. opracowywać dzieje so; cyalizmu we Francyi w XIX w. Na jesieni r. 1908 obchodzono uroczyście jubileusz jego 40-letniej pracy w Collège de France, a zarazem 80-tą rocznicę urodzin.    f- *’•,

Levay Józef, poeta węgierski (* 18 list. 1825 w Sajo Szent-Peter). W r. 1848 powierzono mu kierownictwo gazety urzędowej, którą prowadził i podczas Rewolucyi; w r. 1852 profesor w liceum z Miskolczu. Krytyk i poeta liryczny, liryki swojej wydał w okresie lat 1850 — 1856. Zbiór poezyi wyszedł w Budapeszcie 1881, 2 t.    ₍ Rcd

Leveillé Juliusz, prawnik francuski (* 1834). R. 1865 powołano go na katedrę do Szko-. ły prawa w Paryżu. R. 1873 profesor prawa

E. Or.

1570.

A. I.

Jn I).

Warsz.“ 1877 IV).

‘CO

j-.

r¹-

QJ

Levertiu Oskar.

karnego na miejsce Ortolan’a. Napisał m, in.: „De l’abolition de la contrainte par corps“ (1866); „Le régime de la Bourse“ (1868); „Notre code de commerce et les affaires“ (1869); „De l’enregistrement des marches de fournitures“ (1870); „De la réforme du code d’instruction criminelle“ (1882); „La Guyane et la question pénitentiaire coloniale“ (1886); „Les compagnies souveraines de colonisation“ (1892). R. 1891 wydał sprawozdanie o pracach Ii-ej sekcyi petersburskiego kongresu więziennego z r. 1890.

Levenclavius (Lövenklav) Jan, historyk (* 1533 w Amelbrunn w Westfalii, według innych Inflantczyk — f czerw. 1593 w Wiedniu). Jeździł prawie do wszystkich dworów europejskich w rozmaitych poselstwach. Prócz innych dzieł wydał: ,,Commentarius de Moscorum bellis adversus fini-timos gentes“ (Bazylea 1571), umieszczone także w zbiorze Pistoryusza ,, Corp. liist. polon.“, III, w Starczewskiego „Historiae Ru-thenicae scriptores externi‘‘ (1841), Herber-steina ,,Rerum moscov. commentarii“. L. objaśnia stosunki Rossyi względem cesarstwa Wschodniego i Polski, opisuje wojny Rossyi z Polską, Inflantami, Szwedami i Turkami 1500 —

Red.

Levèque Piotr, hydrograf i matematyk francuski (* 1746 w Nantes—f 1814 w Haw-rze), profesor w Szkole morskiej w Nantes. Zasiadał w Radzie Pięciuset, czas jakiś był wygnańcem politycznym, wreszcie został egzaminatorem w Szkole politechnicznej i w morskiej. Najważniejsza praca L-a: ,,Table pour la détermination des longitudes“ (1776); opracował nadto tablicę kątów godzinnych, lecz druk tej olbrzymiej pracy nie został ukończony; napisał podręcznik dla marynarzy, historyę rozwoju sztuki żeglarskiej, teoryę przypływów i odpływów morskich i in.

Lever Karol James, powieściopisarz irlandzki (* 1806 w Dublinie, —f 1872 w Trye-ście). Był lekarzem ambasady w Brukselli, kiedy powstały jego pierwsze powieści, dające wierny obraz obyczajów irlandzkich. W r. 1858 wicekonsul w Spezzii, w r. 1867 przeniesiony do Tryestu. Wydał powieści: „Confessions of Harry Lorrequer“; „Charles 0’Malley‘‘ (1841); „Arthur O’Meary“ (1844); „Jack Hinton the guardsman“ (1844); „Tom Burke of Ours“ (1844); „St. Patricks Eve“ (1845); „Tłie O’Donoghue“ (1845); „Roland Cashel“ (1850); „The Dal-tons or three roads in life“ (1852); ,,The Dodd family abroad“ (1854); „The fortunes of Glen-core“ (1857); „Davenport Dünn“ (1859); „Barrington“ (1863); „Luttrel of Arran“ (1865); „Sir Brook Fossbrooke“ (1866); „The Bram-leigh of Biscop’s Folly‘‘ (1868); „Lord Kilgob-bin“ (1872).

Leverrier Urban Jan Józef, astronom francuski (* 11 mar. 1811 w Saint Lo —■ f 23 wrześ. 1877 w Paryżu). Od najmłodszych lat objawiał zamiłowanie do matematyki. Po u-kończeniu Szkoły politechnicznej, byle tylko pozostać w Paryżu i módz się oddawać badaniom naukowym, przyjął posadę inżyniera monopolu tytuniowogo. Na tern stanowisku, wymagaj ącem znajomości chemii, napisał pierwszą swą rozprawę: „Sur les combinaisons du phosphore avec l’hydrogène“ („Ann. d. phys. et chim.“ 1835). Mianowany korepetytorem Szk. politechnicznej, gorliwie zajął się mechaniką nieba. W r. 1839 złożył Akademii dwie rozprawy, w których wyprowadzał granice liczebne mimośrodów i wzajemnych pochyleń dróg planetarnych, oraz dowiódł, że równowaga układu słonecznego jest zapewniona przez u-kład Jowisza, Saturna i Urana. Z polecenia F. Arago określił drogę Merkurego i wpływ in. planet na jej zmienność; następnie przedstawił Akademii teoryę komety z r. 1770 i pierwszą rozprawę o komecie z r. 1843. R. 1846 po Cassi-nim objął fotel w Akademii. Sprostowanie efemeryd Merkurego zachęciło go do podjęcia podobnej pracy i względem Urana; zestawianie tablic, obliczonych w r. 1821 przez Bouvarda, z obliczonym według wzoru Laplace’a wpływem Saturna i Jowisza na drogę Urana, doprowadziło L-go do wniosku, że poza tą planetą winna się znajdować nieznana dotąd planeta, co dało pobudkę do odkrycia Neptuna (ob.). Mianowany profesorem astronomii w Wydz. nauk ścisłych i astronomem w Biurze Długości, zasiadał L. w Zgromadzeniu prawodawczem jako deputowany z dep. La Manche. Po zamachu stanu w r. 1852 został senatorem i członkiem Rady nauczania wyższego; jemu-to wykład matematyki we Francyi zawdzięcza kierunek bardziej praktyczny; r. 1854, po śmierci F. Arago, został dyrektorem obserwatoryum w Paryżu, które wzbogacił licznemi narzędziami, jak np. najpotężniejszą lunetą równikową; r. 1854 wykazał konieczność telegrafii meteorologicznej; r. 1855 zasiadał w komisyi obmyślającej sposoby polepszenia wykładów w Szk. politechnicznej. Pierwszy wskazał analogię, między gwiazdami spadającemi a kometami i wyraził domysł istnienia między Merkurym a Słońcem pierścienia asteroid. Tablice jego, dotyczące obser-wacyi czterech planet wewnętrznych, w r. 1895 rozpoczęli przerabiać Hill i Newcomb. Pozostawił znaczną liczbę rozpraw doniosłości pierwszorzędnej, które zamieszczał w roczniku Akademii i w „Connaissance des temps“. O korrespondencyi L-go z wybitnymi współczesne-mi astronomami por. „Kronika paryska“ („Bibl.

A Ł

Levertin Oskar, poeta szwedzki (*    1862

w Sztokholmie). Wr. 1889 docent uniwersytetu w Upsali. Należąc do szkoły realistycznej, napisał kilka nowel, wkrótce jednak zerwał z tym kierunkiem przez napisanie „Legender och Visor“ (1891); „Nya Dikter“ (1894). Uchodzi za jednego z najlepszych obecnych liry-

ków Szwecyi. W dziele „Gustaf III som /Ira-matisk författare“ (G. III jako dramaturg; 1894). Wykazał gruntowną znajomość lite-

St. Dl>.

1811).

E. Gr.

obecnie pro

ie A.

Ur J. P.

x-y.

ratury XVIII w.

Lévesque Piotr Karol, historyk i hellenista francuski (* 1736 — f 1812). Studyów nad językami starożytnemi mimo niedostatku materyalnego nie przerwał, zarabiając na utrzymanie sztuką drzeworytniczą. Ok. 1751 kilku rozprawkami tilozoficznemi zwrócił uwagę Dide-rot’a, który go polecił Katarzynie II. W r. 1773 został wezwany do Petersburga na stanowisko profesora w korpusie kadetów. Po powrocie do Francy i wydał „Histoire de Russie“ (1782 — 83). Był profesorem historyi i nauk moralnych w „Collège de France“, r. 1789 został członkiem Akademii Napisów. Brał u-dział w pracach zreorganizowanego Instytutu Francyi. Napisał nadto: „Hist. de France sous les premiers Valois“; „L'hist critique de la République romaine“ (1807); „Études de l'hist. ancienne et de celle de la Grèce“ (5    t.,

K. Gr.

Levetzow A 1 b e r t Karol, polityk niemiecki (* 1828 —f 1903). Odbył studya prawne i dużo podróżował. W 1. 1856 —1860 zajmował urząd państwowy, potem gospodarował w swym majątku w Prusiech Wschodnich. Podczas wojny r. 1866 wystawił oddział przeciw Austryi, r. 1867 landrat w rodzinnym powiecie pod Królewcem, r. 1876 — 1896 dyrektor prowincyi brandenburskiej. Brał czynny udział w samorządzie prowincyonalnym i lokalnym zarówno w Prusiech Wschodnich, jak i w Brandenburgii. W 1. 1867 — 1871, 1887 — 1884, 1887 —1903 poseł (i nawet prezes) parlamentu niemieckiego, którego był wybitnym członkiem konserwatysta, wielbiciel Bismarcka. W r. 1890 został członkiem pruskiej Izby Panów.

Lévi Sylwan, współczesny oryentalista francuski (* 1863). Uczeń Abla Bergaigne’a; doktoratu dokonał r. 1890. Docent san-skrytu w Ecole des hautes Études (1886), Faculté des lettres (1889); fesor sanskrytu w Collège de France (1894). Prace swoje, dotyczące literatury, historyi i wierzeń hinduskich, drukował w „Jóur. asiatique“ (od 1885); „Rev. de l’hist. des religions“ (1891) i in. W Encyklopedyi Lamirault’ zamieścił cenny art. „Inde“.

Levico miasto w Tyrolu południowym, 520 m. nad poziomem morza w dolinie Val Suga-na, blisko 4 000 mieszkańców narodowości włoskiej. Posiada źródła mineralne, których woda w celach leczniczych służy do picia i do kąpania; w litrze zawiera 0.3 gr. siarczanu żelazowego i 0.009 gr. kwasu arsenowego, o-prócz soli innych, a także nieco miedzi. Urządzenia lecznicze są dobre. Woda L. do picia zalecana bywa przeciw bezkrwistości, cierpie-uiom nerwowym i niektórym skórnym; kąpiele zwłaszcza przeciwko histeryi.—Źródła podobne, tylko do kąpieli używane, znajdują się również w bardzo pobliskim Vetriolo, położonym znacznie wyżej (1490 m. nad poz. morza). W L. samym corocznie leczy się 2 000—3 000 osób, w Vetriolo do 1 000. —Na wschód od L. leżą zwaliska malownicze zamku Selva; na zachód znajduje się jezioro L., mające do 100 hektarów powierzchni; jest ono oddzielone wązkiem pasmem wzgórzy od jeziora Caldonezzo.

Lsvien llza, autorka niemiecka (* 1852), z rodziny hugenockiej. Nauczycielka w Hamburgu, podróżowała po Niemczech, Szkocyi, Szwajcaryi i Włoszech. W 1. 1888—90 przebywała w Monachium i zapoznała się z Pa-włem Heysem, który wywarł wpływ na jej twórczość. W r. 1872 zamieszkała w Ziirichu. Z początku pisała wiersze, później wyłącznie powieści; uwagę publiczności zwróciła książką „Hamburger Novellen“. Prócz powieści ogłosiła wspomnienia o Fr. Vischerze „Vischer; Erinnerungen, Äusserungen u. Worte“ (Sztut-gard 1889).

Levinsohn Izaak Ber, uczony i działacz żydowski (* w Krzemieńcu 2 wrześ. 1788 — f tamże 15 lut. 1860). Za młodu kształcił się, jak większość Żydów ówczesnycli w Polsce, li tylko w naukach judaistycznych, i dopiero podczas zamieszkiwania swego w Radziwiłłowie na Wołyniu zaczął sobie przyswajać wiadomości z języków obcych î nauk świeckich. Wielki wpływ wywarł na niego kilkoletni pobyt w Galicyi i obcowanie z tamecznymi uczonymi żydowskimi (jaknp. z Rapoportem, Krochmalem, Perlem i Erterem ob.). Po powrocie do kraju zajmował się naprzód nauczaniem prywatnem w rozmaitych miastach, poczem zaś w r. 1822, z powodu wątłego zdrowia, osiadł na stałe w Krzemieńcu i oddał się wyłącznie praGorn literackim, mając przytem na względzie oświecanie swych współwyznawców i zreformowanie ich bytu społecznego. Dawał inicyatywę do zakładania szkół w duchu nowoczesnym, do pracy na roli, nawoływał do odrodzenia wewnętrznego i do należytego pojmowania istoty judaizmu. To też gminy żydowskie i jednostki oświecone zasięgały przy każdej ważniejszej sprawie jego rady a i przedstawiciele władzy uwzględniali jego zdanie i jego projekty. W Krzemieńcu zaznajomił się też z T. Czackim i korzystał ze sławnej biblioteki przy liceum tamecznym. Pomimo że L. był przez całe nieomal życie człowiekiem schorzałym, rozwinął nadzwyczaj płodną działalność literacką. Za życia wydał następujące dzieła: „Teuda be-Is-rael“ (wyd. 1-e, Wilno 1828), o konieczności systematycznego nauczania zasad judaizmu i języka hebrajskiego i przyswojenia sobie przytem języków obcych, a zwłasza języka krajowego, o umiejętności rozpoznawania czystej wiary i odróżnienia jej od zabobonów i przesądów, o pożyteczności uprawiania rzemiosł i pracy rolnej i t. d. Dzieło to wywołało rewo-

lucyę w umysłach i miało znaczenie niemal epokowe; „Dibre Caddikim“, satyra na cha-sydów (wyd. 1-e bezimienne, Wiedeń 1830; wyd. 2-e, wraz z traktatem treści pokrewnej p. t. „Emek Rafaim“, Odessa 1867); „Efes Damim“ przeciw obwinianiu Żydów o mord rytualny, wraz z dokumentami w jęz. łacińskim, polskim i rossyjskim (wyd. 1-e Wilno 1837). Dzieło to przetłómaczono na angielski, rossyj-ski i niemiecki; „Beth Jehuda“ historya religii judaizmu i teologii żydowskiej (wyd. 1-e Wilno 1839); „Szorsze Lebanon“ czyli „Beth ha-O-car“, składa się z dwóch połów: hebrajskie studya leksykograficzne i rozprawy naukowe (Wilno 1841). Bogatą jego spuścizną literacką zajął się naprzód jego siostrzeniec, Izrael Ja-kób L. z Odessy, który wydał następujące dzieła: „Taar ha-Sofer“ rozprawa o karaitach (Odessa 1863); „Anfe Hadassa“ uwagi do księgi Estery (tamże 1863); „Or le-JaD“ komentarz do 14-u [.TaD oznacza po hebr. 14] ustępów z agady (tamże 1864); ,,Aehija Sziloni ha-Choze‘‘ apologja talmudu przeciw dziełu misyo-uarza 0’Caula (Lipsk 1864); „Zerubabel“ przeciw temuż dziełu, ale w sposób obszerny i wyczerpujący. Z dzieła tego wydał I. J. Levinsohn tylko dwa zeszyty (Odessa 1863 — 64), i całość zaś wyszła w 4 tom. w wyd. Beru. Natan-sohua (Warsz. 1875), który postawił sobie za cel swego życia wydać wszystkie dzieła pośmiertne L-a, co też z wielkiem poświęceniem się uskutecznił. Wydał on oprócz przedruku wszystkich prawie dotąd wymienionych dzieł jeszcze następujące z rękopisów autora: ,,ToŁ doth Szem‘‘, studya z dziedziny językoznawstwa hebrajskiego (Warsz. 187 7); „Jalkut Ribal“ (RIBal = Rabbi Izaak Ber Levinsohn), zbiór małych traktatów (tamże 1878); „Jemiu Cidki“ apologia talmudu przeciw dziełu renegata Tem-kina (tamże 1881); „Jehoszafat“, krytyka dzieła Izaaka Samuela Reggio p. t. „ha-Tora we-ha-Filosoifa“ (tamże 1883); „Bikkure Ribal“ zbiór rozmaitych małych traktatów L-a (tamże 1888); „Eszkol ha-Sofer“ poezye, listy, zagadki i t. d. (tamże 1890); „Ohole Szein“ studya leksykograficzne oraz krytyka słown. hebrajskiego „Ocar hą-Szeraszim“ Ben-Zeebha w wyd. Letterisa (tamże 1893); „Beer Jicchak“ kor-respondencya nakowa i społeczna L-a (t-że 1899); „Jizreel“ drobiazgi naukowe i literackie (tamże 1903); „Pituche Chotham“ rozprawy naukowe (tamże 1903).—Por. B. Natansohn „Sefer ha-Zichronoth“ (wyczerpująca biografia L-a w języku hebrajskim; Warszawa 1875).

Levisticum, ob. Lubczyk.

Levittoux Henryk (* w wojew. krakowskim w 1820 — f w Warszawie d. 31 sierp. 1879) lekarz. L. był synem oficera francuskiego, od r. 1812 osiadłego w Polsce, matka zaś jego była Polką. Do szkół chodził w Łukowie, następnie uczęszczał na t. zw. kursy dodatkowe w Warszawie. Zawikławszy się w

Dr S. P.

Dr J. P.

sprawy polityczne, w r. 1844 zmuszony był potajemnie kraj rodzinny opuścić; udał się wtedy do Paryża i, walcząc tam z niedostatkiem, zajął się nauką lekarską, W r. 1851 po o-bronieniu rozprawy ,,De la pneumonie aigüe“ uzyskał dyplom doktorski i tęskniąc do ojczyzny, wiódł dalej żywot ciężki we Francyi. U-zyskawszy pozwolenie na powrót do kraju, przybył w r. 1858 do Warszawy, gdzie jako lekarz dobry wnet doszedł do wziętości niemałej.— L. był człowiekiem b. wykształconym, zajmował się filozofią i sztuką, a jako lekarz był szermierzem postępu w zakresie nauki swej; zawsze odważnie zwykł był wypowiadać zdania swoje i działać śmiało, czem się nieraz narażał na nieprzyjaźń ludzką. Był także wynalazcą sposobu zdejmowania odlewów gipsowych w postaci całej z osób żywych, a niektórym z nich umiał nawet nadawać rzeczywistą wartość artystyczną. Był bardzo zaciętym wrogiem homeopatyi i zwalczał ją słowem i piórem, a wogóle był pisarzem dosyć płodnym, ciętym i różnostronnym. Prace lekarskie ogłaszał w „Przyjacielu zdrowia“ w ,,Pamiętniku Tow. lek. warsz.‘‘ i w „Gazecie lek.‘‘. — Broszury przeciwko homeopatyi wylicza S. Kośmiński w „Słown. lek. polskich“ (str. 277 — 288). Dziełem największem jego był „Zarys filozofii natury“ (Warszawa 1869, w 8-e 236 str.; wyd. 2-e p. u. „Filozofia natury“ tamże 1869, w

8-e 461 i III str.; wyd. 3-e tamże 1872, w 8-e, XVIII, 589 str. i 2 k. ul.—także po francusku Paryż 1874).—Por. życiorys z potretem w „Kłosach“ (T. XXIX, nr. 742).

Levittoux Karol, postać legendowa, brat poprzedniego. Kształcił się w gimnazyum wojewódzkiem w Łukowie (w r. 1835 był uczniem kl. IV-ej), gdzie wśród kolegów wielkim cieszył się wpływem. Kochano go jako dzielnego i szlachetnego młodzieńca, a że znano jego przekonania patryotyczne i demokratyczne, obdarzono go zatem przydomkiem „Konarcika“ tak spieszczoną postacią słowa chcąc i jego uczucia polityczne i młody bardzo wiek podkreślić. Limanowski („Hist. Dem. pols.“ str. 312) pisze o L-m, że był wodzem w związku młodzieży szkolnej w Łukowie. Gdy w r. 1841 związek wykryto, L., wraz z innymi porwany do cytadeli, okazał tam wielki hart duszy. Co dwa dni dostawał 400 pałek—aż do ogólnej liczby 2000; morzono go głodem, dręczono bezsennością, ale on nikogo nie wydał. Zzewnątrz chciano mu ułatwić ncieezkę, i w tym celu w grzbiecie książki przysłano list cyfrowany i pilnik do przepiłowania kraty, ale przesyłka ta wpadła w ręce władz więziennych. Skutkiem odkrycia były nowe udręczenia i męczarnie. Wtedy już złamany fizycznie, nie ufając swym siłom duchowym, młodzieniec w obawie wydania kogokolwiek postanowił odebrać sobie życie. W końcu lipca r. 1841, w celi 21, podpalił swój siennik i tak w płomieniach ży-

Levkosia—Levy Wacław.

cc-

cie zakończył. Tę śmierć męczeńską, która podobno nawet Mikołaja I miała wzruszyć, uczcił w r. 1860 Miecz. Romanowski znanym swym wierszem. W ,,Spiewn. polsk.“ (Lwów 1879, T. III, z. 2, str. 84) znajduje się „Modlitwa napis, dla L.“ przez Rom. Zmorskiego: „Ojcze! oto z krwawym znojem Siejem plon na przyszły czas‘‘. Istnieje również obraz upamiętniający śmierć młodzieńca. O L-u wspomina Piotrowski Rufin we franc, wyd. swych Pamiętników.

Levkùsia, Leukosia, obecnie Nikosia, stolica Cypru pośrodku wyspy, nad rz. Pedias, otoczona murami fortyfikacyjnemi wenecyań-skiemi, siedziba gubernatora angielskiego i* arcyb-pa greckiego, 14 meczetów (Aja Sofia była niegdyś katedrą grec.), 10 kość. greckich, katolicki, ormiański i protestancki, karawan-seraje, liczne bazary, seminaryum duchowne obrz. greckiego, fabr. jedwabiu, skór, bawełny, ożywiony handel; 13 000 m-ców (połowa

M. Ab.

du i cięcia cesarskiego (ob.); pierwszy także odważył się na wycinanie polipów (ob.) macicy.—Z dzieł jego najważniejsze: „Observations sur les causes et les accidents de plusieurs accouchements laborieux“ (Paryż 1747, wyd. 4-e tamże 1770); „Observations sur la cure radicale de plusieurs polypes de la matrice etc.“ (tamże 1749); „L’art des accouchements¹' (tamże 1753, wyd. 3-e 1766)- „Traité des accouchements laborieux“ (tamże 1770) i „Observations sur l’allaitement des enfants“ (tamże 1781). —Por. ,,Biogr. médicale*“ (T. VI, str. 34); „Biogr. univers.“ (T. XXIV str. 383); Siebol-da „Gesch. d. Geburtshilfe“ (T. II, str. 310) i „Biogr. Lex. d. hervorrag. Aerzte“ (T. III,

Dr j. r.

str. 694).

Levstik Franciszek, poeta i lingwista słowieński (* 1831—f 1887). Zmuszony był opuścić seminaryum duchowne w Ołomuńcu, swemi „Pesmi“ („bezbożnemi“) naraziwszy się zwierzchności: zemścił się później satyrą w czaso-Greków). Stolicą Cypru jest L. od czasów dy- piśmie wiedeńskim „Pavliha“ (1870). Wzorował nastyi ks. Lusignan (1192 —1489).    . • . się na utworachPreszerna, lubo wyróżniał się od

Levold von łTorthof, historyk średniowiecz- niego poprawnością formy. Tłómaczył Ręko-ny (* 21 stycz. 1278). W 16-ym roku życia znajduje się w Erfurcie, znakomitej naówczas szkole. Po rocznym pobycie porzuca to miasto, aby dopiero w r. 1308 ciągnąć swe studya w Avignonie. Dzięki opiece hr. Adolfa z Marchii, który nie żałował mu godności kościelnych, L. mógł oddawać się pracy naukowej, przebywając w Kolonii, Leodyum i na dworze swego o-piekuna. Historya hrabiów Marchii stawia go w rzędzie wybitniejszych przedstawicieli „lokalnej“ historyografii. Pracę ukończył ok. r.

1347, choć i później L. v. N. pisał dodatki do swego dzieła. Ładny język. Natomiast katalog arcybiskupów kolońskich nie posiada znaczenia.—Literat.: Lorenz Ottokar „Deutschlands Geschichtsquellen d. Mittelalters“ (Berlin 1887, T. II); „Chronica comitum de Marka“ i „Catalogus“ (wyd. L. Tross; Hamm 1859). s- Ehr-Levret Andrzej (* w Paryżu w 1703 — y tamże d. 22 stycz. 1780) lekarz, najznakomitszy położnik francuski w. XVIII. Po ukończeniu nauk w szkole chirurgicznej paryskiej zajął się wyłącznie położnictwem z powodzeniem niezwykłem i z czasem został profesorem i członkiem król. Akademii chirurg, w Paryżu, oraz lekarzem nadwornym (Accoucheur de la Cour), a jako taki był obecny przy narodzinach Ludwika XVI. Sława jego dobrze zasłużona rozchodziła się daleko poza granice Fran-cyi i zgromadzała koło niego z Europy całej uczniów bardzo licznych; nieomal wszyscy położnicy sławni w połowie drugiej w. XVIII do nich należeli. Najgłówniejszą zasługą L-a jest ulepszenie kleszczy porodowych (ob.) i rozpowszechnienie użycia ich; także on pierwszy u-stanowił wskazania naukowe do stosowania na

pis Królodworski. Zamiłowany w lingwistyce, niesłusznie za dyletanta uchodzi; dobrze o nim świadczy praca: nach ihr. Redetheilen“ (Lubiana 1866). Na podstawie badań Miklosicha usiłował ujednostajnić pisownię słowieńską.

„D. slovenische Sprache

rzędzia tego. Również położył zasługi niezmierne ulepszając sposób wykonywania obrotu pło-

J. F. G.

Lévy Caïman, księgarz i wydawca francuski (* 1819 w Pfalcburgu—f 1891). W r. 1844 współwłaściciel księgarni nakładowej, założonej w r. 1836 przez jego brata Michała. Rozpoczęty na małą skalę interes już w r. 1850 przybrał takie rozmiary, iż większość najwybitniejszych pisarzy wydawała tam swoje dzieła (Balzac, Dumasowie, Jules Janin, Georges Sand, Feuillet, Gautier, Renan, Quinet, Loti, Tinseau i inni). Księgarnia wydaje corocznie 2 mil. tomów.

Levy Wacław, rzeźbiarz czeski (* 1820 — f 1870). Z rodziny włościańskiej, był za młodu kuchcikiem. Obywatel Veit zwrócił uwagę na chłopca i oddał go na naukę do rzeźbiarza Linnego w Pradze. W r. 1845 L. udał się Monachium do rzeźbiarza Schwanthalera i wkrótce, w r. 1848, powrócił do Pragi, gdzie nie znalazł odpowiednich warunków do pracy. Stworzył tu rzeźbę.- Wicher, popiersie cesarza i kilka inn, W r. 1854 udaje się do Rzymu, drugiej ojczyzny swej; tu talent L-a rozwinął się w pełni i przybrał wyraz nauczania religijnego (rzeźby: Chrystus na krzyżu; Chrystus, Marya i Marta: Madonna; św. Franciszek i św. Elżbieta, św. Jakób; Matka Boska na tronie). Częstym gościem w pracowni L-go bywał Pius IX. Później spędził czas jakiś w Wiedniu (posąg św. Agnieszki w Votivkirche). W r. 1867 w Pradze otworzył pracownię na Hradczanach (Sw. Jan Chrzciciel i ostatnia

Jn I).

*-y-

s. P.

w „Wiadom. mat.“ (T. II).

Km.

S. P.

dłuż-

praca: siedzący Anioł na pomniku rodziny Fey-ereislów).

Levy Izaak Abraham, zasłużony prawnik holenderski (* 1 lut. 1836), adwokat w Amsterdamie; brał czynuy udział w życiu po-litycznem, członek izby deputowanych 1884 — 1888, 1891—1894), jest przywódcą stronnictwa liberalnego i założycielem Związku Liberalnego. Prace jego dotyczą różnych gałęzi prawa prywatnego, filozofii polityki i publicystyki: „Het algemeen Duitsch Handelswetboek“ (1865); „Rekening-Couraut“ (przekł. niem. prof. Ries-sera 1873); „Het Ideele in Regt en Staat“ (1874); „Anti-revolutionnair Staatsrecht“ (1886); „De Warrant“ (przekł. niem. prof. Riessera 1890); wydał Oproomer'a „Het burgerlijk Wetboek verklaard voortgezet door I. A. Levy“ (od 1892); „Kinderbescherming“ (1894—5); „Rechter en Weh“ (1900); „Het Iudeterminisme“ (1901); „Oneerlijke concurrentie“ (1902); „Het historisch matérialisme“ (1903); „De kleinhandel, eene anti-Marxistische Repliek“ (1903).

Levy Maurycy, matematyk francuski (* 28 stycz. 1838 w Rappoltsviller w Alzacyi), wychowauiec Szkoły politechnicznej w Paryżu, w r. 1885 prof. mechaniki w Collège de France, od 1875 w Szkole centralnej, inspektor generalny dróg i mostów, r. 1883 członek Akademii. Zajmował się teoryą sprężystości, statyką graficzną, teoryą analityczną i mechaniczną ciepła, cynematyką czystą, teoryą oporu materyałów, hydrodynamiką i hydrauliką. Obmyślił świetny w zastosowaniu system holowania przy pomocy lin, dający możność korzystania z siły spadku, który-to sposób wypróbowano r. 1888 w Joinville le Pont. Napisał: „Essai théorique et appliqué sur le mouvement des liquides“ (1867); „La statique graphique et ses applications aux constructions“ (1874); „Sur la transformation des coordonnées curvilignes“ (1867); „Sur les surfaces dont l’élément linéaire est homogène“ (1878); oraz liczne rozprawy w zawodowych czasopismach. O pierwszych pracach L-go pisał F. Kucharzewski („Pam. Nauk Śc. w Paryżu T. III, o pracy z Teoryi funkcyi eliptycznych Z. Krygowski

A. Ł.

Levy AugustMichał, inżynier, geolog i mineralog francuski (* w Paryżu 1844). W r. 1876 zaczął z innemi pracować nad mapą geologiczną Francyi (staraniem ministeryum robót publ.). Ważniejsze prace: „Mém. sur les divers modes de structure des roches éruptives étudiées au microscope“, „Introduction à l’étude des roches éruptives françaises“, „Synthèse des minéraux et des roches“ (dwa ostatnie dzieła napisane przy współudziale F.-A. Fouqué): „Les Minéraux des roches“ (z Alf. Lacroix); „L’Etude géologique de la Serrania de Ronda“ (z Bergeron’em); „Structure et classification des roches éruptives“; „Tableau des minéraux des roches“ (z Alf. Lacroix).

Levy Emanuel, prawnik francuski współczesny (* 1871 w Fontainebleau, dr. prawa cywilnego 1896 r., sekretarz Milleranda (ob,), prof, w Szkole Prawa w Algierze (do połowy 1897), w Tuluzie (1897/8), Aix (1898-1900), Lyonie (od 1901), gdzie z biegiem czasu został dziekanem wydziału prawnego, a jednocześnie delegatem federacyi socyalistycznej Sekwany do Rady Ogólnej partyi socyal. francuskiej. Prac prawnych drukiem ogłoszonych jest niewiele. Wszystkie nader wartościowe i oryginalne. L. stara się światopogląd socyalistycz-ny skrystalizować w konstrukcyach prawnych i na podstawie istniejących instytucyi prawnych zbudować nowy, na pracy oparty, system prawny. Tak np. art. 1382 K. Cyw., orzekający odpowiedzialność z tytułu wszelkiej szkody wyrządzanej osobie trzeciej, intepretowany bardzo szeroko przez jurysprudencyę francuską, nasuwa L-mu słowa; ,,niema przesady, gdy powiemy, że przy pomocy tego artykułu możnaby dokonać w dziedzinie prawa rewolucyi społecznej, oddając mianowicie pracy wszystko, co jest jej owocem“ (,,L’exercice du droit collectif“, w ,,Rev. de droit civil“ 1906). Inne prace: ,,Revue par titre du droit de propriété immobiliai-re“ (1896); „Responsabilité et contrat“ (1899 ,,Rev. crit. de législation“); „L’affirmation du droit collectif“ (Paryż 1903); „Travail contre capital, Essai de critique du droit moderne“) 1908. O L-ym (i pokrewnych kierunkach) J. Kucha -rzewski „Socyalizm prawniczy“ 1906 (wykład publicystyczny raczej niż naukowy).

Lew—Felis leo L., gatunek ssaków drapieżnych (Ferae s. Carnivora) z rodziny kotów (Felidae). Systematyka wyróżnia kilka odmian lwów, które Leunis łączy w grupę Leonina. Skóra o sierści jednobarwnej, grzywa na szyi i części piersi u samca, ogon zakończony kiścią włosów i rogowym ostrym wyrostkiem; źrenica okrągła; rozpowszechnienie — Stary Świat. Gat.: helis leo — Lew z odmianami: 1) L. barbarus;—2) L. senegalensis; — 3) L. persieus;—L. F. I. guzeratensis, i podług innych — 5) L. capensis. Najpokaźniejszym i największym jest L. barbarus—L. berbe-ryjski, w Afryce płc.; do 1¹/₂ m. długości, 80—90 cm. wysokości; ogon 80 cm; głowa potężna, prawie czworoboczna z szerokiem tępym pyskiem, twarz szeroka o niewielkich oczach; uszy zaokrąglone; ciało wogóle szczupłe i mocnej budowy; skóra o sierści gładko przylegającej, rudawo-żółtej lub płowo-brunatnej; duża i gęsta w ciemniawy odcień wpadająca grzywa na szyi sięga z przodu aż do stawu barkowego odnóży przednich, z tyłu przechodzi w znacznej części na grzbiet tułowia, z boków okrywa częściowo okolicę ramienną nóg; na brzuchu i w tyle piersi uwłosienie obfitsze i ciemniejsze. Samice nie mają grzywy, tylko na przedniej części ciała mają nieco szą sierść. L. berberyjski żyje w obrębie

rodki mają do 33 cm. dług.; bez grzywy (samce) i kiści na ogonie; sierść wełnista, szara z ciemnemi plamami na głowie i nogach; na bokach ciała, grzbiecie i ogonie niewielkie czarne pręgi poprzeczne, które w pierwszym roku zanikają, w r. 3-m pojawia się grzywa. L. żyje do 30 lat; w niewoli dożywał do 70; w niewoli rozmnaża się; otrzymano mieszańce lwa z tygrysicą. Mięso w Afryce bywa jadane.

Gwiazdozbiór L. zawiera w sobie

A. Ł

wyżyny Atlasu; dawniej rozpowszechniony był w całej północnej Afryce, obecnie wyginął w dolnym biegu Nilu, a w Tuuetanii, Fezie, Algierze i Marokku spotykany jest nie tak obficie. Odmiana senegalska, najliczniejsza, zamieszkuje Senegal (od 20° szer. płn. do Kap-landu i od wschodnich wybrzeży Afryki aż do zachodnich) z jaśniejszą i nie tak gęstą grzywą, jak u poprzedniego, nieprze-dłużającą się aż na brzuszną stronę ciała. L. Kaplandzki, oprócz K&plandu z rzadka żyje w Abisynii; grzywa ciemniejsza niż u L. seuegalskiego. L. perski zamieszkuje Per-syę aż do Indyi; mniejsze wymiary ciała i kolor blado-brunatno-żółty, grzywa ciemno-brunat-na; L. guzeracki sierści rudawo-żółtej z kistką ogona białawą, większą niż u odm. poprzednich; wymiary ciała mniejsze, niż L. perskiego; grzywa niewielka, prawie nieznaczna: zamieszkuje Indye (dżungle wzdłuż rzek na płaskowyżu nadbrzeżnym na płd. od uścia Indusu). Jeszcze za czasów rzymskich L. żył w całej Afryce, płd. zachód. Azyi (Syrya i Palestyna), w Grecyi i Macedonii. L. żyją pojedynczo; tylko podczas rui samiec przebywa z samicą, oraz czas jakiś w okresie, kiedy lwica karmi młode mlekiem; osobnik ma swoje terytorum zamieszkania; a zamieszkuje miejsca skaliste i stepowe, zarośla i t. p. aż do wys. 1 500 m. npm., na łowy większe L-y gromadzą się w stada; L. wybiera sobie na legowiska miejsca zaciszne i w nich wygrzebuje niewielkie zagłębienie, gdzie spoczywa całemi dniami We wschodnim Sudanie L. wędruje za koczownikami, w nocy napada na bydło w obozowisku; chętnie osiedla się koło osad ludzkich, i w nocy wychodzi na żer, to z głośnym rykiem, to cicho skradając się. Miejscowości wschód, i płdn. Afryki mające wodę, dokąd ściągają stepowe zwierzęta większe, są ulubionem miejscem łowów L-a. Napada L. w wielkich skokach (do 9 m.) i rzuca się na kark zwierzynie, ukąszeniem w szyję łamiąc jej kręgosłup; szakale i nawet większe zwierzęta zabija uderzeniem łapy; z dwulet-niem bydlęciem w paszczy potrafi L. przeskoczyć przez 3-metrowy płot; na człowieka nie napada; jednak gdy zakosztował mięsa ludzkiego, przekłada je nad inne, lecz jeżeli ofiara spokojnie patrzy mu w oczy, wtedy nie odważa się rzucić; L-u nadano miano króla zwierząt czworonożnych; jednak w charakterze zwierzęcia plączą się odwaga i tchórzostwo (np. gdy, pędząc za uciekającem zwierzęciem, chybi w ostatnim susie, zaprzestaje pościgu). W okresie rui niekiedy zażarta walka rozstrzyga o zwycięztwie jednego z rywali; zwyciężeni odchodzą, para żyje jakiś czas razem. Okres ciąży trwa 15 — 16 tygodni. Lwica rodzi do 6, a przeważnie 2 — 3 młodych (skrywa je w zaroślach, w pobliżu miejsc posiadających wodę). Okres karmienia trwa pół roku; nowc-

Wielka Enc. Powsz. Illustr. Ser. I. Tom XVIII Zesz. 342a.

S', Min.

Lew, konstellacya, należąca do pasa zwierzyńcowego, znak jej:    Rozciąga się od 138°

do 177° wznoszenia prostego i między-j-32⁰ a — 3° zboczenia. Tworzy ją 95 gwiazd głównych, z których dwie I-ej, dwie Ii-ej wielkości. Najświetniejsza gwiazda (a) uosi nazwę Regulus.

część pozornej rocznej drogi słońca po sklepieniu nieba, przebywauą w czasie pomiędzy 23 lip. a 23 sierp, (około 19 sierp, słońce zakrywa Regulusa), oraz punkt promieniowania listopadowego roju gwiazd spadających, zwanego przez to Leonidami. L. od Wielkiej Niedźwiedzicy oddziela niewielka gromadka gwiazd, którą Heweliusz nazwał L. małym.

Lew, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem — lew złoty wspięty w prawo. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ogon pawi. Jeden z młodszych herbów naszych, używany przeważnie bądź przez rodziny pochodzenia obcego, bądź też przez nobilitowane różuemi czasy.

Si

Fig. 45. Lew (herb).

Do Polski, zdaje się, przyniesiony w w. XVI z Litwy, gdzie był używany przez rody knia-ziowskie (np. Kurbskich i Żyżemskich), albo też z Prus Zachodnich. L. posiada kilka odmian: jedni z klejnotników używają pól innej barwy, inni zamiast pióropusza pawiego kładą na hełmie pióra strusie lub powtarzają lwa jak na tarczy, innym przy nobilitacyach dano lwa z różnemi przedmiotami w łapach (miecz, włócznia, laur i t. p.). Pieczętują się L-em rodzi-

Tatarów, a z poleceuia liana tatarskiego, także i niektórych książąt ruskich. Wielką niechęć hana wywołał zawarty bez jego wiedzy rozejin w r. 1275 między L em a Trojdenem. Po śmierci Bolesława Wstydliwego w r. 1279 L. na czele wielkich wojsk wkracza do Polski; han tatarski Nogaj przysyła mu posiłki. L. przekracza Wisłę i chce obledz Sandomierz, a gdy to mu się nie udało, idzie pod Kraków. Dopadł go pod Goślicami Leszek Czarny i 23 lutego r. 1280 zadał mu klęskę, poczem sam wyprawił się na Ruś i pustoszył posiadłości L-a, aż pod Lwów. Po śmierci Leszka Czarnego L. próbuje cóś zyskać na Polsce i w ówczesnej walce o Kraków wspiera Władysława Łokietka. Nie znajdował jednak wiary wśród sprzymierzeńców, czem rozgniewany odstąpił ze swo-jem wojskiem. Gdy Wacław czeski objął Kraków, niepokoił L. ziemię sandomierską, sam jednak utracił w r. 1301 na rzecz Polski Lublin. Jeszcze za życia swojego wyznaczył synowi swojemu Jerzemu I osobne dzielnice w Bełzie i Chełmie. Gwałtowny w wysokim stopniu za młodu, łagodnieje L. z biegiem lat, do śmierci odznacza się wielkiem męstwem i rycerskością. Cieszy się wielką syinpatyą wśród poddanych; otacza opieką odbudowaną przez siebie stolicę (Lwów). Umiera w r. 1301 w monasterze spaskim koło Starego Miasta nad Dniestrem, przyjąwszy podczas choroby habit zakonny; zostawił całe państwo jedynakowi swemu Jerzemu I.-— Por. Hruszewski M. „Isto-ria Ukraini-Rusi“; Szaraniewicz „Istoria ha-licko-wołodimjirskoj Rusi“.

ny: Bańkowskich, Boruckich, Boryszkowskich, Braunschweigów (indyg. 1570—lęw z włócznią), Cliarewiczów, Gęsków—Choynickich, Cie-mińskich, Czempińskich (nob. 1781—-lew z lau-rem), Dąbrowskich, Danichowskich, Górzyńskich, Drużbackich, Exnerôw (indyg. w Galicyi 1819), Grabowieckich, Gumińskich (nobil. 1676), Hanickich (lew z berłem), Heidebrandtów, Hry-nakowskich, Kamińskich, Kiedrowskich, Korneckich (nobil. 1590), Lewińskich (nobil. 1775), Majewskich (nobil. 1776), Metychów, Paschal-skich (nobil. w Galicyi 1840), Szembergów, Skowrońskich, Tarczyńskich, Tyskowskich, Wagnerów, Wanertów,, Wojkowskich, Zarembińskich i Żyżemskich.—Źródła: Borkowski; Księgi kanclerskie 41 i 42; Akta byłej Heroldyi Król. Polskiego; Spis szl. galicyjskiej.

L$W, ks. Rusi halickiej, najstarszy syn Daniela Romauowicza (ob.) i Anny, córki ks. nowogrodzkiego Mścisława. Poraź pierwszy występuje w r. 1245, walcząc z polecenia ojca przeciw Rościsławowi, ks. czernichowskiemu. W parę lat potem Daniel wchodzi w bliższą przyjaźń z Węgrami i w r. 1250 L. poślubia Konstancyę, córkę Beli IV. W r. 1254 L., wysłany przez ojca, wojuje wraz z polskiemi hufcami nad Odrą koło Opawy przeciw Czechom, , a w r. 1256 jest na czele wielkich wojsk wraz z bratem Szwarnem przeciw Tatarom. Wyprawa ta kończy się wielką klęską: Daniel musi upokorzyć się przed hanem, i zerwać unię kościelną z Rzymem. Jeszcze zażycia swojego podzielił państwo między synów; dla L-a buduje miasto Lwów koło r. 1259, ale musi je zburzyć na rozkaz Tatarów, i wyznacza mu jako dzielnicę Przemyśl. W chwili śmierci ojca (1264) był L. tylko księciem przemyskim. Wkrótce po Danielu umarł młodszy jego syn Szwarno; L. zagarnął jego dzielnicę włodzimierską; objął ją wprawdzie zrazu syn Mendoga, Wojsiełko (ob.), ale L. zwabił go podstępnie, niby dla układów, do Włodzimierza i zamordował w r. 1267. A gdy umarł Mścisław Daniłowicz, panujący na Wołyniu, całe państwo ojcowskie przeszło pod panowa-

D.

M. G-y.

Lew morski, ob. Foka, Niedźwiedź morski.

S. Prz.

Lewakowie, łac. Leoaci v. Leuaci, lud w GałJia Belgica; około Lille i Brugii.

ziemi polskiej, miał z nią trzech synów, a jednym z nich był Karol, który już w szkołach dał się poznać z uczuć patryotycznych, wypielęgnowanych w domu rodzicielskim, pod wpływem obojga rodziców i lepszego, ideowego towarzystwa lwowskiego, stale nawiedzającego Snopków. Zaprzyjaźniony z Mieczysławem Romanowskim (ob.) przez niego dostał się na wieczory literackie Felicyi Wasilewskiej, córki ostatniego marszałka Stanów Ga-

Lewakowski Karol (* 1836 w Snopkowie pode Lwowem), patryota i polityk polski współczesny. Wyszedł z rodu mieszczan warszawskich, którego jeden przedstawiciel, Jakób L. (f 1832) pod koniec w. XVIII przeniósł się do Lwowa i tam na przemyśle, handlu i przedsiębiorstwach dorobił się znacznego majątku. Syn nie L-a. Jako książę całej Rusi halicko- jego, Ignacy (f 1873), po odbyciu studyów włodzimierskiej, a zwierzchni pan kijowskiej, ; uniwersyteckich urzędnik gubernium w zarzą-prowadzi inną niż ojciec politykę: jest nie- dzie dóbr duchownych, odznaczył się uczestni-przyjacielem Polski, rości sobie pretensye do ctwem w ruchach r. 1848; ożeniony z Oktawią spadku po Bolesławie Wstydliwym, jako jego Gerard de Festenburg, wnuczką royalisty Ghi-powinowaty, i korzysta z każdej sposobności, ! baut’a, architekta lwowskiego, urodzoną już na ze wszystkich w ziemiach polskich zaburzeń, aby rozszerzyć swoje posiadłości. Względem Tatarów nie prowadzi dwulicowej polityki, jak ojciec, ale jest wiernym ich sojusznikiem, pozostając w najściślejszych z nimi stosunkach.

Tatarzy nietylko omijali dzierżawy L-a, ale na każde jego wezwanie śpieszyli mu z pomocą. Zjednoczywszy państwo ojcowskie, L. przenosi stolicę z Włodzimierza Wołyńskiego do Lwowa, który odbudował nanowo. W r. 1274 wojuje z ks. litewskim Trojdenem z pomocą licyjskich, i na nich odbył jakby szkołę demo

sarza

kratyzacyi swych pojęć. Po skończeniu uniwersytetu lwowskiego ze stopniem dra praw wszedł na praktykę do syndyka miejskiego, dra Kabata. Wojna włoska, los Austryi, zapowiedziane jej odrodzenie, polityka napoleońska względem Włoch żywo poruszyły umysł, a gdy nastały wypadki warszawskie r. 1861 dalszy ich rozwój znalazł w młodym prawniku zapalonego już współpracownika żywiołów gorętszych. Na jesieni r. 1862 wstąpił L. wraz z wielą swych rówieśników do t. zw. Ławy Czerwonej, zamyślającej już, pod przewodem Jana Dobrzańskiego (oh.), a w związku z Mierosławskim i z Warszawą, o powstaniu; Aleks. Dobczański, oficer artyl. austr., później major powstańczy, ciężko ranny pod Kobylanką, setnik w Ławie, ćwiczeniami w Snopkowie zaprawiał młodych do boju. Po wybuchu powstania L., wszedłszy do Komisy i Expedycyjnej, stanął na czele deputacyi młodzieży przed Ad. Sapiehą, domagając się od komitetu ziemiańskiego (później „Białych“) polityki czynu; odpowiedź przychylna przyśpieszyła rozpadnięcie się komitetu, w którym Smolkę i Dzieduszyckiego zastąpili Młocki Alfred i Golejowski Antoni. Gdy ze Snopkowa odeszła broń dla Czachowskiego, przy niej pomknął i L. do oddziału. Po niepowodzeniu w środku kwietnia r. 1863 doprowadził Borelow-skiemu (,,Lelewel“) za Tanew broń, amunicyę i konie. Wtedy-to ostatni raz zobaczył się z Romanowskim na kilka dni przed jego szlachetnym skonem. W pocz. maja został adjutantem Zapałowicza i w jego oddziale wyruszył w Lubelskie. Był w pomyślnej potyczce pod Tyszowcami (ob.), w nieszczęśliwem rozbiciu między Tuczempami i Starą Wsią (ob.), po którem wraz z Zapałowiczem i setką rozbitków wrócił do Galicyi. W przygotowywanej wyprawie Wysockiego na Wołyń wziął czynny udział przygotowawczy, a gdy w oddziale tul-czańskim Z. Miłkowskiego (ob.) na krańcach płdn. Mołdawii wybuchły niezgody (czerwiec 1863), kommisarz pełnom. Rz. Narodowego Jan Maykowski (ob.) wysłał go w charakterze pomocnika Mrozowickiego, komi-rządowego, nad Dunaj. Obaj rozstrzygnęli spór między stronnikami pułk. Łaskiego a stron. Miłkowskiego na rzecz drugiego z nich. Z Tulczy wyjechał L. do Jas, gdzie Rząd Naród, miał skład broni wraz fabryką prochu i nabojów dla Galicyi, aby zaopatrzyć w nie wyprawę podolską. Gdy po zwycięskiej dla Polaków bitwie pod Kostangalią roztropność zalecała nie narażać Rumunów na niebezpieczeństwo dyplomatyczne wobec Rossyi, ks. Cuza kazał dokonać ceremonii uwięzienia i na L-m, ale w kilka dni już konsul francuski wyjednał mu uwolnienie. Ze Lwowa, dokąd udał się był L. dla zdania sprawy, wkrótce wyjechał napowrót do Księstw Naddunajskich na miejsce Mrozowickiego do Bukaresztu, gdzie Węgier Frigesy, garybaldczyk, przygotowywał wyprawę

na Ruś. Zwaliły się klęski: Radziwiłłów (1 lip-ca) uwięzienie komitetu pod Sapiehą, rozpadnięcie się organizacyi galicyjskiej, upadek ducha: L. wystawił stan rzeczy w raporcie do Rz. Narodowego i podał się do dymisyi; ale, nie otrzymawszy jej, pozostał nadal i jeszcze w zimie r. 1863—4 pod rozkazami Strusia (ob.) m. in. doglądał przygotowań do przyszłej wyprawy Gregorowicza, którego oddział rozłożonyfbył w Sanockiem. Dopiero na wiosnę r. 1864 wszczęty przez władze austryackie (już po zaprow. stanu oblężenia) proces o wyprawienie oddziału Krysińskiego z Chorobrowa nakazał mu szukać osobistego bezpieczeństwa za granicami Austryi. Otrzymawszy urząd w an-gielskiem Towarzystwie Kolei Rumuńskich, przez kilkanaście lat przebywał w Jassach. Tu wraz z zasłużonym D-rem Łukaszewskim (ob.) założył bibliotekę polską i szkołę dla dzieci Polaków. Po powrocie do Galicyi (po 1880) został członkiem rady zarządzającej koleją czerniowiecką i trzecim dyrektorem w komitecie wykonawczym w Wiedniu, ale starania, żywo poparte przez Ziemiałkowskiego, o spolszczenie tej drogi oburzyły Niemców, którzy też po roku wyparli go ze stanowiska. Przyczyniło się to do postawienia w r. 1882 kandydatury L-go na członka Rady Państwa ze Lwowa; wybrany, przystał do radykalnego odłamu Hausnera i odrazu uporczywością swą zmusił koło do ogłaszania publicznych sprawozdań z czynności. Przy następnym wyborze (1884-miał przeciwko sobie całą już wodnistą demo) kracyę galicyjską z wyjątkiem „N. Reformy“. Gdy mimo to przeszedł, najpierwszą myślą jego było zorganizowanie właśnie porządnego stronnictwa demokratycznego; ale myśl nie wydała płodu, widząc też wątłość roboty. sam L. tę pierwotną organizacyę rozwiązał (akta dziś u przewódzcy Ludowców, Stapiń-skiego) i wraz z Rewakowskim i Boi. Wysłouchem założył Stronnictwo Ludowe, do dziś dnia istniejące. Dla zbadania przedtem gruntu zbliżył się do Stojałowskiego (ob.). Przeciwko Stańczykom (ob.), „sferom rządzącym“ Galicyą i duchowieństwu zajął stanowisko nienawistne, nieprzebłagane, pod stałem hasłem obrony praw ludu —i ze stalą też przeszkodą w nieufności tegożsamego ludu. Nowe stronnictwo wyzwało przeciwko sobie i część włościaństwa na zachodzie Galicyi i Stojałowskiego, który żądał od niego przemianowania się na „chrześciańsko-ludowe“, oraz walki z hierarchią kościelną, i ostatecznie złączył się z niższemi żywiołami socyalizmu. Gdy L. wniósł w kole wiedeńskiem usunięcie żydów z dzierżaw propinacyjnych, powstali przeciwko stronnictwu i żydzi. Wielki wiec we Lwowie za<-żądał albo wyparcia się wniosku albo złożenia mandatu. L. złożył mandat, ale go od tego samego Lwowa otrzymał napowrót przy trzecim z rzędu wyborze swym do R. Państwa

Wziętość L-go, znaczenie w obozie demokratycz- 1900, w Bernie, Paryżu, Wiedniu, Peszcie, nym, powaga w    kraju wzrosły, gdy poraź    I    Londynie    i    Chrystyanii.    Uczestnictwo    to    nie-

czwarty wszedł do    parlamentu ogólno-austrya-    j    raz    wtłaczało    rzecznika    praw    narodowych    w

konieczność walki o sam głos, który np. w Bernie szwajcarskim Ruchonnet, w Paryżu Faillères, w Wiedniu Plener mu odbierali. Na jego wniosek w Chrystyanii r. 1899 uchwalono ułożenie autentycznego kodeksu prawa międzynarodowego. Wszystkie jego mowy z wyjątkiem londyńskiej, tylko streszczonej, są wydrukowane we właściwych sprawozdaniach. Najważniejsza, berneńska, miała za temat: „będzie Polska, to będzie pokój“. Kiedy w Haadze w r. 1899 zebrały się mo-

ckiego, pobijając    w głosowaniu człowieka

tej miary jak    Stan. Szczepanowski

(ob.), popierany przez sam rząd centralny.

Było to już ostatnie posłowanie L-go w Wiedniu, czterolecie r. 1892 — 6 zaznaczyło się zaciętszą niż w poprzednich okresach walką z innemi stronnictwami—i z ludem samym który trzeba było zdobywać i nieraz wbrew jego woli uobywatelać: skazane jest na to wszelkie stronnictwo demokratyczne w Polsce.

zw. „rozzbrojenia“ i emigracya paryska postanowiła wnieść na konferencye memoryał o położeniu Polski, L. czynny był przy układaniu tego aktu wespół z patryotami w Królestwie, a po ustaleniu tekstu i przetłómaczeniu powiózł go z ramienia emigracyi do Haagi dla złożenia wszystkim pełnomocnikom; wszedł ten memoryał na posiedzenie plenarne, ale roztrząsanym nie był. L. na miejscu wraz z Achmedem Ryzą, obecnym (1909) prezydentem tureckiej Izby Deputowanych, z którym łączyły go dawniejsze stosunki, zwołał zgromadzenie polityczne, na którem treść memoryału wyłożył. Cały jego zawód polityczny natchniony był wiarą w przyszłość narodu przez lud; lud ten jest dla niego przyszłym olbrzymem („Dzień. Związkowy Zgoda“ z 8 sfcycz. 1909). Od r. 1896 L. mieszka stale w Rappęrswylu, w willi własnej, od nazwy wsi rodzinnej „Snopkowem“ nazwanej, już za miasteczkiem, na południowym krańcu jeziora ziirichskiego. Mimo podeszłego wieku nie przestaje żywo zajmować się sprawami wszystkich trzech dzielnic rozbioro-

Osobiście L. zaszkodził sobie w opinii ujęciem się w kole za Rusinami, którzy wówczas nie carstwa świata na narady w sprawie t. stawiali żądań dzisiejszych, nie składali się z hajdamaków, Ukraińców i moskalofilów, a główne żądania swoje kierowali na gimnazya rusińskie. Własne też stronnictwo domagało się od L-go wystąpienia z kandydaturą na wsi, a nie w mieście, i chciało mieć już przedstawiciela w jednym ze swoich, z samego ludu wyszły cli. W r. 1890, choć utrzymała się kandydatura miejska, nie utrzymał się już przy niej L. Z czasów posłowania L-go w Radzie Państwa pozostało do zaznaczenia wrażenie, jakie w całej Europie wywarł wystąpieniem swem d. 5 listop. r. 1894. Po przegranej, którą osłodził wkrótce wybór Bojki we Lwowie, wyjechał L. do Rappęrswylu, aby dawniejsze już węzły swe z nim wzmocnić. Od śmierci Wład. Platera był tu już członkiem rady zawiadowczej, od założenia Skarbu Narodowego —jednym z komisarzy - nadzorców; teraz już osobiście a z ciągłością stałego pobytu zaczął wpływać na kierunek instytucyi rapperwylskich.

Lewald Fanny, literatka niemiecka (* 1811 —f 1889). Z rodziny żydowskiej, w 17-ym roku życia przeszła na luterauizm. Zawód pisarski rozpoczęła w r. 1834 szeregiem bajek. W r. 1854 wyszła zamąż za Adolfa Stahra. Twórczość literacka L-wny obejmuje kilkadziesiąt tomów; wybór pism: „Gesammelte Wer* ke (Berlin 1871—4, 12 tomów).

Lewald (Lewalt, L e h w a 1 d t), herb polski. Na tarczy w polu złotem—ręka w o-dzieży czerwonej o srebrnym wyłogu, zgięta w łokciu, z pierścieniem w palcach. Nad hełmem w koronie szlacheckiej panna, ubrana w szatę purpurową z rękawami o białych wyłogach, z trzema piórami koguciemi (czy też cietrzewiem!) na głowie i pierścieniem w ręku.

Jn D.

On-to podjął i urzeczywistnił zamiar złączenia dwu t. zw. „Skarbów narodowych“, uzbieranych w Ameryce, ze skarbem w Rappęrswylu; wych. umyślnie w tym celu pojechał za Ocean, a cel osiągnął przy dzielnem poparciu Erazma Jerzmanowskiego (f 1909 luty), z którym odtąd połączył się węzłami przyjaźni. Wespół z Henrykiem Bukowskim wprowadził do rady Bojkę; pobudzony przez Miłkowskiego, poparł wespół z nim zasiłki dla Ligi Narodowej, powstałej podówczas w Królestwie, poparł wybór najwybitniejszych zpośród niej do rady muzealnej.

Gdy w r. 1903 poznał rzeczywiste przeznaczanie funduszów dawanych lidze, pierwszy wniósł wstrzymanie zasiłków i obrócenie ich na szkoły. tajne w Królestwie i wsparcia dla więźniów, a gdy liga przeobrażała się w Stronnictwo Narod.-Demokratyczne, jawnie z nią walczył,

Lewaldtów v. Oelsen, wzmiankowana już w źródłach dziejowych w. XIV. Obecnie pieczętują się L-em rodziny Ewertów (przybyli na Litwę w końcu w. XVIII z Prus), Gurskich (kilku Gurskich h. Lewart przy legity mowaniu się w gub. wileńskiej zostało zaliczonych widocznie omyłko-

Niewłaściwy kierunek skłonił go w r. 1903 do wystąpienia ze składu komisyi nadzorczej \ Używała go stara zachodnio-pruska rodzina skarbu. Szacowną kartę w życiorysie L-go zajmie kiedyś jego uczestnictwo w zjazdach powszechnych Stowarzyszeń Pokoju i Unii Parlamentów, oddane obronie, stwierdzaniu i domaganiu się praw narodu do stanowiska i życia międzynarodowego, w latach 1890 —

Lewanda

cu

>1

03

u-

CT:

D.

276).

A. Fol.

K. B

wo do h. Lewalt), Majerów (przybysze z Prus w początkach w. XVIII) i Tokarskich. —Źró-

WÊÊ

Là

Fig. 40. Lewald (herb).

dła: Borkowski; Uruski; Siebmacher III, 2, 280; Niesiecki (podaje barwę pola w tarczy czerwoną).

Lewanda, ob. Lawenda.

Lewandowski Jakób Henryk (* w Warszawie w 1807— f 1882), weterynarz wykształcony w zawodzie swym w Wiedniu; dyplom magistra weterynaryi otrzymał w Warszawie w r. 1851. Przed r. 1840 był weterynarzem kwarantanny we Włodawie, później zaś weterynarzem policyjno-sądowym m. stół. Warszawy, pomocnikiem dyrektora szkoły weterynaryi, a w końcu weterynarzem dywizyonu żandarmeryi warsz. Przystosowywał m. in. także homeo-patyę do leczenia zwierząt, po rossyjsku zaś napisał rozprawkę o szczepieniu ospy ochronnej dzieciom (Warsz. 1866). Najwięcej rozgłosu zdobył sobie wydając „Poradnik weterynaryi gospodarczej czyli nauka dochodzenia przyczyn, poznawania i leczenia chorób koni, bydła rogatego, owiec, trzody chlewnej, psów i kotów sposobem alleopatycznym i homeopatycznym i t. d.“ (Warsz. 1850, w 8-e str. IX, 481 i nl. 24, do tego tabl. 11: wyd. 2-e, pomnożone 1858; 3-e 1878) i „Główne zasady u-trzymania zdrowia zwierząt domowych“ (Warsz. 1872). Prace wszystkie L-go wylicza Koś-mi ński w „Słown. lek. polskich“ (str.

Dr J. F.

Lewandowski Leopold (* 1831 w Kaliszu—f 23 listopada 1896 w Warszawie), skrzypek i znakomity kompozytor utworów tanecznych, uczeń Baranowskiego i Hornziela. W r. 1850 zdobył na konkursie, urządzonym przez dyrekcyę teatrów warszawskich, miejsce skrzypka w orkiestrze operowej. W r. 1857 został powołany na dyrektora orkiestry teatru Rozmaitości. Odtąd aż do śmierci przygrywał ze swą kapelą nietylko publiczności w międzyaktach przedstawień teatralnych, lecz i do tańca na każdym prawie balu publicznym lub w domach zamożniejszych. Jako kompozytor L. nie posia-dal wyższego wykształcenia zawodowego. Oceniwszy dokładnie rodzaj swego talentu i środki, jakiemi mógł rozporządzać, poświęcił się wyłącznie komponowaniu muzyki tanecznej i na tern polu w ciągu kilkudziesięcioletniego swego zawodu artystycznego, ani jednego poważnego nie spotkał rywala. Liczba jego dzieł dochodzi do trzystu, samych mazurów, które i-mię jego szeroko po kraju i poza jego granicami rozsławiły, utworzył przeszło dwie setki, z których największą popularnością cieszyły się; „Miś⁻*, „Terespolski“, „Obywatel“, „Nem-rod“ , „Ostap Bondarczuk“, „Twardowski“ i kilka inn. Prócz tego napisał znaczną ilość polek, kontredansów, polonezów, marszów, pot-pourri z różnych oper, pieśni świeckich i religijnych. Wszystkie jego tańce odznaczały się piękną oryginalną melodyą i jędrną rytmiką; wszyskie były oparte na nucie narodowej. Cenne te zalety wyrobiły im wziętość nadzwyczajną w całej Polsce, a L-einu zasłużony i zaszczytny tytuł „polskiego Straussa“ zjednały.

Lewandowski Stanisław Roman, rzeźbiarz polski (* 1859 w Kotlinach w Król. Pols.) studya odbywał w krakowskiej szkole sztuk pięknych pod kierunkiem Walerego Gadomskiego w r. 1882, następnie w latach 1883— 1887 w Akademii w Wiedniu u profesorów E. Hellmera i K. Kundmanna. Od r. 1894 stale zamieszkuje w Wiedniu. Do najwybitniejszych prac jego należą: Zgon Wajdeloty; Słowianin zrywający pęta, odznaczony dyplomem honorowym na wystawie w Krakowie w r. 1887 i o-fiarowauy przez artystę do Muzeum narodowego; Thetis błagająca Zeusa o opiekę nad A-chillesem, odznaczona medalem w Wiedniu 1886 (własność ks. Czartoryskich); Żniwiarka; pomnik Mickiewicza w Rzeszowie; Zaporożec (bronz); medalion Grottgera, zakupiony r. 1888 do Muzeum Narodowego; biust bronzowy Zie-miałkowskiego w sali radnej we Lwowie.

Lewanidów, herb polski z indygenatu. Na tarczy ściętej ukośnie w lewo —w polu górnem, błękitnem—półksiężyc srebrny, w dolnem, czer-wonem—orzeł srebrny z. kołczanem ze strzałami w szponach. Nad hełmem korona szlachecka. Labry z prawej strony czerwone, z lewej błękitne, podszyte srebrem. Używany przez rossyjski ród Lewanidowów, indygenowany przez Stanisława Augusta, za wstawieniem się ces. Katarzyny Ii-ej, w r. 1775.—Źródła; Małachowski; Obszczyj Gerb. t. II; Ostrowski.⁰’

Lewant, włosk. Levante—kraj wschodni najbliżej Europy położone części Azyi Zachodniej wraz z Turcyą, Grecyą i Egiptem, w ści-ślejszem zaś pojęciu całe azyatyckie wybrzeża nad m. Sródziemnem.    r>,z'

Lewar: I. L. czyli dźwignik, przyrząd łatwo przenośny do unoszenia ciężarów, na które ciśnie od spodu, sam również z dołu pod party. Najczęściej spotyka się dźwignik zęb-

go wpływa w tę ramię ciecz. Po odjęciu palca

od otworu ciecz zacznie przepływać przez

11.0.

waniu).

co

CD

TT

(łierb).

nicowy. Z oprawy, a raczej z kloca drzewa, wielkości około 15X30X65 centymetrów, wystaje korba osadzona na osi przechodzącej przez oprawę. Wewnątrz oprawy znajduje się mniejsze kółko zębate, osadzone na osi, z którą obraca się równocześnie w miarę kręcenia korbą. To mniejsze kółko zachwytuje w większe koło zębate, osadzone na innej osi, i obraca je, a wraz z niem ową drugą oś i małe kółko zębate na tejsamej (drugiej) osi osadzone, które zachwytując w zębnicę (drąg zębaty), podnosi ją wraz z ciężarem nią podpartym. Na górnym końcu zębnicy są dwa rogi w kształcie półksiężyca. Przy unoszeniu ciężaru rogi te bądźto obchwytują części żelazne, bądźto wciskają się końcami w drzewo i zapobiegają w ten sposób zesunięciu się ciężaru z zębnicy. Piesek (ros. pesek, niem. Sperrklinke), zachwy-tujący w kółko wecliwytowe, osadzone ua osi korbowej, lecz zewnątrz oprawy, zapobiega wstecznemu ruchowi korby, a więc i zębnicy, pod naciskiem ciężaru. Powyżej opisaliśmy najczęściej stosowane dźwigniki zębnicowe o przełożeniu podwójnem. Do podnoszenia małych ciężarów starczy przełożenie pojedyńcze, a natenczas na osi korbowej osadzone jest małe kółko zębate, podnoszące bezpośrednio zębnicę. Takie dźwigniki nie znajdują jednakże szerszego zastosowania.—Dźwignik śrubowy ma zamiast zębnicy śrubę o gwincie prostokątnym. Mechanizm podobny do opisanego obraca śrubę, która skutkiem obrotu unosi się w naśrub-ku w górę. Dźwigniki służą do unoszenia większych ciężarów na wysokość nieznaczną, np. do unoszenia wykolejonych lokomotyw i wagonów w celu postawienia ich powrotnie na szyny. —IL L. czyli przesysak, rura zgięta pod kątem dowolnym, zwykle jednak ostrym, a posiadająca ramiona nierówno długie. Jeżeli przesysak odwrócimy końcami ku górze i napełnimy go cieczą, a następnie, zatkawszy otwory palcami, o-brócimy końcami w dół i wstawimy ramię krótsze w naczynie z cieczą, to, po odjęciu palcy od otworów, ciecz będzie wypływała z naczynia otworem u ramienia dłuższego, lecz tylko wtenczas, gdy koniec dłuższego ramienia leży niżej od poziomu cieczy w naczyniu. A jeżeli i koniec ramienia dłuższego jest zanurzony w cieczy drugiego naczynia, to ciecz będzie tylko poty przepływała przez przesysak, póki poziom cieczy przy krótszem ramieniu nie obniży się do poziomu cieczy przy ramieniu dłuższem.—Zamiast napełniania przesy-saka można krótsze jego ramię wstawić w naczynie z cieczą, a u końca ramienia dłuższego ssać tak długo, aż ciecz zacznie wypływać. Dogodniejsze są przesysaki, których ramię dłuższe jest zaopatrzone w pompkę lub piłkę gumową, za pomocą których, wstawiwszy krótsze ramię przesysaka w naczynie z cieczą i zatkawszy palcem otwór u ramienia dłuższego, można wyssać z przesysaka powietrze zamiast które-

przesysak.

Lewarek: I. L. czyli ssawa, rurka szklana, rzadziej metalowa, mająca u jeduego (górnego) końca rozszerzenie kuliste lub cylindryczne (zawartości 1 — 2 litrów) z krótką rurką w przedłużeniu rurki głównej, służy do wydobywania cieczy z naczyń przez małe otwory. Jeżeli ssawę wstawimy w naczynie z cieczą, n. p. w beczkę z winem przez dziurę szpuntową, tak, iż ku górze nazęwnątrz zwrócona jest rozszerzeniem, a następnie wyssiemy powietrze przez górny otwór ssawy, to w miarę wysysania powietrza, wino z beczki wpływa w rurkę i rozszerzenie. Jeżeli teraz zamkniemy palcem górny otwór ssawy i wyjmiemy ją z naczynia, to wino wessane pozostanie w ssawie i może być przelane do innego naczynia, gdyż po odjęciu palca od górnego otworu, wino będzte wypływało otworem dolnym. Rzadko napełnia się ssawę cieczą zupełnie, zwykle pozostaje górą powietrze, które wskutek ciężaru cieczy rozszerza się nieco powodując przy wyjmowaniu niezupełnie napełnionej ssawy drobny odpływ cieczy dolnym końcem. Z tego powodu zaleca się potrzymać chwilkę ssawę napełnioną nad naczyniem, aby niepotrzebnie nie rozlewać cieczy.—II. L-em zwano dawniej podcisk, którym podpiera się łeb nita, podczas odkuwania na drugim końcu nakówka (t.

j. drugiego łba odkuwanego na nicie przy nito-

b, o.

Lewart (Walny), herb polski. Na tarczy w polu czerwonem ukoronowany lampart srebrny, złotem nakrapiany, wspięty w prawo. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pół takiegoż lamparta. Labry czerwone, podbite srebrem. Herb tak wyobrażany jest jednym ze starszych herbów w Polsce, przyniesiony w w. XIII z Czech, jak nazwa wskazuje (lewart po czesku lampart). W zapiskach sądowych średniowiecznych spotyka się ten herb rzadko-, najwcześniej pod rokiem 1417 z zawo-łauiein bojowem Wali uszy, które następnie przybrało nieco odmienną, dworniejszą formę: Walny- z pieczęci zaś średniowiecznych najdawniejszą ze znanych jest pieczęć Gotarda z Dolska, łowczego dobrzyńskiego, z r. 1434. Już w odległych czasach istniało kilka odmian herbu omawianego, polegających na różnicy barw pól w tarczy i samego lamparta. Np. herbarz arsenalski (XV w.) kładzie w polu czerwonem żółtego lamparta w postawie stojącej; rola marszałkowska z r. 1461 zna pole tarczy błękitne, zaś Zygmunt I nadając Stanisławowi z Bochotnicy w r. 1510 szlachectwo z herbem L. w drodze adoptacyi, mówi, że lampart ma być w polu żółtem (metr. kor. ks. 23, str 814). Lewartem pieczętują się rody: Bakowskich,

I Beskich „z Bejsc“ (gałęź Firlejów), Bielań-i skich przyd. Firlej, Boehotnickich (nobil. 1510),

-a

z. w.

Lewellerzy (levellers, tj. zrównywacze, ega-litaryści), sekta polityczno-społeczna angielska w okresie Rewolucyi purytańskiej. Pierwotnie radykalny, lewy odłam Independentów, następnie ich i Cromwella zaciekli przeciwnicy; po krótkiej walce w Londynie i w polu (lewellerzy mieli najwięcej zwolenników w niższych stopniach wojskowych) zostali rozproszeni i wytępieni przez Cromwella. Przywódcą ich był utalentowany pamflecista John Lilburn (ob.), który nie przestawał — przeważnie siedząc w więzieniu, poddawany karze chłosty publicznej, stawiany pod pręgierzem,—znęcać się nad Cromwellem. W szeregu pamfletów (najważniejsze nosiły tytuł: „Englands new chaines discove-red“) wygotowali L-rzy program polityczny, nieposiadających i wywłaszczonych w Rewolu-

Broniewskich (gałąź Firlejów), Buńskicli (zgaśli), Dubrowskich, Firlejów „z Dąbrowicy" (zgaśli w r. 1730), Górskich (gałąź Firlejów, zgaśli w XVIII w.),’ Górskich v. Gurskich z odm. (rodź. litewska), Hauptów (indyg. w XVIII w.), Kczewskich „z Dolska“ z odin., Kiżewskich, Kniażyszczów, Konarskich (gałąź Firlejów), Krupskich (nobil. 1690), Krwackich przyd. Firlej (zgaśli), Lewartowiczów, bar. Lewartow-

mâ

diu ?

Fig- 47. Lewart (herb).

skich z odm. (bar. austr. 1783), Lwowskich (nob. 1531), Łąkockich, Markuszewskich (zgaśli), Meglewskich, Motyckich, Nejmanowskich w. Niemanowskich, Opockich (zgaśli), Puchniow-skich; Podoleńskich (gałąź Firlejów, zgaśli), Skwarców w. Skwarczów, Sokołowskich (gałąź Kczewskich), Szłapów, Thokarskich, Trecyuszów (nobil. 1581), Tułowskich, Ujezdzkich (zgaśli); Wierzchanowskich, Wszelaczyńskich i Zakrzewskich przyd. Firlej. Źródła: Długosz; Paprocki; Okolski; Niesiecki; Duńczewski; Małachowski; Borkowski; Uruski; Żernicki; Boniecki; Piekosiński (Heraldyka str. 92); Hefner. p' Lewartów, ob. Lubartów.

Lewatywa, błędnie zamiast Lawaty-w a, ob.

Leweit minerał tetragonalny, żółtawy, cie-listo-czerwony, występuje koło Ischlu wraz z przerastającym go auhydrytem; skład chemiczny 2 Na₂ S0₄. 2 Mg SO. 4 H,0.

Zwolennicy narówni z Independentami wolności osobistej w sprawach wiary obok praw o-sobistych wolności sumienia i nietykalności, dopomagali się nawet równego prawa wyborczego. Władza monarchiczna nie ma prawa w czemkolwiek tych praw zasadniczych uszczuplać. L. żądali poddania organów wykonawczych pod prawodawcze; w okresie między sesyami parlamentu komisya specyal-na ma czuwać nad działalnością władzy wykonawczej; w sądownictwie odrzucali sąd koronny, uznając tylko ławę przysięgłych, i domagali się oddzielenia Kościoła od państwa. L. nie mogli spokojnie tolerować rodzącej się już władzy przyszłego dyktatora Cromwella. Jeszcze za życia Karola nazywali go zdrajcą, Judaszem, zarzucali mu, że przywłaszczył sobie i rodzinie najlepsze posady, grozili mu śmiercią (latem 1647). Sam, będąc właścicielem ziemskim, Cromwell nie mógł zgodzić się na radykalizm L-ów, nie uznawał republiki, ani powszechnego prawa wyborczego; bał się rozbicia opozycyi, gdy dochodziły go wieści, z jaką radością śledzi Karol kłótnie programowe wśród przeciwników. Kiedy w r. 1647 wojskom odczytywano „wielką remonstracyę“ (przyrzekano poparcie żądań u parlamentu, ale uskarżano się na upadek dyscypliny), pułki Roberta Lilbur-na i Harrisona wystąpiły przed generalicyą z pamfletem „Wolność Anglii i prawa żołnierzy“, przyczepionym do kapeluszy żołnierskich. Żołnierze Harrisona wreszcie zdjęli symbol protestu z głowy i tylko pułk Lilburna, który był rozpędził swój sztab oficerski, nie wykonał żądania. Cromwell wjechał między szeregi i zrywał emblematy protestu z głowy, kazał pochwycić przywódców i jednego z nich stracić (listopad 1647). Niepokój w wojsku ustąpił na razie, Ale po straceniu Karola, „wielkiego zabójcy Anglii“, jak mówili L-y, opozycya nie u-stawała. L-rzy domagali się stałych posiedzeń parlamentu, rozpędzenia Rady Tajnej, zaprzestania sądów nadzwyczajnych, zniesienia cenzury, dziesięcin i beneficyów, wykreślenia z budżetu państwa wydatków na utrzymanie duchowieństwa, reformy procedury sądowej. Nie przestawali szerzyć niezadowolenia w wojsku. Jednak niezależnie od represyi, które ich spotkać musiały od rządu, oskrzydleni zostali we własnych szeregach przez przedstawicieli dalej jeszcze idącego lewelleryzmu: t. zw. prawdziwych L-ów, którzy program swój rozszerzyli w kierunku żądań społecznych. Radykalizm polityczny wystarczał w armii i w Londynie; ale gdy lewelleryzm zamierzał działać na wsi, trzeba było nadać mu charakter społeczny. W pamfletach Johna Hare’a można wyczytać pogląd na własność (rolną), jako na prawo narzucone przez „normadzkiego zdobywcę“. Ziemia powinna należeć do ludu, większa własność ziemska jest kradzieżą. L-rzy bronili

cyi, która była ruchem klasy posiadającej. Nie ograniczyli się tylko do teoryi. W niedzielę 8 kwiet. 1649 r., kiedy Lilburn i in. przywódcy siedzieli w więzieniu, w pobliżu Cobdliam w hrabstwie Surrey, w odległości 4 — 5 mil od od Londynu, pokazało się kilku ludzi z łopatami i motykami w rękach i zaczęli uprawiać ziemię ua S-t George Hill. Mówili do włościan, że teraz ich jeszcze mało, ale wkrótce liczba ich wzrośnie do 4 000 i pokażą wszystkim co to jest własność wspólna, bo sprawiedliwość wymaga, aby lud żył na ziemi nieza-jętej, nie płacąc czynszu. Po tygodniu pracy postawili szałasy, rozkopali jedno i drugie wzgórze; było ich już czterdziestu. W końcu drugiego tygodnia rozpędził ich oddział kawa-leryi, aresztując dwu przywódców. Ci przed L-ów“). gen. Fairfax’em oświadczyli, że jako większość Anglosasów są żydami i uważają za obowiązujące dla siebie nakazy Biblii o własności, że Wilhelm Zdobywca zniósł dawne wolności ludu i zaprowadził niewolę. Nie chcą cudzej własności, uprawiać będą tylko ziemię niczyją, odłogiem leżącą. Obecnych właścicieli uważają za braci, którzy już otrzymali swój dział, teraz kolej na młodszych. Przyjdzie czas, kiedy do ich stowarzyszenia należeć będą wszyscy landyi, pobił armię rossyjską pod Szagarynem, biedni, uciskani i z włóczęgów staną się dobry- Jacobstadt i Gemauerthof (1705); w r. 1706 mi członkami społeczeństwa. L-rzy nie zdjęli ' awansował na gubernatora Rygi. W r. 1708, kapeluszy przed Fairfax’em i na zapytanie, czemu nie oddają honoru władzy, odrzekii: ,,tyś nam równy“. Ława przysięgłych, złożona z landlordów, skazała ich na wielką karę pieniężną. L. prowadzą dalej swoją działalność, stale siłą spędzani z pól, wydają broszury agitacyjne. Poważniejsza ma tytuł: Podniesienie sztandaru rzeczywistych L-ów albo państwa komunistycznego przedstawione synom człowieczym przez Everarda i Whistanley’a i in., którzy zaczęli uprawiać ziemię odłogiem leżącą na George-Hill w parafii Waltońskiej, w hr. Surrey (Londyn 1649).

wej moralności“. Znikli L-rzy z życia angielskiego jako sekta polityczna, aby się po dwustu latach odrodzić w Czartystach, jak „rzeczywiści L-rzy“; odrodzili się w Robercie Owenie (ob.). Ich poglądy polityczne nie zostały bez wpływu na Locke’a (ob.), a pośrednio na Montesquieu.— L i t.: S. R. Gardiner the monarchy of Charles I“ (1882), oraz „Hi-story of the great civil war“ (1886 — 1897) i „History of the Commonwealth“ (1894); Gooch „English démocratie ideas in the 17-th cent.“ (1898); Alf. Stern „Gesch. der Revolution in England“ (wyd. 2-e, 1898); Ed. Bernstein „Sozialismus und Démocratie in der grossen engl. Revolution“ (wyd. 2 e, 1908, tu najwięcej zebrano materyału do historyi „rzeczywistych

s. F.

„The fali of

Lewenhaupt 1) Adam Ludwik, gen. szwedzki (* 1659—f 1719), rozpoczął karyerę w armii bawarskiej, następnie pułkownik korpusu pomocniczego, wysłanego przez Karola XI do Hollandyi. W początku wojny północnej mianowany przez Karola XII szefem nowo-zaciężnego pułku. Gdy w r. 1702 Karol XII wszedł do Polski, L. otrzymał polecenie połączenia się z korpusem, pozostawianym w Kur-

ciągnął na pomoc Karolowi z korpusem, złożonym z 16 600 ludzi, lecz pobity przez Piotra W. pod Leśną, nad Dnieprem; jednak udało mu się przebić do króla. Po bitwie pod Połta-wą zmuszony kapitulować, zmarł w Moskwie, nie ujrzawszy ojczyzny.—2) Karol Emil. hr. generał i polityk szwedzki (* 1691 —f 1743). Po śmierci Karola XII, generał jazdy, L. rzucił się w wir ówczesnej walki stronnictw. Bez odpowiednich zdolności, chciał odgrywać rolę przywódcy: dzięki wpływom wśród arysto-kracyi dwukrotnie wybierany na wielkiego marszałka sejmu, w rzeczywistości był manekinem w rękach polityka Arvida Horn’a. W r. 1741 doprowadził do wypowiedzenia wojny Rossyi. Otrzymawszy główne dowództwo, działał niezdecydowanie i, zaledwie wstąpił na terytoryum rossyjskie, zawarł zawieszenie broni, łudząc się, że ces. Elżbieta dobrowolnie da zadośćuczynienie Szwecyi. Gdy w r. 1742 Rossya wznowiła działanie wojenne, Ł. cofnął się do Helsingforsu. Za ten postępek wyrokiem sądu komisyi sejmowej skazany na śmierć,

Km.

W dalszym i ostatnim liście

otwartym do Rady Stanu z grudnia r. 1649 Whistanley powtórzył żądanie przyznania L-om prawa do ziemi nienależącej do jednostek:

Lewental Franciszek Salezy (* 1839 we Włocławku —f 24 września 1902 w Wiesbadens, pochowany na Powązkach w Warszawie), nakładca polski. Syn niezamożny uczonego mozaisty, Salomon L., z początku oficyali-sta w kantorze przedsiębiorcy Janasza, własną pracą i usilnością dobił się niezależnego stanowiska jako wydawca wielu poważnych pism peryodycgnych i dzieł znakomitych pisarzów

„Chcemy pracować i żyć z owoców swej pracy. Jeżeli ziemię otrzymamy, nie będzie ani biednych ani włóczęgów. Jest hańbą dla wiary pozostawiać ziemię bez uprawy, gdy wielu umiera z głodu“. Propaganda L-ów nie obudziła echa. Ślad po nich pozostał w utopii Whi-stanleya („The Law of Freedom in a Platform or True Magistracy Restored“, Londyn 1651— umarł na szafocie.

2), w której wzywa Cromwella, aby zmienił nie-tylko nazwy urządzeń, ale i treść ich. Whistanley (ob.) jest prostaczym zwiastunem haseł socyalistycznych, utopia jego zwolenników nie miała. Sam on za przykładem Lilburna w końcu życia został kwakrem. Zawiedzeni w zamiarach wywołania wielkiego ruchu politycznego i społecznego, L. nabrali przekonania, że należy nasamprzód zająć się propagandą „no-

swojskich i obcych. Pierwsze kroki w zawodzie księgarsko-wydawniczyin stawiał pod kierunkiem teścia swego, księgarza i wydawcy,

Andriollego ilustrowane. Ok. r. 1887 zaczęły wszystkie nakłady L-a chylić się do upadku i zamiast sutych zysków przynosiły zrazu nieznaczne, potem już dotkliwe straty; w r. 1890 zaczął je zamykać; pierwsze padły, na Tern. L., w końcu czerwca 1890 r. „Kłosy“, za niemi po-poszłyinne. Założony w dobrych czasach głównego wydawn. ilustrowanego „KwartalnikKłosów“ (1877) był jedynym nakładem L-a, który odra-zu nie znalazł poparcia i na dwu tomach żywot swój zakończył. Umierając był L. już tylko współwłaścicielem „Kur. Warsz.“, nabywszy połowę własności od firmy Gebethnera i Wolffa, należącej do współki z Sukc. Wacł. Szymanowskiego. L. był to w najpełniejszem a dodat-niein znaczeniu self madę man\ pracą niezmordowaną, energią i pomysłowością, surowością dla siebie i dla innych, przestrzeganiem o-bowiązków, rządnością i oszczędnością, korzystając przytem z powszechnie panującego stosunku przedsiębiorcy do pracownika—jako nakładca zrobił dużo dobrego i dorobił się znacznego majątku. Zostało po nim w świecie wy-dawniczo-piśmienniczym uskrzydlone słówko: „Powodzenie obowiązuje“—wyrzeczone w jednym z prospektów na nowe wydawnictwo.

Jana Glücksberga. Po nim objął nawet w r.

1862 drukarnię i w tymże roku rozpoczął wydawnictwo taniego „Kalendarza ludowego“, który do r. 1866 cieszył się popularnością. Zachęcony tern, postąpił po drodze wydawniczej dalej i, nabywszy koncesyę od Zygm. Woycickie-go i Jopowicza, sam podjął nakład czasop. tygodniowego ilustr. „Kłosy“ (założone w r. 1865).

Wychodziły one przez lat 25, w dziale zwłaszcza historycznym, pamiętnikowym dobrze zasilane i prowadzone. Kierunek literacki tygodnikowi nadawał komitet redakcyjny przy pracy wykonawczej Kaz. Władysława Woycickiego, później (od r. 1875) Adama Pługa. „Kłosy“ doszły do świetnego rozwoju, zwłaszcza wykształciła się przy nich drze wory tni a, z której wyszedł też i znakomity Cholewiński (ob).

Przy podejmowaniu nakładów kierował się L. zawsze względami użyteczności publicznej i stale popierał twórczość polską. JSl aby wszy „Kółko domowe“ Borkowskiej, przekształcił je (ok. r.

„Tygodnik Romansów i Powieści“

1871) na

E. Chw.

Lewes, m-to w hr. Sussex (Anglia), na prawym brzegu rz. Ouse, na zboczu góry Soutli-Downs, punkt węzłowy dróg żelaznych; starożytne kościoły, więzienie dla marynarzy, malownicze ruiny dawnego zamku i opactwa św. Pankracego, muzeum starożytności; biblioteka; fabryki narzędzi rolniczych, browary; 11 000 m-ców.

i przez lat 20 wydawał. Osobiście dla niego, społecznie dla ówczesnego lekkiego czytelnictwa najważniejszem było podjęcie zbiorowego wydania przy „Kłosach*' wszystkich, z małym wyjątkiem, dzieł J. Korzeniowskiego, które rozeszły się w 7—8 tys. egzemp. i dały nakładcy kilkadziesiąt tys. rubli zarobku. Podejmował potem L. zbiorowe wydania innych pisarzów polskich XIX w.: Rzewuskiego, Jeża, Bałuckiego,

Lewes Jerzy Henryk, wielostronny pisarz angielski (* 18 kwiet. 1817 w Londynie — f 28 listop. 1878), Początkowo zajmował się kupiectwem, następnie medycyną, w końcu poświęcił się filozofii, którą studyował w Londynie, Jersey i Greenwich. Po powrocie z dłuższej podroży po Francyi i Niemczech rozwinął działalność literacką jako współpracownik poważnych przeglądów, nowelista i pisarz sceniczny. W tym czasie wydał L. znaną „Bio-graphical History of Philosophy“ (1845—46, 2 t.) w której stara się wykazać zasadnicze braki systematów metafizycznych i zaznacza ostateczne zwycięstwo pozytywizmu. W r. 1849—54 redagował L. „Leader“, zamieszczając w nim liczne artykuły filozoficzne, które zebrał następnie w książce „Comte’s Philosophy of the sciences “. W r. 1851 poznał znaną po-

J. I. Kraszewskiego (w wyborze dokonanym przez Chmielowskiego), Józefa Kremera, Orzeszkowej. Wychodziły one bądź osobno bądź w zbiorze zatytuł. „Biblioteka najcelniejszych utworów literatury europejskiej“,do którego pobudził L-a wr, 1872 H.Lewestam i sam też był pierwszym tego zbioru redaktorem. Po jego skonie kierunek objął P. Chmielowski i doprowadził wydawnictwo prawie do samego końca. W wielkim tym zbiorze (co miesiąc 10 arkuszy bardzo ścisłego druku w wielkiej szerokiej ósemce) wyszło w przekładach wiele arcydzieł literatury powszechnej, od Grecyi poczynając; spis wykazuje dzieła:

Balzaca, Byrona, Calderona, Camoesa, Eschylosa,

Eliot) i zapałał ku niej głębokiem uczuciem; po zerwaniu pierwszego swego małżeństwa związał się z tą niezwykłą kobietą, która stała się wierną towarzyszką jego życia. Owocem wspólnie z nią odbytej podróży po Niemczech było znakomite dzieło „The Life a. Works of Goethe“ (1855, wyd. 2-e 1873; polski przekł. Petersb. 1860, Marcinkowskiego).

Goethego, Homera, Lermontowa, Libelta, Stend-hala, Taine’a, Sofoklesa i in.; przekłady zwłaszcza poetów, wychodziły z pod pióra dobrych tłómaczów. Do rzędu najwybitniejszych wydawnictw L-a zaliczyć należy „Album Jana Matejki“ pierwsze tego rodzaju po „Albu- j wieściopisarkę Maryę Annę Evans (George mie rytownika polskiego“ Lelewela (wyd.

Żup.), złożone z odtworów drzeworytniczych obrazów i rysunków wielkiego mistrza, doskonałością swą prześcigających wszystko, na co zdobyć się mogła ówczesna sztuka ksylograficz-na polska. Po „Albumie“*, szybko i po nizkiej cenie (w prenumeracie tylko 10 rubli) wydanem, szły wydawnictwa ozdobne inne, głównie przez

Wielka Enc. Fowsz. Illustr. Ser, I. Tom XVIII. Zesz. 342b.

1991; tł. J. K. Potocki).

Zająwszy się poważnie naukami przyrodniczemi, począł L. ogłaszać cenne swe prace z dziedziny anatomii systemu nerwowego, fizyologii oraz psychologii. W naj samodzielni ej szej z nich „Problems of Life and Mind“ (1874 — 1879) pragnie uzupełnić filozofię Comte’a przez włączenie w nią zagadnień metafizycznych (tę część fil. pozytywnej nazywa L. „metempiryką“). W r. 1865 założył „Fortnightly Review“, które przez pewien czas sam redagował. Prócz wymienionych ważniejsze dzieła: „The spanish Drama: Lope de Vega and Calderon“ (1847); „Ranthorpe“'nowela (1847); „The Noble Heart“, utwór sceniczny (1849„Life of Robespierre witli extract of unpublished Correspondence“ (1849); „Seaside Studies at Ilfracombe, Penby, the Scilly Isles and Jersey“ (1858); „Physiology of Common Life“ (1859 — 60);,,Studies in Animal Life“ (1862) i ,,Aristotle, a chapter from the Hi-story of the sciences“ (1864); „On Actors and Art of Acting“ (1875); ,,The study of Psychology, its object, Scope and Method“ (1879). —W przekładzie polskim prócz życia Goethego istnieją: „Fizyologia życia codziennego“ (tłum. Masłowski, Krak. 1872 — 3); „Serce i mózg“ (tłum. Mendelson, Warsz. 1872); „Szkice z życia zwierzęcego“ (tł. Popławski, Warsz. 1872); „Hi-storya filozofii“ (Warsz. 1885; tł. Ad. Dygasiński); „Zagadnienia ducha i ciała“ (Warsz.

A. T.

Lewestam Fryderyk Henryk, pisarz polski (*1817 w Hamburgu—f 1878 w Warszawie). Syn dentysty, który przybył do Warszawy z Danii. Średnie wykształcenie rozpoczął w liceum warszawskiem, skończył w gim-nazyum we Flensburgu w Szlezwigu. R. 1836 udał się na uniwersytet berliński, który skończył ze stopniem doktora w r. 1839. W 1. 1836 — 38 umieszczał w pismach „Magazin für d. Literatur des Auslandes“ i ,,Berliner Conversa-tionsblatt“ artykuły o literaturze polskiej. W tymże czasie wydał przekład ,,Klechd“ Wójcickiego (,.Polnische Volkssagen and Mährchen“ Berlin 1838) i rozpoczął tłómaczenie na polski dzieła Elżbiety Arnim (Bettiny): ,, Briefwechsel Goethes mit einem Kinde“, którego nie ukończył. Udawszy się do Paryża, przebywał tam do r. 1840 i uczęszczał do Sorbon-uy i Collège de France na wykłady Micheleta, Rossiego, Piotra Leroux, Ludwika Wołowskiego i został współpracownikiem dziennika „Le Messager“. Jakoby idąc za namową J. Słowackiego, zwrócił się ku pierwotnym dziejom Polski. „Pierwotne dzieje Polski“ (Warsz. 1841); gdzie usiłuje dowieść, że naród Lachów czyli Lechów, od których rzekomo pochodzi szlachta polska, był plemieniem celtyckiem). W Paryżu przełożył na język niemiecki: „Nieboską komedyę“ Krasińskiego pod pseudonimem K. Batornickie-go (Lipsk 1842). Wróciwszy do kraju, rozpoczął z nowym rokiem 1842 wydawnictwo „Roczników krytyki literackiej“, wskrzeszających tradycyę dawniej w Polsce istniejących organów krytycznych (Gaz. literacka, Gaz. literacka wileńska). W znacznej części zapełniał je sam, dając już-to zarysy ówczesnego stanu literatur obcych, już to rozbiory dzieł oryginalnych polskich. „Roczniki“ przestały wychodzić w pierwszej połowie r. 1843 Następnie wydał dwa dziełka dla młodzieży: ,,Obrazki z pożycia dobrej rodziny“ (Warszawa 1844); i „Deklamator polski“ (Warszawa 1844); później jeszcze, prócz tłómaczeń, wydał dla dzieci: „Kometa czyli Mniemany koniec świata“ (Warszawa 1857) i „Ach! co za prześliczna Książeczka! (tamże 1855) i był współpracownikiem „Bibl. Warszawskiej“; do wydawanej przy tym miesięczniku „Biblioteki zagranicznej“ przetłumaczył Szyllera „Listy o wychowaniu estetycznem człowieka“ (1843). W r. 1843 mianowany inspektorem gimuazyum gubernialnego w Warszawie; w r. 1850 przeniesiono go na takąż posadę do szkoły powiatowej; zajmował ją do r. 1854. Opuściwszy służbę rządową, żywiej zajął się pracą literacką. Pisywał do „Dzwonu literackiego“ Wilkońskiego i „Dziennika Warszawskiego“ (od r. 1851). W r. 1857 wspólnie z J. K. Gregorowiczem i Józefem Prackim redagował „Gazetę Codzienną“. Po odstąpienia pisma Niewiarowskiemu, L. ogłaszał artykuły literackie w „Gaz. Warszawskiej“, następnie w różnych dziennikach i tygodnikach, a nadto odr. 1865 głównie w „Kłosach“. W r. 1858 zaczął wspólnie z J. K. Gregorowiczem wydawać pismo ilustrowane treści satyrycznej „Wolne żarty. Świstki humorystyczno-artystyczne, zebrane przez Bocianów polskich“ (Serye I—III Warszawa 1858, serya IV wyszła jako całość w r. Ï859 p. n. „Wolne żarty i szpargały“). Był L. również współredaktorem 28-tomowej „Encyklo-pedyi“ Orgelbranda, wpływał do ułożenia jej planu i opracowywał w niej dział historyi, literatury i geografii powszechnej, tudzież filozofię i e-stetykę. Gdy „Gaz. Codzienna“ przeszła na własność Kronenberga, L. objął w niej na krótko dział krytyczny; za redakcyi Kraszewskiego usunął się. Jednocześnie przygotowywał do druku obszerną 4-tomową „Historyę literatury powszechnej“ (Warsz. 1863 — 1867). Mianowany w r. 1865 profesorem tej właśnie literatury w Szkole Głównej warszawskiej, u-trzymał się na tern stanowisku i po przekształceniu jej na uniwersytet warszawski, obroniwszy napisaną po rosyjsku rozprawę o sagach skandynawskich. Jako profesor wszechnicy nie zawahał się przyjąć stanowiska lektora przy namiestniku Bergu w ciężkich dla narodu czasach po powstaniu. Od 1 lipca 1873 wydawał przez dwa lata gazetę codzienną „Wiek“, którą następnie przejął Kaz. Zalewski. Z odczytów swoich profesorskich ogłosił „Dwieprelek-cye wstępne, odbyte w Szkole Głównej War- . szawskiej do wykładów Historyi literatury powszechnej i Estetyki“ (Warszawa 1863), a z

(War. 1859); Courcel-

(1887).

8—23). Wspólnie z Jul. Miłkowskiem przełożył „Kurs geografii porównawczej" Willi. Pii-tza (Petersb. i Moskwa 1866), a z L. Rogalskim— Klódena „Geografię powszechną“ (Warszawa 1865). Wychowaniec estetyki niemieckiej, L. był zwolennikiem teoryi, że sztuka sama w sobie jest celem. Potępiał tendencyę w niej; wyznaczał jej jednak wzniosłe społeczne zadanie, gdyż ma na celu ,,sprowadzanie błędnej ludzkości drogą piękna do dziedziny prawdy, która ze wszystkich jest najszczytniej-szem pięknem“, Eył przeciwnikiem realizmu, pozbawionego tchnienia poetycznego, ale nie cierpiał utworów, w których wyobraźnia lekceważyła objawy życia realnego. Wogóle u-mysł niegłęboki, charakter słaby, serce chłodne, nawet na miarę chwili nie pobudzał, nie pociągał i nie przekonywał. W teoryi chwilami przybierał olimpijski spokój obserwatora objawów literackich, twierdząc, że „literatura wyradza się z samej siebie, albo raczej z przebiegu dziejów, któremu bez przerwy towarzyszy. Skoro ów czas się spełni, nowy rodzaj ukaże się bez niczyjego przyczynienia, a ukaże się tern świetniejszy, ile że nie wymuszony, nie gwałtem sprowadzony i naciągnięty“. W praktyce, przy roztrząsaniu poszczególnych utworów, zawsze od tego poglądu odstępował, a często i w rozumowaniach ogólnych. Uwidoczniło się j stworzony z istniejącej materyi, ale że mato szczególnie w jego poglądach na powieść j terya ta była pozbawiona wszelkiej formy, w ,,Obrazie najnowszego ruchu literackiego“.

Największą ujmą L-a jest styl mglisty i zawiły, niezgodny z duchem języka polskiego i pełen

A.

Dr S. P.

tak, że można mówić jednocześnie iż świat został stworzony z niczego (ex nihilo) i z materyi pierwotnej. Bardzo krytycznie zapatrywał się też na cuda biblijne. Nie mógł się L. jednak zupełnie wyzwolić z pojęć swego czasu: hołdował astrologii, wierzył w przeczucia i czary. Chwiej nem też było jego stanowisko co do dogmatu wolności woli. W dziedzinie astrono-Commercial mii zasłynął jako autor tablic astronomicznych ; wyd. 2-e i jako wynalazca instrumentu astronoinicz-1863), które nego, znanego pod nazwą „baculus Jaco-bi“. — L. był płodnym autorem; dzieła jego, pisane wszystkie w jęz. hebrajskim, obejmują classes“ (1867); „History of British commerce najrozmaitsze dziedziny i zachowują się prze-and of the economic progress of the British ważnie jeszcze w rękopisach. Najważniejsze z nation 1763 —1878“ (1879); „Wages of the ! nich to: Komentarz do większej części ksiąg biblij-

odczytów publicznych „Prelekcye o poezyi dramatycznej“ (tamże 1868), nadto „Kurs publiczny literatury polskiej w XIX wieku“ (tże 1867, Zeszyt 1 i II; więcej nie wyszło). Przedtem jeszcze wydał zbiór swoich recenzyi literackich p. n. „Obraz najnowszego ruchu literackiego w Polsce“ (Warszawa 1859). Nakoniec prócz wielu recenzyi i rozbiorów dzieł ogłosił obszerniejsze monografie o Józ. Korzeniowskim (przy zupełnem wydaniu dzieł) i Al. Fredrze (Warsz. 1876). L. dokonał też wielu przekładów: „Tylko grajek⁻ powieść Andersena (Warszawa 1857, 2 tomy); „Powiastki moral no-fantastycz-ne podług Andersena“ les-Seneuil „Wykład teoretyczny i praktyczny czynności bankowych“; Cezara Cantù (rozdz.

germauizmów i dziwolągów.

Lewi Leon, prawnik i ekonomista angielski (* 1821—f 1888). Za staraniem L-go r. 1849 powstała w Liverpoolu Izba handlowa. R. 1855 profesor praktyki handlowej w King College w Londynie. Napisał: law of the world“ (1850—52, 4 „International commercial Jaw“ wywarło wpływ na prawodawstwa handlowe angielskie; „Wages a. earnings of the working

: working classes. Report to Sir A. Bass“ (1885); „International law, with material for code“

E. Gr.

Lewi, trzeci syn Jakóba, zrodzony z Lii, a imię swoje otrzymał dlatego, gdyż matka jego, upośledzona w porównaniu z siostrą swoją Rachelą, mówiła: „Teraz przylgnie (ilawe) mąż mój do mnie, ponieważ urodziłam mu trzech synów“. Gdy Dina, córka Jakóba, została znieważoną przez syna księcia ziemi sichemickiej, na-ówczas mszczą się Szymon i L. na wszystkich mieszkańcach Sichemu w sposób zdradziecki, wskutek czego ojciec jeszcze na łożu śmiertelnym przeklina ich zawziętość okrutną; przeznacza ich ,,aby byli rozdzieleni w Jakóbie, i rozproszeni w Izraelu⁻ (I ks. Mojż. 49, 7), t. j. aby nie posiadali osobnego terytoryum w Ziemi Obiecanej. Umarł L. w wieku lat 137. Miał trzech synów: Gersona, Kehata i Merazi, oraz córkę Jochebed, matkę Mojżesza.

Lewi ben Crerson, czyli Gersonides (znany także w literaturze hebrajskiej jako RaLBaG, t. j. Rabbi Lewi ben Gerson, a w łacińskiej średniowiecznej jako Leon de Bagnols, de Bal-neolis, i Magister Leo Hebraeus), uczony i filozof żydowski (* w Bagnols, Francya płd., 1288— f w Perpignan 1344). L. odznaczał się prze-dewszystkiem wszechstronnością swej wiedzy, był zarazem egzegetą biblijnym, talmudystą? filozofem, matematykiem, astronomem, przyro. dnikiem, a może i lekarzem, przytem zdumiewa śmiałością, głębokością i niezależnością swoich poglądów teologiczuych i filozoficznych. Twierdził, że prawda musi być osiągniętą, chociażby się sprzeciwiała nauce biblijnej, a przytem umiał zachować niezależność myślenia nietyiko wobec Majmonidesa, w którego ślady szedł, i Averroesa, którego dzieła komentował, ale i wobec wszechwładnego wtedy Arystotelesa. Zaokrąglonego systematu filozoficznego nie stworzył, ale posunął wiele zagadnień naprzód, oświetlając je dyalektyką bardzo subtelną. Niechęć ortodoksyi wzbudził najbardziej swoją teoryą o stworzeniu świata, utrzymując, że świat został

Mittelalters“ (T. I, s. v.).

Dr S. P

S. P.

nych, w duchu egzegetycznym i filozoficznym (drukowane wielokrotnie); „Milchamoth Adonai“ (Wojny boże), główne dzieło filozoficzne L-go (Riva di Trento 1560; Lipsk 1866; rozpada się na 6 traktatów: a) o nieśmiertelności duszy; b) snach, widziadłach i proroctwie, c) wszechwiedzy boskiej; d) opatrzności; e) astronomii i fizyce; /) stworzeniu świata). Część astronomiczną, zawartą w traktacie piątym, opuszczono w wielu manuskryptach a także i w obu wydaniach; tworzy ona dzieło samoistne „Sefer Techuna“, przechowane w dwóch rękopisach; przełożone na łaciński, było studyowane przez Keplera. W dziele tern L. daje również opis wynalezionego przez siebie, a wspomnianego wyżej instrumentu; opis ten przetłómaczono jeszcze za życia autora w r. 1342, na żądanie ówczesnego papieża Klemensa VI-go, na łacinę p. t. „Baculus Jacob“; „Sefer ha-Hekesz ha-Jaszar“, o syilogizmie prostym, z którego - to dzieła istnieje również tłómaczenie łacińskie („Liber Syllogismi recti“); „Mispar“ czyli „Maase Choszeb“, wykład artymetyki według Euklidesa; wyszło z tłom. niemieckiera Langego (Frankfurt n. M. 1909); „Luchoth“ tablice astronomiczne, sporządzone wedle słów autora, na żądanie ,,wielu poważnych mężów śród wybitnych chrześcian“; Komentarz do wstępu i do księgi I, II, III, IV i V Euklidesa; Komentarz do dzieł Arystotelesa według kompendyów Averroesa, które L. znał nie w oryginale arabskim, lecz w tłómaczeniu hebrajskiem. Komentarze te obejmują 13 dzieł.—Por. jeszcze: Joel „L. ben Gerson als Religionsphilosoph“ (Wrocław 1862); Weil „Philosophie religieuse de L. ben Gerson“ (Paryż .1868); Munk „Mélanges de philos, juive et arabe“ (Paryż 1859, str. 497 — 501); Graetz „Geschichte d. Juden“' (T. VII, wyd. 3-e, str. 315 — 322); Steinschneider „Catalogus librorum hebraeorum in biblio-theca Bodleiana“ (Oksford 1860; kol. 1607 — 1615; tenże w Enc. Erscha i Grubera II, 43, str. 295 — 301 (dodatki do tego artykułu w Magazin f. d. Wissenschaft d. Judentums 1889 str. 137—155); tenże ,,D. hebräischen Uebersetzun-gen d. Mittelalters“ (Berlin 1893; str. 27 i nst.); Renan „Les écrivains juifs français du XIV s.“ (Paryż 1893; str. 240 — 298); ,,Jewish Encyclopedia“, t. VIII (New-York 1904; str. 26 —32); Neumark,,Gesell, d. jüd. Philosophie des

Berlin 1907, indeks

Dr S, r,

Lewiatan, słowo hebrajskie powtarzające się 5 razy w Biblii (Jos. 27. l;Ps. 74, 14; 104, 26; Hiob 3, 8; 40, 25) i oznaczające krokodyla, lub podobny potwór morski, zarazem służy też do oznaczenia symbolicznego Egiptu, kraju krokodyli. Niektórzy egzegeci nowocześni (zwłaszcza Gunkel) uważają to słowo jako pozostałość dawnych pojęć mitologicznych o walce Boga z potworem i, opierając się głównie na wierszu Ps. 74, 14 (Ty, o Boże, zdruzgotałeś głowę L-a, dałeś go na żer mieszkańcom stepu), widzą w uim wspomnienie podania babilońskiego, według którego świat powstał w ten sposób że Marduk przepołowił ciało Tiamat (otchłani, hebr. Tehom) i uczynił z jednej połowy niebo, a z drugiej ziemię. W literaturze apokryficznej i talmudycznej L. służy za temat do rozmaitych wywodów fantastycznych natury eschatologicznej. Według księgi Henocha (rozdź. (LX, 7 i nst.) stworzył Bóg dwa potwory: żeński, L., który przebywa w głębinach morskich, i męski Behemot, który zamieszkuje rozległą pustynię, a według IV-ej księgi Ez-drasza (rozdz. VI, 49 — 53) zostały oba one stworzone dnia 5-go i rozdzielone dlatego, że woda, stanowiąca siódmą część świata, nie mogła ich obu w sobie pomieścić. Według Agady talmudycznej znowu, stworzył Bóg dnia piątego dwa lewiatany, samca i samicę, lecz z obawy, że gdyby się mnożyły, zagroziłyby istnieniu świata, wytrzebił samca a samicę uśmiercił, soląc jej mięso i zachowując na ucztę dla pobożnych na czas nadejścia Messyasza. Dalej maluje Aga-da nader barwnie ogromne rozmiary L-a i siłę jego nadzwyczajną. Są to prawdopodobnie zapożyczone z wierzeń obcych alegorye o niszczącej sile Satana i Lilith (ob.), o nieustającej z nimi walce, prowadzącej do zniweczenia siły złego i nastania czasów mesyaszowych. Nie brak i innych iuterpretacyi: Kohut (Z. D. M. Gł. XXI, 590) widzi w tych agadach wpływ legend perskich o Karmahi, królu ryb morskich, który okrąża Haomę, przeznaczoną również dla cnotliwych.

,,Lewiatan“—popularny tytuł słynnego dzieła angielskiego, poświęconego uzasadnieniu absolutyzmu! „Leviathan“ 1651) przez H o b b e s ’ a. Pod postacią mistycznej ryby biblijuej przedstawił państwo nowoczesne, które, w odróżnieniu od średniowiecznego, odznacza się dążnością ku pochłanianiu wszelkiej samoistnej władzy, wszelkich poza uiem istniejących źródeł władzy. L. „pożera“ wszelkie prawa zwierzclinicze, samoistnie działające, nie przez nie samo ustanowione. Na tytułowej karcie pierwszego wydania L-a państwo przedstawione jest jako panujący— olbrzym, którego ciało składa się z niezliczonej ilości mniejszych istot ludzkich.

Lewica, określenie polityczne, pochodzenia angielskiego. W Izbie Gmin szerokie przejście łączy stół speakera (ob.) z głów-nem wejściem; po obu stronach przejścia, równolegle do niego, wznoszą się ławy poselskie. Według tradycyi na prawo (od speakera t. j. na lewo od wejścia) siedzi stronnictwo rządowe, przedstawiciele większości chwilowej w narzeczu parlamentaruem angielskiem zwani „Ins“; na lewo, gromadzi się opozycya, t. z w. „outs“. Ze zmianą większości następuje zmiana miejsc:, dawna większość przenosi się na ławy opozy-cyi i staje się lewicą. Tylko Irlandczycy od czasów Parnella (oh.) zajmują stale tesame

s. P.

miejsca nalewo od speakera; tak było nawet w r. 1893, kiedy stanowili część większości rządzącej. Pierwsze ławy przy przejściu w pobliżu speakera zajmuje zawsze rząd w danym czasie istniejący, z premierem (o ile ten jest członkiem Izby Gmin) na czele. Naprzeciw, na L-cy, siedzi rząd obalony z byłem premierem, obecnie leaderem opozy-cyi na czele, i obaj premierzy siedzą vis a vis siebie. Stąd określenie „front bench Policy“ (polityka przedniej ławy) wskazujące politykę obu wielkich stronnictw w Izbie Gmin. Przednie ławy noszą nazwę „front benchu tylko do przejścia bocznego (gangway), które przecina salę równolegle do stołu speakera; to przejście tworzy jakby granicę polityczną; zaniem, na lewo od speakera, zajmują miejsca deputowani niena-leżący do żadnego z obu wielkich stronnictw mówi się o nich ,,below the gangwayNazwa ta oznacza kierunek polityki osobistej; tu siedzi minister, który podał się do dymisyi z powodu niezgody z większością gabinetu, niena-leżący jednak do urzędowej opozycyi, tu wszyscy ,,dzicy¹¹. Poza pierwszemi ławami miejsc stałych deputowani nie posiadają; zajmują je codziennie nanowo, w porządku przybywania do Izby. —W większości parlamentów europejskich, a także w Stanach Zjednoczonych, ławy poselskie zbudowane są amfiteatralnie. Ministrowie bądź zajmują pierwszą ławę (albo fotele w pierwszym rzędzie) naprzeciw trybuny przewodniczącego (w Izbie deputowanych w Paryżu), bądź siedzą obok w jednym rzędzie z przewodniczącym (w Dumie petersburskiej). W amfiteatrze sali posiedzeń na lewicy (od przewodniczącego) siedzi opozycya, na prawicy skrajni reakcyoniści, po środku stronnictwa porządku, umiarkowane, rządowe. W Niemczech do L-cy zalicza się socyalistów, do r. 1907 i postępowców (w r. 1907 utworzyli oni ,,blok“ z konserwatystami t. j. współdziałają z nimi w interesie rządu), aczkolwiek do opozycyi należą i Katolicy (najliczniejsze stronnictwo), Polacy, Duńczycy, Alzatczycy, Związek chłopski, Weilowie, ,,dzicy“. Katolicy od miejsca, które w amfiteatrze zajmują, noszą stałą nazwę Centrum. W parlamencie wiedeńskim L - ę tworzą socyaliści, a do opozycyi należy wiele przeważnie drobnych stronnictw narodowych (Czesi, Włosi, Rumuni, Chorwaci, Słowień-cy, Serbowie, Rusini) i klasowo programowych (od r. 1907 większość tworzą chrześciańsko-społeczni z Kołem Polskiem, obejmującem i Ludowców). W Dumie pojęcie lewicy obejmuje socyalistów wszystkich kierunków (Społeczni Demokraci, Trudowicy, Związek chłopski, Społecz-ni-rewolucyoniści, Socyaliści ludowi), aczkolwiek do opozycyi należą także konstytucyjui demokraci. Koło polskie zajmuje trzeci rząd tuż za konst. dem.], Bezpartyjni, Autonomiści, partye ,,krajowe“ i t. d., a stronnictwa rządowe zaczynają się od październikowców wprawo, aż do skrajnej prawicy. I w Dumie też mo

żna było zauważyć, że w pewnych wypadkach skrajna lewica głosowała ze skrajną prawicą przeciw party om środkowym, rządowym. Miejsca są stałe, niezmienne i stąd powstała nowa nomenklatura: nazywają prawicę konserwatystami, lewicę liberałami albo radykałami, co jest w Anglii niemożebne, albowiem tam L-ę mogą tworzyć zarówno konserwatyści jak liberali, zależnie od charakteru rządu, który w tym kraju odwiecznych swobód tylko z samego parlamentu, wskutek jedynie wewnętrznej jego dynamiki wyjść może—gdy w Rossy i, wprost przeciwnie, charakter rządu, ze względu na większe lub mniejsze zbliżenie się ku równikowi wolności, normalnemu dla Europy, nie zostaje pod najmniejszym nawet wpływem większości w Dumie, jest niewzruszony i zależy jedynie tylko od sił postronnych: stąd i same miejsca dla stronnictw w Dumie są stałe, niewzruszone, jakby urzędowe i zarazem urzędnicze. Duma też, przy swojem prawie wyborezem, przy ścieśnieniu swych atrybucyi przedstawienniczych jest przeważnie prostym urzędem, instytucyą rządową, z jednej strony wspomagającą rząd w stosunkach z opinią publiczną Europy, zwłaszcza z rynkiem europejskim, ilekroć rząd liczyć się z nim musi. z drugiej pozwalającą demu rządowi lepiej niż z raportów gubernatorskich poznawać opinię publiczną samej Rossyi, prądy ją nurtujące, a dzięki temu i lepiej we własuym interesie rządzić. Ob. Parlament, Sejun, Stronnictwa Polityczne, Władza (prawodawcza) Wolność.

Lewici, pokolenie izraelskie, wywodzące swój ród od L e w i e g o, trzeciego syna Jakóba (ob.). L. są już na pustyni przeznaczeni do pełnienia służby przy świątyni na miejsce dotychczasowych pierworodnych (IV ks. Mojż. 3, 6 i nss.), ale są podwładni właściwym kapłanom, potomkom Arona. Obowiązki ich: pilnowanie przybytku zboru i jego sprzętów, a także przenoszenie składowych jego części podczas wędrówki po pustyni; jako źródło dochodu przeznaczono dla nich dziesięcinę, zarównie z płodów polnych i owoców drzewnych jak i z bydła domowego. Przy zawładnięciu ziemią obiecaną L. nie otrzymują osobnego terytoryum, wyznaczono im natomiast 48 miast, rozłożonych po całym kraju, coby zarazem świadczyło o wielkiej ich liczbie. Do służby wstępują według jednego źródła w 25-ym roku życia, według drugiego w 30-ym; prawdopodobnie tyczą się dwie te liczby dwóch rozmaitych funkcyi. W Kronice I (rozdź. 23 — 26) są drobiazgowe szczegóły o nowej organizacyi L-ów. Dzielą się się na kategoye: 1) Śpiewacy czyli muzycy, którzy towarzyszyli swoim śpiewem i instrumentami przy składaniu przez kapłanów ofiar codziennych, a którzy tworzyli 24 oddziały; — 2) Pomocnicy kapłanów, przeznaczeni do usługiwania im przy rozmaitych czynnościach kul-

Dr S. P.

D.

d.

tualnych, rozdzieleni na 15 oddziałów; — 3) Stróże bram, utrzymujący straż przy bramach świątyni, prócz 3-ch bram, których straż była powierzona kapłanom; — 4) Zawiadujący skarbami świątyni; — 5) Pisarze i sędziowie. Autor księgi Kroniki przypisuje tę organizacyę zarządzeniom Dawida, zdaje się jednak, że jest to odzwierciedlenie stosunków późniejszych. U Ezdrasza i Nehemiasza jest mowa tylko o 3 kategoryach L-ów: o właściwych L-ach (którzy pełnili najróżnorodniejszą służbę w świątyni), śpiewakach i stróżach bram. Po powrocie z niewoli babilońskiej L. wrócili w małej tylko liczbie, bo gdy np. z Zerubabe-lem wraca 4 289 kapłanów, znajdujemy L-ów wszystkiego 360, a gdy z Ezdraszem wraca 1 396 mężów, niema śród nich ani jednego L-ty. Wskutek tego miał ich Ezdrasz ukarać i odebrać im przeznaczoną dla nich dziesięcinę, oddając ją kapłanom. Wogóle musiała istnieć pewna ry walizaeya pomiędzy kapłanami a L-mi i ci byli wciąż spychani na niższy szczebel służby.—Radykalniejsi przedstawiciele krytyki biblijnej (Kueuen, Wellhausen, Kautzsch i t. d.) utrzymują, że L. z początku wcale nie istnieli jako osobne pokolenie i że miano to nosił wogóle każdy pełniący służbę kultualną, że nie było różnicy pomiędzy składającymi ofiary kapłanami a liturgistami L-ami, i że dopiero prorok Ezechiel, żyjący w niewoli babilońskiej, przeprowadził różnicę pomiędzy kapłanami, „synami Cadoka“, którzy pełnili służbę przy świątyni jerozolimskiej (przy świątyni tej pierwszym kapłanem za czasów Salomona był Ca-dok), a L-ami, t. j. kapłanami, którzy funkcyo-nęwali przy rozrzuconych po całym kraju wyżynach (a więc świątyniach lokalnych). Poglądy te nie dają się jednakże pogodzić z właściwemi ustępami Biblii, rozpatrzonemi nie z punktu widzenia hyperkrytycznego, chociaż trzeba przyznać, że historya L-ów, szczególnie podczas istnienia pierwszej świątyni, nie jest pozbawioną sprzeczności i że widać z niej rozmaite e-wolucye. Na korzyść istnienia pokolenia L-ów przemawia napotykane w spisie kr. Egipskiego Ramzesa Iii-go imienia „Lui-el“ (t. j. Lewi), obok imion „Josef-el“ (t. j. Józef) i „Jakob-el“ (t. j. Jakób).—Por. Oorth „Le Tribu de L.“ („Nouvelle revue de théologie“ 1859); Graf „Geschichte des Stammes Levi“ („Archiv“ Merxa 1868); Curtiss „The levithical Priests“ (1877); Vogelstein ,,D. Kampf zwischen Priestern u. L-en“ (1889); van Hoonacker „Le sacerdoce îévithique“ (1899); Köberle „Die Tempelsäuger im alten Testament“ (1899).

Lewicki Ï, herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej w polu prawem, srebrnem, róg jeleni czarny, w lewem, błękitnem— róg bawoli srebrny. Nad hełmem w koronie szlacheckiej rogi jak na tarczy. Nadany Józ. L-mu, właścicielowi dóbr w Galicyi, 9 sierp. 1808.—

Źródła: Poczet szl. galicyjskiej; Borkowski; Hefner; Ostrowski.

Mi?

Fig. 48. Lewicki 1, II (herb).

Lewicki II, herb polski z nadania. Na tarczy w polu złotem—na czarnym niedźwiedziu siedzi panna ukoronowana, z włosami rozpusz-czonemi, z rękami wzniesionemi do góry, w szatach błękitnych. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ręka zbrojna z mieczem. Nadany Rudolfowi L-mu, kanonikowi gr.-katolickiemu w Przemyślu, a następnie Ignacemu i Grzegorz. L-im w Galicyi w r. 1848.—Źródła; Poczet szl. galicyjskiej; Hefner; Rietstap; Ostrowski.

Lewicki Michał, kardynał, arcybiskup metropolita lwowski ruski (* 1774 na Pokuciu —t 14 stycz. 1850 w Unijowie). Wyświęcony r. 1798, kanonikiem metropolitalnym lwowskim został w r. 1808, a w r. 1813, po ks. Janie Kosteckim, b-pem przemyskim. Po śmierci Augiełłowicza wziął metropolię lwowską (prekonizowany d. 8 marca 1816). Kiedy zaprowadzono stany krajowe w Galicyi, L. w deputacyi sejmowej jeździł do Cieszyna dziękować za to, pod przewodnictwem Stan. Siemień-skiego, ochmistrza kor. (30 czerwca 1817); cesarz deputowanych zaprosił z sobą do Wieliczki. Wszedł następnie L. do stanu magnatów na mocy prawa i znowu jeździł w deputacyi z powinszowaniem cesarzowi zaślubin z Karoliną Augustą, królewną bawarską. Od magnatów jeździł podówczas obywatel ziemski, Józet Lewicki. Posłuchanie otrzymali d. 22 stycz. 1818; cesarzowej kosztowną szkatułkę ofiarowali. Trafił L. na trudne czasy; rozpoczął się zatarg Rusinów z Polakami, a różne wpływy podsycały niechęć, zjawiła się i dążność ku rozerwaniu Kościoła. W starości swojej jeszcze występował L. przeciw temu: wydawał listy pasterskie, które na celu miały ożywianie pobożności; chciał kościół swój utwierdzić, nawet rozszerzyć, ułożył sam modlitwę błagalną o wzmocnienie w wierze katolickiej i rozesłał ją po wszystkich cerkwiach z nakazem, żeby po nabożeństwie w niedzielę odmawiali ją razem lud i duchowieństwo (Modlitwa zawierała wyznanie wiary

i prośbę, aby Bóg pozwolił ,,w jedności świę- j lusza L-mu. Zjechał on do Galicyi, ale we tej niezachwianie stać“; tekst jej w ,,Gaz. kościelnej“ 1844, nr. 21). Zacny mąż, ale słaby, nie domyślał się, że nadużywano jego dobroci. Ogromna dyecezya, największa w Au-stryi (osiem wschodnich okręgów Galicyi i Bukowina, tudzież parafia św. Barbary w Wiedniu) miała w sobie dusz 1400 000. Potrzebował metropolita pomocy do zarządu. Pierwszy raz za jego czasów pojawia się we Lwowie sufragan ruski, którego sobie metropolita wyprosił. Wybór jego padł na ks. Grzeg. Ja-chimowicza; kiedy ten usunął się ze Lwowa na stolicę biskupią w Przemyślu, L. poszukał sobie innego sufragana w ks. Bocheńskim; Ru-sini zawczasu zaczęli upatrywać sobie naczelnika w Jachimowiczu, na ozem cierpiała znacznie powaga metropolity. Pomogły roznainięt-nieniu się jeszcze wypadki r. 1846, wśród których otrzymał L. krzyż wielki Leopolda (w czerwcu), i rewolucya wiedeńska w r. 1848.

la wo wie nie mógł nawet odbyć obrzędu, musiał jechać do Unijowa. Metropolita potem wydał list pasterski d. 1 wrześ. r. 1856 i nakazał w nim nabożeństwa po cerkwiach na podziękowanie za ten zaszczyt, jaki spotkał Kościół ruski. List pisany jest po łacinie, jak w ogólności wszystkie, które wydawał; po polsku nie wolno było, po rusku jeszcze nie było we zwyczaju, po niemiecku L. nie chciał. Ostatnim czynem jego rządów był wybór na suffragana ks. Litwi-nowicza po śmierci Bocheńskiego. Pochowany w Unijowie. — J. Bartoszewicz w „Enc. Org.“ więk.

Lewicki Józef, pisarz rusiński, rodem z Przemyśla (* 1801—f 1860), paroch gr.-u-nicki w Szkle. Oprócz wierszy okolicznościowych w jęz. polskim, rusińskim i niemieckim, wydał m. in. „Grammatik d. ruthen. Sprache in Galizien“ (Przemyśl 1833); w przedmowie umieścił^wiadomości o literaturze rusińskiej i liczby ze statystyki „Listy tyczące się piśmiennictwa ruskiego“; „Odpowiedź na zdanie Łozińskiego o wprowadzeniu abecadła polskiego do piśmiennictwa ruskiego“(Przemyśl 1835). Przekładał

Km.

Lewicki Jan, rysownik i sztycharz (*1802 w Krakowie —f 1871). Od wczesnej już młodości własną pracą musiał zarabiać na życie. Z Krakowa, gdzie pracował jako rysownik w zakładzie litograficznym, przeniósł się za radą S. Oleszczyńskiego do Warszawy; tu dał się zaszczytnie poznać ze swego talentu i otrzymał 1832 r. posadę litografa w Banku polskim. Ruchliwego z natury usposobienia, po roku już rzucił L. zajęcie i wyjechał do Paryża. Zajmował się malowaniem widoczków akwarelowych, które znaczny miały pokup tak w Paryżu jako też i w kraju. W r, 1835 wezwany przez portugalskie ministeryum wojny, udał się do Lizbony, gdzie wykonał kilka doskonałych map topograficznych. Po kilkoletnim pobycie w Portugalii wrócił do Paryża i poświęcił się wyłącznie prawie sztycharstwu na kamieniu. Z tego czasu pochodzą piękne ilustracye do „Pamiętników Paska“, przedstawiające 60 scen w 16 dużych arkuszowych tablicach (Paryż 1850). Dzieło to, jakkolwiek nie zawsze odpowiada wymaganiom surowej krytyki, jest jednak dowodem wytrwałej pracy i niepospolitego talentu artysty. Oprócz tego próbował L. sił w miedziorytnictwie; wydawał też litografowane typy i sceny ludowe. Wróciwszy wr. 1860 do kraju, kierował niespełna lat 3 częścią artystyczną „Tyg. Ilustrowanego“ następnie otworzył (1863) w Warszawie zakład fotograficzny, ale nie mając powodzenia, zwinął go i wyjechał r. 1865 do Paryża, gdzie zginął przypadkiem podczas zamieszek w maju 1871 r. wskutek pomyłki.—Życiorys jego w „Tyg. Ilustr.“ (1871, Nr. 193) i w „Kłosach“ (1871, Nr. 330). „Enc. Orgelb.“ mniejsza.

Gubernator Stadion w interesie państwa zaczął pochlebiać stronnictwu, które od patrona katedry lwowskiej zaczynało słynąć jako Święto-jurskie. Ces. Ferdynand mianował L-go prymasem Galicyi w czerwcu 1848 r. Dotąd pry- balady Schillera, masowstwo to, które było czczym tytułem a należało z prawa arcybiskupom lwowskim łacińskim, wakowało zaś od początku r. 1846 po arcyb-pie Pischteku; rząd austryacki nie myślał wrcale go obsadzać, bo nie mógł znaleźć kapłana czecha, któryby podjął się być pasterzem polskim. L. ciągle upadał na zdrowiu.

Mieszkał w Unijowie i rządy zdał na sufragana, wglądał jednak w sprawy ważniejsze. W r.

1850 dyecezyę jego na dwie rozdzielono: lwowską i stanisławowską, ale do mianowania drugiego biskupa nie przyszło. Metropolita zostawił sobie sprawy miłosierdzia, opiekę nad wdowami i sierotami po księżach, założył ku temu fundusz wsparcia. Jego starauia wynagrodziła Stolica Apostolska; Pius IX wyniósł go na kardy-nalstwo. Nowością była taka nominacya, bo dotąd sami tylko łacińscy biskupi bywali kardynałami; podczas soboru florenckiego r. 1439 jedyny w dziejach Kościoła znalazł się wyjątek: dwaj greccy kapłani, Izydor, metropolita kijowski i Bessarion, arcybp nicejski, uzyskali purpurę. Po nich trzecim był L. Pierwszy o tej no-minacyi doniósł ,,L’Univers“; za nim powtórzy -ły gazety polskie wiadomość, która tern więcej uderzała, że od stu lat przeszło nie było już łacińskiego kardynała w Polsce. Ogłoszony został L. kardynałem presbyterem 16 czerwca r. 1856.

Nie mógł osobiście udać się do Rzymu z powodu słabości, dlatego nie był zaliczony do żadnej kongregacyi i nie dostał tytułu kościoła kardynalskiego. Nawet ceremoniał rzymski nie wskazywał form, podług jakich miał się instalować w stolicy ruski kardynał: tak rzecz była nowa. Pius IX wyznaczył arcybpa praskiego, kard. Schwarzenberga, do wręczenia kape

Lewicki Anatol, historyk, prof, uniwersytetu jagiellońskiego (* w Prysowcach pod Zborówem d. 4 kwiet. 1841— f w Krakowie d. 25 kwiet. 1899), pochodzenia ruskiego; ojciec jego Grzegorz był parochem gr.-kat. w Prysowcach, później proboszczem i dziekanem w Złoczowie. Studya gimnazyalne L. skończył w Tarnopolu (1861); zapisany na wydział filoz, uniwers. lwowskiego, słuchał zrazu wykładów A. Małeckiego, następnie Zeissberga, który nań wpłynął w kierunku ścisłości metody historycznej, a nawet w samym obiorze tematów. Opuściwszy uniwersytet, zostaje L. zastępcą nauczyciela gimnazyum w Przemyślu w r, 1866, rzeczywistym nauczycielem r. 1871. W ciągu pracy pedagogicznej pisze rozprawę doktorską o Mieszku II (doktorat we Lwowie w r. 1875). W Przemyślu jest członkiem Rady powiatowej (1875 — 79), pisze rozprawki historyczne; przeniesiony w r. 1879 do gimnazyum Ave Lwowie, podejmuje się napisania podręcznika historyi polskiej dla szkół średnich. Zwraca nań uwagę uniwers. krakowski i w r. 1883 powołuje, go w charakterze prof. nadzwyczajnego, na kat. historyi austryackiej. Zwyczajnym profesorem zostaje w r. 1887, członkiem-korespondentem Akad. Umiejętności w r. 1890, odbywa w r.

łe indeksy pozostaną zawsze wzorem dla tego rodzaju prac wydawniczych. Ważniejsze opracowania: „Wratysław II królem czeskim“ (Przemyśl 1874); „Mieszko II“ („Rozpr. Ak. Um.“ 1876); „Ein Blick in d. Politik König Sigismunds gegen Polen in Bezug auf d. Hussitenkriege“ (,,Arch f. oest. Gesch.“ T. 68, Wiedeń 1886); „Wstąpienie na tron Kazimierza Jag.“ (,,Rozpr. Ak. Um.“ Kraków 1886); „Przywilej brzeski z r. 1425“ (tamże 1889); „Powstanie Swidrygiełły“ (tamże 1892); „Ueber d. staatsrechtliche Verhältniss Litauens zu Polen unter

Jagiełło u. Witold“ („Altpreuss. Monatschr.“ 1894 Królewiec); „Unia florencka“ (,,Rozpr. Ak. Um.“ Kraków 1899); „Index actorum saeculi XX“ (,,Mon. medii aevi hist.“ T. XI); „Codex epistolaris saeculi XV“ (tamże T. II, 1386—1445, t. III, r. 1392 — 1501); ,,Akta i listy P. Myszkowskiego, gen. star. ziem ruskich za Jana Olbrachta“ („Archivum Kom. hist. Ak. Um.“ T. VIII); ,,Zarys historyi Polski i krajów pruskich z nią połączonych“ (wyd. 1-e Kraków 1884, 2-e skrócone 1893,    3-e większe 1897,

wyd. 4-e w ruskiem tłom, 1893, 5-e, warszawskie, 1899). Inne prace i liczne recenzye historyczne por. w Bibliografii Finkla, według indeksu końcowego. Por. wspomnienia pośmiertne Fr. Papéego (,,Kwart, histor.

Czermaka

r. 1899) i W. T. II r.

1891 podróż archiwalną dla studyów nad w.

( ,, Przegląd polski

Ab, Kł.

XV do Wrocławia, Drezna, Gdańska i Królewca; wydział filozoficzny wybiera go w r. 1894    1899).

Lewickich hrabiów herb. Na tarczy dwudzielnej w polu prawem, czerwonem—brunatny róg jeleni, w lewem —srebruem takiż róg bawoli. Nad koroną hrabiowską dwa hełmy ukoronowane: w pierwszym orzeł dwugłowy z cyfrą złotą 1. II, na piersiach; w drugim róg ba-

Tył

Tl

MM

na dziekana. Nadmierna praca (wykładał także na kursach Baranieckiego i kursach uzupełniających przy szkole św. Scholastyki w Krakowie), przyprawiła go o chorobę serca, która objawiła się atakiem podczas posiedzenia wydziału w murach uniwersytetu (1895). Ograniczywszy się w pracy, przeżył jeszcze cztery lata. L. woli i jeleni, jak na tarczy. Labry czerwone, działał jako pedagog, autor i wydawca. Dzieła pedagogiczne to wykłady i podręcznik; wykłady, starannie opracowane, ujęte w ramy szerokiego tła dziejowego, ze szczególniejszem u-względnieniem historyi polskiej, wygłaszał ze swadą, przestrzegając jednak ścisłości. Tęsa-mą skalę wymagań stosował do uczniów, dla których był niemal surowym. Podręcznik historyi polskiej, wydany w Krakowie w r. 1884, a następnie do użytku szkół średnich w skróceniu r. 1893, w licznych wydaniach do dzisiaj w szkołach średnich galicyjskich jest używany.

Fig. 49. Lewickich hr. (herb).

podszyte srebrem. Odmiana herbu Rogala (ob.), uadana wraz z tytułem hrabiowskim w r. 1783 w Galicyi Samuelowi Wojciechowi L-mu; członkowi licznie rozrodzonej na Podlasiu i Rusi Czerw, rodziny mazowieckiej L-ich herbu Rogala. Linia hrabiowska wygasła

L. jako historyk odznaczał się sumiennością w zbieraniu materyału, trzeźwością sądu i poprawnością formy w opracowaniu. Zajmował się Piastami i Jagiellonami, poza w. XV prawie nie wyszedł. Najznakomitszą jego pracą jest „Powstanie Swidrygiełły“. Prace historyczne L-go to drgające pulsem kawały życia. Z L-m, jako wydawcą, spotka się każdy badacz w. XV, daje on mu bowiem w rękę indeks aktów politycznych tego wieku, oraz materyał, t. j. same akta, „Codex epistolaris saeculi XV“ T. II i III. Staranność wydawnicza, poprawne podanie tekstów, uwagi i objaśnienia, oraz doskona-

Nauczyciel w czwart. gimnazyum kijowskiem. Napisał: „Oczerk wnutrennej jistoriji Małorossiji XVI st“ (1875); „Socijaustwo w Polszje i jugo-zapad. Russji“ (1882); „Oczerkji starjinnago byta Wołyuji i Ukrainy“ (1891); „Otgołoskji polsko-russkoj borby XVII st. w meloczach bud-njicznoj żjiznji“ (1887); „Hanna Montowt“ (1887, przyczynek do zwyczajów szlachty wołyńskiej w. XVI); „Anna Elojiza kn. Ostroż-skaja“ (1883). Ale przedewszystkiem badał stosunki kościelne: „Osnownyja czerty wnut-renjago stroją zapad.-russkoj cerkwji XVI—XVII st“ (1884); „Wnutrennee sostojanie zapad.-rus-skoj cerkwji w polsko-litow. gosudarstwje w koncje XVI st. i unija“ (1884); nadto życiorysy Afanasija Filippowicza (1878), oraz Kirylego Terleckiego i Ignacego Pocieja (1885).

po mieczu w r. 1869, poczem założona przez nią ordynacya chorostkowska przeszła przez wnuczkę Samuela, Zofię, do rodziny hr. Sie-mienskich h. Dąbrowa, którzy odtąd piszą się Lewicki-Siemieński i używają herbu złożoue-go z Rogali i Dąbrowy,—Źródła: Borkowski; Gritzner i Hildebrand; Hefuer; Ostrowski. r>

Lewickij Teodozyusz, mistyk rossyjski (* 1791—f 1845). Duchowny w Bałcie. Po stracie żony r. 1818 napisał traktat o sądzie ostatecznym. R. 1823 wezwany do Petersburga, miał audyencyę u Aleksandra I, przepowiadał w cerkwiach petersburskich koniec świata; pisał o wadliwości administracyi kościelnej w Rossyi, o ucisku włościan na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Żył w przyjaźni z mistykiem Lisiewiezem. Wylew r. 1824 w Petersburgu nazywał karą Bożą za brak skruchy u rządu; za to zesłany do klasztoru konewskiego, bez prawa wygłaszania kazań; z tego powodu kilkakrotnie musiano uciekać się do gwałtu fizycznego nad osobą L-go; z klasztoru przepowiadał znowuż w listach do min. Golicyna i do cesarza mający wkrótce nastąpić koniec świata i śmierć Aleksandra I. R. 1827 pozwolono mu powrócić do Bałty. Napisał autobiografię; zachowała się tylko część druga („Rus. Starina“ 1880).

Lewickij J a n (N i e c z u j Iwan), pisarz ma-łc'\ski {* 1838 w Steblowie, pow. Kaniowski). Po ukończeniu kijowskiej akad. duchownej był nauczycielem lit. rossyjskiej w Bogusławiu, następnie w Akad. Kijowskiej, seminaryum poł-tawskiego, gimnazyum żeńskiem w Kaliszu i Siedlcach, skąd robił wycieczki na Ukrainę i do Szwajcaryi. W r. 1873 nauczyciel w Ki-szyniowie, a w 1885 osiadł w Kijowie. Napisał powieść „Dwi moskowki“ (lwowska „Prawda“ 1868). Ważniejsze jego utwory z życia narodowego: „Ribałka Panas Krut“; „Mi-koła Dżeria“; „Kajdaszewa simja“; humoreska „Baba Paraska ta baba Pałażka“; „Prija-tieli“; „Niewinna“; „Czortiacza spokusa“, „Pro-paszczi“; „Afońskij projdiswit“; „Nie toj staw“; „Ukraiński jumoristi ta sztukari“; „Stari gul-tiai“ i in. W powieściach „Priczepa“, „Staś batiuszki i matuszki“, „Fomiż worogami“. L. rysuje wiejską „inteligencyę“—panków, księży i t. d. Zasługuje na uwagę „Staroswitski batiuszki i matuszki“). Prócz tego napisał; „Bidnyj dumkoju bogatije, fantazja“; „Dwa brati, kazka“; „W koncerti, fantazya“ i powieść historyczną: „Get’man szlachticz“. Próbował, bez powodzenia, swych sił jako dramaturg; pisywał artykuły etnograficzne, historyczne, krytyczne i in. Jest autorem wielu historycznych książeczek dla ludu. Wogóle jest jednym z najbardziej utalentowanych belletry-stów nowej literatury małoruskiej.

Red.

E. Gr.

A. L.

Lewickij Grzegorz, astronom rossyjski (* 1855 w Charkowie), wychowauiec gimnazyum charkowskiego, instytutu górniczege i wydziału fiz.-mat. uniw. w Petersburgu, po dodatkowych studyach w obserwatoryum w Pul-kowie i złożeniu w r. 1879 rozprawy magistr. „Ob oprjedieleniji orbit dwojnych zwiezd“ został docentem astronomii i geodezyi w Charkowie, 1894 profesorem w Dorpacie. Prace jego m. in.: „O suszczestwowaniji sopratjiw-lajuszczejsija sredy w njebjesnom prostranstwje“ (1877); „Ueb. d. persönl. Fehler bei Durchgangsbeobachtungen“ (1891); „Ueb. eine Polhöhebestimmungsmethode“ (1801), „Sposob Gaussa dlja izmjerjenij fokusnych razstojanij linz“ (1893); „Beobachtungen v. Sonnenflecken u. Protuberanzen auf d. Univeritätssternwarte zu Charkow“ (1893) i różne w czasopismach ros. i zagr. Obserwatoryum w Charkowie uczynił jednem z zasobniejszych w Rossyi, przez zjednanie prywatnej ofiarności (miejscowy optyk Edel-berg ofiarował w tym celu 10000 rub.).

S. D.

Lewickij Włodzimierz (* 1872 w Tarnopolu, wychowaniec uniwersytetu lwowskiego, prof. gimnazyum w Tarnopolu, a następnie we Lwowie redagował „Zbirnik‘‘ sekcyi matematyczno-przyrodniczej Towarzystwa naukowego imienia Szewczenki we Lwowie, ogłosił rozprawy w tymże ,,Zbirniku“, w „Pracach matematyczno-fizycznych“ o wyrażeniach symetrycznych wartości funkcyi mod. n (T. VI, 1871); i o funk-cyach modułowych eliptycznych (T. VIII, 1896); w „Wiadomościach matematycznych“ o wydziale interpelacyjnym Lugrange’a (T. IV 1899, także w „Archiv f. Mathem. u. Physik.“), o członkach ciągłych (t. V 1900), oraz w „Wiener Monatshefte d. Math, und Physik“ o teoryi grup modułowych (1900, 1901); teoryi szeregów potęgowych (1901) i o Laplace’owej teoryi pierścieni Saturna (1903).

Km,

Lewiczyn, wieś parafialna, pow. Grójecki, gmina Belsk, na wzgórzu nad rz. Kraską, 6 w. Lewickij Orest (* 1849). Wychowaniec od Grójca, 49 od Warszawy; 426 m-ców.—Pa-seminaryum duchownego w Połtawie, studyo- rafia (parafian 2 117) istniała już w r. 1310. wał w Kijowie nauki historyczno-filologiczne. Kościół na górze usypanej według podania na

Wiel. Encykl. Powsz, Uustr. Ser. I T. XL111, Zesz. 342b.

pamiątkę odniesionego zwycięstwa. W r. 1606 | srebrny, wspięty w prawo. Nad tarczą dwa wzniesiono nowy drewniany okazały kościół z hełmy ukoronowane: w pierwszym pół lwa dwiema wieżami, pod wezwaniem Św. Woj- i srebrnego, wspiętego w lewo, w drugim skrzydło ciecha B. i M.—Za wojen Szwedzkich zaczął czarne. Labry przy pierwszym błękitne, przy słynąć cudami obraz M. Boskiej i ściągnął po- drugim czerwone—podszyte srebrem. Nadany bożnych; nosi tytuł Majoris Mariae. Malatura, wraz z nobilitaeyą Michał. L-mu w Galicyi 14 w formie biustu, przedstawia Matkę Boską z marca 1786.—Ź ródła: Hefner; Ostrowski. n-Dzieciątkiem Jezus. Suknię srebrną i korony wykonał w r. 1678 złotnik warszawski Grygiel. Cudowność obrazu, sprawdzona przez komisye w r. 1678 i 1679, zaaprobowana przez Stef. Wierzbowskiego, b-pa poznańskiego, który tu przybywa w r. 1684 w towarzystwie Stan. Święcickiego, b-pa chełmińskiego, jeszcze raz cuda rozpatruje, rzeczywistość ich sprawdza i na miejscu wydaje następujący wyrok:

Lewigit, minerał znany w Tolfie, w Mursay i w pokładzie węgla kamiennego w Zabrzu na Śląsku; bezpostaciowy żółty lub żółtawy, rozpuszcza się w kwasie solnym; skład chemicz-

z. w

uy: K₂0. 3A1₂0₃. 4SO;{. 0H₂O.

Lewin albo L e b u i n, święty, inisyonarz u Fryzów i Sasów (f przed r. 776), przybył z Anglii na ląd niedługo po zaczęciu wojny Karola W. przeciw Sasom. Otrzymał od Grzegorza z Utrechtu upoważnienie do apostołowania w krainie Yssel. L. z przydanym sobie Marcbelmem, nawrócili wielu pogan i zbudowali kościół w Deventer, na brzegu rz. Yssel, który Sasi spalili. Niezrażony tern, L. udał się na zgromadzenie narodowe Sasów w Mark-lo z Ewangelią i krzyżem w ręku i wzywał a-by się nawrócili, bo w przeciwnym razie, przyjdzie wkrótce król potężny, rzuci się na nich jak potok gwałtowny, wszystko zniszczy ogniem i mieczem, ich żony i dzieci uprowadzi w niewolę, a pozostałych przy życiu pod swe jarzmo nagnie. Rozgniewani Sasi zair ?£-dować go chcieli uarazie; L. wrócił do Fryzyi, odbudował spalony kościół w Deventer i osiadł w nim aż do śmierci.—Życ. „Vita S. Lebuini“, napisany przez zakonnika Hukbalda, wydrukowali Surius i Pertz.—,,Enc. Org.“ większa.

„Po dojrzałej i poważnej rozwadze, pomocy Ducha św. wezwawszy, orzekliśmy i orzekamy, że cuda te, które w poprzednich komisyach spisane i wyrażone, są prawdziwe, i obraz Błogosł. P. Maryi, dziwnej piękności i wybornie odmalowany, z opisem Nicefora (ks. 2 Hist.

Rozd. 23) zgadzający się i odpowiadający, a w kościele parafialnym lewiczyńskim od r. 1603 dotąd przechowywany, w Wielkim Ołtarzu za wiedzą i rozporządzeniem naszym umieszczony, za cudowny ogłaszamy...“ Ku czci obrazu ustanowiono odrębnego kapelana w r. 1694 r.

W r. 1718 było tu 7 bractw z promotorem na czele. Dla obsługi pątników erygowano beneficjum penitencyarusza czyli spowiednika (1673).

Lewin (czyli Satanów) Mendel, autor hebrajski i popularyzator nauk (* w Satanowie na Podolu 1741—f w Mikołajewie na Podolu 1819). Za młodu studyował, jak największa część ówczesnych Żydów polskich, przeważnie nauki talmudyczne, potem zaś zapoznał się z filozofią i matematyką. Przez jakiś czas przebywał w Berlinie w otoczeniu Mojż. Mendel-podczas zbliżania się do niej króla Pruskiego sfo h n a (ob.) i uległ jego wpływowi. Po powro-i Fersena.    Ks’ W°J Bf-

Lewiecki, herb polski z nadania. Na tarczy na polu górnem, błękitnem,

Przechowują się tu: cząstka drzewa Krzyża Św., oprawna w kryształ; monstrancya srebrna, dar Zygmunta III; lampion z XVII wieku; z tegosamego czasu 7 obrazków na drzewie malowanych; apparaty kościelne, naczynia srebrne; o-braz Św. Izydora (sprowadzony z Góry Kalwaryi w r. 1673 od Dominikanów); chrzcielnica (rzeźba z XVII w.); bulla dwunastu kardynałów (1499); i in. godne uwagi stare przedmioty. W L-ie na „okopach szwedzkich“ Tad.

Kościuszko obmyślił (w lipcu 1794) swój marsz strategiczny, gdy zdążał ku Warszawie,

dwuś ciętej

środkowem, czarnem, dolnem, czerwonem —lew

Fig. 50. Lewiecki (herb).

cie do ojczyzny zatrzymał się w Brodach, gdzie był jednym z głównych krzewicieli oświaty śród Żydów. Poczem osiedlił się w Mikołajewie; tu zwrócił nań uwagę ks. Ad. Czartoryski, właściciel miasteczka, który ceniąc wiel- ■ ką jego wiedzę, dawał mu środki utrzymania. L. miał też uczyć Czartoryskiego matematyki i języków⁷ i napisać dla niego traktat o filozofii Kanta w jęz. francuskim(!) Dzieła L-a: „Moda la-Binah“ (Przyjaciel wiedzy, Berlin 1789); zawiera jego korespondencyę naukową oraz wskazówki medyczne; „Refnoth ha-Am“ (Leczenie ludowe; wyd. 1-e Żółkiew 1794; wykład medycyny popularnej, tłómaczony z dzieła franc. Tissota (ob.);,,Cheszbonha-Nefesz“(Obrachunek duszy; wyd, 1-e Lwów 1809; zasady etyki praktycznej według Franklinu); „Masseoth ha-Jam“ (Podróże morskie, wyd. 1-e Żółkiew^ 1818. opis dwóch podróży morskich według Campego)’

1881, str. 116—126).

Lewin Tomasz, historyk angielski, adwokat (* w Ifield, hr. Sussex 19 kwietnia 1805,—f w Londynie 5 stycznia 1877), kształcił się w Oxfordzie. Z prac jego piśmienniczych najważniejsze: ,,The Life and Epistles of st. Paul“ (Londyn 1851, 2 cz. 12-o; 1874; wyd. 2-e, 2 cz. 4-o; wyd. 3-e 1875; dwa ostatnie z ilustra-cyami archeolog.). Przez czterdzieści lat przygotowywał się do pracy i kilkakrotnie zwiedzał miejscowości, które opisywał.—Pozostawił także „An Essay on the Chronology of the New Testament“ (Oxford 1854); ,,Jerusalem, a Sketch of the City and Temple from the earliest ti-mes to the siege by Titus“ (Londyn 1861); ,,The Siege of Jerusalem by Titus: with the Journal of a recent Visit to the Holy City and a general sketch of the Topography of Jerusalem from the earliest times dawn to the siege‘‘ (Londyn 1863); ,,Fasti sacri or a Key to the chronology of the New. Testament“ (Lon-

x. H. P.

L. opracował znane dzieło Maimonidesa „Morę skutkiem rozbicia się statku o skały. Z całego Nebuchim“ dostępnym i popularnym językiem mienia L. uratował parę tomików Mickiewicza, Miszny, z której-to parafrazy ukazał się w druku po śmierci autora tom I, wydany przez Suchostawera (Żółkiew 1829); oraz wstęp „Al-lon More“, w wyd. Słonimskiego (Odessa 1867).

Prócz tego przetłómaczył L. dwie Przypowieści Salomona (Tarnopol 1816); księgę Ekkle-zyasty (Odessa 1873).—Por. jeszcze; Letteris „Zikkaron ba-Sefer“ (Wiedeń 1869, str. 38 —

40); Stanisławski w mies. .,Woschod“ (marzec

Dr S. P.

dyn 1865).

Lewinson: 1) Izydor, uczestnik r. 1863 (* lip. 1840 w Płocku w zamożnej rodzinie żydowskiej—f 1873), syn Samuela i Julii z Dobrzyń-/ skich. Z powodu wyznańia nieprzyjęty do szkół publicznych, otrzymał wykształcenie domowe i był przeznaczony do zawodu kupieckiego. Oddany 1856 r. na praktykę do domu handl. Karola Szlenkiera, r. 1858 wyjechał do Paryża w celu uzupełnienia wykształcenia handlowego. W r. 1861 zapisał się do szkoły wojskowej polskiej w Genui, następnie przeniesionej do Cuneo. Po zamknięciu tej szkoły zaciągnął się bezzwłocznie do legionu Garibaldiego i walczył u jego boku pod Aspromonte. Na wieść o powstaniu puścił się z Aug. Damięckim i Józ. Dzikowskim do kraju. Policya pruska ujęła ich we Wrocławiu i wydała Rossyi. L-a od uprowadzenia uratował tyfus, na który zapadł. Po kil-komiesięcznym pobycie w szpitalu pod wpływem agitacyi dzienników liberalnych został wypuszczony na wolność. Był członkiem nieszczęsnej wyprawy Łapińskiego (ob.), a następnie walczył, jako „Jastrząb“ w Kiele-ckiem, gdzie w potyczce z oddziałem Czenge-ry’ego ciężko ranny dostał się do niewoli. Wykupiwszy się z rąk Czengery’ego staraniem jego faktora Eisenberga z Chęcin, uszedł do A-meryki. Płynąc z New Yorku do San Francisco omal nie zginął (wraz z 800 pasażerami) które po dzień dzisiejszy oglądać można w bibliotece założonego przezeń stowarzyszenia polskiego w San Francisco. Po wybuchu wojny franc.-pruskiej wrócił do Europy i walczył pod Hauke-Bosakiem, wreszcie pod Garibaldim i wysłany przez tegoż z depeszami do Bourbakiego, przeszedł z całym jego korpusem zimą za granicę do Szwajcaryi. Po wojnie, sterany już i złamany na duchu, z odnowionemi ranami, otrzymanemi w powstaniu, powrócił do Kalifornii. Za radą lekarzy szukał ratunku pod niebem w. Hawajskich. W przeczuciu zgonu, chcąc umrzeć na rodzinnej ziemi powrócił do kraju i zmarł w Warszawie 20 paźdz. 1873 r., w kilka tygodni po powrocie. —2) L u d w i k, brat poprzedniego, prawnik polski, adwokat (* 22 mar. 1845 r. w Płocku — f w Krakowie 6 grud. 1907). Gimnazyum ukończył w Płocku, nauki prawne w Szkole Głównej (1863 —1867). Patron trybunału, a następnie adw. przysięgły w Płocku, zajął w palestrze miejscowej stanowisko wyjątkowe, zarówno jako pierwszorzędny cywilista, z natury utalentowany a przytem wykształcony w szkole Dutkiewicza i Holewiń-skiego, obeznany doskonale z komentatorami Kodeksu Cywilnego, z jurysprudencyą francuską, ale nadewszystko jako człowiek prawego charakteru, śmiałych przekonań, zawsze entu-zyastycznie wypowiadanych. Szczery patryota, nie wahał się nigdy w najcięższych czasach rządów Hurki i jego namiestników prowincyo-nalnych w najdrobniejszych szczegółach tego przywiązania do kraju zeznawać. Tej niezłom-ności przynosi w ofierze znakomitą kancelaryę, adwokacką, którą po 20-letniej pracy w Płocku z rozkazu administracyi musiał zwinąć i przenieść się do Warszawy, aby tu w dojrzałym już wieku (1887) zacząć w nowych warunkach pracę zarobkową. I na warszawskim gruncie pozostał tymsamym entuzyastą, przejmującym się gorąco każdą sprawą społeczną, każdym objawem życia politycznego. Zawsze radykalny w poglądach społecznych (w jego bibliotece w Płocku z dawien dawna przechowywał się pewnie jeden z najpierwszych w kraju egzemplarzy „Kapitału“ Karola Marxa), pod koniec życia stał się wyraźnym socyalistą, popierającym wszy skie zabiegi Polskiej Partyi So-cyalistycznej. W ostatnim roku życia w sprawie adwokatów warszawskich Szyffa i Strzembosza, oddanych pod sąd przez min. sprawie-( dliwości z tytułu artykułów ogłoszonych w końcu r. 1905 w „Kur. Porannym“ a wzywających urzędników sądowych rossyjskich w Królestwie do opuszczenia stanowisk i kraju, nie zawahał się L. ofiarować swoich usług, jako jeden z najstarszych mecenasów warszawskich, i stanął przed sądem w Brześciu Lit., aby zaświadczyć pamięcią lat czterdziestu o działalności magistratury w kraju (adwokaci

zostali uniewinnieni). Pracując ciężko na elileb, dziedzica, 1 sierp. 1778 r., przez metropolitę nie zaniedbywał L. swoich ulubionych studyów L. Szeptyckiego zatwierdzony 3 kwiet. 1779 ekonomiczno-społecznych. Doskonały znawca r. Nobilitowany przez króla d. 16 maja 1780 stosunków ekonomicznych kraju, jego spraw- j r. Następca Szeptyckiego Smogorzewski posta-ności i organizacyi gospodarczej, śledził L. nowił go wynieść na sufragana całej Rusi, bo po-zmiany zasadnicze organizacyi gospodarczej trzebował pomocy do zarządzania ogromną dye-kraju, utrwalanie się w nim wielkiego przemysłu cezyą. Nie bywało dotąd sufraganów na Rusi; i wywoływany przewrót w stosunku kapitału w potrzebie święcił sobie b-p dyecezalny pomocnika, brał drugi jego tytuł biskupi, ale zdarzało się to rzadko. L. miał być sufraga-netn nie jednej dyecezyi metropolitalnej, ale sufraganem metropolity, zastępcą jego władzy ua całej Rusi. Rzecz nowa wymagała nowego prawa, i stąd przyszło na myśl Smogorzewskiemu wyrobić dla L-go u Stolicy Apostolskiej kościół jaki biskupi in partibus: inna nowość, wielka na Rusi. Wybór L-o na sufragana Rusi rozwijał jeszcze inną zasadę. Dotąd biskupami na Rusi bywali bazylianie. Rod rządem Z artykułów w „Gaz. Sądowej“ wy- austryackim pierwszy Bielański, świecki kapłan, został b-pem lwowskim. Tę nowość przy-robotników, którzy ule- swajał sobie metropolita w Polsce i L. miał 1903“ być drugim ze świeckich kapłanów biskupem.

i pracy, wsi i miasta. Czynny we wszystkich organizacyach zawodowych i naukowych prawników warszawskich (w t. zw. „Piątkach“ adwokackich i miesięcznych zebraniach Delega-cyi prawniczej przy T-stwie Pop. Przem. i Handlu, a wreszcie w późniejszem T-stwie prawn.), dzielił się L. z kolegami owocami swoich studyów i rozmyślań. Z szerszeni kołem czytelników pracą umysłową przestawał zrzadka tylko, pisując przeważnie do „Gaz. Sądowej“, „Ekonomisty“ (za redakcyi St. Dziewulskiego), „0-gniwa“.

mienić należy piękny komentarz do prawa o „ Odszkodowaniu

gli wypadkom przy pracy, z r.

(1904 nr. 41—53, 1905, nr. 1 — 3 praca, niestety, niedokończona); podobnież „Fragment z dziedziny prawodawstwa społecznego“ (w piśm. zbio-„Myśl“ 1904, staraniem „Ogniwa“); „Ekonomiście“ drukował obszerny artykuł „Trustach i Syndykatach“ (1903); w „Ogniwie“ (1903 —1905) liczne przyczynki publicystyczne a także wspomnienia z podróży do Stanów Zjednoczonych Am. Półn. (1903). We wszystkich tych pracach uderza czytelnika niezwykła wiedza, głębokość myśli, wytrawność sądu, doświadczenie życia.

prawniczogo L., obrany prezesem sekcyi ekonomiczno-społecznej, ostatnie miesiące życia poświęcił

prawników zainteresowania dla pracy teoretycznej. Pracował nad urządzeniem czytelni czasopism zawodowych przy sekcyi.—Entuzyasta najszlachetniejszy, marzyciel, doświadczony od losu powielekroć, sterany pracą i przejściami codziennemi, przeżył 1905 — 1907 w ciągiem napięciu. Długo taił zarodki choroby, która go opanowała i dobiła w podróży za granicę w sprawie zawodowej. Przywieziony z Wiednia do Krakowa po kilkudniowych męczarniach życie zakończył. Pochowany w Krakowie. — Por. artykuły w „Gaz. Sądowej“ 1906 (nr. 43) i 1907 (nr. 50), a także ciekawe uwagi wysokiego sądownika rossyjskiego Rajewskiego o palestrze płockiej (w „ Wjestnjik Ewropy“ 1907 :

rowem

Watykan nadał sufraganowi całej Rusi kościół tegoneński. Wyświęcenie odbyło się 4 grud. 1782 r. w katedrze pińskiej; za delegacyą metropolity dopełniał obrzędu Joachim Horbacki, bp piński, i; znowu nowość na Rusi, w towarzystwie dwóch archimandrytów ruskich, pińskiego i grodzieńskiego, jak był ua to induit Stolicy Apostolskiej. Ogłoszony b-pem tego-neńskim encykliką z dnia 17 marca 1785 r. (v. s.). Niedługo potem koadjutor bp łucki przy Michale Stadnickim od 18 lutego 1787 r., Po założeniu    T-stwa gdy Stadnicki cierpieć zaczął lekkie pomiesza

nie zmysłów, L. został w jego imieniu administratorem generalnym b-pstwa i stąd mylnie budzeniu w szerszych    kołach nazywano go biskupem. Kawaler orderu św.

„ Jiz żjiznji w Polszje 1879

1885“).

s. p.

Stanisława (18 sierpnia 1791). Po trzecim rozbiorze L. rządził pozostałą za kordonem częścią dyecezyi łuckiej i mieszkał w Pocza-jowie. Dyecezye inaczej porozdzielano; wło-dzimiersko-brzeską, do której przymknęły odpadki chełmskiej i litewskiej metropolitalnej, rządził ksiądz Główniewski; pińska utonęła. Dwóch tylko biskupów pozostało i z bojaźnią oczekiwało przyszłości. Stadnicki tymczasem umarł na wygnaniu w Warszawie. Nastąpiło urządzenie Kościoła katolickiego przez nun-cyusza Littę w r. 1798. L. otrzymał wtedy biskupstwo łuckie. Biskupem był gorliwym i do Kościoła mocno przywiązanym. Dzień i noc siedział w Poczajowie na modlitwach, często tam celebrował. Pomagał Czackiemu w urządzeniu liceum wołyńskiego. Mieli bazylianie klasztor Lewinus, łac. Laevinus, ob. Wal ery u- i kościół swój w Krzemieńcu: na użytek szkół

s z e.

można im było jeden i drugi zabrać; ale, że Lewiński Stefan, b-p łucki unicki (f 23 było kilka tysięcy unitów i parafia osobna w stycz. 1806), kanclerz włodzimierski, potem Krzemieńcu, a kaplicę wzięto bazylianom na archidyakon łucki za nominacyą ks. Steckiego. użytek prawosławnych, przeto Czacki chciał Obrany przez bazylianów supraskich opatera, zakonników utrzymać i dał im kościół refor-dostał prezentę od Chodkiewicza, sta-sty żmujdz.. macki. Biskup, który wtenczas znajdował się

w Petersburgu, przyjął te zmiany jako zakonowi dogodniejsze. Niedługo potem Umarł, jadąc na wyświęcenie Strój no wskiego do Łucka. Jest rzadki druk na śmierć jego „Wiersz żałobny po śmierci ś. p. jw. Stanisława Lewińskiego.. . przez księdza Juliana Michalewskiego bazy-liana“.—J. Bartoszewicz w ,,Enc. Orgelbr.“ więk.

each. — 3) Franciszek Ksawery (data u-rodzenia i śmierci niewiadoma). Za Królestwa Kongresowego w 1827 r. mianowany senatorem kasztelanem był jednocześnie prezesem komitetu właścicieli listów zastawnych T-stwa Kredyt, ziemskiego. D. 20 sierp. 1831 r. mianowany po Rembielińskim ministrem sprawiedliwości, obowiązki te pełnił do d. 8 wrześ. 1831 r.—-,,Enc, Org.“ więk.

Lewiński I, herb polski z nadania. Na tarczy w polu barwy czerwonej lew złoty, wspięty w prawo, z rogiem jelenim srebrnym w łapach. Nad koroną szlachecką kapelusz biskupi. Nadany wraz z nobilitacyą wielebne-

Lewiński: 1) Feliks Łukasz, pierwszy bp podlaski (ok. r. 1750—f 5 kwiet. 1825), pochodził z Kaszubów, herbu Brochwicz III. liczył się w Akademii krakowskiej. Kapłanem został na Kujawach za bpstwa Rybińskiego.

Kanonik naprzód kujawski. W r. 1788 przed sejmem wielkim był kanclerzem kujawskim.

>ę>I

|f

62

Fig. 51. Lewiński I (herbj.

mu Stef. Lewińskiemu, przydomku Sygidyńczuk, kanclerz, katedralnemu włodzimierskiemu, na sejmie r. 1768. potwierdzony przez Stanisława Augusta, 16 maja 1780. Ź r ó d ł a: Vol. Le-gum VIII, 295; ks. Kancl. 106, str. 1; Borkowski (mylnie podaje rok 1775).

Lewiński II, herb polski z nadania. Na tarczy czterodzielnej: w polach 1 i IV, czerwonych—lew srebrny, wspięty w prawo; w II i III, srebrnych—pół wołu czarnego. Nad heł-

n.

Deputat na trybunał piotrkowski i lubelski pod laską Kickiego w r. 1788—9. Zasiadał i drugi raz na trybunale i zastępował prezydenta. Proboszczem gdańskim mianowany 11 maja 1790 r. po rezygnacyi Skarszewskiego. Kawaler orderu św. Stanisława r. 1791. Komisarz cywil-no-wojskowy woj-twa Kujawskiego 31 marca J791 r. Kapłan zacny, dla ojczyzny grosza nie żałował. Bp Rybiński wybrał go sobie na sufragana kujawskiego (L, prekonizowany był na bpstwo eretryjskie), zrobił go następnie dziekanem kujawskim, scholastykiem łęczyckim, dał mu probostwo w Brześciu. Po śmierci Rybińskiego 1806 r. L., jako administrator kujawski i pomorski, rządził dyecezyą lat kilkanaście. Za Ks. Warszawskiego mianowany sędzią pokoju w pow. Radziejowskim 9 lipca 1809 r. Juliana Niemcewicza przyjmował we Włocławku r. 1817. Kiedy urządzano Kościół w Królestwie, L. mianowany 11 sierp.

IM

iPlK

liilS

Fig. 52. LewińsKi II (herb).

1818 r. pierwszym bpem podlaskim. Wten-czas-to złożył swoje prelatury i probostwa (dobra scholasteryi łęczyckiej dzierżawił od niego aż po r. 1819 Ign. Czyżewski, potem bp augustowski). Wtenczas oddał i zarząd dyecezyi kujawskiej ks. Malczewskiemu. Zostawił jako pamiątkę po sobie piękny dom dla sufraganów kujawskich, który o własnym koszcie wystawił we Włocławku. Mianowany senatorem królestwa 11 maja 1819 r., zasiadał na sejmie 1820 r. Przed śmiercią odwiedził dobra Święte w Kujawskiem; tu umarł. Ciało złożono w katedrze włocław., serce w Janowie pódl. Oprócz obrzędów pogrzebowych we Włocławku i w Janowie, wszystkie dyecezye królestwa odbywały żałobne nabożeństwa, w Prusiech zaś bp chełmiński nakazał mszę i żałobę i duchowieństwo pomorskie modliło się za duszę dawnego swego zwierzchnika. Brat jego młodszy: —2) Franciszek Ignacy, biskup eleuteropolitański (* 1783 — f 1854 w Zakrzu) wyświęcony w r. 1806.

Przy urządzaniu kapituły katedralnej został mem w koronie szlacheckiej między dwoma pierwszym w niej dziekanem. Następnie wy- skrzydłami czerwonemi — pół lwa srebrnego, brał go brat na sufragana; sam niedługo umarł. Labry czerwone, podszyte srebrem. Nadany Obrany administratorem generalnym archidye- Wojciechowi Wacł. L-emu z przydomkiem ,,z cezyi podlaskiej. Prekonizowany na bpstwo Lewina“, radcy apelacyjnemu w Galicyi, w d. eleutropolitańskie 3 lipca 1826 r. L. był pierw- 5 kwiet. 1784. Źródła: Hefner: Rietstap; szym sufraganem podlaskim. Mieszkał w Łosi- ' Ostrowski.

Lewiński Jakób, generał w. poi. (* 1792 —f 17 grud. 1867 w Warszawie). Należąc do pokoleń nader szybko dorastających do posług ojczyźnie, już w r, 1807, w chwilach promiennych nadzieją wyzwolenia się natychmiastowego, jako 15-letnie pacholę zaciąga się do tworzących się szeregów wojsk Księstwa Warszawskiego. Od owej chwili prawie ćwierć wieku widzimy go bez przerwy w zawodzie o-branym niemal w dzieciństwie. Wszystko, co zdobył na tern polu, zawdzięczał pracy własnej; nie wspierały go nigdy ani stosunki, ani pochodzenie; wspierała i po szczeblach hierarchii wojskowej prowadziła — własna praca. Nieprzygotowany w żadnej szkole zawodowej, poczuwał się do potrzeby kształcenia się w umiejętnościach wojskowych na drodze samouctwa i szedł tą drogą wytrwale, z zapałem młodzieńczym. Za dni Ks. Warszawskiego zorganizowano szkołę elewów; do niej więc uczęszczał, w randze już podporucznika. Szkołą kierował gener. Mallet (Maletski) a wykładał pełen u-zdolnień Livet (ob.), prof, matem, i fortyfikacyi.

krotnie łagodzić burzliwe, często okrutne wobec ziomków, zapędy Umińskiego. — Stosunki z Um-m, dobre narazie, oziębiły się znacznie, gdy rozkaz naczelnego wodza odebrał z pod dowództwa Um-go oddział, z kilku tysięcy żołnierzy złożony, i oddał go L-mu z poleceniem udania się z temi siłami na Litwę. Umiński namawiał go, by nie słuchał rozkazów naczelnego wodza i nie odbierał mu żołnierzy: L. nie usłuchał tych podszeptów, co wywołało stałą później niechęć Umiń-go, a zarazem jest dla nas świadectwem wymownem, iż nim niekar-ność przejawiać się zaczęła w szeregach żołnierzy, tkwiła już w umysłach dowódzców wyższych stopni, gotowych dobro powszechne poświęcić gwoli prywacie. Wyprawa na Litwę L-go nie przyszła wszakże do skutku: zmieniono rozkazy, a on został odwołany do głównego sztabu, gdzie pozostawał bez przerwy do końca wojny. Od 1 czerw, był podszefem sztabu głównego pod gen. Łubieńskim, przeważnie tam zajęty sprawami biurowemi, bez wpływu na bieg wypadków na polu walki; czynnym był

no go w łopatki. Po pamiętnej porażce Ostrołęckiej, kiedy reorganizowano wojsko i posunięto kilkunastu pułkowników na generałów brygady, rozkaz dzienny z d. 13 czerw. r. 1831 powołał też i L-go na generała, co wszakże nie wpłynęło na zmianę jego stanowiska wojskowego: pozostał i nadal w sztabie głównym. Rozkaz dzienny z d. 18 sierp., z podpisem Dembińskiego, potępiający surowo krwawe zajścia nocy 15 sierp., jest jego pióra. Umieścił on tam ustęp, iż te wypadki okropne przypisać chyba potrzeba intrygom nieprzyjaciela, pragnącego wywołać rozłam w narodzie i splamić sprawę naszą. Nie wypływały te mniemania z jego przekonań — jak po trzydziestu

Wykłady dla L-go krótko tylko trwać mogły: sur- jednak i na placu boju i pod Ostrołęką rauio-my bojowe nie przestawały brzmieć. Kształcił się w krótkich przerwach między wyprawami, szybko jedna po drugiej następującemu Bije się pod Raszynem, jako oficer gener. sztabu, zaliczony do 8-go pułku p.; bierze udział w kampanii 1812 r., na stanowisku szefa szt. dy-wizyi 7-ej lekkiej jazdy. Zwierzchnikiem jego naczelnym był gen. Latour-Maubourg, dywi-zyą zaś komenderował gen. Rożniecki, z którym nawiązał stosunki bliższe; później z trudnością je utrzymywał: znane zachowywanie się późniejsze Rożnieckiego wstręt w nim budziło.

zapobieżenia ich wznowieniu. („Pamiętn. Jak. Lew.“ wyd. Kar. Kozłowskiego, Poznań 1895). Odezwa rzeczona jest jednym z materyałów nielicznych, świadczących o zapatrywaniu się L-go na bieg wypadków. Jeżeli wraz z innymi ze starszych pokoleń nie miał wiary głębokiej w ziszczenie nadziei narodu, to w każdym razie spełniał zawsze ściśle obowiązki swe aż do końca. Poglądy już krytyczne na działa-

przeważnie później powstać u L-go, gdy je czas i doświadczenia życia dłuższego przyniosły, a on je, po wielu latach, w swych wspomnieniach umieścił jako odblask chwil walki listopadowej. Podczas szturmu do okopów Warszawy L. jest na wałach, lecz niemniej patrzy zbliska na rokowania z nieprzyjacielem. Widzi brak ogólnego planu w obronie stolicy, gdy każdy z dowódzców działa na własną rękę, nie troszcząc się o oddziały walczące ościenne:

Bitwa pod Możajskiem przyniosła mu legię honorową, a i inne wypadki przedostatniej kampanii Napoleońskiej (1813—14) dawały niejednokrotnie sposobność do wyróżniania się zaszczytnego, sześciu latach sam to twierdzi w „Pamiętn.“ W r. 1814 blizkim był otrzymania ,,dotacyi‘‘ i swych — ale umieścił owe przypuszczenia dla gen. Sokolnicki, pod którym odbywał tę wy- większego zohydzenia tumultów ludowych i prawę, przedstawił go do nagrody ,,Les biographies des Braves“, co najwyższym zaszczytem wtedy było; ale upadek Napoleona nie wprowadził w życie dekretów cesarskich. W Królestwie Kongresowem widziano go w dalszym ciągu na stanowisku szefa szt. jazdy w. poi., pod Rożnieckim. Wybuch listopadowy zaskoczył niespodzianie L-go na prowiucyi, gdy był na urlopie. Po powrocie do Warszawy bierze od pierwszych chwil wybuchu udział w nia sfer wojskowych lub rządzących mogły wypadkach i już pod Grochowem jest czynny w zakresie znanych sobie dobrze obowiązków szefa sztabu jazdy. W parę dni po bitwie grochowskiej, w stopniu pułkownika, L. został umieszozony przy gen. Umińskim, któremu nie w jednem pomagał—gdyż Umiński wyszedł był z rutyny wojskowej, zapomniał mechanizmu o-brotów i terminologii wojskowej, srogością zaś swą niepotrzebną zrażał i przerażał spokojnych mieszkańców kraju. — L. starał się niejedno

„stąd ani związku w działaniach, ani w obronie systematyczności“. L. ostatecznie, po wyruszeniu gen. Łubieńskiego na plac boju, został zastępcą szefa generalnego sztabu, ale w rzeczywistości Prądzyński wszystko prowadził jako szef; L-u pozostawała jedynie rola pracy biurowej. Niemniej 6-go i 7'go września całe dni spędza na linii bojowej, boleje, że brak całości w planie obrony,—skupienia władzy w jednej dłoni komenderującego-unicestwia wszelkie widoki ocalenia Warszawy. Upadek stolicy uszlachetniony, opromieniony był nie jednym czynem bohaterskim, które nie przynosiły jednak korzyści żadnej, nie wytwarzały ocalenia, lecz podnosiły na duchu, zapisywały się chlubnie w powieści narodu. L. patrzał, podczas dwóch tych dni ciężkiego mocowania się, na kilka czynów prawdziwego bohaterstwa. Jednym z najbardziej bohaterskich był czyn kapitana piechoty Nowosielskiego: gdy nieprzyjaciel wdarł się do reduty, oznaczonej JM> 54, Nowosielski, który tam dowodził, wysadził ją w powietrze, sam zginął, lecz zarazem zagrzebał w niej majora nieprzyjacielskiego, kilku oficerów i znaczną liczbę żołnierzy. Czyn Nowosielskiego dzienniki, źle poinformowane, błędnie przypisywały Ordonowi (ob.), porucznikowi artyleryi; Mickiewicz nawet umieścił imię jego w znanym utworze „Reduta Ordona“. Po upadku Warszawy, nic niewiedzący o swej sławie Ordon mieszkał spokojnie przy ulicy Freta w Warszawie i dopiero z dzienników dowiedział się o swym rzekomym bohaterskim czynie; wówczas, obawiając się dochodzeń, czy też wyroków doraźnych rossyjskich, wyjechał za granicę. Zasługa czynu wielkiego poświęcenia się Nowosielskiego została mu wydarta przez potomność, niebadającą prawdy dziejowej... Na ostatnie godziny nocne rokowań (z d. 7 na 8 wrześ.) poddającej się Warszawy z bliska patrzał L.; w rokowaniach wszakże udziału bezpośredniego nie miał i sam w „Pamiętn.“ swych świadczy, że ich szczegółów nie zna. Twierdzenie Mierosławskiego, w jego historyi, iż L. zredagował akt poddania się Warszawy, widocznie na informacyach złych oparte, jest stanowczo mylne. Rzeczą jest dziwną, iż żaden z generałów błędu tego nie poprawił, przyczyniając się — co u nas często się. zdarza — do ustalenia się błędnej relacyi. Wraz ze sztabem głównym L. opuścił Warszawę, dzielił losy armii aż do jej przejścia poza kordon pruski i w Prusach wraz z całem gronem sztabu miał wskazany na mieszkanie Elbląg. Przed przejściem granicy, kiedy złożono radę wojenną w Szpetalu pod Włocławkiem i postawiono trzy ostateczności do wyboru, formułując to w trzech pytaniach: czy poddać się bezwarunkowo feldmarszałkowi Paskiewi-czowi? czy wydać bitwę? czy schronić się do Prus?—i nikt nie odważał się pierwszy wystąpić ze swem zdaniem, L. oświadczył, że na

poddanie się nie przystaje, ale w tak rozpaczli-wem położeniu nic innego nie widzi nad schronienie się do Prus. Po nim na rzeczonym wniosku podpisał się Bem, Pac, i wreszcie zebrały się 34 głosy; za poddaniem się bezwarunkowem było 6. -W Elblągu podał się L. do amnestyi; gdy do Warszawy wrócił, omal nie wywieziono go w głąb Rossy i: ominęło go to jednak. Wobec nowych rządów pozostał na stanowisku niezależnem; chociaż pozbawiony wszelkich funduszów, nie przyjął jednak od rządu ros. żadnych subsydyów, lubo inni wojskowi, w znacznie lepszej od niego pozy-cyi materyalnej, nie odrzucali tych zasiłków i opinia w kraju nie brała im tego za złe. Pracą, podczas dalszego szeregu lat, byt niezale-

g#p gjl m j

m l

Fig. 53. Lewiński Jakób, generał.

żny sobie wyrobił, zacząwszy od małych stanowisk, przy budowie dróg bitych, którą mu Bank Polski powierzał. W owym okresie do różnych przedsięwzięć pożytecznych dla kraju dłoń swą przykładał, jak wydawnictwo „Biblioteki Warszawskiej“, zakłady dobroczynne, bądź przemysłowe, Towarz. zachęty do sztuk piękn., i inne. Czynił zabiegi, około r. 1862, by wytworzyć Stowarzyszenie pomocy naukowej, lecz wypadki uniemożliwiły jego usilne starania. Gdy nadszedł r. 1861 L. mógł się przekonać, iż posiada zaufanie i szacunek ziomków. Wybrano go po wypadkach lutowych do t. zw. „Delegacyi obywateli miasta Warszawy“, gdzie zasiadał w ciągu krótkotrwałego jej istnienia pod prezydencyą gen. Palucuiego jako vice-

M. D.

Dr J. F.

Red.

prezes. Delegacya ta, złożona z 24 członków, obradująca w gmachu „Resursy obywatelskiej“, rozpoczęła swe czynności d. 6/III r. 1861, a składali ją: Mathias Rosen, Tytus Chałubiński, Józef Kenig, Leopold Kronenberg, ksiądz Stecki, Konstanty Fiszer, Antoni Trembicki, Kajetan Witkowski, Stan. Hiszpański, Antoni Wrotnow-ski, Henryk Krajewski, Dominik Zieliński, Ja-kób Natauson, Henryk Kuczkowski, Teofil Piotrowski, Aug. Trzetrzewiński, Józef Ign. Kraszewski, Jakób Piotrowski, Nadrabin Beer Meissels, Karol Bayer, ksiądz kanon. Wyszyński, Ksawery Szlenker i Franciszek Scholtze. Zadaniem jej miało być utrzymanie spokoju i bezpieczeństwa w mieście. Skończyła się ta mis-sya d. 23 marca. Delegacyę zastąpiono wydziałem tymczasowym obywatelskim, złożonym z 8 osób, z grona dawniejszego wybranych, z temiżsameini atrybucyami. W tym wydziale, który istniał do 4 kwiet., widzimy również L-go. Kiedy później, wobec wydanych ukazów o samorządzie miejskim, zanim mogły odbyć się wybory do Rady miejskiej, wytworzono tymczasową Radę municypalną, w skład jej, w szczupłym zakresie 12 o-sób, weszły teżsame żywioły, cieszące się uznaniem ogólnem, które w Delegacyi zasiadały, a mianowicie: Dominik Zieliński, Tytus Chałubiński, Henryk Krajewski, Jakób Natanson, ksiądz Wyszyński, Aug. Trzetrzewiński, Jakób Lewiński, Ksawery Szlenker, Jakób Piotrowski, Józef Ign. Kraszewski, Stanisław Hiszpański, Nadrabin Meissels. — Była to ostatnia doba udziału L-go w sprawach publicznych, na szerszej widowni. —Na stanowiskach publ. w r. 1862 L. wespół z delegatami i radcami i innymi przedstawicielami wszystkich stanów i zawodów starał się wstrzymać tłumy od zbrojnego wystąpienia, do czego rwały się poniekąd niektóre warstwy rzemieślnicze stolicy. Po zwinięciu przez rząd „Delegacyi“ L. już w życiu publicznem nie występuje. W r. 1866 zaczął pisać swe „Pamiętniki“, a zdążył je jeszcze przed zgonem wykończyć. Materyałem do odtworzenia działalności L-go są jego papiery złożone w Bibliot. Jagieloń. w Krakowie (Rps. oznacz. .M> 6154—5), wśród których spotykamy „Protokóły z posiedzeń Delegacyi Warszawskiej z r. 1861“. Drukowane jego „Pamiętniki z r. 1831“, wydał Karol Kozłowski (Poznań 1895).

Lewiński J ó z e f (* w Woszczatynie na Wołyniu r. 1808 —data śmierci niewiad.), lekarz i pisarz. Uczył się u Bazylianów we Włodzimierzu; później przykładał się do nauk medycznych w Wilnie; ukończywszy je, w r. 1829 został lekarzem wojskowym i był jako lekarz na wojnie przeciwko Turcyi. Opuściwszy służbę po latach 10-u, osiadł w Równem, gdzie zajmował się wykonawstwem lekarskiem. Utworami prozą i wierszem zasilał dzienniki i tygodniki nasze, pisując pod pseudonimem „Bocian z nad Horynia“.

Z języka rossyjskiego przełożył i wydał Gry-bojedowa (ob.) „Biada temu kto ma rozum" (Warszawa 1857); przekład bajek Kryłowa (ob.), dokonauy przez niego, pozostał w rękopisie.— Por, S. Kośmińskiego „Słown. lek. polskich“ (str. 277) i J. Bielińskiego ,,Stan nauk lek. za czasów akad. med.-chir. wileńskiej“ (str. 739).

Lewiński Jan, przyrodnik (*    19 paźdz.

1876 w Lublinie). Uczęszczał do gimnazyum w Lublinie; w r. 1894 wstąpił na wydz. matematyczno-przyrodniczy Uniwersytetu w Warszawie (ukończył go r. 1898 ze stopniem kandydata n. przyr., uzyskanym za dyssertacyę o niektórych nowych amonitach jurajskich). R. 1899 mianowany asystentem przy katedrze geologii Uniwers. Warszawskiego, w r. 1901 został kierownikiem pracowni geologicznej przy Muz, Przem. i Roln. (Warszawa). Pracuje specyalnie nad utworami jurajskietni Królestwa. Ogłosił drukiem: „O niektórych nowych amonitach jurskich“ (,,Wszechświat“ 1899); ,,K po-znanju ijurskjich otłożenij wostocznago skłona kjelecko-sandomjirskago krjaża“ (Izw. Warsz. Uniw. 1901); „Explorations géolog. dans la région traversée par le chemin de fer Varsovie— Kalisz“ („Bull. Comité Géol. St. Petersb.“ 1902); „Przyczynek do znajomości utworów jurskich na wschód, zboczu g. Swiętokrzyzkich“ („Pamięt. Fizyogr.“ 1902); „Dopełnienie do spisu bibliogr. dzieł i artykułów dotyczących geologii Kr. Polskiego, Galicyi i krajów przyległych“ (tamże); ,,K geologiji goroda Radoma“ („Trudy Warsz. Obszcz. Estęstwojispyt.“ 1903); „Sprawozdanie z badań geologicznych, dokonanych wzdłuż dr, żel. Warszawa-Kalisz“ („Pamięt. Fizyogr.“ 1904); „Przyczynek do geologii Radomia“ („Kosmos“ 1906); „Les dépôts jurassiques de la chaîne de Sulejów“ („Bull. Acad. Sc.“ Cracovie 1907); „La chaîne de Przedbórz“ (tamże 1908); „Utwory jurajskie t. zw. pasma Sulejowskiego“ („Rozpr. Akad. Um.“ 1908); „Les dépôts jurassiques près de la station Chęciny et leur faune“ („Bull. Acad. Sc.“ Cracovie 1908); „Pasmo Przedborskie“ („Rozpr. Akad. Um.“ 1908).

Lewirat, iustytucya prawa rodzinnego, znajdująca się w związku z kultem przodków, a według Mc Lennana przeżytek poliandryi (ob.). Szeroko rozpowszechniona na Wschodzie, u starożytnych Żydów (przeżytek tej instytucyi zachował się i w prawie małżeńskiem kanonicz-nem Żydów współczesnych), u Arabów, u Hindów, u Mongołów, u wielu plemion a-frykańskich. Jeżeli ktokolwiek umiera bezdzietnie, brat jego obowiązany jest „wzbudzić imię zmarłego w⁷ dziedzictwie jego, iżby nie zginęło imię jego“ (Księga Ruth V, 10). Syn pierworodny, z tego małżeństwa zrodzony, nazwany będzie imieniem brata zmarłego. Brat tedy, substytut zmarłego małżonka, jest le wirem: jego syn jest z prawa synem zmarłego, albowiem nawet po śmierci jego małżonka

i dzieci znajdują się virtualiter pod jego władzą; żyje niewidzialnem życiem pozagrobowem.

Obowiązek wysoce religijny pociąga za sobą dotkliwą sankcyę. Substytut, odmawiający spełnienia obowiązku „pojęcia za żonę bratowej swojej“, podlega dotkliwej karze. „A jeśliby on mąż nie chciał pojąć bratowej swojej, tedy pójdzie bratowa do starszych... Przyzowią go starsi, a (w razie jeśli i wobec nich oświadczy, że nie pojmuje jej)... przystąpi bratowa do niego przed oczyma starszych, zzuje trzewik jego z nogi i plunie na twarz jego i rzecze; tak się stanie mężowi, któryby nie budował domu brata swego. Znaczyć będą imię jego w Izraelu: dom wyzutego“ (Deuteron. XXV, 5—10).—

Podobną do L-u, tylko za życia małżonka praktykowaną, jest instytucya prawa hinduskiego Niyoga. Cudzołóstwo poczytywane jest za największe przestępstwo kobiety, za zbrodnię, którą rada rodowa karze śmiercią; jednak w i-mię kultu przodków, tak dbałego o potomków męzkich, obcowanie cielesne żony z jednym z krewnych jej małżonka było tolerowane (a nawet nakazane), o ile odbywało się z wiedzą małżonka i miało na celu urodzenie syna. Namaszczony olejem zachowuje głębokie milczenie—mówi Manu—Niech krewny, obciążony tą powinnością, zbliża się nocą do żony bezdzietnej i spłodzi z nią jednego syna (nigdy zaś drugiego. Prawo Manu, IX, art. 59 — 60).

Podobnież prawo Sparty pozwalało małżonkowi bezpłodnemu odstępować żonę „młodszemu i silniejszemu“. W Atenach wdowa była obowiązana wyjść za mąż za brata zmarłego w wypadku, gdy ten był niezdolnym do spełnienia obowiązków małżeńskich; mogła domagać się, aby ten sobie substytuował innego członka tejsamej rodziny. Por. Prawo Manu według przekładu J. Jolly’ego („Zeits. f. vergl. Rechtswissenschaft“ 1889 T. III); tegoż „Recht u. Sitte der alten Inder“ (1896); Roprawa Mc Lennana o poliandryi w „Journ. of Etlin. Soc.“ (1869);    (1864) i

Jacques Flach „Leviratsehe u. Blutsverwand- (1870). schaft“ (w „Jahrb. d. intern. Vereinig, f. vergl.

s. p.

Lewis, normandz. Ljadhus, później Leods-House, największa i najbardziej północna z w. Hebrydzkich, 2 270 klm. Q przestrzeni, 30 750 rn-ców (28 270 mówi po celtye-ku). Strome wyrzeźbione brzegi; wnętrze górzyste (Elesham 811 m., Beinn Mlior 527 m.); obfitość jeziorek rybnych, rzeczek i torfowisk; uprawa jęczmienia i kartofli, znaczna hodowla bydła. Zbadana jest tylko północna część wyspy (należy administracyjnie do hrabstwa Ross); południowa, mało znana, zwie się Harris. Główne m-to i port Stornoway.

Lewis Mateusz Grzegorz, powieściopi-sarz augielski (* 1775—f 1818). Podczas podróży po Niemczech wr. 1792, poznał się z Goe-the’m i pod jego wpływem rozmiłował się w literaturze, duchu i życiu niemieckiem. Urzędnik przy

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I ïom XL111 Zesz. 342b

Rechtswissensch.“ V, 1899).

Km,

St. Db.

St Db.

ambasadzie w Hadze, napisał tam najznakomitszy swój utwór „Ambrosio ortheMonk“ (1795), który cieszył się wielkim rozgłosem. Wszystkie późniejsze jego powieści, dramaty powieściowe, komedye, wiersze, do których sam dorabiał czasem muzykę, nic nie dodały do jego sławy. Po śmierci ojca został właścicielem wielkiej fortuny w odziedz. plantacyach na Jamajce i w sposób humanitarny uregulował warunki życia murzynów. Podczas drugiej podróży na Jamajkę umarł na okręcie na żółtą febrę.

Lewis Jan Fryderyk, malarz angielski (* 1805—f 1876), syn miedziorytnika Fryd. Krystyana L-a (* 1779—f 1856). Malował zwierzęta, a po powrocie z podróży do Włoch i Niemiec (1828) przeważnie akwarele. Podróżował wiele, w Egipcie przebywał dziesięć lat. Pozostawił m. in.: Wielkanoc w Rzymie, Harem, Ulica w Kairze.

Lewis George Coruewall, angielski mąż stanu i uczony (* 1806 —f 1863). Początkowo adwokat w Londynie. R. 1847 wybrany do izby gmin. w listopadzie został sekretarzem do spraw Indyi, a wkrótce pomocnikiem sekretarza spraw wewnętrznych; późnie], aż do upadku miuisteryum Russella (1852), sprawował urząd sekretarza skarbu. Upadłszy podczas następnych wyborów, objął redakcyę „E-dinburgh Review“ i wykończył najważniejsze swe dzieło „Inquiry into the credibility of early Roman history“ (1855, 2 t.; przekład niemiecki 1863), W czerwcu r. 1859 wszedł do mi-nisteryum liberalnego jako sekretarz spraw wewnętrznych, a od lipca 1861 był ministrem wojny. W tym czasie napisał „Historical sur-vey of the astronomy of the Ancients“ (1862) i „Dialogue on the best form of government“ (1863). Był on, po Gladstone’ie, najwybitniejszym członkiem ministeryum Palmerstona. Po śmierci wyszły dzieła: „Essays on the administration of Great Britain 1783 — 1830“ „Letters to various friends“

Km.

Lewis Estella Anna, z domu Robinson, poetka amerykańska (* 1824—f 1880). Wychowanie odebrała w Paryżu, życie spędziła w Anglii i Francy i. Napisała „The Records of the lieart“ (1846); „Child of the sea“ (1848); „Myths of the minstrels“; „Sonnets to Adhemar“ (1852); tragedye: „Helemar or the Fall of Montezuma“ (1863); „Sapho of Lesbos“ (1880, cieszyła się wielkiem powodzeniem) i „The Kings stratagem“ 1869); romanse: „Love and madness“ (1871); „Master of Riverwood“ (1876); a pod pseudonimem Stella „Leaves from my diary“, zbiór uwag o społeczeństwie europejskiem.

Lewis E d m o n i a, rzeźbiarka amerykańska (* 1843), córka Indyanina i murzynki. Do 12-go roku życia przebywała wraz z rodzicami w lasach; widok pomnika Franklina obudził w niej chęć spróbowania sił w rzeźbiarstwie. W r. 1865 wy.

stawiła w Bostonie biust generała Shawa; w r.

W pierwszem z tych dzieł (przełożone na jęz. łaciński w skróceniu i na niemiecki) L. po raz pierwszy wykazał, że akcentuacya i wokalizacya tekstu Biblii są wytworem epoki potalmudycz-nej. W r. 1540 przeniósł się do Isny i objął kierownictwo drukarni hebrajskiej Pawła Fagiusa. Tu wydał dzieła: „Maturgeman“ (1541), słownik aramejski do Targumim (t. j. tłómaczeń aramejskićh Biblii); „Tiszbi“ objaśnienie 712 trudnych słów (odpowiadających liczbie słowa TSzBI) talmudycznych (1541—42, z tłóm. łacińskim Fagiusa) i „Szemoth Deba-rim“ słownik rozmaitych nazw i rzeczy po he-brajsku i niemiecku (1542). Po ostatecznym powrocie do Wenecyi zaopatrzył jeszcze glosami, zwanemi „Nimukkim“, gramatykę Dawida Kimchi „Michlol“ (1545) i tegoż słownik „Sefer ha-Szoraszim“ (1546). Prócz tego prze-tłómaczył na niemiecki (w narzeczu ówczesnych Żydów niemieckich) „Psalmy“ (Wen.1545), a może i inne jeszcze księgi biblijne. — Por. jeszcze: Buber „Toldoth Elijahu Bachur“ (Lipsk 1856); Ginsburg „Life of Elias L.“ (we wstępie do jego wydania „Masoreth ha-Masoreth“ (Londyn 1867); J Levi „Elia L. u. seine Leistun-

3 866 statuę Wyzwolonej niewolnicy. W r. 1867 osiadła w Rzymie. Z prac jej wymienić należy: Umierającą Kleopatrę, dwie grupy z pomysłów Longfellow’a (Hiawatha) i Madonnę z dzie-

cięciem.

st. m>.

Lewita Eliasz (także E. hen Azer ha-Le-wi Aszkenazy czyli E. Bachur), gramatyk i leksykograf hebrajski (* w Neustadt nad Aisch w r. 1468 albo 1472—f w Wenecyi w grud.

Dr S. P.

Lewitan Izaak (* w 1861 Kowieńskiem-f 1900), wybitny malarz rossyjski nowej szkoły z okresu ponaturalistycznego. Już w 18-m roku życia począł występować na wystawach. Był profesorem w Szkole sztuk pięknych w Moskwie. Twórca całego szeregu krajobrazów

M. Ab.

Lewitka, suknia kobieca, rozwarta na przo-

Lewitow Aleksander, wybitny pisarz ludowiec (* w gub. Tambowskiej 1835—f w Moskwie 4 stycz. 1877). Syn dyaczka wiejskiego, miał sposobność poznać życie chłopskie na pograniczu stepów. Dużo wycierpieć musiał od pedagogów miejscowych, w tej liczbie od własnego ojca, aż jakiś student seminaryum duchownego zapoznał go z utworami Puszkjiua i Lermontowa. Chorowity, odznaczał się usposobieniem egzaltowanem. Silnie odczuł swoje „nieprzystosowanie“ do otoczenia, gdy wstąpił do cerkiewnej szkoły w Lebiedianiu, a potem

1549). Główna zasługa L-y leży w usystematyzowaniu wiedzy językoznawstwa hebrajskiego i w szerzeniu jej śród licznych uczniów chrześciańskich, tak, że można go uważać za inicyatora studyów hebrajskich w świecie chrze-ściańskim w w. XVI. W r. 1504 przeniósł się do Padwy, zajmując się tu nauczaniem języka hebrajskiego. Na żądanie uczniów napisał glosy do gramatyki hebrajskiej Mojżesza Kimchi: „Mahalach" (Pesaro 1508). Wydawca wydrukował je pod swojem imieniem i znacznie przeinaczył i dopiero w r. 1546 wyszły pod imieniem L-y w Wenecyi. W Padwie opracował w jęz. niemieckim romans włoski „Buovo Buch“ czyli „Baba-Buch“ (1508). Po obsaczeuiu Padwy w r. 1509 przez wojska Maksymiliana I gen als Grammatiker“ (Wrocław 1888). —O L-e: L. przeniósł się do Rzymu i znalazł tu Bacher Encykl. Erschai Grubera s. v. ,,Zeitschr. d. protektora w osobie kardyn. Egidio de Yiterbo, deutsch, morgenl. Gesell.‘‘(1889, str. 206—272): którego uczył jęz. hebrajskiego, a który wzamian j „Monatsschr. f. Gesch. u. Wissenschaft d. Ju-jego znowu uczył po grecku. Na żądanie kardyna- dentuins‘‘ (1893, str. 398 i uast.). la L. napisał główne swoje dzieło gramatyczne „Sefer ha-Bachur“ (wyd. l-e Rzym 1517), które wyszło potem z tłómaczeniem łacińskiem Sebast. Miinstera (Bazyleja 1525). W r. 1518 wyszły w Rzymie, paradygmata do gramatyki hebrajskiej: ,,Luach be-Dikduk la-Poalin weha- i Binianim“ i dzieło o słowach nieregularnych nastrojowych, pełnych czarującego piękna. Z i formach złożonych w języku hebrajskim ,,Sefer dzieł jego przemawia smutek, głębszy może ha-Harkaba“ (tłóm. łacińskie Miinstera, Bazy- j jeszcze niż u Nestorowa, choć nie tak rozpaez-leja 1525). W r. 1520 wyszło dzieło „Pirke ; liwy jak u Wróbla. Dzieła jego olejne oraz Elijahu‘‘ (rozmaite kwestye gramatyczne, wyło- akwarele, znajdują się w galeryach publicz-żone wierszem). W r. 1527 L. przenosi się nych Moskwy i Petersburga, do Wenecyi i obejmuje posadą korektora hebrajskiego w drukarni Daniela Bomberga. Tu dzie, ażeby spódnicę dobrze było widać: poły miał on za ucznia m. in. ambasadora francu- przeciągano przez otwory kieszonek i spuszcza-skiego Jerzego de Selve, któremu zadedyko- no ich końce dla kształtniejszego sfałdowania; wał drugą recenzyę swojej konkordancyi maso- z tyłu tej szaty był długi ogon, który płynął retyeznej: „Sefer hac Zi-hronoth‘‘. Selve miał posuwisto po pokojach; u możniejszych pań ją wydać swoim kosztem, ale dla niewia- [ przez paziów strojnych unoszony. L. w uży-domych przyczyn pozostała ona po dziś dzień w j ciu była przez w. XVI i XVII. rękopisie w Paryżu (1-a recenzya znajduje się w rękopisie w Monachium) i tylko rozmaite próby zostały z niej wydane przez uczonych nowoczesnych. Dzieło to nadało taki rozgłos L-e, że Franciszek I francuski zaproponował mu katedrę jęz. hebrajskiego w uniwers. paryskim, ale L. nie przyjął profesury w mieście, w którem pobytu zabroniono jego współwyznawcom. Podczas pobytu w Wenecyi wydał w r. 1531 dzieła: o masorze ,,Masoret ha-Masoret“ (najlepsze wydanie krytyczne, z tłóm. angielskiem Ginsbur-ga, Londyn 1867) i o akcentach „Tub Taam“.

M, Ab.

Z. W.

nek rady Akademii. Najwybitniejszy portrecista rossyjski swego czasu, cieszył się wielkiem uznaniem u Katarzyny II, Pawła i Aleksandra I. Z jego obrazów najbardziej znane są portrety: Katarzyny II ( w bibl. publicznej w Petersburgu), Aleksandra I w dzieciństwie, bawiącego się z W. ks. Konstantym (w pałacu w Gatczynie). Galerya Tretjakowska w Moskwie posiada 24 prace L-go; wiele znajduje się w Petersburgu w muzeum Akad. Szt. Pięk. reszta rozproszona jest po pałacach cesarskich

Jn D

Dr J. Trz.

do seminaiyum w Tambowie. Uczył się doskonale, ale miru u zwierzchności nie miał, dzięki „filozofowaniu“. W 17-ym roku życia porzucił seminaryum i piechotą udał się do Moskwy (o 500 wiorst) w zamiarze składania matury, co mu się udało. Przeniósł się do Petersburga i wstąpił do Akademii Med.-Chirurg., ale niebawem wydalony, z niewyjaśnionych dotąd powodów, zaraz był zesłany do Szen-kurska, gdzie w ciągu lat dwóch obowiązany był służyć jako felczer, aby odsłużyć stypen-dyum. Tu nabył nałogu pijaństwa, tu także rozpoczął swoje „Stjepnye oczerkjiu(Szkice —najlepszy swój utwór). W r. 1861 wraca—znów pieszo, zarabiając po drodze pisaniem chłopom podań—do Moskwy, zapoznaje się tam z Apol. Grjigoriewem, który ułatwia mu działalność literacką. L. drukuje Szkice, później inne utwory. Zdobywa rozgłos, zostaje współpracownikiem miesięczników postępowych. Ale dotknięty alkoholizmem, bezcelowo co kilka miesięcy przenosi się z Moskwy do Petersburga, przez nędzę i choroby dręczony. Ostatnie lata spędzał wciąż na poddaszach przedmieść moskiewskich; zmarł w klinice uniwers. Oprócz Szkiców (parokrotnie przedrukowywane), pozostawił liczne obrazy z życia ludu wiejskiego, zwłaszcza zaś proleteriatu miejskiego. Tu na leży: Niedola siół, wiosek i miast, rzecz o nędzy, ciemnocie, dzikości obyczajowej, o przesądach, okrucieństwie. Ponury jest koloryt wszystkich prawie utworów L-a. Wyjątek stanowią Szkice. Ale i w nich L. nie żałował barw czarnych, i w swym memorya-le min. sprawiedliwości hr. Pahleu, z r. 1875, mówiąc o zdobyczach propagandy rewolucyjnej w Rossyi, utwór ten zalicza do kategoryi szczególnie szkodliwych, jako „szerzący myśli o ciężkiem bez wyjścia położeniu klasy robotniczej“. Zbiorowe wydanie dzieł L-a wyszło w r. 1884. Pisali o nim: Skabiczew-skij, Njefjedow, Andriejewjicz, Naljimow, Zaso-djimskij, Złotowratskij i inni. — U nas wcale nieznany.

Lewiusz, Laevius, w rękopisach ze zwyczajną pomyłką Livius, Laelius, JSaevius, Novius nazywany, poeta liryczny rzymski, żył r. 90 przed Chr., pisał wesołe, często lubieżne piosnki, Erotopaegnia, najmniej w 6 księgach, w najrozmaitszej formie metrycznej. Szczątki ich zebrali: Weichert („Poet. Lat. Vitae“, str. 31—88); Baehrens („Pragm. poet. Rom.,“ str. 287 i n.); Müller L. w ^vydaniu poety Katulla, str. 76 i nast. — Por. Wüllner „De Laevio poëta“ (Monaster 1829).    s- Drz-

Lewizyt minerał, oktoedryczny tytanowały, antymonian wapniowy składu: 5CaO. 3Sb₂0₃. 2Ti0₂ z Ouro Preto.

Lewjickij Dymitr, portrecista rossyjski

1735 lub 1736—4 1822). Syn duchownego na Ukrainie. W 1779 r. profesor akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, a w 1780 czło-i arystokracyi rossyjskiej.

Lewkonia, roślina zielna, ozdobna, hodowana w licznych odmianach; należy do rodzaju Mnt-thiola R. Br. rodziny krzyż o wy ch {Cru-ciferae). Kwiaty wolnopłatkowe, wyrastające w gronach. Pręcików 6, z tych dwa mniejsze. Słupek jeden, z dwóch owocolistków złożony, dwudzielnem znamieniem zakończony. Owoc łuszczyna. Kwiaty czerwone lub fioletowe, liście lancetowate, skrętoległe, bez przylistków. Rośnie dziko w płd. Europie. Hodowane okazy pochodzą od dwóch gatunków: 1) Matthiola incana L., roślina trwała lub dwuletnia, znana Teofrastowi, ponieważ w Grecyi należy do rzędu najpospolitszych chwastów i 2) M. annua L. roślina roczna. Oba gatunki posiadają kwiaty pachnące, przeobrażające się łatwo bardzo w pełne lub napółpełne, wskutek zwiększenia liczby płatków korony i pręcików, z jednoczesnem przeobrażeniem się drugich z nich, jak również i owocolistków, w liście płatkowate. Zaczęto L-ę hodować w ogrodach klasztornych we Włoszech w Średnich Wiekach. Z biegiem czasu powstały liczne odmiany. Obecnie na wielką skalę hodują L. w Erfurcie i Kwedlinburgu, a także w Haadze. Najbardziej zbliżone do dziko rosnących gatunków są tak zwane L. angielskie, wśród których rozróżniamy dwie kategorye odmian, o liściach owłośnionych i o gładkich. Pierwsze pochodzą od gat. M. incana L. i M. annua L., drugie należą do odrębnego gat. M. graeca Sw. Osobną kategoryę tworzą L. jesienne, kwitnące od jesieni przez całą zimę. Ze względu na wzrost rozróż ni aj ą odmiany nizkie, dochodzące ledwie 35 cm., i wysokie o gałęziach częściowo zdrewniałych, pod postacią krzaków dosięgających 1 m. wys. Tak zwane stożkowate L-ie mają gałęzie rosnące prosto w górę jak u topoli włoskiej (np. odmiana Victoria). Z innych odmian: L. cesarskie, nizkie, o bardzo gęstych gronach kwiatowych. Dla otrzymania wcześnie kwitnących odmian wysiewamy nasiona do doniczek, skąd przesadzamy do ogrodu. Można także siać odrazu na grunt w początkach maja. L. jesienne wysiewam} odrazu na grunt, skąd jesienią przesadzamy do wazonów.

Lewkowicz, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem —srebrna kotwica. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Używała go białoruska rodzina Lewkowiczów

D.

Dr J. P.

Red.

A. Ł.

v. Lewkiewiezów, której jedna gałąź, osiedlona w Kijowszczyźnie w w. XVII i następnie tam skozaczała, istnieje po dziś dzień; używają oni przydomku Hudym v. Gudim. — Źródła: Ostrowski; Obszczyj Gerbownjik T. VIII, str. 125.

Lewkowicz Sykstusów Szkudach na Żmudzi d. 25 mar. 1775 —f w Krakowie d. 11 czerw. 1838), lekarz. W zawodzie swym wykształcił się w Wilnie, a po ukończeniu nauk w r. 1807 udał się do Wiednia w celu udoskonalenia się w chirurgii. W r. 1809 wszedł do służby wojsko wo-lekarskiej naprzód francuskiej, później polskiej. Podczas pobytu w Hiszpanii wydał „Novum auxilium expediendi calculi in collo vesicae urinariae detenti etc.“ (Valladolid 1811; napis zupełny, b. długi ob. w K oś mińskiego „Słown. lek. polskich“ str, 278), zaco wydział lekarski w Valladolidzie w d. 29 czerw, r. 1811 zaszczycił L-a godnością profesora honorowego, równocześnie L. został członkiem akademii lekarsko-chirurgicznej tamtejszej, a nadto tow. lek. w Montpellier, Bordeaux i Paryżu zaliczyły go do grona członków swych. W r. 1815 uniwersytet krakowski wezwał L-a na katedrę chirurgii; przyjął ją, lecz niebawem opuścił czasowo i dopiero w r. 1819 stale zajął, ustąpił zaś ostatecznie w r. 1829. — Rozprawę wyżej wymienioną wydał ponownie w Krakowie w r. 1815 i w 1830; oprócz tego ogłosił w „Roczniku Tow. nauk. krakowskiego“ prac kilka.

Lewkowicz Jakób (* 1882 w Piotrkowie). Tam ukończył szkołę miejską, a w r. 1900 wyjechał do Szwajcaryi, gdzie w ciągu kilku lat studyował nauki filozoficzne, przyrodnicze i społeczne. W r. 1904 osiadł w Warszawie. Działalność literacką rozpoczął od -artykułów w kwestyi żydowskiej („Woschod“ rossyjski i niem. „Die Welt“). Pierwsza praca filozoficzna: „Spinoza’s Lehre über Gott in einer kritischen Beleuchtung“ przekład polski 1903 w „Przegl. Filozoficz.“) W „Przegl. filoz.“ L. drukował szereg samodzielnych rozpraw i filozofii („O wolności woli“; „Etyka ze stanowiska teoryi poznania“). W 1904 ogłosił, z powodu setnej rocznicy śmierci Kanta, obszerną rozprawę w „Bibl. naukowej.“ Tam drukował iuną pracę o polskim przekładzie „Krytyki czystego rozumu“ Kanta oraz rozprawy o Loc-ke’u i Hume’ie. Poza tern ogłosił drobniejsze rozprawy i artykuły treści filozoficznej, socyo-logicznej i pedagogicznej w „Przegl. filozoficznym“, „Bibl. naukowej‘‘, ,,W. Enc. Illustr.“ ,,Prawdzie“, ,,Głosie“, ,,Ogniwie“, ,,Odrodzeniu“, ,,Kulturze“ i in. Osobno wydał: ,,Salomon Majmon i jego filozofia“ (uzasadnienie samodzielności teoryi poznania Majmona wobec filozofii Kanta i Hnme’a); ,,Z filozofii judaizmu“ (stosunek Spinozy i Nietzsche’go do judaizmu), „Podstawowe zagadnienia teoretycznej i praktycznej filozofii“ T. I (wstęp do własnego sy-stematu filozoficznego). Czynny w Warszawie jako pedagog; członek T-stwa Filozof, lwowskiego i Psychologicznego warszawskiego. Red-Lewkowy talar, ob. Talar Lewkowy.

Lewocka Katarzyna, żona Onufr. Le-wockiego, wizytatora szkół za Królestwa Kongresowego, siostra Tymot. Lipińskiego (* 1790 w Zelwie na Litwie—f 1890 w Warsz.), wydała bezimiennie kilka pisemek dla dzieci, ludu i młodzieży: „Powiastki dla dzieci⁻ (Warszawa 183 / ); „Kasper Owczarek“ (dramat, Warszawa 1832); „Powieści starego sługi“ (tamże 1840, oraz Lwów 1849) i in. Wyjątki z jej pamiętników umieszczono w „Pierwiosnku“ i w „Kółku domowem“; nadto artykuły: w ,,Prz. ludu“, w „Pism. Kraj.“, „Gaz. Codzien.“, „Rozrywkach“, „Czyt. Niedz.“. Tłómaczyła W. Hugo „Bug Jurgal“ ( Warsz. 1830). Przez długie lata przed r. 1861 utrzymywała u siebie, obok kość. Św. Krzyża salon literacki, o którym wspominają Woycicki, Skrodzki Eug. („Wielisław“, w „Bluszczu“) i in.

Lewocki Onufry, matematyk polski (* 1787 w Żytomierzu —f 1854 w Płockiem); kształcił się w liceum w Krzemieńcu, gdzie czas jakiś był guwernerem w domu Tad. Czackiego. W r. 1822 przeniósł się do Królestwa, zasiadał w T-stwie do ksiąg elementarnych; 1829 r. został generalnym wizytatorem szkół. Po wysłużeniu emerytury osiadł w Chociszewie (gub. Płocka). Wydał: „Dowód ogólny wzoru Newtona, przekł. z Dubourgeta“ („Ćwicz, nauk.“ 1818); „Wykład statystyki dla użycia szkół wydziałowych i wojewódzkich przez P. Monge“ (przekł. z wyd. 5-go, Warszawa 1820); „Nowy sposób dzielenia linii prostej na części równe“ („Painięt. umiej, sztuk i nauk“ t-że 1824); „O dziele p. Dupin: Kurs geometryi i mechaniki“ (tamże 1825); „Jeometrya dla szkół wydziałowych“ (Warsz. 1827; wyd. 2-e 1830), Żoną jego była Lewocka Katarzyna (ob.).

Lewocza (niem. Leutschau, węg. Locse, łac. Leuconium), stolica hr. Spiskiego (ob.j, oraz królewskie wolne m-to przy kolei Nowawieś-L. i nad potokiem Lewockim, 573 m. npm.; 7 000 m-ców; niegdyś pierwszorzędna forteca. Z dawnych zabytków L-y zasługują ua uwagę: kościoł farny św. Jakóba z XIII w. w stylu gotyckim, z piękną wieżą o-śinioboczną, jeden z największych a pod względem architektonicznym najsławniejszy na Węgrzech, z ołtarzem wielkim, wykonanym przez uczniów Wita Stwosza i wspaniałemi organami, rzeźbionemi z 1626 r.;klasztor Franciszkanów; starożytny ratusz z ciekawą zbrojownią i archivum; teatr, pomnik honwedów na pamiątkę poległych obrońców wolności w r. 1848 — 49; szkoły wyższe męzkie i żeńskie; 2 drukarnie, z nich jedna, z 1585 r., należy do rzędu najstarszych na Węgrzech. L. powstała około 1240 r„ przywileje miejskie otrzymała od Beli IV, rozszerzone przez Ferdynanda I (1550)

W r. 1423 zjechali się w L-y Wład. Jagiełło z Zygmuntem Luksemburczykiem: za pośrednictwem Zygmunta Krzyżacy przyrzekli dotrzymać pokoju zawartego z Polską nad jez. Mel-neńskiem, Jagiełło zaś zobowiązał się odwołać Zygmunta Korybutowica z Czech i nadesłać pomoc zbrojną Węgrom. W XVI w. najpierw przyjęła się tu reformacya. Słynęła L. ze swych zakładów naukowych: wybitna była szkoła lewocka w 1520 r. za rektorstwa powołanego z Anglii Leonarda Cox a (ob.), przekształcona późnie na gimnazyum. Cesarze Maksymilian II i Rudolf II (1576 — 1612) myśleli nawet o założeniu w L-y Akademii, nie doszło to jednak do skutku.

Lewszyn Aleksy, mąż stanu rossyjski (* 1799—f 1879). Studya odbywał w Charkowie. R. 1831

initetów gubernialnych.

Lewulinowy kwas, ob. Cukier.

Lewuloza, ob. Cukier.

Lewy Gustaw, prawnik polski, zasłużony działacz społeczny (* 6 listop. 1851 w dziś. gu-bernii Piotrkowskiej—f 6 list. 1907 w Warszawie); uczył się w szkole powiatowej i w gimnazyum w Częstochowie, potem w Szkole Głównej w Warszawie (od r. 1868). Po ukończeniu uniwers. warszawskiego aplikował przy sądach w Warszawie, był patronem trybunału w Kaliszu: po reformie sądowej osiadł jako adwokat przysięgły w Piotrkowie i tu zajął szybko wybitne miejsce w palestrze jako znakomity znawca prawa cywilnego. Posiadał niezwykłą znajomość stosunków górniczo-prawnych i w tej dziedzinie uchodził za jednego z najlepszych specyalistów. Nie zasklepiając się w zajęciach zawodowych, pracował na polu publicystyczno-prawnem. Długie lata pisywał do „Tygodnia“ piotrkowskiego i z artykułów tu ogłoszonych

S. P.

1837 „gradonaczalnjik“ Odessy, gdzie założył pismo „Odesskij Wjestnjik“ i bibliotekę publiczną; 1854 — 1859 towarzysz ministra spraw wewnętrznych. Z polecenia ministeryum uskuteczniał rewizyę dóbr państwowych w Obwodzie wojska uralskiego; napisał wówczas: „Istorjiczeskoe ji statjist. obo-zrjenie uralskich kazaków“ (Petersb. 1823); „Opjisanie Kirgiz-kazaczjich jilj Kjirgjiz-Kajsa-ckjich ord i stepej (1832; przekł. francuski). Prócz tego „Pjisma jiz Małorossiji“ (Charków 1816); „Progułki russkago w Pompeji (Peters. 1843); „Dostopamiatnye mjinuty w moej żyznji“ ^„Russk. Archjiw“ 1885). W przygotowywaniu praw dotyczących zniesienia pańszczyzny w Ros-syi L. grał rolę wybitną; był zwolennikiem zachowania prawa własności do ziemi przez obywateli i sprzeciwiał się reformom zbyt pośpiesznym, zalecając rozłożenie całego ogromu zadania na czas dłuższy, obawiał się bowiem wzburzeń ludowych. Gdy zwolennicy kroków bardziej stanowczych zwyciężyli, L. został usunięty od kierownictwa w pracach prawodawczych i powołany do rewizyi ko-

E. Gr.

powstała cenna rzecz „Cechy rzemieślnicze“ (Warsz. 1892), która zawiera rozbiór obowiązującego u nas prawodawstwa cechowego i podaje sposoby wyzyskania ustaw prawnych w celu podniesienia klasy rzemieślniczej. Na rzecz „Osad rolnych“ wygłosił w Warszawie (i na prowincyi) odczyt „Kobieta w prawie cyWilnem“ („Gaz. Sądowa“ r. 1901). Z odczytu tego powstała broszura „Umowa najmu służby domowej“ („Ogniwo“ 1904 i osobno Warsz. 1904). Praca ,,0 potrzebie i sposobie badania pojęć i zwyczajów społecznych i prawnych ludu polskiego“ stanowi referat na pierwszy zjazd prawników i ekonomistów polskich w Krakowie (wydana we Lwowie 1887). Poza sprawą rzemieślniczą zajmowała L-go sprawa Żydów polskich. Pojmował on szeroko obowiązki swoje wobec Żydów i Polski: oświata żydowska w duchu polskim, podniesienie stanu ekonomicznego Żydów, uobywatelenie mas żydowskich—były troską nietylko serca L-go, ale i u-mysłu, poważnie oczytanego. Można go było często, mimo wyczerpujących zajęć zawodowych, spotykać w przeróżnych komisyach, komitetach, stowarzyszeniach inteligencyi żydowskiej, zakładanych w celu propagandy na rzecz ,,asy-milacyi“ t. j. uobywatelenia i uspołecznienia mas żydowskich. Z tych zabiegów narodziło się wiele nieurzeczywistnionych projektów, ale niejedna zacna myśl skrystalizowała się w zapoczątkowaniu społecznem, w książce, w insty-tucyi. W Piotrkowie w promieniu tych usiłowań L. założył warsztaty rzemieślnicze dla Żydów, T-stwo Dobroczynności i t. d. W r. 1906 koncentracya wyborcza krajowa pragnęła go wysłać do Petersburga jako przedstawiciela gub. Piotrkowskiej w Dumie państwowej; L. mandatu nie przyjął. — Por. Konic H. w „Gaz. Sądowej“ (1907 Nr. 7).

Lewysohn, rabini i uczeni hebrajscy: 1, Abraham (* w Swarzędzu, W. Ks. Poznańskie, 6 grud. 1805 —f w Pyszkowicach, Ślązk górny, 19 lut. 1860). Ogłosił drukiem dzieło „Meko-re Miuhagim“ o pochodzeniu wielu zwyczajów rytualnych i religijnych (Berlin 1846) i kazania ,,Szte Deraszoth“ (Gliwice 1856), a prócz tego umieszczał wiele rozpraw w pismach hebrajskich i judaistycznych. Pozostawił po sobie wiele rękopisów, z których najważniejszy: ,,Ko-roth Tannaim na-Amoraim“ (biografie tannai-stów i amoreów talmndycznych). Z dzieła tego wydrukowano niektóre urywki po śmierci L-a.—2) Ludwik, brat poprzedniego (* w Swarzędzu 15 kwiet. 1819—f w Sztokholmie 26 maja 1901). Kolejno kaznodzieja i rabin we Frankfurcie n. O., Wormacyi i Sztokholmie (aż do r. 1883). Uzyskał w r. 1847 stopień dra filozofii w Halli (dysertacya „De sacrificiis Veteris Testamanti“) i wydał m. in.: „Nafszoth Caddikim“, zbiór najstarszych epitafii z cmentarza żydowskiego w Wormacyi (Frankfurt n. M. 1855); „Die Zoologie des Talmuds“ (tamże

Dr s. ł*.

Lex Longobardorum, ob. Barbarorum

22).

1858; dzieło to uzyskało uznanie Aleks. Humboldta; „Die Opfer des Alten Testaments“ (Bamberg 1867); „Sebbat och Fest-Prediknin-gen“ (kazania szwedzkie na soboty i święta“ Sztokholm 1867). Prócz tego zasilał wszystkie prawie pisma hebrajskie i wiele judaistycznych i wydał szereg pojedynczych kazań, oraz podręcznik do nauki religii żydowskiej w jęz. szwedzkim.

Lex, ob. Leges.

Lex Alamannorum, ob. Leges Barbarorum i Barbarorum leges.

Lex Aquilia, ob. A q u i 1 i a lex.

Lex Baiuvarorum, ob. Leges Barbarorum i Barbarorum leges.

leges.

Lex Cornelia. Ustawy tegoż nazwiska odnoszą się w prawie rzymskiem do różnych części i instytucyi prawodawstwa rzymskiego. Przytoczyć wypada ważniejsze, a mianowicie; 1) L. C. z czasów Sulli, opiewająca, że z majątkiem Rzymianina, wziętego do niewoli i w niewoli zmarłego, postępowano w ten sosób, jakby zmarł i legł w chwili, kiedy go zabierano do niewoli, kiedy był może jeszcze wolnym i mógł mieć dziedzica. Fikcyę tę prawną (lictw legis Corneliae) wprowadzono ze względu na dziedziczenie po tych, którzy się dostali do niewoli, i ze względu na opiekę nad ich dziećmi (1. 12.16 18.22, pr. D. 49, 15).—Por. Bechmann „Das ius postliminii u. die L. C.“ (1872).—2) L. C. de falsis uzupełnia uchwałę senatu, zwaną Senatus consultant Libonianiim, która postanowiła, że wszelkie rozporządzenie uczynione na korzyść pisarza testamentu (te-stamentariusj jest nieważne (pro non scripto est). Pisarz ulegał na mocy edictum Claudii karom ex lege Cornelia de falsis (Por. Tit. D. 48, 10 Cod. 9, 23).—3) L. C. z r. 81 przed Chr. tyczy się zobowiązań z obelgi (iniuria). W razie gdy obelga wyrządzoną została przez uderzenie (si guis verberaverit) lub gwałtowne wkroczenie do mieszkania zelżonego (vidomum introiverit)y mógł tenże działać przez skargę legis Corneliae, która była civilis, a co o zapłatę kary pieniężnej. Zelżonemu służyła także skarga pretorska, actio iniuriarum (Por.

1. 5 pr. D. 47, 10, 1. 37, 1, 1). 47, 10).-4 L. C:, z czasów konsulatu Sulli, opiewa, że poręczyciel może się obowiązać do świadczeń za jednego dłużnika tylko do wysokości 20 000 sester-cyi, i to w jednym roku. Wyjątek stanowi cautio dolis legatorum servandorum causa, i podatek spadkowy. W tych wypadkach poręczyciel może się obowiązać do świadczeń większym rozmiarze (in infinitam). (Gajus III. 124, 125, 1. 2 § 1. Cod. 4. 13). — 5) L. C. Sul-lae dc magistratibus z r. 81 przed Chr. określa pewną kolejność (certus ordo) w piastowaniu stałych rocznych magistratum. — 6) L. C.

de provinciis ordinandis z czasów Sulli przyjęła za zasadę, że namiestnik prowincyi zatrzymuje swoje imperium, swą władzę do chwili, kiedy z prowincyi powróci do Rzymu (Cicero, ad. fam. I, 9, 25).—7) L. C. de tribunicia potestate. Na mocy tej, r. 82 przed. Chr. u-chwalonej, ustawy Sulla odjął trybunom ludu wszelkie z postępem czasu zdobyte atrybucye, odmówił im następnie prawa do ubiegania się o jakąkolwiek magistraturę kurulną i ograniczył władzę ich do pierwotnej auxilii latio contra imperium consulare (Cic. de leg. III, 9,

T. D.

Lex Ileinze. Z powodu faktów ujawnionych w procesie berlińskim przeciw utrzymującemu dom publiczny Heinze’mu w r. 1891 rząd niemiecki wniósł do parlamentu r. 1892 projekt zmieniający niektóre przepisy kodeksu karnego. Projekt nazwano „L. H.“; zwiększał on odpowiedzialność za utrzymywanie domów publicznych, stręczycielstwo, wydawnictwa pornograficzne, zawierał przepisy przeciw nożowcom; upoważniał sędziów do zaostrzania kar więziennych. Komisya parlamentarna w r. 1892 — 93 projekt rządowy zmieniła nieco przez wzmocnienie odpowiedzialności chlebodawców za skłanianie do czynów niemoralnych kobiet pod ległych im z mocy umowy o pracę, jak i za zarażanie chorobami wenerycznemi. Projekt ten nie wydostał się poza komisyę i rzecz ciągnęła się długo, aż podczas sesyi 1899 — 1900 zapanowała zgoda co do stręczycielstwa i domów publicznych, ale rząd nie zgadzał się na artykuły zaostrzające odpowiedzialność przedsiębiorców; przy sposobności usiłowano ograniczyć swobodę sztuki i teatru. W społeczeństwie powstało silne wrzenie; cofnięto zamiary co do sztuki i teatru; pozostał jedynie artykuł zakazujący sprzedaży lub kolportażu wśród o-sób poniżej lat 16 pism, obrazków lub wydawnictw, które, nie będąc wprawdzie niemoralne-mi, obrażają w sposób brutalny uczucie wsty-dliwości (Kodeks karny § 184 .M> 2). Projekt z powyższemi zmianami stał się prawem d. 25 czerwca 1900 r.

Lex Ripuaria, ob. Leges Barbarorum i Barbarorum leges.

Lex Salica, ob. Leges Barbarorum i Balickie prawo.

Lexell Andrzej Jan, matemątyk i astronom szwedzki (* 1740 w Abo—f 1784 w Petersburgu), profesor matematyki w Petersburgu i członek akademii tamtejszej oraz w Sztokholmie,, wsławił się głównie obserwacyami komet i teo-ryą ich biegu oraz pracami z geometryi kulistej. Kometa z r. 1769 nosi jego miano. Twierdzenie L-a o miejscu geometrycznem wierzchołków trójkątów kulistych, mających wspólną podstawę i rożną wysokość, uwzględnił w swej geometryi Legendre. Twierdzenie Lamberta o elipsie, które przyjął za zasadnicze w

teoryi komet, L. rozciągnął na przypadek orbity hyperbolicznej. Wspomnieć wypada i o klasycznem rozwiązaniu zagadnienia: jak wpisać w koło trójkąt, którego boki mają przechodzić przez trzy dane punkty. Zpośród licznych rozpraw, drukowanych przeważnie w petersburskich „Commentaires“ i ,,Acta“, zaznaczyć należy: „Recherches et calculs sur la vraie orbite ellipt. de la Comète 1769“ (1770);

naukowych napisał: „Die frauzös. Ausfuhrpreisen“ (Bonn 1870); „Einleitung in die Theorie d. Bevölkerungsstatistik“ (Sztrasburg 1875); ,,Zur Theorie d. Massenerscheinungen in der menschl. Gesellschaft“ (Freiburg 1877); „Gewerkvereine u. Unternehmervereine in Frankreich“ (Lipsk 1879); „Erörterungen über d. Währungsfrage“ (1881); „Die Wirkung der Getreidezölle“ (Tübinga 1889); wraz z Conradem, Elsterem i Löningem redagował cenny „Handwörterbuch d. Staatswissenschaften“ (wyd. 1-e Jena 1890). W r. 1895 w „Quarterly Journ. of Economics“ umieścił ocenę krytyczną T. III Kapitału Marksa. L. jest znakomitym znawcą kwestyi monetarnych; będąc obznajomio-ny należycie z wyższą matematyką, jest jednym z najpoważniejszych teoretyków statysty-

E. Gr.

,,De resolutione polygonorum rectiliniorum“

(1775 — 76); ,,Two theorems by which the solution of polygons will be as easy as that of triangles by common trigonometry“ („Philos.

ki. Wogóle umysł głęboki.

Lexycki Franciszek (* w Krakowie z nieznanych rodziców, zdaje się na początku XVIII w. — f 1688 w Grodnie). Wcześnie zabłysnął w nim talent malarski, dla kształcenia wysłany został do Włoch. Wróciwszy do kraju, ożenił się i miał dwoje dzieci. Po śmierci dzieci wstąpił do Bernardynów, a żona do klasztoru św. Józefa we Lwo-

Ą. Ł.

Trans.“ 1775); ,,0’oservationes circa methodum inveniendi longitudinem loci ex observata di-stantia lunae a Stella fixa“ (1777); „Disquisi-tio de theoremate Lambert“ (1783); „Recherches sur la nouvelle Planète decouverte par M. Herschel“ (1787).

wie. W kontemplacyi pobożnej czerpał natchnienie . Wzorował styl swój na Vau Dycku, zachowując wszakże samodzielną indywidualność pędzla; kolorytem przypominał Rembrandta. Spis dzieł w Słowu, Rasta-wieckiego. Ważniejsze: Ukrzyżowanie Chrystusa; Zdjęcie z krzyża; Skonanie Zbawiciela na krzyżu (malowane z polecenia miecznika Zebrzydowskiego) w Kalwaryi Zebrzydowskiej; Zdjęcie z krzyża (znakomita kopia z Vau Dy-cka), we Lwowie u Bernardynów; Wieczerza Pańska, Ukrzyżowanie, Zdjęcie z krzyża, zdobią kościół Bernardynów na Stradomiu w Krakowie. L. kładł na dziełach tylko mouogram, złożony z trupiej głowy, spoczywającej na kościach. Żywot jego, tajemnicą klasztornej ciszy pokryty, był podnietą w ostatnich czasach do kilku dzieł sztuki. Pisarze poważni, oraz poeci, z żywota jego brali temat do utworów swoich (Wóycicki „Kłosy“ XVI, 407; Borkowska tamże XXVII 691). Portret jego przypadkiem odkrył Ambr. Grabowski, oraz podał kilka szczegółów z życia („Kraków i jego okolice“ str. 270), Wzmianki o L-kim znajdują się w roczniku „Alleluja“ 1841, w „Muz. domowem“ Dmochowskiego, tudzież fantazyjny życiorys w „Ruchu literackim“(1878 Lipiec). „Euc. Kość.“

Ley herb polski, ob. Neuhoff-Le y.

Leyda (L e y d e u), miasto w Holandyi, przy ujściu starego Renu, stacya węzłowa na linii Amsterdam—Rotterdam. W w. XVII L. liczyła przeszło 100 tys. m-ców, obecnie 57 559 (1907). 0-guisko zbytu wełny i wyrobów wełnianych o-raz przemysłu sukienniczego. Uniwersytet, za-

Lexer Maciej, germanista (* 1830 —f 1892). R. 1855 nauczyciel gimnazyum w Krakowie; kształcił się w Berlinie (1857—59), brał udział w pracach komisyi historycznej w Monachium; r. 1863 profesor filologii germańskiej we Freiburgu w Brysgowii 1868 i r. 1891 w Monachium. L. zasłużył się głównie, jako słownikarz: „Kärntisches Wörterbuch“ (Lipsk 1862); „Mittelhochdeutsches Handwörterbuch“

(3 t. L, 1869 — 78, w skróceniu, jako „Taschenwörterbuch“, wyd. 4-e 1892); był współpracownikiem słownika braci Grimmów (T. VII lit. N

— Q, 1886 — 89).

K. A

L‘Hópitąl (L’Hospital) Wilhelm Franciszek, ob. Hospital.

Lexington, kilka miejscowości w Stanach Zjednoczonych: 1) M-to w hr. La Fayette w Kentucky na płdu.-wsch. od Louisville, nad rz.

Elkhorn, stacya węzłowa dr. ż., uniwersytet ( (25 docentów, 1 023 studentów), biblioteka (15 000    t.), zakład dla obłąkanych, pomnik

Henryka Claya (ob.), znaczny handel i przemysł; 22 000 m-ców. — 2) Wioska w hr. Mid-dlesex (Massachusetts), 15 kim. od Bostonu, gdzie 19 kw. 1775 r. przed wojną o niepodległość zaszło pierwsze krwawe starcie (na L. — Green) między Anglikami i Amerykanami.—3) M-to w hr. Rockbridge (Wirginia), nad James River;

4 000 m-ców z kolegium Washington-Lee, zało-żonem w 1776 i z instytutem wojskowym (Virginia Military-Institute), w którym wykładali: gen. L ee (ob.) i Stonewall J a c k s on (ob.). .•.

Lexis Wilhelm, ekonomista niemiecki (*

1837 pod Akwizgranem), w uniwersytecie w Bonu, studyował z początku prawo, potem matematykę i przyrodoznawstwo. Przez pewien czas był nauczycielem w gimnazyum w Kolonii; r. 1861 udał się do Paryża dla studyów ekonomicznych nad Francyą. R. 1872 profesor nadzwyczajny w Sztrasburgu, r. 1874—zwyczajny w Dorpacie, r. 1876—we Freiburgu, r.

1884 —we Wrocławiu, r. 1887 —w Getyndze, łożony przez Wilhelma Orańskiego r. 1575 (bo-Prócz rozpraw umieszczanych w czasopismach > gaty gabinet zoologiczny i zbiory japońskie,

©gnisko wiedzy etnograficznej z cennem muzeum); w bibliotece uniwersyteckiej około 200 000 tomów i 6 000 manuskryptów. W miejskiej galeryi dzieła Łukasza z Leydy i in. Kościołów 17 (najstarszy z r. 1315). W L-ie urodzili się lub przemieszkiwali: Jan z L-y (ob.), Rembrandt,

medycynę w Würzburgu i Monachium, w r. 1849 habilitował się w Würzburgu, a r. 1855 został tam prof-em nadzwyczajnym: w r. 1857 zwyczajnym w Tybindze, w r. 1875 przeniósł się do Bonn; r. 1895 zamieszkał w Wüizburgu jako emeryt. L. wzbogacił histologię ważnemi badaniami budowy mięśni    i zakończeń

u kręgowców    niższych,

nów wzrokowych u stawonogów; dotykowych w    skórze ssaków,    organów    szó

stego zmysłu (organa nerwowe w t. zw. linii nabocznej)    u ryb; oka    eieuiiennego

u gadów („D. Parietalorgan d. Amphibien u. Reptilien“, Frankf. 1890) i inne. Klasyczne są prace L-a nad budową skóry kręgowców („Ueb. d. allg. Bedeckungen d. Amphibien“, „Ueb. die äusseren Bedeckungen d. Säugetiere“); również z dziedziny histologii ogólnej: „Zelle u. Gewebe“ (Bonn 1885); „Lehrbuch d. Histologie d. Menschen u. d. Tiere" (Frankf. 1857). L. oddał duże usługi zagadnieniom o pokrewieństwie filogenetycznem zwierząt. — Zaznaczył się również kilku pracami nad budową anatomiczną i histologiczną owadów, skorupiaków i mięczaków, nad rozwojem roz-płaszczek i żarłaczy; wreszcie w systematyce („D. in Deutschland lebende Arten d. Deuts. Fauna“, Tybinga 1872, Bonn 1877).

Leyds W i 11 i a m, polityk transwalski (* 1859 na Jawie). Ukończył uniwersytet w Amsterdamie jako dr praw; w r. 1884 osiadł w Trans-waalu, został tu wkrótce prokuratorem naczelnym. R. 1889, 1894 i 1898 wybierany na sekretarza stanu; jako przytem członek Rady wykonawczej był prawą ręką prez, Krügera. Kilkakrotnie jeździł do Europy w misy ach dyploma-

nerwowych budowy orga-ciałek

Jn. D.

Łukasz z L , Dow, Mieris i in. Początki miasta sięgają w. XI. W r. 1574 L. odparła mężnie szturm wojsk hiszpańskich; w nagrodę za to w r. 1575 otrzymała uniwersytet. Najwyższego rozkwitu dosięgła w w, XVII dzięki rozwiniętemu przemysłowi sukienniczemu; przemysł sprzyjał krzewieniu się tutaj idei prawno-społecznych, przybranych w szatę religijną. W r. 1807 część miasta zburzył wybuch prochu, Ob. El ze wir o wie.

Leyden Luc as van, ob. Łukasz z Leydy.

Leyden Jan, poeta angielski (* 1775 — f 1811), syn dzierżawcy, studyował w Edynburgu teologię, następnie medycynę i języki wschodnie; w r. 1802 wstąpił na służbę do T-stwa Wschód.-indyjskiego. W r. 1811 towarzyszył gen er. gubernatorowi lord. Minto na w. Jawę, gdzie padł ofiarą miejscowego klimatu. Zostawił wysoko cenione, napisane pod wpływem W. Scotfa, „Poetical remains“ (m. in. wspaniałe ballady, np. „The Mermaid“) (1819).

St. Min.

Km

Wydał szkocki utwór z XVI w. „The complaynt of Scotland“ (ze wstępem, 1801).

E. Gr.

Leydsdoorp, stolica okręgu Zoutpansberg w rzplitej Płd.-Afrykańskiej, w dolinie między górami Murchison i Spitzkop, o 110 kim. od Pietersburga. Jeden z najbogatszych okręgów Transvaalu; pokłady złota, doskonałe pastwiska, rozwinięta hodowla bydła, klimat niezdrowy.

W wojnie boerskiej tu zogniskowały się główne siły Boerów pod koniec akcyi wojennej.

Leygues Jan Klaudyusz Jerzy, mąż sta- ■ nu francuski (* 1856), adwokat z Villeneuve-sur Lot, członek czynny Ligi patryotycznej, deputowany z Lot-et-Garonne r. 1885, w izbie o-portunista, zwalczał bulanżystów; wybrany ponownie do izby r. 1889 — 1893, odgrywał tam Roku 1894 minister oświaty

—_ _________ .    . i sztuk piękuych w gabinecie Dupuy’a, na sta-

Leydig Franciszek, zoolog niemiecki nowisku tem pozostał do stycznia r. 1895; wte-(* 21 maja 1821 w Rotenburgu). Study°wał dy w gabinecie Ribofa objął tekę spraw we-

Leyden Ernest Wiktor, znakomity klinicysta (* d. 20 kwiet. 1832 w Gdańsku). Nauki pobierał w Akademii med.-chirurgicznej Fryderyka Wilhelma w Berlinie (1847 —1854), r. 1854 lekarz wojskowy w Dusseldorfie, Gdańsku i Królewcu, w r. 1857 przybył do Berlina, gdzie pozostawał przy akademii jako lekarz sztabowy; w 1. 1860 —1862 asystent Traubego (ob); od r. 1862 — 1865 jako lekarz batalionowy j tycznych. R. 1898 ambasador w Haadze; re-brałczynny udział w kampanii r. 1864; r. 1865 prezentował Transwal i wobec innych jeszcze powołany został na profesora patologii i tera- państw; zwłaszcza podczas wojny angielsko-pii i dyrektora kliniki i polikliniki chorób we- boerskiej czynił energiczne usiłowania do oca-wnętrznych w Królewcu, wr. 1872 na takąż po- lenia przybranej ojczyzny. Napisał: „De rechts-sadę w Strasburgu, a w r. 1876 jako zastępca grond der schadevergoeding voor preventieve Traubego na katedrę propedeutyki lekarskiej w hechtenis“ (Amsterdam 1884).

Berlinie. W r. 1885 objął po Fr er ich si e (ob.) kierownictwo pierwszej kliniki lekarskiej w Berlinie, na którem-to stanowisku pozostawał do r. 1907. W roku tym z okazyi 75-ej rocznicy urodzin otrzymał tytuł ekscelencyi. Główna zasługa Ł-a leży na polu patologii rdzenia (główne dzieło „Klinik der Rückenmarkskrankheiten“ Berlin 1874—76, 2 T.). Oprócz prac rozrzuconych po czasopismach ogłosił:

„Zur Pathologie d. Tetanus“ (1863); „D. graue Degeneration d. hinteren Rückenmarksstränge“

(Berlin 1863); „Beiträge zur Pathol, d. Icterus“

(Berl. 1866); „Ueb. Reflexlähmungen“ (Lipsk 1870); „Ueb. Lungebrand“ (Lipsk 1881). W r.

lir A. E.

1879 założył z Frerichsem „Zeitsch. f. kii- rolę wybitną, nische Medizin“.

wnętrznych. Pisuje poezye: „Rhapsodies, ron-dels, marines et paysages, fusains d’automne“

łącznie sprawom zakonu. Po śmierci Lojoli (1556) został wikarym generalnym zakonu na czas wakansu, a w r. 1558 generałem. Podczas jego wikaryatu pap. Paweł IV starał się ograniczyć czas urzędowania generała do 3 lat i wogóle uzależnić zakon bardziej od Rzymu, usiłowania te jednak spełzły na niczem. W r. 1561 udał się L., razem z kardynałem d’Este, do Francyi w celu wprowadzenia zakonu Jezuitów do tego kraju, a również niedopuszczenia do zgody między katolikami a protestantami, o co starał się kanclerz de L’Hôpital. Na

E. Or.

(Paryż 1882); „La Lyre d’airain“ (1883)—nagrodzona przez Akademię.

dzono się na dopuszczenie Jezuitów do Francyi pod ciężkiemi warunkami, L. jednak zgodził się na nie, uważając, że skoro tylko wprowadzenie Jezuitów do Francyi będzie zatwierdzone, uda się prędzej czy później te warunki obejść. W r. 1562 parlament zatwierdził e-dykt wydany w Poissy, a wkrótce potem L. założył kollegium w Clermont. W pierwszych dyskusyach między katolikami a kalwinistami w Poissy nie zabierał głosu, dopiero nieco później w Pierre Martyr wygłosił kazanie w języku włoskim, w którem wykazywał niebezpieczeństwo obcowania z tymi, którzy stoją poza Kościołem. Przez jakiś czas L. przebywał w Paryżu, agitując przeciw ustępstwom na rzecz kalwinistów, jako zguby dla religii i królestwa. Zwłaszcza sprzeciwiał się temu, aby im pozwolono mieć własne świątynie i miejsca zebrań i wystosował nawet w tej kwestyi do Katarzyny de Mćdicis list, w którym prawie że grozi niebezpieczeństwem, jakiem jest dla państwa doprowadzona do rozpaczy ludność katolicka. Kiedy po dziesięcioletniej przerwie Sobór Trydencki rozpoczął nanowo swe obrady (18 stycz. 1562) L. dowodził, że papież posiada powagę równą tej, jaką miał Jezus Chrystus; ma on przywilej nieomylności w rzeczach wiary, obyczajów i we wszystkich sprawach dotyczących religii; on jeden ma prawo przedstawiać soborowi wnioski i tylko uchwały zatwierdzone przez niego posiadają moc prawną. Ówczesny papież Pius IV nie miał odwagi przedstawić soborowi tych wniosków, które uchwalone zostały dopiero w trzy wieki później na Soborze

Leykum Jan Chrzciciel (* 1810 w Sas-sinie na Węgrzech—f 1839) Ukończył gimnaz. w Melk, r. 1825—1828 uczęszczał na wydział rytownictwa przy Akad. wiedeńskiej, potem kształcił się w tym zawodzie w mennicy wiedeńskiej, pod kierunkiem znanego rzeźbiarza Franciszka Langa. W r. 1832 wezwany przez bank polski przybył do Warszawy, gdzie spe-cyalnie zajmował się robieniem matryc do dru- [ zebraniu kościoła francuskiego w Poissy zgo-kowania pieniędzy papierowych. Do niektórych medali przygotowywał na zamówienia stemple, pomiędzy innemi wykonał około r. 1834 stemple do medalu Zygmunta Augusta (Raczyński 21), na zamówienie Ksawerego Segny, naczelnika banku. Medal ten odznacza się wielką dokładnością i odróżnić go od oryginalnego można tylko, porównywując w napisach niektóre litery, więcej pogłębione niżli w oryginale.

w. w. w.

Umarł w Warszawie w r. 1839.

Km.

Leymarie Achilles, erudyt i publicysta francuski (* 1809 — f 1861). Po ukończeniu stu-dyów prawniczych w Paryżu osiadł w rodzinnym dep. Haute Vienne; r. 1837 ogłosił „Limousin historique“ (T. 1). R. 1846 wydał swoją „Histoire du Limousin; la bourgeoisie“ (2 t.), a r. 1849 „Histoire des paysans de France“ dzieło mniejszej wartości. Nadto w Limoges uprawiał publicystykę, wydając czasopisma: po r. 1848 w m. in.: „Correspondance du congrès de Tours“, organ wrogo występujący przeciw Napoleonowi III, który daremnie starał się pozyskać przeciwnika, ofiarując mu prefekturę. Wciągnięty na listę proskrypcyjną, L. u-niknął wysłania. R. 1854 dyrektor wydz. statystycznego w Credit foncier de France, wydał r. 1855 podręcznik ekonomii politycznej „Tout par le travail“; założył „Palais de l’Industrie“, wolny organ Wystawy powszechnej z r. 1855.

Leynez J akób (Laines, Lay ne z, L e i-n e z), drugi z kolei general Jezuitów (* w Al-mancero [Kastylia] 1512—f w Rzymie 19 stycz.

1565). Studya filozoficzne i teologiczne odbywał na uniwersytetach w Alcala i w Paryżu. Watyńskim. L. pisał studya wstępne nad Pi-Wkrótce zbliżył się do Ignacego Lojoli, stał smem Św., o królestwie Bożem, o lichwie i się jednym z najgorętszych jego zwolenników procentach, o komulacyi beneficyów, o strojach i był jednym z owych siedmiu, którzy w ka- kobiecych, o używaniu kielicha. O L-ie: Ri-plicy Montmartre 15 sierp. 1534 wytworzyli za- badeneira życiorys po hiszp. (Madryt 1594, wiązek przyszłego stowarzyszenia jezusowego. » przekład franc. Antw. 1598); Boero życ. wło-Po powstaniu zakonu brał czynny udział we { ski (w przekł. franc. Brugia 1894). st Tjb-wszystkich jego pracach; w r. 1546 pap. Pa- Leys Leonard, po łac. Lessitis (* w weł III wysłał go na Sobór Trydencki, gdzie Brecht [Belgia] d. 1 paźdz. 1554—f d. 15 stycz. dzięki wymowie i znajomości teologii scho- 1623). członek zgromadzenia Jezusowego, le-lastycznej zdobył stanowisko przodujące. Pa- karz, teolog, matematyk i prawnik, wykształ-weł IV chciał mianować go kardynałem i po- eony w Louvain (Lovanium), zajmował się gor-wołał do Rzymu, gdzie polecił mu refor- li wie hygieną i przełożył na język łaciński L. mę kancelaryi watykańskiej; wkrótce jednak Cornara „Hygiasticon“, uzupełniając dzieło porzucił L. to stanowisko i poświęcił się wy- to uwagami własnemi (Antwerpia 1614; wyd.

2-e tamże 1623; 3-e Cambridge 1634); posiadamy je w przekładzie polskim p. n. „Hygia-sticon to jest prawdziwy środek zdrowia dobrego y żywota wespół z całością zmysłów, rozsądku y pamięci w długowieczną starość zachowania. Przydana iest do tego Lud. Kor-nara Weneta o pożytkach trzeźwego y pomier-nego żywota książeczka. Obiedwie z łacińskiego na polski język przez Krzysztofa Faliszewskiego z pilnością y prawdziwie przetło-maczone“ (Kraków b. w. r. u wdowy Fr. Ce-

Dr j. p.

St. Db.

E. Gr.

Dr Igïi. B

lier à la majorité nationale“ (tamże 1795);

„Lettres à un Suisse sur la nouvelle constitution helvétique“ (Neuchâtel 1797).

Lezda, podatek konsumcyjny; miał istnieć na    Awarowie; rossyjskiégo zaś nie zna nikt.—L-i

Litwie według Encyklopedyi Orgelbranda do roku    dotąd dzikie prawdę życie prowadzą. Chaty

1457, to jest aż do czasu, gdy go zniósł przy-    ich, jak gniazda orle, czepiają się skał przywilej ziemski Kazimierza Jagiellończyka. W    drożnych. Żyją przeważnie zwierzyną i mle-

istocie podatek o podobnej nazwie nie istniał    kiein. Przy sprzyjających warunkach robią

nigdy, autor zaś artykułu w Encyklop. Orgel-    świetne postępy w rolnictwie (własny system

brunda opierał się jedynie na fantastycznej j nawodniania) i ogrodnictwie; hodują ryż, tytuń,

zarego, w 4-e, str. 5 i 93).

Leys Henryk (baron), malarz belgijski (* 1815—f 1869). Uczeń do Braekeleer'a, stu-dyował rodzajowe malarstwo holenderskie. Do tego stopnia umiał naśladować starych mistrzów, że jego: Dürer rysujący Erazma Rot. wygląda jak praca samego Diirera. Prace: Wesele flamandzkie, Wesołe towarzystwo, Nabożeństwo w Hollandyi, Luter jako chłopiec z chóru, Pracownia Rembrandta. Zaprowadzenie inkwizycyi w Niderlandach etc.

Leyser Augustyn, prawnik niemiecki (*    1683 — 1752). R. 1708 profesor nadzwy

czajny w Witenberdze, r. 1712—zwyczajny w Helmstedt; r. 1729 wraca do Witenbergi. Główne jego dzieło: ,,Meditationes ad Pandectas“ (Lipsk 1717 —1748, t. 11), po śmierci L-a dzieło to prowadził Hartleben (Giessen 1774 i 1780; 2 t.); komentarze pisał Muller.

Leyte. wyspa z arch. Vissayas (Filipiny) pod 11° szer., płn. oddzielona od Mindanao cieśn. Surigao, 79.23 kim. %j przestrzeni wraz z wysepkami sąsiednieini, 270 000 in-ców (Vissayo-wie, Negryci). Wnętrze górzyste o naturze wulkanicznej, dobrze zroszone, urodzajne. Główne m-to, nad cieśniną San Juanico, Tagloban, 5 000 m-ców, znaczny wywóz ryżu.

Lezay-Marnesia Adryan, hr., polityk francuski (*    1770—f 1814). Podróżował po

Niemczech i Anglii i wrócił do Francyi dopiero w r. 1794, po upadku Robespierre’a. Jego napaści na republikę, a potem na Dyrektoryat sprowadzały nań kilkakrotnie prześladowania. Dopiero za pierwszego konsulatu pojednał się z nowym porządkiem (był spokrewniony z pierwszym mężem Józefiny), w r. 1806 prefekt dep. Ren-Mozela. W r. 1810 napisał: ,,Qu’est-ce-que la Constitution de 1793?“ (Par. 1795); broszura skonfiskowana, ukazała się pod innym tytułem: „De la faiblesse d’un gouvernement qui commence et de la nécessité où il est de se ral-

Km.

interpretacyi Czackiego w „Litewskich i polskich prawach“. Nowocześni badacze, ani Lu-hawskij ani Downar-Zapolskij na L-ę nie natrafili.

Lezginowie (Lezgini, Lezgińcy, Lezgowie) — zbiorowa, po części konwencyonalna, nazwa dla pokrewnych językowo, a niezawsze rasowo, plemion górskich w Dagestanie ( =Lezgistan) i okręgu Zakatały oraz częś.gub. tzw. Bakińskiej i Eliza-wetpolskiej. Są to tubylcy, wspominają bowiem o nich Plutarch, Strabo oraz najdawniejsze kroniki gruzińskie. Główniejsze plemiona: Awarowie, Ku-inykowie, Kazi-kumuchowie, Andyowie oraz Kiu~ ryńcy, Udyńcy (formy ross.) i in.; ok. 600 tys. Pod względem antropologicznym o nich pisali Kurdów, Chantre, Arutinow, Swiderski, Pantiuchow i in. Pautiuchow zalicza (r. 1900) L-ówr do rasy nad-adryatyckiej Denicker’a [wybitni krótkogłowcy, silni bruneci, wzrost 1680 — 1700 mm.], ale wyłącza Awarów i Kumyków, w których widzi raczej uralo-ałtajezyków (Wskaźnik główny 84—87, wzrost 1600 — 1700 mm.). Wogóle L. są ludem śniadym (83 $ ), wzrostu wysokiego (69$), krótkogłowym (97$), wysokogło-wym (56$), o niewielkiej wsględnie średnicy podłużnej głowy (56 $ ), twarzy średniej długości (60 $ ), a szerokiej (54 $ ), o piersi umiarkowanej objętości (55%), o rękach długich (80%). Erckert uważa ich za pokrewnych Kumykom, Ajsurom i Kabardyńcom. Wybitny nos przypomina żydów; wydatne kości licowe; wreszcie mongolskie ukształtowanie szczęki dolnej, a jednocześnie siwe lub zielonkawe oczy i ciemno-kasztanowate wdosy. Fizycznie jestto typ b. kształtny, choć może mniej piękny niż czerkieski.—Pod względem lingwistycznym wiadomości są niezbyt dokładne, a nieraz nawet sprzeczne. Najbardziej do wyświetlenia tej sprawy przyczynili się, oprócz Erckerta, bar. Uslar i v. Seidlitz. Pomijając mniejsze grupy językowe (często obok siebie leżące niewielkie wioski górskie używają mowy odrębnej ), większość badaczów rozróżnia 5 głównych języków L-skich: awarski, kazikumy-cki, dargiński, kiuryński i udyjski. Grupa L-ska tworzy wschodnią gałąź rodziny „północnej“ języków kaukaskich; wschodnią tę grupę wraz ze środkową—czeczeńską — zaliczają (warunkowo) do pnia aryjskiego. Z narzeczy najwięcej rozpowszechnione są języki Awarów, Kiuryńców i Dargińców, którzy widocznie niegdyś większą rolę grali w Dagestanie. Mowę pisaną posiadają tylko Awarowie (litery arabskie). W całym zresztą Dagestanie za język międzynarodowy uważany jest tatarski, nie znają go tylko

orzechy, owoce, wino, morwy. Nie znają pra- I padł; obecnie należy do Ordynacyi Łańcuckiej wie podziału na stany. Są zdolni i pracowici, i („Sł. Geogr.“).    .*.

w. XVII znajdowało się w posiadaniu Opalińskich;    ostatnim    posesorem był    Józ.    Potocki,

który miał z niego dochodu 99 256 zł. W w. XVII    poddani    L-scy uciekali    się często w

swych krzywdach do sądów referendarskich, pomimo grożących im za to kar. W r. 1605 kmiecie dawali z łanu 2 dni bydlne tygodniowo, dzień 1 za tłokę, do kosy i młodźby po jednemu, a do żniwa po dwojgu posyłali. Podróże na 3 mile, szarwarki koleją odbywali. Zagrodnicy dzień 1 w tydzień robić byli powinni. Skupowanie „kurów‘‘ i gęsi na potrzeby dworu zostało zniesione.

Lębork, Lawenbork, Lewi no, niem. Lauenburg,    dawniej m-to    woj.    Pomor

skiego, obecnie m. pow. w okr. reg. Koszalińskim, u zbiegu rz. Ocolicy z Łebą, o 81 kil. od Gdańska, na zach., st. dr. żel. z Gdańska do Starogrodu pomorskiego. Stary zamek, od którego kraj okoliczny nosił nazwę księstwa L-skiego. Założone według jednych r. 1285,    podług    innych w tym    roku    podnie

sione do rzędu miast. Należało, jak i Bytów, do Pomeranii gdańskiej. Krzyżacy, opanowawszy Gdańsk, dzierżyli L. do r. 1454; wtedy Kazimierz Jagielończyk zdał je Erykowi pomorskiemu, który je wraz z innemi zamkami Krzyżakom poddał. W r. 1466 pokojem toruńskim wrócony Rzeczypospolitej. R. 1490 Bogusław X, syn Eryka, poślubił Annę, córkę króla Kazimierza, i przy dzierżawie L-a i Byto-wia został. Zygmunt I, brat Anny, dłużnym jej będąc 14 000 dukatów posagu, oddał jej synom, Jerzemu I i Barnimowi X, w r. 1526 miasto L. i Bytów jako lennikom Rzeczypospolitej. Po wygaśnięciu ich potomków po mieczu posiadłości te wracają do Polski. Zmarł ostatni z tej linii Bogusław XIV w r. 1637, a powiaty wcielone zostały do woj. Pomorskiego. Jan Kazimierz w r. 1657 elektorowi bran-deburskiemu odstąpił je układem w Wela-wie, z obowiązkiem hołdownictwa. W r. 1773 wraz z woj-dztwem Pomorskiem Prusy zabrały L. Miasto w latach 1658 i 1682 wiele od pożaru ucierpiało; w dawnych czasach było silną twierdzą; dotąd jest jeszcze opasane wysokim i grubym murem z wielu wieżami. Trzy kościoły (ewangelicki ś. Salwatora, katolicki ś. Jakóba i reformowany zamkowy). Około 10 000 m-ców. „Słown. Geogr.“.

Lędzka kasztelania, ob. Ląd.

Lędźwie (łac. lumbi fr. les reins, niem. die Lenden), odcinek dolny grzbietu, będący zarazem ścianą tylną jamy brzusznej, złożony z części miękkich, leżących po obu stronach k r z y ż ó w (ob.), między żebrem ostatniem a brzegiem górnym, tylnym miednicy (ob.); boki L-i przechodzą nieznacznie u góry w p o d-

Ich wyprawy na doliny Kachetyi zmusiły do i Leżajskie starostwo, woj. ruskie, ziemia utworzenia całej t. zw. lezgiństfiej linii ■ przemyska. W r. 1534 wykupiła je Bona; w obronnej z szeregu tortec. Takąż linię fortecz-ną zakatalską wzniesiono w r. 1890. Przyłączenie Dagestanu do Rossyi nastąpiło w r.

M. Ab.

1803, bunt zaś Szamila, który jak i Kazi-Molla z pośród L-ów pochodził, uśmierzono ostatecznie w r. 1859. — L-i są muzułmanami sunnitami, fanatycznie przywiązanymi do religii przodków.—Por. Kaukaz t. XXXV.

Lezginka, taniec kaukazki na ²/₄, bardzo rozpowszechniony.

Dr Ig. B.

Leziwo, przyrząd bartniczy, za pomocą którego bartnik dostawał się łatwo na najgładsze drzewo i do najwyższych barci. L. składało się z ławeczki do siedzenia i powrozów do niej przytwierdzonych, a w pętlę zarzucanych. Powrozy te bywały dawniej łyczane (Statut litewski: „Bartnikom, barci w cudzej puszczy mającym, wolno na leziwo łyk tyle, ile im potrzeba, wziąć“). Za naszej pamięci L-a Kurpiów i bartników na Białej Rusi były z powrozów konopnych.—Glog. „Enc. St.“

Lezyam Brun, pseud. Bronisława Mayzla.

Leżajsk, Lazensko, Lyazeysko, Len-zajsko, dawniej m-to woj. ruskiego ziemi Przemyskiej, obecnie wolne m-sto królewskie nad Sanem w pow. łańcuckim; kościół farny, otoczony niegdyś obronnemi murami i basztami; wspaniały klasztor i kścł bernardynów w stylu Odrodzenia, z rzeźbami i malowidłami ściennemi pięknej roboty oraz wielkiemi organami, odwiedzany licznie przez pielgrzymów dla obrazu cudownego Matki Boskiej, ukoronowanego przez bpa Sierakowskiego w 1752 r., cerkiew gr.-katol.; szkoła 4-klasowa męska i 3-kl. żeńska, kasy pożyczkowe, przytułek dla niezdolnych do pracy, nieznanej fundacyi z

XVI    w.; 5 000 m-ców, trudniących się od najdawniejszych czasów farbowaniem i przędzeniem wełny oraz wyrobem z niej grubego sukna, zw. bają. — L., wieś królewska, prawa miejskie otrzymała w 1397 r. od Wł. Jagiełły.

Zarząd parafią L-ą oddano około 1439r. Miech o wito m (ob.), którzy nią rządzili do 1839 r., utrzymując osobnego praepositusa. Tatarzy często pustoszyli L.; po ostatnim, najdotkliwszym, ich napadzie w 1524 r. Zygmunt I zezwolił na przeniesienie L-a do miejsca od natury obronnego, a osadników zwolnił od wszelkich ciężarów na lat 12, przeznaczając część dochodów na budowę zamku. W końcu XVI i pocz.

XVII    w. podczas burzliwych rozterek religijnych St. Stadnicki, ssta żywułtowski, przy pomocy zaciągów z Węgier i Wołoszy zrabował L. a kościół wraz z archiwum spalił. Nowe przywileje nadał m-tu Zygmunt III. W 1656 r. zajęli L. Szwedzi; kilka dni przebywał tu Karol Gustaw. W latach późniejszych L. podu-żebrzą (hypochondria), u dołu w słabizny lamajskie oraz pałac gubernatora chińskiego; (regiones iliacae). U zwierząt część tę ciała nazywany cąbrem.

świątynia Ihio w centrum m-ta; o 1 kim. od L-y na górze świętej P ot a 1 a pałac dalaj-lamy „Pobran-Marbu“ („czerwone m-sto“), składający się z kilku wspaniałych świątyń, z których środkowa o 4-ch piętrach i 5-u złoconych kopułach zawiera wewnątrz kolosalną (22 m. wys.), ozdobiouą drogocennemi kamieniami, statuę Dżamby; wokół pałacu głównego mnóstwo mniejszych rezydencyi lamów, odbywających tu studya teologiczne. Według tradycyi pałac wzniesiono w 630 r. po Chr.; zniszczony przez Dżungarów, na pocz. XVIII w. odbudowany został przez cesarza chińskiego Kangi. Góra Potala jest od VII w. ogniskiem religijnein Azyi środkowej; przybywają tu pielgrzymi z Tybetu, Chin, Mongolii. W promieniu 10 kim. szer. i 20 dług. od L-y zuajduje się cały szereg klasztorów lamajskich w liczbie około 50, t. zw. „gompa“ (Muru, Samje—niegdyś rezy-dencya królów tybetańskich, Galdan z prochami reformatora buddyjskiego Tsongkhapa, Szum-kiuling, Sera—5 500 mnichów, Tankyaling, Dai-bung z 8 000 lamów, Psebung i in.). Miesiąc luty mnichowie spędzają L-sie, obozując w namiotach; przez ten czas nauczają ludność pod kierunkiem lamy z klasztoru Daibung, zakupują księgi święte w klasztorze Muru, gdzie jest drukarnia, poczem wracają do stałych swoich siedzib. Skutkiem wielkiego napływu cudzoziemców i pielgrzymów L. jest ważnym rynkiem handlowym. Ludność stała składa się: z Tybetańczyków, Pebunów (wychodźców z Bhutanu), Kaczynów, muzułmanów kaszmirskich, mających swego muftiego, mianowanego przez dalajlamę—i Chińczyków. Pebunowie są klasą przemysłową, Kaczynowie, najbogatsi, trudnią się handlem, Chińczycy służą w wojsku i na urzędach (garnizon w L-sie składa się z 500 żołnierzy chińskich i 1 000 tybetańskich). Przemysł b. rozwinięty, zwłaszcza wyrób naczyń złotych, srebrnych i miedzianych, używanych przy obrzędach lamajskich.—L. powstała już w VII w., lecz dopiero w XIV w. dowiedziała się o jej istnieniu Europa. Pierwszy zwiedził Tybet i L-ę mnich Odorico di Pordenone w 1316 —30 r. W 1624 r. dotarł tu jezuita Antonio d’Audrada; Oracio de la Penna założył w L-sie misyę kapucynów, istniejącą od 1719—1741 r. Z podróżników świeckich pierwszy zbadał ją w r. 1742 hollender van de Putte; w 1811 r.— Manning, 1844 r. missyonarze francuscy Hue i Gabet przebyli w L-sie miesiąc. Najwiaro-godniejsze i najszczegółowsze wiadomości o L-sie zebrali Chińczycy oraz pandyci hinduscy: topograf Nain-sing w 1866 — 75 r., drugi nieznanego imienia w r. 1872 i A. K., który mieszkał w świętem mieście rok cały 1879—80.—Por. Parraud i Billecoq „Voyages au Tibet“ (Paryż 1796, sprawozd. Andrady); Markham „Narration of the journey of Th. Manning to L.“ (Lond. 1879); Hue „Souvenirs

Dr J. p.

Lędźwne nakłucie (punctio lumbalis — wprowadzone do lecznictwa przez Quinckego w r. 1891), przekłucie kręgosłupa w celu dobycia płynu rdzeniowego. Rękoczyn nieszkodliwy: rdzeń kręgowy dochodzi jedynie do 2-go kręgu L-go, a ftlum terminale i cauda eąuina łatwo usuwają się przed końcem igły. Wkłu-wa się zaś, po gruntownem odkażeniu skóry, igłę wyjałowioną pomiędzy kręgami 3-im a 4-ym ł-emi o kilka mm. od linii środkowej, 5—6 cm. głęboko, oryentując się w ten sposób, że linie łączące oba grzebienie biodrowe przecinają linię środkową na wysokości 4-go kręgu l-go. — Nakłucie L. ma znaczenie więcej rozpoznawcze niż lecznicze. Jako środek dyagnostyczny służy do rozróżnienia drętwicy karku od zapalenia opon mózgowych, gruźliczego lub surowiczego.

Obecność laseczników gruźliczych w płynie przemawia za zapaleniem grużliczem, obecność meningokoków —za drętwicą; brak bakteryi—za zapaleniem surowiczem (meningitis serosa).

L i t.: Quincke „Die Technik der Lumbalpunction“

Dr A. E.

(Berlin 1904); tenże „Die diagn. u. therap. Bedeutung d. L.“ („Deut. med. Woch.“ 1905).

Lęgnia, ob. O o g onium.

Lęgotka (bot.) ob. Nolanaceae.

Lękiiwość koni, ob. Nar o wy końskie.

Lgow, m-to powiat, w gub. Kurskiej nad Sejmą, przy kolei L.-Brjansk, na miejscu dawnego Olgowa, zniszczonego podczas najścia Tatarów; szkoła miejska; garbarnie; przemysł i handel słabo rozwinięte; do 6000 m-ców (1897). Lgowski powiat nad rz. Sejmem i dopływem jej Prutem, 2372.3 wiorst Q przestrzeni, 130 000 m-ców; nizinowy, z rnałemi tylko wyniosłościami w części płn.-wschodniej; wszędzie utwory kredowe na podłożu loesu, gdzieniegdzie czarnoziem. Rozwinięte sadownictwo i handel owocami.

Lhassa Lhasa, Hlassa, chiń. Lo-sa („miasto bogów“), stolica Tybetu i ognisko religijne lamaizmu w prow. Ui, pod 29° 39' sz. płn. i 88° 45' dł. wsch. od Gr., o 170 kim. na płn. od głównego łańcucha Himalajów,

3 632 m. npm., nad rz. Ki-czu, dopływem Tsang-bo. Ludności stałej cywilnej liczy L.

15 000 (9000 kobiet), kapłanów i mnichów—

18 000; ludność napływowa z pielgrzymów i podróżujących wynosi od 15 000 — 40 000 (Prże-walskij obliczał całą ludność L-y na 50 000, Kreit-ner na 80000). L. ma 6 — 7 kim. obwodu, 5000 domów; od miast chińskich odróżnia się brakiem murów okalających, zato tonie w zieloności; ulice szerokie, proste; domy z kamienia lub cegły, oryginalnej struktury, starannie obielone, przedmieścia brudne (na jednein przedmieściu wszystkie domy zbudowane z rogów bydlęcych i baranich). Do liczby najciekawszych zabytków należą świątynie i klasztory

K. A.

3. F. G.

ks. Czartoryskiego przyjął u niego obowiązki nauczyciela domowego i bibliotekarza. Napisał: „Arithinet. pour les écoles palatinales“

(1778); „De relatione mutua capacitatis et ter-minorum figurarum geometrice considerata seu de maximis et minimis, — pars prior elementa-ris“ (Warsz. 1782); „Exposition élément, des principes des calculs supérieurs“ (1787). „Poły- się coraz gonométrie ou De la mesure des figures rectilignes et abrégé d’isoperimétrie élémentaire ou De la dépendance mutuelle des grandeurs et des limites des figures“ (1789), „Principio-rum calculi differentialis et integralis expositio elementaris“ (1795); „Précis d’arithmétique“

(1797); „De la corrélation des figures de géométrie“ (1801); „Eléments raisonnés d’algèbre“

(1804, 2 tomy); „Eléments d’analyse géométr. et d’analyse algébr. appliqués â la recherche des lieux géométriques“' (1809); oraz wiele rozpraw w

Br, .1

Br, J.

Liany czyli pnącze, biologiczny typ roślin posiadających b. długie i cienkie pędy, za po-’ mocą których chwytają się rozmaitego rodzaju podpór, bo same utrzymać się w położeniu pionowem nie mogą. Podporami najczęściej są krzewy i drzewa: po gałęziach Ti. wspinają wyżej, aż póki nie zdobędą światła i wolnej przestrzeni, i tam ich długie i cienkie, słabo rozgałęzione i nieliczuemi liśćmi okryte pędy zaczynają bujnie rozrastać się. L. są wytworem zwartych zbiorowisk roślinnych, gęstych lasów i zarośli krzewiastych. Brak światła, spowodowany osłoną gęstej roślinności, zmusza je do wyciągania łodyg i wytwarzania organów wyłącznie do wspiuaniasię przeznaczonych. L. dadzą się, ze względu na sposoby przymocowywania się do podpór, podzielić na wij ą-ce się i wspinające. Pierwsze z nich

d’un voyage dans la Tartarie, le Tibet et la Chine“ (Par. 1853); Walker „General Report on the operations of the great trigonoinetrical survey of India during, 1866—6? et 1876 — 77“ (z relacyi Nain-singa).

Lhomcnd Karol Franciszek, gramatyk i pedagog francuski (* w 1727— f 1794). Po otrzymaniu święceń został regensem collège dTnville w Paryżu, gdzie sam otrzymał był wykształcenie; następnie w ciągu lat 20 wykładał w kol. kardynała Lemoine w Paryżu. Wydał kilka podręczników miernych, które jednak dzięki względnej jasności wykładu zyskały wziętość we Francyi, Belgii, Rossyi i Polsce. Są to: „De viris illustribus urbis Romae“, „Eléments de grammaire latine“ (1779). Uwięzionego w roku 1793-ym, ocalił wdzięczny uczeń Tallien.

L‘Hospital Michał, kanclerz fr., ob. Hospital.

Lhota Antoni, malarz czeski (* 1812 w Kutnej Horze —f 1905). Kształcił się w akademii malarskiej w Pradze, gdzie był później nauczycielem. Bawił w Wiedniu i Monachium. Prace: Nawrócenie Prusaków, Chrzest Borzy-woja, Freski w Pałacu Salma. W 1851 spół-pracownik wydawnictwa firmy Seifertha („Vyo-brazeni deju ceskych“ z litograf, reprodukcya-mi). Malował na zamówienia do rozmaitych kościołów. Jedną z najdawniejszych jego prac jest: Libuśino proroctvo (gal. Rudolfińska). W 1. 1850—75 malował: Karol IV w kaplicy ś. Katarzyny na Karlsztynie; Filipina Welser, Jaromir nad zwłokami Oldrycha, Brzetysław na zwaliskach Velehradu, Karol IV z Pietraszką w Mantui. Członkowie soboru, odwiedzający Hieronima w więzieniu.-(„Naucnÿ Slovn.“.

Lłlllillier Kia ud y u sz Emanuel, ob. Chapelle.

L’Huilier Szymon, matematyk szwajcarski (* 1750 w Genewie — f 1840 tamże), profesor matematyki w Genewie, na zaproszenie

„Mémoires“ Akademii w Berlinie. W trygono-metryi kulistej wzór na nadmiar trójkąta w zależności od jego boków znany jest jako wzór L-a.—Największą zasługę położył L. w zakresie naszego szkolnictwa, gdyż podręczniki arytmetyki, algebry i geometryi, w przekładzie ks. Gawrońskiego (ob.), w pierwszej ćwierci

w. XIX prawie wszechwładnie panowały w szkołach polskich, rozchodząc się w licznych (arytmetyka nawet w kilkunastu) wydaniach. A Ł-

Li, w chemii symbol atomu litu.

Li, miara chińska: 1) długości=V₂₅₀ tu, (stop. połud.) czyli 443, 4825 metr. L. ma 18 yi-nów, yin—lOczangów; 2) po wierzch ni = 10 hao=60 kwadraczy po 6.744 metr.; 3) wagi i wartości, tosamo co Kesz (Kaesz) (ob.).

Liadières Piotr Chaumont, pisarz francuski (* 1792—f 1848). Inżynier wojskowy, dostał się do niewoli w bitwie pod Gorkutn w r. 1814; w r. 1830 walczył na barykadach; za Ludwika Filipa w 1848 r. jako deputowauy dał się nieraz ministrom we znaki mowami ciętemi, stając po stronie króla. Z jego dzieł wybitniejsze: ,,La Tour de Babel“, komedya (pod pseudonimem Anatola Bricault), przypisywana Ludwikowi Filipowi.

Liakura, szczyt Parnasu, ob. Parnas.

Liang, moneta chińska, ob. Tael.

Liang-kiang, wielkorządztwo chińskie (pro-wincye: Kiang-su, Ngan-hui i Kiaug si). Rezy-dencyą gubernatora oraz generała mandżurskiego jest Nanking (ob.).

Liano F i li p , de malarz hiszpański (data urodzin niewiadoma —f w Madrycie w 1625). Uczeń Sancheza Coella, w r. 1584 polecono mu wymalować portret D. Alvara de Bazan, markiza

S-ta Cruz, dla ces. Rudolfa IL L. zasłynął wkrótce jako malarz portretów i miniatur, zyskał u współczesnych miano Tycyana hiszpańskiego. Przyjaciel jego Lope de Vega tak zakończył epitaphium na cześć jego napisane: Zazdrosna przyroda pozbawiła mnie życia za to, żem wykradł jej pendzle.

obwijają się dokoła podpór za pomocą długich pędów (powójka), drugie wspinają się przy pomocy wąsów i in. podobnych organów. Wśród naszej roślinności polnej jako L. występują: powójka (Convolvulus arvensis); rdest powój ko-waty (Polygonium convolvulus), a z czepnych rozmaite wyki (Vicia villosa, angustifolia). Daleko więcej pnączy spotykamy wśród naszych zarośli krzewiastych, po brzegach wilgotnych lasów liściastych lub nad brzegami rzeczek, strumyków, stawów, na torfowiskach (gałęzie krzewów, źdźbła trzciny i traw są oplątane pędami chmielu, psianki słodkogórza (Solanum Duleamara) powoju płotowego (Convolvulus sepium). Z czepnych roślin występują tu gatunki wyki (np. Vicia Craeca), lędźwianu (La-thyrus silvestris), przestęp (Bryonia). Natomiast mało pnączy zawierają nasze lasy wysokopienne. Jako liana czepna występuje bluszcz (Badera Helix), różne powójnice (Clematis).

włącznie i na N.-Zelandyi, gdzie obfite opady roczne sprzyjają ich rozwojowi. Cechy lian wyrażają się w budowie anatomicznej pędów, oraz w postaci i pochodzeniu organów służących do obwijania podpór i wspinania się po nich. Zielone pędy lian wyróżniają się obszernemi rurkami sitkowemi i naczyniami, oraz podwójną częścią łykową, zewnętrzną i wewnętrzną, w wiązkach łykodrzewnych. W pędach zdrewniałych podzwrotnikowych L-n istnieje oryginalny układ pierścieni drzewnych i łykowych. U liany Mucuna altissima (rodzina motylkowych) pierścienie drewna mieniają się naprze-mian z pierścieniami łyka. W pędach lian z rodziny Sapindaceae (np. u Serjania) obok głównego jest kilka bocznych walców drzewnych, u lian zaś z rodziny Bignoniaceae pędy zawierają wprawdzie jeden tylko walec drzewny, w który jednak głęboko wrzyna się pod postacią klinów tkanka łykowa. Organy wspinania się na pod-

kie liany dadzą się sprowadzić do następujących kategoryi (Schenck): 1) wspinające się przy pomocy cienkich pędów, pokrytych niekiedy włoskami i kolcami. Często wspinanie się ułatwiają szypułki liści, postać lian, ze słabo wyrażonemi przystosowaniami (u nas zioła: Cucubalus baccifer (Wyż-pin jagodowy), Galum apavine (Przytulija lep-czyca) i krzew Lycium barbarum (Kolcowój). 2) Rośliny wijące się. Cienkie pędy obwi-

Naj pierwotniejsza

Wogóle flora europejska jest ubogą w porówna- porach przedstawiają wielką rozmaitość. Wszyst-niu z podzwrotnikowemu. W dziewiczych lasach dorzecza Amazonki korouy drzew tworzą gęstą kopułę liści bardzo mało przepuszczającą światła, a u spodu lasu żadna zielona roślina utrzymać się już nie zdołał, prócz pasorzytów i roztoczy. Każdy kawałek wolnej przestrzeni znakomicie tam wyzyskały epifity (narosty) i L. Pierwsze obsiadły najwyższe gałęzie drzew, pęki swych kwiatów i liści zwieszając ku dołowi: drugie oplątały ścisłemi splotami swych długich pędów korouy drzew; ! jają się pod wpływem podrażnienia geotropicz-korzeniami tkwią w ziemi, skąd pobierają mi- ■ nego dokoła podpór naprawo lub nalewo (po-neralne pożywienie, jednak rozwój swój zaczy- < wójka, chmiel, fasola). — 3) Rośliny czep-nają dopiero przecisnąwszy się poprzez gęstwi- ne. Organy czepne, wrażliwe na podrażnienia nę koron drzew na ich szczyty, i tam za- mechaniczne, obwijają się przy zetknięciu z pod-czynają wytwarzać ogromne ilości liści i kwia- porami. Jako organy czepne służą: a) rozmai-tów, które wkrótce przykrywają całkiem koro- te części liścia: wydłużony wierzchołek blasz-ny drzew służących za podpory. Pędy lian, ki (u Flagellaria), cała blaszka (u F umarta mając teraz dużo pokarmu organicznego, wzra- offic. forma oleracea), ogonek liściowy (dostają szybko na grubość; drzewnieją, sploty ich paeolum); b) wąsy będące zmodynkowanemi tężeją i wrzynają się głęboko w pień i gałę- liśćmi, a w liściach złożonych pojedyńczemi zie drzew, a połączenie L-y z drzewem utrwa- listeczkami (u grochu, wyki, ciecioreczki); c) la się nazawsze. Drzewa nie wychodzą na młode gałązki, obwijające się dokoła podpór tern dobrze. Coraz bujniejszy rozrost L-n łą- (podzwrotnikowe liany: Securidea, Dalbergia czy się z coraz słabszym rozwojem samego i in.); d) bezlistne uwstecznione łodygi drzewa, które w końcu umiera. Suchą koro- pod postacią zakrzywiających się po ujęciu pod-nę jego długo jednak pokrywa zielony płaszcz pory haczyków. Mogą to być ciernie (u (Fax liści liany, aż wreszcie martwe drzewo wali scandenś), lub przeobrażone pędy kwiatowe (u się, pociągając za sobą liany, które giną też różnych Anonaceae)—wyłącznie u lian podzwrot-z braku światła i powietrza. Ilość gatunków nikowych; e) wąsy sprężynowe, skręcające tworzących typ biologiczny pnączy przewyższa się po ujęciu podpory prawie w jednej w lasach podwzrotnikowych 2 000, w strefie płaszczyźnie (nakształt sprężyny w zegarku) zaś ciepłej i umiarkowanej wynosi ok. 200. i drewniejące wkrótce (tylko w strefie podzwro-Należą one do najrozmaitszych grup systema- tnikowej, np. ürvillea, Bauhiniait. d.); /) wąsy tycznych kwiatowych (są pnącze nawet wśród nitkowate, będące przeobrażonemi pęda-paproci). Pod zwrotnikami występują one w mi. Przy zetknięciu się z podporą bądź obwi-zawsze zielonych lasach liściastych. Poza jają się dokoła niej (winorośl), bądź przyczepia-strefą podzwrotnikową licznie istnieją na półku- ją się za pomocą rozrastającej się części li południowej, wśród zawsze zielonych lasów wierzchołkowej w płaskie łapki (Ampélopsis antarktycznych (Ameryka południowa); w pasie qiiinquefolia). 4) Liany czepiające się przy umiarkowanym do Patagonii i Ziemi Ognistej | pomocy korzeni przybyszowych. Wyrastają

T. I, wyd. 1888

palmy.

Liaotong, zatoka, ob. Peczyli.

Liao - tling, nazwa obszaru na wschód od rz. Lao-che w płd. części Mandżuryi; obecnie stosowana do trójkątnego półwyspu wrzynającego się w m. Żółte, które u L-u tworzy zatoki: Koreańską i Liaotuńską. L. leży pomiędzy 39°—41° szer. płn. i 122°—125° dł. żuriji“ wsch. Gr.; obszar 110 000 kim., ok. 7 mil. red. Pozdniewa). m-ców. Kształt wybrzeży jednostajny, nierozwinięty; mało miejsc dogodnych na porty; wy- ta część Sous, ok. 1 grosza, brzeże samo łagodnie zapada się pod wodą i różnica poziomu wody podczas przypływu i odpływu wynosi do 11 stóp. Tylko krańcowa południowa część wyspy, Kwaug-tung, mocno poszarpana, tworzy wiele dogodnych przystani.

Kwan-tung łączy się z L. za pomocą wązkiego (2 kim.) przesmyku około miasta Kin-Czou; później się rozszerza i wybrzeża przybierają w wielu miejscach poszarpane kształty, tworząc kilka głębokich i rozległych zatok: Lung-szai-kou, Da-lau-wan, Kin-czou i Czu-czu-szang.

L. przedstawia wyżynę stopniowo wznoszącą się ku środkowi, która tu tworzy jakgdyby grzbiet, służący zarazem za linię wododzielną pomiędzy rzekami stoku wschodniego i zachodniego. Ku południowi góry są coraz wyższe; wstępując na półwysep Kwang-tuński, rozwidlają się, tworzą pagórkowatą krainę wzgórzy o bardzo stromych ścianach, co czyni K. warownią naturalną. Rzeki L-u, krótkie, maja. w części znacznej roku puste łożyska, napełniające się rwącemi potokami podczas okresu płd.-wscliodnich mussonów (z rzek posiadających więcej wody: Da-sza-che, Bi-li-che, i Fu-dżu-che). Ponieważ L. leży wobszarze mussonów, przeto i klimat jego, w zależności od pory roku, jest nadzwyczaj różny. Latem (mus-son połd. wsch. morski) spadają obfite opady, które ściekając po stromym kamienistym gruncie, prawie nie przynoszą rolnikowi korzyści.

Zimą panuje tu syberyjski musson, przynoszący ze sobą mrozy 30-stopniowe, częste i silne huragany, wyrządzające rolnikowi wiele klęsk.

Od strony morza L. ma wygląd pusty, bezpło-

ny.

korzenie te z węzłów łodygowych i mają postać łapek, za pomocą których roślina przyrasta do podłoża; u nas bluszcz (Hedera Helix), z flory podzwrotnikowej—niektóre gatunki Fi-cusów, Begonii, Kaktusów {Cereus grandiflo-rus), Philodendronów, storczyków i paproci {Aspi-dium abbreviatum, Polybotria).—L i t e r. prócz podręczników botaniki: Schimper „Pflanzengeographie auf physiolog. Grundlage“; Ludwig „Biologie d. Pflanzen“ (Sztutgart 1895). Ciekawe szczegóły: „Zbiorowiska roślinne“ (przekł.) E. Warminga oraz Goebel „Organographie d. Pflanzen“ (Jena 1901 T. II). Rysunki: Kerner v. Merilan, „Pflanzenleben“

Lipsk: str. 338 Pędy lian podzwrotnikowych; str. 635 Wijąca się palma na Jawie; str. 641: Fagraea odorata, wspinająca się po pniu

Dr J. Trz.

Lasów prawie niema i tylko zrzadka karłowate drzewa, a w dolinach zasłoniętych od wiatrów ludność, z nakładem wielkim pracy, sadzi rośliny owocowe, bardzo niewybrednych gatunków. L. jest dość gęsto zaludniony przez Chińczyków, którzy, łożąc wiele pracy uprawiają Kukurydzę, różne gatunki prosa i gaolau. Skarbów mineralnych brak zupełny, przemysł nierozwinięty, Dzięki swemu geograficznemu położeniu L. w ostatnich czasach nabrał wielkiego znaczenia. Po wojuie chińsko-japońskiej w 1894—5 r. L. wskutek pokoju zawartego przechodzi do Japonii; ale Rossya, Francya i Niemcy zmuszają Japończyków do zwrotu półwyspu Chinom. W r. 1898 półwysep Kwan-tuński obejmuje w wieczystą dzierżawę Rossya. co wywołało wielkie wzburzenie w Japonii, Po wojnie rossyjsko-japońskiej w 1904—5 r. prawa ros. do L-u i Kwantungu przechodzą na Japonię. Miasta ważniejsze: Sukou, jedyny port Mandżuryi (60 000 m-ców), Fu-czou, Kin-czou, pamiętny zaciętą bitwą, Bi-tse-wo, dogodny port w zatoce Koreańskiej, Port-Artura, Port-Adama i Dalnyj. —L i t. „Opjisanie Mand-(1897; wyd. Minister. Finansów pod

H. G. K.

Liard moneta francuska zdawkowa, czwarty. w. w.

Liard Ludwik, filozof francuski (*    22

sierp. 1846 w Falaise [Calvados]). Po odbyciu studyów filozoficznych w wyższej szkole normalnej w Paryżu wykładał w liceum w Mout-de-Marsan, a od r. 1871 w Poitiers. Powołany w r. 1874 na katedrę filozofii do Bordeaux, tu pozostał lat wiele i brał, poza wykładami, które cieszyły się wielkiein powodzeniem, czynny udział w pracy nad organizacyą kilku fakultetów w uniwersytecie tamecznym. W r. 1880 rektor akademii w Caen; w 1884 wstąpił do dyrekcyi nauczania wyższego w minist, oświaty. Na polu administracyi oświaty we Francyi pracą swą i zdolnościami przyczynił się do wprowadzenia w życie istotnie wyższego, wolnego nauczania.—Jako filozof, dąży L. do pogodzenia krytycyzmu Kanta ze współczesną nauką pozytywną. Ulegając wpływom mistrza swego, Lachetier’a, oraz Kanta i Reno uvi er’a, ujawnia L. znaczną samodzielność w sposobie przedstawienia swego stanowiska. Z jednej strony przemawia do niego zasada me-chanistyczna, na której się opiera nauka nowoczesna, z drugiej—jest zwolennikiem czystego moralizmu stoickiego. L. przyjmuje dualizm myśli i woli, pewników rozumu czystego a rozumu praktycznego, tudzież wyższość rozkaźui-ka kategorycznego nad zasadami oderwanemi. —Prócz licznych artykułów napisał: ,,Des Définitions géométriques et des définitions empi-riques‘‘ (Paryż 1873; wyd. 2-e    1888); ,,De

Democrito philosopho“ (tamże 1873); ,,La Science positive et la Métaphysique“ (Par. 1879; wyd. 3-e 1893); „Les Logiciens anglais cou-

A. T.

J. L.

A, Ł.

H. G. K.

Libaniusz (gr. Acßavco«;, łac. Libanius) głośny i bardzo płodny sofista i krasomówca grecki, ur. r. 314 po Chr. w Antyochii syryjskiej ze starożytnej szlachetnej rodziny; kształcił się w Atenach, wystąpił tamże, licząc zaledwie 25 lat, jako nauczyciel krasomówstwa, a szybko wsławił się jako uczony i nauczyciel. W r._

temporains“ (1880; wyd. 4-e 1892); „Lectures morales et littéraires“ (1883); „Morale et enseignement civique“ (1883); „Descartes“ (1881); „Logique“ (1884) po polsku w przekładzie Fel. Jezierskiego Warsz. 1886); „PEnseigne-ment supérieur en France“ (1888 — 94,    2 t.);

„Universités et Facultés“ (1890).

Lias, nazwa dolnego oddziału systemu jurajskiego, pochodząca od nazwy lokalnej pewnych skał gliniasto-wapiennych, tworzących część tego oddziału jury; L-owe utwory otrzymały od Leopolda v. Bucha nazwę „jury czarnej“, od przeważającej wśród nich barwy skał w Niemczech płd.-zachodnich. L. dzieli się zwykle na dolny, środkowy i górny, piętrom tym d’Orbigny nadał miano: Linémurien, Lia-sien, Toarcien; Quenstadt podzielił L. na 6 pięter oznaczonych lirerami a, ß, y> e, C; Opful zaś na 14 poziomów paleontologicznych. L. jest okresem względnie małego rozpostarcia morza; występuje on wprawdzie w całej Europie zach., brak go wszakże koło Gens-burga i Passau, koło Holenstein w Saksonii, na Morawach (poza Karpatami), na górnym Śląsku, koło Krakowa i w większej części obszaru nadbałtyckiego. Tosamo powtarza się poza Europą. Oczywiście obszary pozbawione utworów L-owych były podówczas lądem, czego dowodzi występowanie po części zdatnych do odbudowy pokładów węgla w L-e koło Kamienia (Kammin) na Pomorzu, na wyspie Bornholm, koło Weyer w Austryi, na wschodniem zboczu Uralu, w Persyi i w Chinach.

Liais Emanuel, astronom franc. (* 1826 w Cherbourgu — f 1900 w Rio-Janeiro); zwróciwszy na siebie uwagę Leverriera (ob.), przyjęty był w r. 1852 do obserwatoryum w Paryżu i wkrótce w celach naukowych wydelegowany do Brazylii. Don Pedro zatrzymał go przy sobie, korzystając z jego wskazówek przy budowie portów, otwieraniu kopalni, polepszaniu spłaAyności rzek i t. p. Mianowany dyrektorem obserwatoryum astronomicznego w Rio-Janeiro, uczynił je jednem z zasobniejszych w świecie; dla dopiluowania budowy niektórych narzędzi, zadziwiających dokładnością, jeździł osobiście do Francyi. W tern obserwatoryum w r. 1860 obserwował rozdwojenie się komety.—Prócz wielu rozpraw w rocznikach Akad. w Paryżu, Cherbourgu i Petersburgu i w „Astr. Nachrichten“ i t. d. wydał osobno: „L'espace céleste et la nature tropicale“ (1865, wyd. 2-e

1882)-, ,.Explorations scieutif. au Brésil“ (1865, ze współpr. E. de Moraes i L. de Sousa); „Climat., géologie, faune et géographie botanique au Brésil“ (1872);    ,,Traité d’astronomie appl.

à la géogr. et à la navig.‘‘ (1867); „L’histoire de la découverte de Neptune'* (1872).

Liban (hebr. zgreczone Libanon=góry białe, u Arabów Djebel-Libnân) góry w Syryi. Wchodzą w skład pasma górskiego, ciągnącego się od zat. Suez i Akaba na północ równolegle do wybrzeży morza Śródziemnego, przez Arabię skalistą, Palestynę i Syryę i łączącego się z górami Taurus koło zat. Iskenderun (Aleksandret-ta). L. tworzy środkową, wyższą, część tego systematu i zaczyna się około 33° st. płu. i ciągnie się szerokiem na 30 kim. pasmem na północ. Najwyższym jego szczytem jest Tima-zun (3 212 m.). Środkowa część L-u jest utworem karstowym (wapień z pokładami rudy żelaznej, a na nim pokłady piaskowca z węglem kamiennym). Zbocza utworzone są z kredy, marglów i piaskowca węglonośnego. Wzdłuż tej wyżyny wapiennej z północy na południe ciągnie się głęboka brózda, ze stromemi poszar-panemi zboczami, powstała wskutek pozostałego zapadnięcia. Brózda ta, dzieląca wyżynę syryjską na dwa pasy podłużne, które w środkowej i północnej części przybierają kształt wałów górskich (zachodnim jest L., wschodnim An-tyliban). Oba łączą się ze sobą ua południu w wysokim szczycie Hermon, który tym sposobem dzieli brózdę na części północną i południową; wzdłuż pierwszej płynie Orontes ku północy, wzdłuż drugiej Jordan ku południu (ob.). Dolina Jordanu jest najgłębszą de-presyą lądu stałego (400 met. niżej powierzchni morza). Dzięki budowie wapiennej L. tworzy góry dzikie, poszarpane, urwiste, pokrajane głębokiemi rozpadlinami, wśród których płyną i huczą liczne potoki. Krajobraz pusty i nagi, zalesienie bardzo nieznaczne, choć spotykamy tu gaje dębowe, sosnowe, wiele cyprysów i słynne niegdyś cedry libańskie. Niegdyś też L. był wspaniale zalesiony, z czasem przez wyniszczenie lasów i wojny kraina zamieniła się prawie na pustynię; bujna roślinność istnieje tylko w niższych dolinach, obficie zawodnionych. Wśród tych dolin urodzajnych na sztucznie wzniesionych tarasach mieszkańcy trudnią się uprawą tytoniu, morw, fig, winorośli, orzechów, oliwek, sieją pszenicę, jęczmień i owies.—Ze zwierząt: kozy, owce, a w lasach niedźwiedzie, wilki, szakale i inne. — Jedwabnictwo jest głów-nem zajęciem.—Wśród gór naliczyć można o-koło 800 miasteczek i osad (przeszło 400 000 m-ców). L. był zawsze schronieniem najrozmaitszych sekt religijnych; obecnie mieszkają tu prawie niepodlegli katolicy Maronici (ob.), oraz ich wrogowie Druzowie (ob.). Kiedy w r. 1860 podczas walki pomiędzy nimi rząd turecki stanął po stronie Druzów i wojna zakończyła się rzezią Maronitów, państwa europejskie położyły koniec tym rzeziom i zarząd nad krainą spoczął w rękach gubernatora chrześciań-skiego.

1878).

1539

rzecz

340 przeniósł się do Konstantynopola, skąd wszakże, zohydzany i znienawidzony przez mniej zdolnych spółzawodników, już po dwu latach, popadłszy w podejrzenie wykonywania sztuki czarnoksięzkiej, wydalony został. Następnych pięć lat przebył w Nikomedyi, poczerń powołano go znowu do Konstantynopola, gdzie odznaczony godnością kwestora przez kilka lat retorykę wykładał, aż nakoniec w r. 354 przeniósł się do miasta rodzinnego, w któ-rem aż do końca żywota był czynny jako nauczyciel. Sławy wielkiej zażywając, umarł za panowania cesarza Teodozyusza Wielkiego około r. 393. Mimo że cesarz Julian (ob.) zaszczycał go swemi względami i żywą korespon-dencyę z nim utrzymywał, był L., chociaż sam poganin, względem chrześcijan niezwykle wyrozumiały, a ze świętymi Janem Złotoustym i Bazylim Wielkim (ob. te nazw.), daw-niejszemi uczniami swymi, pozostawał zawsze w stosunkach przyjaznych. Cieszył się także łaskami cesarza Walensa, napisał nawet na cześć jego panegiryk i umiał go nakłonić do ogłoszenia edyktu, przyznającego dzieciom nieślubnym pewne prawa w dziedziczeniu majątku, przyczem, sam żyjąc z nałożnicą, potomstwo swe miał na oku. Z licznych jego, po większej części do naszych czasów dochowanych pism treści filozoficznej, retorycznej, literackiej i historycznej wyróżnić należy szczególnie mowy, deklamacye (MeXétat) i ćwiczenia krasomówcze (npoYü[ivàop.aTa), jako też streszczenia mów Demostenesa. Ogólne wydanie pism L-a rozpoczął w Lipsku Foerster w r. 1903; mowy i deklamacye wydał najlepiej Reiske w 4 tomach (Altenburg i Lipsk 1791 — 1797); listy: Wolf J. C. (Amsterdam 1738, 2 wyd.); nowo-odkrytą mowę ,,Pro Olimpio“ wydał Siebenkees w „Anecdota Graeca“ (Norymberga 1798); jedną deklamacyę wyd. Boissona-de w tomie I „Anecdota Graeca“ (Paryż 1829); dwie inne ogłosił Foerster w czasopiśmie „Hermes“ tom IX z r. 1873. Około 400 listów w

tłómaczeniu łacińskiem, uchodzących przez długie wieki za oryginalne L-a, wykazało się dopiero odniedawna jako zręczne podrobienie humanisty Franciszka Zambecarego.—Por. Petit „Essai zur la vie et correspondance du sophiste L.“ (Paryż 1866); Sievers „Das Leben des L.“ (Berlin 1868) i Foerster „Francesco Zambeccari und die Briefe des L.“ (Sztutgart

S. Drz.

Libanns Jerzy, zLignicy, pierwszy profesor języka greckiego w Akademii krakowskiej i w Polsce (* na Śląsku 1464—f 1544 w Krakowie), nauki pobierał w Akademii krakowskiej, dokąd w r. 1501 przybył; w r. 1502 bakałarz nauk wyzwolonych, a w r. 1511 magister. W dojrzałym już dobrze wieku wyuczył się po grecku w Kolonii, gdzie jeździł kosztem braci Bonerów. W r. 1511 zaczął jako magister uczyć w akademii języka greckie-

Wiel, Kocyki. Powsz, Ilustr. Ser. I X. XL111-IV, Zesz. 343a.

go, lecz wkrótce przesądni i zazdrośni mag^ strowie, umiejących po grecku i po hebrajsku za kacerzy poczytując, zabronili mu wykładów i z zawziętością go prześladowali. Mając w Bonerach opiekunów, został r. 1515 przez magistrat krakowski mianowany professorem w szkole Panny Maryi, gdzie nadzwyczajną w udzielaniu nauk biegłością,szacunek wielu zjednał sobie osób. Hozyusz, wówczas kanonik wiślicki, zaszczyciwszy L-a swoją poufałością, otworzył mu przystęp do dworu Piotra Tomickiego, b-pa krakowskiego, a ten skłonił L-a do wstąpienia w stan duchowny, potem zaś w r. 1528, wpływem swoim do katedry w Akademii przywrócił. Rozpoczynając nanowo uczyć języka greckiego, L. wydał wiersze Sybilli Erytrejskiej o Chrystusie, z dosłownem tłómaczeniem łaciń-skiem, a pod każdym wierszem położył podobnej treści miejsca ze Starego i Nowego Testamentu. Wydawanemi książkami, uczeniem i słowy, zachęcał do języka greckiego; przytem wykładał naukę śpiewu kościelnego, pisał o muzyce i składał wiersze łacińskie, gorliwie wspierał usiłowania Tomickiego i wielu hellenistów w Polsce ukształcił. Spis prac u Estreichera. L. wydał: „Plutarchi Chaeronei de liberis educandis libellus“ (Kraków 1514, 1528, 1536 i 1550); „Cebetis Thebani Philosophi excellen-tissimi tabula, in qua breviter totius vitae hu-manae ratio describitur“ (tamże 1522); „Car-mina Sibyllae Erythreae“ (tamże 1528, drugie wydanie, piękniejsze, 1535, inne 1545 — 1554); „Oeconomicorum Aristotelis libri, graecis et latinis annotationibus suis locis illustrati“ (tamże; pierwsza książka grecka przez Macieja Szarfenbergera drukowana, ale nie pierwsza w Polsce, jak utrzymuje Janocki); „De musicae laudibus oratio“ (tamże 1540; tę mowę miał na pochwałę muzyki w r. 1528 przy rozpoczęciu kursu tej nauki): ,,De accentuum ecclesiasticorum exquisita ratioue“ (tamże, bez wyrażenia roku, oraz przy śpiewaniu epistoł i ewangielii, oraz reguły o dobrem używaniu greckich i hebrajskich akcentów; wytknął tu nie mało uchybień i błędów, które duchowni, greckiego nieświadomi, w pismach kościelnych codziennie popełniać zwykli); ,,Paraclesis id est Adhortatio ad graecarum literarum studiosos“ (tamże 1545; wyd. niedbałe, przepełnione błędami); „Zenobii Sophistae Epithome Paroemiarum ex Tarrhaeo et Didymo collecta“ (tamże 1543; porządkiem abecadła ułożył przydawszy własne tłómaczenie swoje, tudzież uwagi); „Elementale introductorium in nominum et verborum declinationes grae-cas“ (tamże). Nadto utwory na cześć Tomickiego i Bonerów. Zostawił też w rękopisie, niegdyś w bibliotece Załuskich przechowywanym, „Anthologia Sanctorum Patrum jussu Tomi-tii collecta'‘ (wyjątki z najpiękniejszych miejsc z pism Bazylego W., Grzegorza teologa i Jana Złotoustego, własnemi przypiskami objaśnione).

49

Por.—Ad. Mułkowski ,,De vita et scriptis Ge-    na łotewska. Kąpiele morskie ściągają tu

E. Chw.

Libawska lub L i b a w o - R o m e ń s k a dr.

orgii L-i Lignicensis primi ordinarii in Acade- w lecie licznych gości, mia Cracoviensi et in Polonia grecae linguae professons dissertation (Kraków 1836).—„Enc.    żelazna, jedna z większych linii komunikacyj

Org.“ większa.

nych w zachodniej części Państwa Rossyjskie-

LibavhlS Andrzej, a właściwie L i b a u,    go, łączy Połtawszczyznę i Polesie z Bałtykiem,

chemik i lekarz niemiecki (* w Halli ok. 1560    Ma ważne znaczenie tranzytowe jako kolej wy-

—f 1616 w Koburgu). Wykładał historyę i    wożąca ziemiopłody, głównie zboże i drzewo,

poezyę w Jenie (1588 — 91); następnie oddał J —Długość 1 236 w., stacyi 77, z nich 13 są się medycynie i był dyrektorem gimnazyum w    punktami wymiennemi z innemi drogami. —

Koburgu (od 1607). Jako chemik zajmuje wy-    Koncesyę prywatnemu towarzystwu wydano w

bitne w swoim czasie stanowisko. Acz wierzył    r. 1869, otwarcie drogi nastąpiło w r. 1871,

w alchemię i w transmutacyę metalów i we    przejście na własność skarbu w r. 1891. — W

r. 1906: dochód roczny 19,9 mil. rb., rozchód

12.5    mil., zysk 7.4 mil. rb. Czysty zysk na wiorstę 5.9 tys. rb. Przewóz roczny towarów ok. 250 mil. pud. (przeszło 70 mil. zboża, 35 mil. budulca, 23 mil. drew, 21 mil. węgla kam., prawie 10 mil. p. żelaza, przeszło 6 mil. cukru, prawie 6 mil. soli).—Intensywność ruchu towarowego, wyższa od przeciętnej w Ros-syi, wynosi 51 mil. pudowerst na 1 werstę drogi; przeciętnie droga przebiegana przez każdy pud ładunku—282 werstom.—34$ wszystkich ładunków kolej dostaje od innych dróg a wyładowuje u siebie. — Ruch osobowy roczny

2.5    mil. podróżnych.—Przy kolei pracuje około 12 tys. osób (4.5 mil. rub. wynagrodze-

M. Ab.

własności lecznicze złota, jest pod wielu względami zwiastunem chemii nowożytnej. Dowodził zmiany wagi metalów przez utlenianie; odkrył dwuchlorek cyny, który nosił nazwę dymiącego likworu L-a. Jego ,,Alchymia“ jest najstarszym podręcznikiem chemicznym, znanym (1595 i 1606, we Frankfurcie). — Pomiędzy licznemi jego dziełami, z których część wydał, w r. 1615 we Frankfucie p. t. ,,Opera omnia medicochymica“ wyróżnić należy: ,,Rerum chymicarum libri III“ (Frankfurt 1595 — 99);

Br J.

,,Praxis Alchymiae“ (Frankf. 1605—7) i ,,Com-mentaria Alchymiae⁴“ (Frankf. 1606).

Libawa (łot. Lee pai a niem. Libau), miasto portowe w gub. Kurlandzkiej, w pow. grobińskim, przy ujściu jez. Libawskiego do    nia).

Libawskie jezioro, jedno z największych w Kurlandyi, 35 w. kw. rozl. (15 w. dł., 2 w. szer.), połączone z morzem za pomocą kanału, który stanowi przystań m. Libawy. Do końca XVII w. był i drugi spływ do morza, mniej więcej ze środkowego brzegu jeziora. Do jez. L. wpadają: Aland, odpływ jez. Talzen; odpływ jez. Tasmar; rz. Purwe al. Otouge i rz. Bar-tawa. W płn. części jeziora są liczne niskie wysepki z pastwiskami, zwane Attaken. Łowią tu dużo węgorzy.

Libay Karol Ludwik, malarz, pejzażysta węgierski (* 1816 w Bańskiej Bystrzycy na Węgrzech). Pierwotnie złotnik, kształcił się w malarstwie w Wiedniu i Monachium. Zwiedził

Bałtyku, po Rydze i Rewlu największe ognisko handlowe w kraju nadbałtyckim. Pierwsza wzmianka o mieście w dokumentach z r. 1252

1 500 więk-przemysło-

(„Li y a portus"). W r. 1418 spalili L-ę Litwini. W r. 1560 Kettler zastawił ją Albrechtowi i dopiero w r. 1609 powraca miasto do Kurlandyi. Są to czasy największej świetności L-y: Zjawiają się wielkie firmy handlowe z rnilio-nowemi obrotami; wiek XVIII podrywa handel L-y a wcielenie w r.1795 do Rossyi przywodzi go do upadku.Obecna L. składa się ze starego i nowego miasta; nowe miasto, na krańcach dawnego zbudowane, jest dzielnicą przeważnie fabryczną. W r. 1897 liczono w L-ie około

szych i mniejszych wych (przeszło 6 mil. rb. rocznego obrotu). Miasto posiada porty: handlowy i (od r. 1894) wojenny. Ruch portowy bardzo poważny; do portu zawija i wypływa rocznie z niego około 2 000 okrętów, wywożących z głębi Rossyi, za średnictwein kolei Libawo-Romeńskiej, żyto, len, siano, jaja, a przedewszystkiem owies. Ruch ten wzmaga się dzięki temu, że port li-bawski rzadko kiedy zamarza. Wskutek tego urządzono tu wielkie warsztaty okrętowe (budu-

zakładów

j. f. o.

Włochy i Egipt. Owocem tej podróży były ilustracye „Reisebilder aus dem Orient“; ,,d. Album v. Tirol, Salzburg und Salzkammergut“ i ,,Wildbad Gastein“. Godne uwagi są jego po- obrazy: Młody Słowak (1838) i Wydobywanie wapna z Bańskiej Bystrzycy.

Libbra—dawny funt włoski. Wenecka L. grossa=4:lQ.999 gr. i L. sottile—301.23 gr.; medyolańska L. piccola o 12 uncyach; L. gros-sa o 28 i L. da olio o 32 uncyach; genueń-ją w nich rocznie do 5 nowych okrętów). Komora ska L. peso sottile—316.75 gr. i peso grosso celna pierwszej klasy; szkoła żeglarska, gim- =317.664 gr.; rzymska L. o 6912 granach= nazyum, szkoła realna i handlowa, teatr, pocz- 339.072 gr. W Turynie 368.88 gr. (przed 1818r. ta, telegraf, liczne banki i świątynie (2 ewan- cokolwiek mniejsza), w Parmie—328 gr., w gelickie, 1 katolicka prócz innych). Około Modenie—340.457 gr. (tamże spec. do szlach. 75 000 m-ców (1905; Łotysze tworzą więk- metali i jedwabiu używana była L. handlowa szość). Wychodzą dwie gazety niemieckie i jed- | bolońska=361.851 gr.), w Lucce—334.5 gr., w

Libchen Jan Ferdynand—Libelt Karol.

Neapolu—320.759 gr. (do r. 1840), w Palermo -317.368 gr.

Llbchen Jan Ferdynand (*r. 1816) lekarz wykształcony w Berlinie, gdzie w r. 1839 po obronieniu rozprawy ,,De functione refiexo-ria systematis nervosi“ dyplom doktorski osiągnął. Powróciwszy do kraju od Rady lekarskiej Królestwa Polskiego d. 21 listop. r. 1840 o-trzymał stopień lekarza klasy I, poczem jako lekarz zdrojowy był czynny w Solcu i napisał ,,Woda Solecka, jej działanie, do niektórych chorób zastosowanie i sposób użycia“ (Warszawa 1851), Przeniósłszy się do Warszawy w r. 1852 podczas cholery pełnił jako ordynator służbę szpitalną, w 1. 1853 — 1856 był lekarzem ordyuującym w szpitalu św. Ducha. W r. 1857 rozpoczął pracę w spitalu ewangieli-ckim, w r. 1866 ponownie ordynował w szpitalu dla cholerycznych; od r. 1870 —1884 zajmował stanowisko lekarza naczelnego szpitala e-wangielickiego. Ogłosił prac kilka w „Tygodniku lek.“ i w „Pamiętn. Tow. lek. warsz.“— Por. S. Kośmińskiego ,,Słown. lek. polskich“ (str. 278).    i*r j p.

Libela(-ella) czyli poziomnica, do ustawiania poziomo linii lub płaszczyzny, polega prawie, iż powierzchnia cieczy w spokoju jest płaszczyzną poziomą.—I). Poziomnica podłużna składa się z rurki szklanej, wewnątrz tak wytoczonej i wygładzonej, iż powstaje powierzchnia obrotowa, wytworzona przez obrót łuku około jego cięciwy a b (Fig. 54). Rurkę napełnia się eterem, pozostawiając w niej jednak cokolwiek powietrza, a następnie zamyka się oba końce zupełnie szczelnie. Bańka, t. j. pęcherzyk powietrza w rurce, przyjmuje wsze położenie najwyższe, a u poziomnicy gulowanej i poziomo ustawionej bańka znajduje się w środku długości rurki. Rurka szkla-

poziomnicę na płaszczyznę dokładnie poziomą; wtenczas bańka poziomnicy powinna byó w środku: następnie obracamy poziomnicę na płaszczyźnie o 180°, a bańka powinna pozostać w w środku. Sposób użycia w miernictwie ob. Niwelacya, str. 93. — Poziomnicę do przyrządów mierniczych mają, zamiast płytki, zazwyczaj dwie podstawki tak z przyrządem, n. p. pozioinnikiem (ob. Niwelacyjne narzędzia) złączone, iż jeden koniec poziomnicy można za pomocą śrubki nieco unosić lub obniżać, a to w celu dokładnego naregulowania przyrządu, t. j. ustawienia osi poziomnicy równolegle do osi lunety—II) P o z i o m u i ca o k r ą gł a. Płaskie naczynie cylindryczne z mosiądzu, mające zamiast pokrywki szklaną soczewkę płasko wklęsłą, zwróconą stroną płaską ku górze; napełnia się, jak wyżej opisano, eterem, tak, iż pozostaje tylko mała bańka powietrzna. Koła współśrodkowe, wrysowane na szkle soczewki, ułatwiają ocenienie kiedy bańka znajduje się w środku, a przy takiem położeniu bańki spodnia płaszczyzna poziomnicy jest poziomą.

Libella, As, Assiponcllum, starożytna moneta Rzymian; najdawniejsza zawierała czyste-na go srebra ok. 7 grm.; następnie spadła do 1.5 grm. Była jeszcze L. uncyalna, wartości niepełnego grama srebra, i półuncyalua.

Libellula, owad, ob. Ważka.

Libellulidae, Ob. Wąż ko wate.

Libelt Karol (* 8 kwiet. 1807 w Poznaniu — f 6 czerw. 1875 w Brdowie W. Ks. Poznań.). Syn rodziców ubogich, już w szkołach poznańskich odznaczał się pilnością i postępami nie-tylko w językach, ale, i to przedewszystkiem, w za- matematyce. Udzielaniem lekcyi prywatnych ure- utrzymywał się tak w gimnazyum św. Maryi Magdaleny jak na uniwersytecie berlińskim, gdzie obok matematyki oddawał się z zapałem filozofii pod kierunkiem Hegla, który w niezwykły sposób rozbudzał umysły i ogromny wpływ wywierał na młodzież nie tylko niemiecką, ale i polską. Już w drugim roku stu-dyów złożył L. świetny dowód zdolności swych, uzyskawszy złoty medal za rozprawę konkursową o filozofii Spinozy, a rozprawą doktorską na jest osłonięta rurką mosiężną, mającą tylko „De pantheismo“ (Berlin 1830) okazał, że za-górą (a niekiedy i dołem) wązki pasek, wy- gadnienia filozoficzne głównie zaprzątały jego cięty z metalu na 7ą—¹/i długości rurki. Wy- umysł. Po doktoryzacyi pojechał do Paryża cięcie to, znajdujące się w środkowej części rurki, celem uzupełnienia swych studyów inatematycz-pozwala obserwować bańkę. Bańka zmienia swą nych, ale wkrótce potem, na wieść o powsta-długość: gdy jest cieplej, eter się rozszerza, tj. niu listopadowem, powrócił do kraju i stanął powiększa swą objętość, a bańka się kurczy i od- w szeregach narodowych. Służąc w jednej wrotnie. Aby przy każdej długości bańki módz do- bateryi z Józefem Kreme rem (ob.), odbył kładnie ocenić jej położenie, znajdują się w wy- całą kampanię, a odznaczywszy się kilkakrot-cięciu wzmiankowanem znaki na szkle, zrobione nie zimną krwią i odwagą, otrzymał krzyż zło-w równych odstępach od środka poziomnicy ku ty i stopień porucznika. Udział w powstaniu obu końcom.—Poziomnica zwykła spoczywa na zniweczył plany jego naukowe. Wróciwszy do wązkiej płytce mosiężnej, stale przytwierdzo- Księstwa i przesiedziawszy niejakiś czas w nej do oprawy rurki, i to tak, aby oś a b więzieniu, chwycił się gospodarstwa wiejskiego. (Fig. 54) rurki i dolna powierzchnia płytki były j Po wczesnej śmierci pierwszej żony pojął dru-rownoległe. Sprawdzić można to, stawiając I gą, córkę Maurycego Szumana, porzucił gospo-

Fig. 50.

Fig. 54. Li bel a.

B. O

W. W. IV

darstwo, osiadł w Poznaniu, i tu założył pen-syonat chłopców, których wychowaniem kierował, dając także i innym lekcye matematyki.

sze wrażenie sprawiły umieszczone w „Roku“ rozprawy ,,0 miłości ojczyzny“ (wyd. najn. Warsz. 1907) i „O odwadze cywilnej“, niezrównane co do piękności myśli, zapału i dźwięczności języka. Wymienić tu jeszcze potrzeba: „Towarzystwo naukowej pomocy (,,Rok‘‘ 1844), „Projekt do zaprowadzenia i upowszechnienia dzieł dla ludu“ („Dz. Dom.“ 1844); „Nauczyciel pod względem narodowym“ („Szkołą polska“ 1849). Wprawdzie wziął Ł. gorliwy u-dział w założeniu Bazaru poznańskiego i w or-ganizacyi Towarzystwa Pomocy Naukowej, do którego dyrekcyi od samego początku należał, atoli nie poszedł drogą, którą twórca tych in-stytucyi, dr Karol Marcinkowski, za jedynie zbawienną uważał, lecz, dając się unieść swej wyobraźni, uczuciu i uroczej nadziei wyswobodzenia ojczyzny, uległ zupełnie wpływom centralizaeyi wersalskiej i przystąpił do sprzy-siężenia, które go wyznaczyło na przedstawiciela W. Ks. Poznańskiego w składzie przyszłego rządu narodowego w Krakowie. Uwięziony w lutym 1846 r. d. 2 grudnia 1847 r. skazany na śmierć, ułaskawiony na 20 lat fortecy, przesiedział wogóle dwa lata w Son-nenburgu i Moabicie, w którym-to czasie napisał „Dziewicę Orleańską“ (wyd. 1-e Poznań 1847, Żup., 2-e tże 1852; 3-e Warszawa 1874, Le-wental). Wypadki marcowe (od 18-go) w Berlinie r. 1848 przywróciły mu wolność, a lud berliński, wyprzągłszy konie, pociągnął powóz, w którym siedział L. i Mierosławski, przed zamek królewski, dziękując królowi za wypuszczenie więzionych Polaków. Zaraz w pierwszym dniu wolności Ł. stanął ua czele Komitetu Polskiego, który się utworzył w Berlinie do kierowania wypadkami. W kilka dni później powołano go do Poznania, gdzie wszedł do komitetu narodowego, a niebawem też do korni-syi reorganizacyjnej, która znosiła się z naczelnym prezesem Beuermannem i odbywała u niego posiedzenia wraz z nadburmistrzem Neumannem i adwokatem Boyem jako przedstawicielami interesów niemieckich. W Jaro

Po Józefie Łukaszewiczu objął profesurę języka polskiego w niemieckiem gimnazyum Fryderyka Wilhelma, gdzie przez lat kilka uczył także matematyki w klasach wyższych. Owocem tego zajęcia był podręcznik w dwóch tomach ,,Wykład matematyki dla szkół gimna-zyalnych“ (Poznań 1844, Kamieński). Gdy w tym czasie wśród Polaków powstała myśl wy-możenia na rządzie pruskim uniwersytetu w Poznaniu, lub przynajmniej jakiejś szkoły wyższej, w którejby dla wykształceńszej publiczności odbywały się w języku polskim wykłady z rozmaitych dziedzin wiedzy, L. zapoczątkował ją wespół z innymi w praktyce już w r. 1841 świetnemi wykładami o literaturze niemieckiej, które z pozwoleniem władzy szkolnej wygłaszał najpierw na sali gimnazyum ś. Maryi Magdaleny, później w pałacu Działyńskich, wtrącając do niemieckiego przedmiotu, gdzie się dało, poglądy na rzeczy ojczyste, W tym też czasie przyczynił się bardzo wybitnie, z wielką energią, do rozwoju literatury peryodycz-nej, pisując liczne rozprawy tak do „Dziennika Domowego“, redag. przez przyjaciela jego,

Napoi. Kamieńskiego (np. O potędze muzyki,

O politycznem znaczeniu kobiet (1843), O rozwijaniu się stosunków familijnych, Pomysły o wychowaniu ludów [1841], Kobieta w Ameryce [1842], O towarzystwie i towarzyskości itd.), jako też do „Tygodnika Literackiego“ pod re-dakcyą Józ. Łukaszewicza i Ant. Poplińskiego (np. O astronomii w Polsce, O filozofii przedmiotowej, O rzeczy wistem istnieniu myśłi, O „Prolegomena zur Historiosophie“ Cieszkowskiego,

„Filologia, filozofia i matematyka“ itd.). Gdy z z początkiem r. 1840 „Tygodnik literacki“ przeszedł na własność Woykowskiego Ant. ^ob.),

sławcu po niejakiem wahaniu się podpisał wraz ze Stefańskim i Anastazym Bocheńskim kon-wencyę z gen. Willisenem, aby krwi rozlewowi zapobiedz, za co o mało w Środzie przez kosynierów nie był zasiekany, a gdy wbrew konwencyi ruchome kolumny pruskie naszły Gostyń, Odolanów, Topolę i Koźmin, wyjechał wraz z ks. Prusinowskim do Berlina z prote-

L. do r. 1842 przeważny wpływ na to pismo wywierał, utrzymując je artykułami krytyczne-mi i literackiemi na tej wysokości naukowej, na której je pierwsi redaktorowie postawili, ale zarazem nadając mu kierunek postępowo-pod-niecający. Głównie jednak Ł. był podporą „Roku“, którego redakcyę objął wspólnie z Jędrzejem Moraczewskim, a który dążył do podniecania uczuć patryotycznych i rozpowszechniania teoryi polityczno-społecznych, mających przysposobić umysły do zbrojnego powstania.

Tam-to drukował rozprawy „Wyobraźnia jako duchowy pierwiastek kształtowania“; „De- i stacyą. Przekonawszy się, że władze rządowe mokracya, demagogia i arystokracya“, „O postę- nie myślały dotrzymać przyrzeczeń, po powro-pach w filozoficznem pojmowaniu Boga“ i ,,Cha- cie do Berlina zażądał od komitetu narodowe-rakterystyka filozofii słowiańskiej“, w której go wezwania wszystkich potężnem słowem do doszedł do wyniku, że narody słowiańskie, a broni i walki na śmierć i życie. Po bitwie zwłaszcza polski, „posiadają moralne, dziejowe pod Wrześnią (2 maja 1848) przedarł się przez i społeczne przymioty do wydobycia z głębi wojska pruskie, taksamo jak Moraczewski swego ducha, a nadewszystko serca, nowego, i Roger Raczyński, jako delegowany komitetu osobnego systemu filozofii słowiańsko-polskiej“. poznańskiego do Wrocławia, gdzie d. 5 maja Największy L-wi rozgłos zyskały i najwięk- miała odbyć się narada z rodakami z Galicyi i z gen. Dembińskim nad utworzeniem władzy i przyszłość'¹, w którym tak pisał: ,,Każda ogólnej, któraby w interesie Polski działała prawda względna z przeszłości ustępuje, — po różnych ministeryach spraw zagranicznych, nowa rodzi się w przyszłości i młodzieńczemi Atoli upadek powstania zniweczył zamiar. Tak- siłami się rozpiera. Wstępuje w świat stary samo zjazd słowiański w Pradze, na którym zrazu jako prorok i nauczyciel, dalej jako mę-L. przewodniczył sekcyi śląsko-polskiej, nie od- czennik i ofiarnik, następnie z katakumb wyniósł żadnego skutku. Po powrocie z Czech J stępuje na widownią świata, stacza walkę i posłował L. w Berlinie na rozwiązanym wkrótce sejmie, a następnie, wspólnie z ks. Janiszewskim we Frankfurcie n. M. w zgromadzeniu uarodowem niemieckiem, gdzie obadwaj bronili wymownie sprawy polskiej. Wróciwszy do PoznaDia, założył, w porozumieniu z pułkownikiem Szanieckim, d. 7 czerwca 1849 r. „Dziennik Polski⁴', gdyż ówczesna „Gaz. Polska" wydawała mu się zamało demokratyczną. „Dziennik⁴' jawnie występował przeciwko biurokracyi, systemowi siły zbrojnej, która będąc na to u-stanowioną, aby broniła ludu, stała się narzędziem do trzymania go w ujarzmieniu; występował przeciwko samolubstwu rządów, wyzyskowi pracy, przywilejom stanów, panowaniu nad ludem, który, zdaniem jego, sam był do panowania powołany; stawał po stronie demokratów w Niemczech, republikanów we Włoszech, socyalistów we Francyi, ale nie na to żeby wprowadzić do Polski niemiecki demokra-tyzm, włoski republikanizm, albo francuski so-cyalizm, ale dlatego, że widział tam postęp rozwoju społecznego i politycznego i od tego postępu zależne względne szczęście ludów i uwarunkowaną nadzieję, że i Polacy odzyskają wreszcie wolność. Ideałem dla niego były zasady francuskiej rewolucyi lutowej. Zacięty przeciwnik absolutyzmu i wstecznictwa, wypowiadał L. w ,,Dz. Polskim" bez ogródki, że ludy i uarody, przyciśnione niewolą, mogą sięgnąć po ostatnie swoje prawo—rewolucyę, aby przez nią dostąpić tego, co im się należy.

zwycięża. To rewolucya, to konieczność logiczna i moralna—to tryumf postępu Zatem walka przeszłości z przyszłością jest walką konserwatyzmu z rewolucyą i reakcyi z postępem. Ani konserwatyzm nie jest świętym, ani rewolucya szatańską. Kto sobie wystawia rewolucyą jako scenę mordów i pożogi, anarchii i zniszczenia, jako walkę rozkiełznanych na-

r> ' : -

Fig. 55. Libelt Karol, według litografii Walkiewicza-

miętności rozbestwionego ludu—ten bierze wybryk rewolucyi za rewolucyę. Ludzie przyszłości nie chcą walki, ale chcą wyrozumienia. Bój krwawy i niszczący — przeszłość oporem swoim wywołuje". Po upadku „Dz. Polskiego⁴' L. wziął gorliwy udział w Lidze polskiej Cieszkowskiego, a po jej rozwiązaniu przeniósł się znowu na wieś; gospodarstwo wszakże było dla niego wogóle tylko zajęciem pobocznem. Napisał wtedy lub przerobił większą część swoich rozpraw filozoficznych, a przytem przez cały szereg lat posłował w Berlinie, występując w obronie praw naszych lub uzasadniając słuszne żądania. On-to jako prezes koła polskiego zaprotestował uroczyście d. 11 września

,,Lud—-pisał — który robi rewolucyę, nie jest czynnikiem złego, ale sam stawia opór potęgom złego, gdy w złem przebrały miarę'⁴. W sprawach naszych wewnętrznych przemawiał gorliwie za podźwignięciem przemysłu, handlu i wogóle zamożności społecznej, szczególnie zaś popierał oświatę ludu; żądał przytem, aby mu na pokarm ducha tylko zdrowe i pożywne ziarno dawano, i zachęcał do wydawania pism ludowych. Jakoż zawiązał się w tym celu komitet, na którego czele stanął on sam. W piśmie swem wzywał rodaków, aby porzucili nadzieję, że rząd pruski wymierzy im sprawiedliwość. „Wtedy—pisał—przestaniemy w najlepszej nawet myśli kokietować z nim o względy, przestaniemy siebie i drugich łudzić nadziej ami,~jakoby interes nasz z jego interesem dał się choć chwilowo pogodzić⁴'. ,,Dz. Polski⁴', zgnębiony przez władze pruskie, przestał od 1 lipca 1850 r. wychodzić. W wydawanem od 7 stycz. 1850 r. przez Kar. Balińskiego piśmie o charakterze polityczno - religijno-literackim „Krzyż a Miecz'⁴ umieścił L. artykuł,.Przeszłość

Na

cen-

„O astrono-„O szkole real-

1872).

1866 r. w sejmie pruskim przeciwko wcieleniu W. Księstwa Poznańskiego i Prus Zachodnich do Związku północno-niemieckiego, a w r. 1867 domagał się energicznie założenia uniwersytetu w Poznaniu. Gdy w końcu tegoż roku nie-oględne głosowanie Koła Polskiego z większością sejmową za żądaniem, aby posłowie duńscy złożyli przysięgę na konstytucyę pruską, wywołało niezadowolenie w kraju, L., jako prezes Koła, wziął całą odpowiedzialność na siebie i złożył mandat. W r. 1863 spotkał go cios srogi: ukochany syn jego Karol, młodzieniec wielkich zdolności, zginął pod Brdowem. pamiątkę jego zgonu L. folwark pod Czesze-wem nazwał Brdowem. Tam spędził ostatnie lata życia i tam też umarł 9 czerwca 1875 r. Ł., „zdolny publicysta i stylista“ (Brückner „Dzieje literatury polskiej“ II, 213), odrzuca jako filozof ideę bezwzględną swego mistrza Hegla, przyjmuje natomiast osobistą istność Boga i nieśmiertelność duszy ludzkiej, a za podstawę swego poglądu filozoficznego obiera—w przeciwieństwie do filozofii niemieckiej i samo-władztwa rozumu—wyobraźnię, zwaną u-me m (stąd nazwa systemu: Umnictw o), która pośredniczy między rozumem a wolą i tworzy razem z niemi trzy naczelne władze ducha, a która sama tylko zdoła doprowadzić do uznania osobistego Boga i nieśmiertelności ducha osobowego. „Jak z jednej strony—pisze Wł. Nehring w swym „Kursie literatury polskiej“ (1866), system L-a wysnuty jest z pierwiastku wrażliwego i niepewnego (wyobraźni) i dlatego jest wątpliwej wartości, to z drugiej strony forma estetyczna, piękność języka, poetyczna wzniosłość, a często głębokość pomysłów są wielką jego dzieł zaletą“. L. był szczerym wyznawcą zasad demokratycznych. Bez cienia dumy, dla wszystkich równie względny i uprzejmy, z ludem wiejskim chętnie obcował, starając się podnieść go pod względem moralnym i materyaluym. — Był wzrostu niz-kiego, miał rysy grube i nieregularne, głowę dużą, z nastrzępionym włosem, ale gdy mówił lub uśmiechał się, twarz jego, pełna rozumu a zarazem dobroci, stawała się nieomal ładną. Jak szlachetny i wzniosły był to charakter, o-kazują słowa testamentu, który napisał w 64m-r. ż : „Urodziłem się w religii rzymsko-katolickiej, pełniłem przez cały żywot mój jej przykazania i w tejże religii pragnę zakończyć dni moje. Dziękuję Bogu Wszechmogącemu, że mnie, urodzonego z niemajętnego domu, Opatrznością swoją przeprowadził przez szkoły niższe i wyższe, że mi dał bojaźń Boską, przyjaźń ludzką, rozum bez zarozumiałości, cnotę bez obłudy, pobożność w pokorze i skromność serca, że mi pobłogosławił w dalszem mojem życiu, dawszy mi dwie zacne i przywiązane żony, a zachował przy życiu troje poczciwych dzieci. A jeśli, jako człowiek ułomny, popadłem nieraz w grzech i przewinienie, mam na-

dzieję w miłosierdziu Bożem, że mi te ułomności przebaczy, a błogosławieństwo swoje zleje na dzieci i wnuki moje“.    Dr st K'

L. w matematyce, której początki zawdzięczał K. Buchowskiemu, zaznaczył się nym podręcznikiem „Wykład matematyki dla szkół gimnazyaluych“ (1844), którego tom I obejmuje teoryę działań arytin. i planimetryę, II teoryą równań i kombinacyi oraz trygouo-metryą i solidometryą. Z licznych rozpraw i artykułów mają związek z matematyką nast.: „Filologia, filozofia i matematyka, uważane jako zasadnicze umiejętności naukowego wychowania" (,,Tyg. liter.“ 1838—39); mii w Polsce“ (tamże 1840); nej“ („Rok“ 1843); ,,Dwaj bracia Sniadeccy, odczyt“ (Lwów 1866); „Znaczenie całkowitego zaćmienia słonecznego przypadającego d. 18 Sierp. 1868, odczyt“ (1868); „Wypadki z ob-serwacyi j. w.“ („Rocznik Tow. Przyj. Nauk“ 1869); „Analiza spektralna“ („Przegl. pol.“ 1869); „O kometach i gwiazdach spadających odcz.“ (Lwów 1869).    A' ¹

Bibliografia. Prace swoje zgromadził L. w wydaniach zbiorowych: 1 ) „Peleton polityczno-lite-racki“ (Poznań, Żup.; obejmuje rozmaite rozprawy i recenzye); 2) „Pisma pomniejsze“ (Poznań 1849-50, Żup. 6 t.: I i II „Pisma polityczne“ ' oddział I i II; III „Rozprawy naukowe“; IV, V, VI „Pisma krytyczne i różne“); 3) „Humor i prawda w kilku obrazkach“ (Petersburg 1852, M. Wolff ; druk E. Wiuiarza we Lwowie. Tu: Kobieta i uczoność, Kobieta i rozsądek, Jak przedstawia się dzisiejsza massa literatury niemieckiej, Arystokracya pieniędzy we Francyi, O fałszowaniu wic, Posłuchanie, Ustęp z czasów Napoleona, Gra w szachy, Cierpienia narzeczonych); 4) Filozofia i krytyka“ (Poznań 1849 — 50 Żup.; wyd. 2-e t-że 1854 — 5 Żup. 6 t.: T. 1 „Samowładz-two rozumu“ [wyd. 1-e Poznań 1845 N. Kamieński] i „Objawy fiilozofii słowiańskiej, część krytyczna“; T. II „System umnictwa czyli Filozofii umysłowej cz. pierwsza“; T. III, toż cz. druga; T. IV „Estetyka czyli umnictwo piękne, cz. ogólna“ [wyd. 1-e Petersb. 1854, Wolff, drk Unger w Warsz.]; T. V „Piękno natury, cz. pierwsza“; T. VI „Estetyka czyli umnictwo piękne“. Piękno natury plastyczne, cz. druga [wyd. 1-e Petersburg 1854 Wolff]. Osobno: „Żywot Jędrzeja Mora-czewskiego“ (Poznań 1854, Kamieński; także we wstępie do T. IX „Dziej. Rzplit. polsk.“); „Koa-licya kapitału i pracy“ (Poznań 1868); „Wcielające się idee czasu“ (Odb. z „Przeglądu Polskiego“ 1869); „Kanał suezkiijego cywilizacyjne znaczenie“ (odb. z „Roczników Tow. Prz. Nauk“ Poznań 1871); „Psałterz tloryański i Biblia królowej Zofii“ („Roczn. Tow. Prz. N.“, Poznań

Dr St. K.

O Libelcie: Dickstein S. („En. Wych.“ VI 489); Hahn W. („Szkoła polska“ 1907, nr. 16, 19—21; przedruk z „Muzeum naucz. szk.

Km.

T. D.

Rzymian nadawany, wzięty

S. Drz.

T. D.

T. D.

Liber Papiensis jest to zbiór przepisów prawnych longobardzkich, wydany przez członków sądu ( C iuclices), królewskiego w Pawii. Znane nam są także późniejsze glosy do tego zbioru, znakomity komentarz z wieku XI-go, t. z. Ex-positio. W pracach tych odwoływał się do źródeł Justyniańskich, któremi się zajmowały także szkoły prawnicze w Pawii i Weronie. Por. Solim „Institutionen“ (wyd. 10-e 1901 str. 132j. Stobbe „Gesell, der deutsch. Rechtsquellen 1 § 38 (1860); Ficker „Forschungen zur Reichs- u. Rechtsgeschichte Italiens“ (III str. 59 i 64). Wydał je Boretius „Mon. Germaniae“,

T. D.

IX.

wyższych⁻¹) [Jarochowski Kazimierz] „Literatura poznańska“ (Poznań 1880); Karwowski St. „Czasopisma wielkop. 1796 —1859“ (Poznań 1908); Krupiński Fr. („Tygodn. Illustr.“ ser. II, T. V i w dopełnieniu przekładu A. Schweglera „Historyi filozofii“ Warszawa 1863, str. 444); Massonius M. „Album biograf. Polaków i Polek“ (Warsz. 1902. str. 448); Mierosławski L.,,Powstanie poznańskie“ (Paryż 1853, 1860; por. u Estr. Kosiński Wład.); Moraczewski Jędrzej „Wypadki poznańskie“ (Pozn. 1850); Motty M. ,,Przechadzki po mieście“ (Poznań 1890, str. 170 — 82); Struve H.

Wstęp krytyczny do filozofii“ (wyd. 1-e Warsz. 1896); Szuman H. „Rys życia i działalności K-a L-a“ (Pozn. 1876).    Dr st. k

Libeneryt, pseudomorfoza (ob.) muskowitu lob.) po nefelinie (ob.).    z w-

Libenyi Jan (* 1831 w Csâkvar, na Węgrzech), czeladnik krawiecki; wykonał w r. 1853 zamach na ces. Franciszka Józefa I, uderzywszy go, podczas przechadzki na wałach miejskich w Wiedniu, nożem w tył głowy. Schwytany na uczynku, powieszony został d. 26 lut. 1853 r.

Liber {ąuinąuaginta) decisionum. Po ogłoszeniu kodeksu ces. Justynian, rozstrzyga za pomocą konstytucyi rożne sprzeczności (contro-versiae), które zachodziły w dziełach rzymskich prawników klasycznych. Nowe te rozporządzenia, wydane w 1. 529 i 530 (c. Gordi nobis; § 1—5), zebrano w osobną księgę: liber L decisionum. Słynna glosa turyńska do instytucyi Justyniana odwołuje się wjraźuie do liber L constitutionum. Zbiór powyższy, niestety, zaginął.—Por. di Morzos „L. ąuinąuaginta decisionum di Giustiniano“ (Palermo 1899 J Zoll o krytycznych badaniach tekstu zbiorów Justy-niańskich I“ (Krak. 1872); T. Dydyński „Beiträge zur handschriftlichen Ueberlieferung der Justinian. Rechtsquellen I“ (Berlin 1891).

Liber, a także Liber Pater (gr. Aóotoc, ’EXeoO-épioç ), przydomek przez bożkowi D y o u i z o w i prawdopodobnie od nazwy staroitalskiego bożka płodności. Wyraz teu, pokrewny, jak się zdaje z czasownikiem Xeißsiv=libare, służący na wyrażenie siły zapładniającej Dyonizosa, oznacza właściwie „spłodzony, syn“, po grecku Kópoę, tak jak w rodzaju żeńskim Libera (ob.), Kopf], dosłownie znaczy „córka“ i głównie bogini Prozerpinie się przynależy. Cześć oddawano bożkowi Liberowi razem z boginiami Cererą i Liberą. Bóstwa te miały w pobliżu Cyrku wielkiego u stóp Awentynu świątynię wspólną, ślubowaną w r. 496 przed Chr. przez konsula Aulusa Postumiusza.

Liber, ob. K s i ąż k a.

Liber beneficiorum spis funduszów kościelnych w dawnej dyecezyi krakowskiej, przez Długosza sporządzony. W archidyecezyi gnieźnieńskiej za prymasa Łaskiego sporządzono

w 1.    1511 —1523 oszacowanie dochodów ko

ścielnych dla ustanowienia podatku, a opis ten nazwany został liber retaxationum. Obie te księgi nazwane razem libri beneficiorum, przyjęło prawodawstwo polskie za prawomocne dowody w sporach o fundusze kościelne, ziemie „poświętne“ i dziesięciny, a to na zasadzie konstytucyi sejmowej z r. 1635. Gruntowną rozprawę o L. B. Długosza napisał Feliks Zieliński („Bibi. Warszaws.“ 1872 T. III i IV).—Glog. „Enc. Star.⁻⁴

Liber Extra, część druga t. z. Corpus iuris Canonici, składa się z dekretów Grzegorza IX, ułożonych z polecenia tegoż papieża przez Rajmunda z Pennaforte w osobny zbiór, ogłoszony w r. 1234 jako zbiór urzędowy i przesłany do Uniwersytetów Paryskiego i Bolońskiego.

Liber mandatorum obejmuje instrukcye wydawane przez cesarza rzymskiego namiestnikom prowincyi w sprawach administracyjnych; chociaż niektóre z nich wchodziły także w zakres prawa karnego lub prawa prywatnego. Zbiór tych rozporządzeń (mandata) otrzymywali urzędnicy przy obejmowaniu urzędowania, jako rodzaj instrukcyi dla swego postępowania.

(Leges T. IV str. 84).

Liber pontificalis, zbiór życiorysów papieży. Na czele każdego życiorysu podano imię papieża, narodowość, pochodzenie, czas rządzenia Kościołem; niekiedy wskazówki dotyczące współczesnych mu cesarzów, królów gockich oraz konsulów; uchwały co do dyscypliny kościelnej i obrzędów; na końcu wyliczeni są dyakoni i kapłani rzymscy oraz konsekracye na biskupów gmin innych. Notatki, co do pierwszych papieży są krótkie, od w. IV zyskują na obszerności, od IX dochodzą do sporych rozmiarów. Oprócz życiorysów L. P. zawiera dwa listy: w jednym Hieronim prosi pap. Damaze-go o przesłanie mu materyałów do historyi Stolicy Apostolskiej; w drugim Damazy odpowiada, że spełnia tę prośbę. Listy te były podstawą do przypisywania Damazemu zapoczątkowania zbioru. Już w w. XVI Onofrio Panvinio przeczył temu i uznawał za inicyatora bibliotekarza Anastazego z końca w. Obecnie część uczonych, z Duchesnem na czele, przenosi początek L. zbioru do w. VI; Waitz

Hist.“ (Berlin 1898).

Liber Sextns decretalium zawiera konsty-tucye papieskie, wydane po ogłoszeniu dekre-tałów Grzegorza IX i zebrane z polecenia pap. Bonifacego VIII. Zbiór ten ogłoszono

T. D.

S. Prz.

A. G-

i Mommsen do w. VII. Wartość historyczna in-formacyi jest bardzo względna. W średniowieczu do XIV stulecia kontynuowano L. P. po klasztorach.—Lit.: Duchesne „Etüde zur le L. P.“ Bibliot. des Ecoles françaises d’Athènes et de Rome I, 1877); „Monum. Germaniae Histo-rica I, Gesta pontificum Romanorum“ (wstęp T. Mommsena 1898). Wydania: Medyolan 1602 Par. 1647; Weneeya 1720 ed. Duchesne, Paryż 1885—92; Mommsen w „Monum. Germaniae

S. Ehr.

r. 1298.

Libera, bogini rzymska, którą, po rozpowszechnieniu się kultu greckiego, z Semelą, A-ryadną, a głównie z mistyczną Prozerpiną, u-tożsamiano. Według pojęcia rzymskiego była siostrą bożka Libera (ob.), czczona razem z nim i z boginią Cererą.

Libera J a n: 1) nauczyciel wiejski (f w r. 1830 w Krakowie). Służył w wojsku napoleońskiem. Po upadku Ks. Warszawskiego (1815) we wsi Morawicy został nauczycielem ludowym. Urządził sobie szkołę w starym szpitalu, ściany walącego się budynku okrył własną ręką zrobione-mi wzorami do czytania i rachunków. Nie ustawał w pracy nad szerzeniem oświaty wśród ludu. Starszym przy każdej sposobności opowiadał dzieje ojczyste, nauczał jak uprawiać rolę. Sam sadził i szczepił drzewka w ogródkach wiejskich, zachęcał do roboty koszyków i narzędzi rolniczych. Pod koniec życia przeniósł się do Krakowa. L. zostawił w rękopisie „Arytmetykę dla szkół początkowych wiejskich“, „O stanie literatury ludu wiejskiego w okolicach Krakowa przed 70 laty“ i kilka podręczników dla szkół początkowych. Córka jego 2) An na, poetka polska (* wr. 1804 [1806] we wsi Morawicy pod Krakowem—f 10 czerw. 1886 w Krakowie). Pod utworami podpisywała się „A. L. Krakowianka“. Ojciec wzbudził w niej zamiłowanie do nauki i miłość do ludu wiejskiego. Najbardziej jednak zawdzięczała to własnemu zapałowi do wiedzy, a bardziej jeszcze do poezyi. Smak literacki głównie rozwinęła na skromnej „Pszczółce krakowskiej“ (1819—22), hołdującej klasycyzmowi. Ideałem poety stał się dla niej Fr. Karpiński. Wchłaniała w siebie prądy demokratyczne, panujące śród ówczesnej młodzieży krakowskiej. Po śmierci ojca (1830), bez środków do życia, aby wyżywić siebie i staruszkę matkę, zajęła się szyciem bielizny w Krakowie; w dzień pracowała na chleb, a wieczory poświęcała zajęciom umysłowym. Wystąpienia L-y, literackie i na katedrze prele-genckiej (o obowiązkach i prawach sług) wywoływały niezadowolenie. Nie zraża się jednak tern i nie przestaje głosić piękności ziemi ro-dzinnej i zachęcać do kształcenia braci siermiężnej. Pierwsze kroki na polu piśmiennictwa zaczęła stawiać w r. 1830, ale dopiero około r. 1840 staje się popularną. Z początku wydała zbiorek „Poezyi“ (Krak. 1842); potem „Nowe poezye“ (Krak. 1846); a w r. 1849 ,,Poezye Narodowe“ (Paryż, część I). Równocześnie pisała opowiadania prozą dla ludu: „Przygoda z czartem Janka Magury“ (Krak. 1845) i „Dobra pani i dobra sługa“ (tamże 1845). Poezye L-y, niewytworne pod względem formy, ujmują szczerym uczuciem, prostą wiarą i gorącą sympatyą dla ludu. Te sym-patye ludowe L. dzieliła wspólnie z całą grupą poetów krakowskich, do której bywa zaliczana; znała zaś stosunki wiejskie i ciężką dolę ludu lepiej od inych, jako córka nauczyciela wiejskiego. Występuje też często w obronie włościan, potępia panów, szczególnie za to, że rozpajają lud. Brak jej siły słowa, zrozumienia istoty złego, tkwiącego w ówczesnych stosunkach chłopskich; jej głos nie dorasta do ważności tematu, ale mimoto ujmuje serdecznością i jest znamienny i dla niej samej i dla owych czasów. Utwory L-y z tego okresu posiadały duże znaczenie i miały wielki rozgłos. Przez dłuższy czas L. nie odzywa się. Po 10-letniem milczeniu wystąpiła w r. 1859 z sielanką wierszowaną „Wiejska rodzina“ (Kraków). W r. 1867 ogłosiła dramat trzyaktowy „Jadwiga, królowa polska“ (Kraków), wcześniej jeszcze dramat „Małgorzata Żębocińska“, a w r. 1879 poemat „Apostata“ (Kraków). Późniejsze te utwory, zakrojone na szerszą miarę, przerastały siły twórcze L-y, a nadto nuta, rozbrzmiewająca w nich już nie od powiadała wymaganiom chwili. Twórczość L-y związana jest ściśle z okresem 1. 1840— 1850 i zwłaszcza z Rzeczpospolitą Krakowską. Wtedy była żywotna i pożyteczna. Ona pierwsza, przed Edmundem Wasilewskim, zaczęła śpiewać na nutę Krakowiaka; głos jego brzmiał poetyczniej, ale L, była dla niego przykładem i zachętą. Koło nich obojga zaczęły się grupować zastępy budzącego się ruchu literackiego w Rzeczypospolitej krakowskiej. Późniejsze pokolenia już nie znały ani śpiewaczki wieśniaczych piosenek, ani samych piosenek. Od zagłady bardziej niż druk ocalił je lud z pod Krakowa i dziatwa przedmieść krakowskich, śpiewająca jej „Szopkę“. Od r. 1860 umieszczała drobne powieści i artykuły prozą w „Gwiazdce Cieszyńskiej“, „Wieśniaku“ i inn. pismach ludowych, galicyjskich i śląskich. Prócz wymienionych zbiorków wyszły oddzielnie: „Krakowiaki“, z drzeworytem zająca (Kraków 1848); „Powinszowanie w dzień imienin J. W. Aleksandrowi Wężykowri, senatorowi etc. (Kraków 1843).

Liberale di Jacopo da Verona, malarz włoski (* 1451—j- po 1515). Uczył się u mi-niaturzysty Stefana dei Libri i rozpoczął

i-y.

S. Drz.

Liberalizm, wyraz urobiony przez nowoczesność z rzymskiego liberalis=człowiek, wiedza, nauka, sztuka szlachetna; człowiek hojny, szczodry, dobry przyjacielski w obcowaniu. Jako przymiotnika określającgo przedmiot używali wyrazu tego Rzymianie na oznaczenie sprawy lub stanu człowieka wolnego; stąd cau-sa l.=sprawa o wolność (zaprzeczaną libertom i libertinom). W XVIII w. ulotniło się z wy-wyrazu powyższego rzymskie pojęcie szlachetności, dobroci i hojności, a na pocz. XIX w. za absolutyzmu napoleońskiego we Francyi zastąpiło je pojęcie kierunku, dążenia ku wolności najpierw osobistej, zwłaszcza w słowie pu-blicznera i swobodzie ruchów wobec policyi, a potem wyznaniowej i społeczno-politycznej, w odpowiednie instytuty prawa prywatnego i publicznego wcielonej. Można powiedzieć, że to wszystko, czego nie wytępiły z umysłów, rządy, od dyrektoryatu poczynając, czego nie wygładzili umysłowi przewódcy reakcyi po szałach rewolucyjnych, a co Rewolucya w r. 1791 postawiła była jako Prawa Człowieka i jednocześnie obowiązek państwa i społeczeństwa—

50

działalność od iluminacyi. Z tego zakresu szczególnie wyróżniają się wspaniałe antyfonarze w katedrze sieneńskiej. Znać tu wpływ Mantegni (ob.) w delikatnym i nerwowym rysunku, a kolorycie zimnym i metalicznym. W r. 1492 powrócił L. do ojczystej Werony. Nie zaniedbując miniatur, uprawiał malarstwo, głównie ścienne. W obrazach jego znać wpływ Filippina Lippi (ob.) i mistrzów północnych, co przyczyniło się do pogłębienia kolorytu i cieplejszych tonów. Główne prace L-a znajdują się w Weronie: Adoracya Magów, Złożenie do grobu, Św. Hieronim, Św. Antoni- obrazy jego w Wenecyi: Śmierć Chrystusa opłakiwana przez aniołów, w Medyolanie Madonna na tronie: i Berlinie Madonna ze św. Laurentym i św. Krzysztofem.

Liberalia, uroczystość, obchodzona w Rzymie d. 17 marca, razem ze świętem C e r e alia (ob.), na cześć bożka Libera (ob.), podobna w niejednym szczególe do greckich Dyoni-zyów (ob.). Podczas uroczystej procesyi do świątyni Kastora i Polluksa, gdzie ofiary składano, siedziały po ulicach kobiety w wieku starym, bluszczem uwieńczone, i sprzedawały małe placki, liba, upieczone z mleka, mąki i miodu, w ręku zaś trzymały kadzielnice, w których wonności drogie palono. W dniu tym przywdziewali młodzieńcy rzymscy togę rzymską (toga virilis albo libera). Po wsiach święcono tę uroczystość ofiarami z kozła i bardzo swawolnemi igrzyskami, w których wyobrażenie phallosa (ob.) przednią odgrywało rolę. Rozpasane zabawy takie przedostały się później także do stolicy. Nowoczesny karnawał, a szczególnie w Neapolu obchodzony, jest zabytkiem tej starodawnej uroczystości pogańskiej.

Wielka Enc. Fowsz. Illustr. Ser, I. Tom XLUI—IV Ze*z 343a.

złożyło się na pojęciową treść L-u. Była ta jakgdyby osłabiona, do walki otwartej już niezdolna, z rzecząpospolitą monarchiczną, z hi-storycznemi prawami dynastyi godząca się de-mokracya, która jednak ani wobec tronu nie zrzekała się swojego prawa do uczestnictwa w rządzie, do krytyki jego czynów, do rozluźniania coraz większego więzi społecznych, do wyzwalania jednostki z pod przemocy policyjnej—do postępu w państwie, ani też wobec ołtarza nie wyzuwała się ze swego prawa do wolnej myśli. Oczywiście, przy takiej genezie L-u tkwić w nim musiały zarody, zarówno przyszłego rozwoju dążności radykalnie demokratycznych, so-cyalistycznych i republikańskich, jak i stronnictwa rządowego, gotowego popierać rząd ku u-lepszeniu stanu obecnego zamierzający, jak wreszcie oporu przeciwko Kościołowi, o ile ten pozytywnemi porządkami swemi i zasadę swobód jednostkowych i zbiorowych i same swobody gwałcił. Z takiej genezy również wynika rdzenne znaczenie i rola L-u w monarchii. Okazało się to odrazu we Francyi za restau-racyi, gdy L. stał ciągle w opozycyi przeciwko rządom konstytucyjnym króla absolutnego, zapatrzonego w tradycye dawnych królów francuskich, zwłaszcza „króla-słońca“; okazało się i po przewrocie r. 1830, gdy stronnictwo liberalne wydawało z siebie coraz liczniejsze jednostki do rządu, a stając się monarchicznem i, ze stanowiska demokratyzmu, umiarkowanem, zwracało przeciw sobie nieprzyjaźń jawnej de-mokracyi radykalnej, politycznej i socyalistycz-nej. Im dalej było od owych rewolucyjnych początków, im większego znaczenia nabywało w życiu społecznem i politycznem mieszczaństwo, tembardziej też L., rozlewając się wszerz, tracił swój wymiar w głąb’, nigdy jednak nie zaparł się swej kolebki. Niezależnie od ideałów kształtowanych już w pomysły przyszłego urządzenia społeczeństw ludzkich, zasadniczą różnicę pomiędzy L-ein a demokracyą radykalną stanowiła wszechstronność i jednotliwość dążeń; L. oglądał się zawsze na całość, chciał wolności dla wszystkich; radykalizm myślał tylko o podniesieniu i wywyższeniu klasy robotniczej, nieposiadającej. Gdy zatem pierwszy działał pod kątem politycznym, państwowym, drugi miał dążność klasową, a biegunowo powołaniu państwa przeciwną. W rewolucyi r. 1848 nakrótko tylko L. znalazł zastępcę w demokratyzmię republikańskim; wybór Ludwika Napoleona zastał żywioły liberalne gotowe już popierać jego rząd, w tej ułudnej nadziei, że wrzekomy spadkobierca „idei napoleońskich“ nie sprzeniewierzy się republikani-zmowi; zamach stanu dopiero przekonał je, że poza szczerą rzecząpospolitą niema ocalenia dla wolności Francyi. Pogrom r. 1870—1 u-sunął z dziejów francuskich czynnik L-u, zastępując go zasadami i czynami dęmokracyi, borykającej się zrazu z monarchizmem klery-kalnym, później po zmożeniu go — z nacyonaliz-mem, szałem zachowawczym monarchiczno-klery-kalnym, a wreszcie z socyalizmem, który podkopuje dziś byt państwowy narodu. —W Anglii dopiero w w. XIX wyrobił się L. jako doktryna i zasada rządów parlamentarnych, przejęta duchem demokratyzacyi społecznej i politycznej, i jeśli pominiemy Fox’a, rzeczywisty jego początek przypada na wielki ruch, który wydał z siebie w jednym obozie Chart y z m (ob.) w drugim reformę r. 1832. Odtąd ciągnie się przeciwstawność zachowawców i liberalnych, na dawnym rozpadzie whigs i tories zrazu osnuwana (ale już nie w pierwotnem, po rewolucyi r. 1688, znaczeniu), później już jawnie pod nazwami owemi występująca. Najświetniejszy swój okres i najwyrazistsze też oblicze miał L. angielski za Gladstone’a (r. 1869 — 86), kiedy zarówno rozszerzenie prawa wyborczego, jak politykę względem Irlan-dyi, jak i groźbę rzuconą arystokracyi w Izbie Lordów—mógł zapisać na swój wyłączny rachunek. Od pocz. w. XX określniki powyższe w Anglii mają coraz mniejszą doniosłość różniczkującą: postęp światła i coraz powszechniejsze uznawanie konieczności pewnych reform zacierają różnice między jednymi i drugimi. Chylenie się życia ludzkości ku biegunowi ekonomicznemu, niebezpieczeństwa grożące bytowi każdego pojedyńczego mocarstwa od innych,zbliżają coraz bardziej zachowawców do liberalnych, a zjawienie się (ok. 30 lat temu) trzeciego, rady k aine g o, obozu nie zmienia wcale ustosunkowania się obecnego sił działających. Prądy same biją w parlament ze społeczeństwa, ale w parlamencie niema stałego ugrupowania według stronnictw społecznych (ob. Lewica). Inaczej jest w Hiszpanii, chociaż zasada rządzenia za pomocą stronnictw, a nie osób, taksamo tam jak w Anglii, jak w Belgii, panuje. W Hiszpanii od wyprawy francuskiej r. 1823 L. grał wielką rolę jako opozycya skryta przeciwko absolutyzmowi rządowemu, wybijał się też i z Kortezów nazewnątrz; za Izabelli (i Krystyny), prócz swoistych żywiołów objął jeszcze trwanie przy panującej królowej przeciwko D. Carlosowi, nie zaniedbując jednak wzruszania jej rządów czynnem dopominaniem się wolności. — We Włoszech, po ich zjednoczeniu, główny pęd L-u zwrócił się przeciwko Watykanowi, jego upieraniu się przy prawie historycznem, wpływom na lud, wywieranym przez ambonę i konfesyonał, a dodatnio skierował się na takie przekształcenia i nowe urządzenia, któreby z ludu zdjęły ciężary podatków nadmierne lub średniowiecz-nością jeszcze tchnące (podatek od miewa). Zjednoczenie państwa, wytworzenie jednego, politycznego, nietylko etnograficznego, narodu było ideałem stronnictwa może bardziej od innych enropejskich demokratycznego. W pierwszych dwudziestu latach po wyzwoleniu mocno

wrzał L. włoski patryotyzmem i co później (i dotychczas jeszcze) spełniali radykaliści w Italia irre dent a,to przed nimi już liberalni za powołanie swe uważali.— Najświetniej rozwinął się L. jako wolnomyślność polityczna, oparta na wszechludzkiem współczuciu i potrzebie wol-dości politycznej, instynktowo przeciw rządowi bronionej, w Prusiech pomiędzy r. 1850 —

1866. Ówczesne stronnictwo Fortschritts-Partei, naokoło posłów królewieckich zgrupowane, zapisało się świetnie na kartach histo-ryi swoją walką z królem o budżet wojskowy, samowolnie podwyższony; miało też znakomitych mówców (Jacobi, Waldeck) na obronę swego programatu przeciwko wielkim posiadaczom, junkrom i landratom pruskim. Z łona tego L-u, który nigdy może nie sprzeniewierzył się swej nazwie, podniosła się opozycya w r. 1863 przeciwko polityce Bismarcka względem Polaków. Związek północno-niemiecki, rozrost po r. 1871 położyły temu L-i kres. Nowe stronnictwo liberalne wielkich Prus było już niepodobne do owego zastępu tchnieniem r. 1848 owianego; ten nowy L. dopomagał Bismarckowi w ję-go polityce wewnętrznej, poparł i przeprowadził jego Kulturkampf, całą jego politykę prześladowczą względem Polaków, i po odpędzeniu Bismarcka stał się wespół z zachowawcami spadkobiercą jego pochłaniających dążności. Bliżsi dawnym postępowcom pruskim są w Ces. Niemieckiem Wolnomyślni, rozszczepieni na 2 chorągwie, ale są i nieliczni i w sobie słabi i bez charakteru. Obecnie (1909) teżsame czynniki, które ' wskazano tu pod Anglią, odejmują znaczenie L-wi w całym świecie: zespolony z monarchią, postawiony pośrodku pomiędzy nią a demokra-cyą i republikanizinem, pomiędzy formami teraźniejszej organizacyi politycznej, a ideałami przyszłej organizacyi socyalistycznej, staje się on ofiarą krańcowości coraz wyraźniej występujących w różniczkowaniu się pojęć, dążeń i stronnictw europejskich—w życiu i książce. Ob. Wolnomyślność.    s-

Liberalizm religijny. Nie dotykając przeszłości innych wyznań, o chrześciańskich powiedzieć można, że L. r. objawiał się w nich od samych początków i wówczas właśnie był najpowszechniejszym, najczęstszym i najsilniejszym. Nieustalona dogmatyka zachęcała do niego, usuwając obawę, a nawet najogólniejsze poczucie grzechu; myśl wtedy biegła swobodnie, a ogromna liczba sekt i herezyi dowodzi ustawiczności podniet, wielkiej ruchliwości i twórczości umysłów, które usiłowały systematyzować pojęcia z ogniska nauki Chrystusowej, z filozoficznych widzeń pogańskich promieniejące. Po ustaleniu się dogmatów i wytworzeniu nauki pozytywnej, niewzruszonej, w Kościele Zachodnim ruch, choć rzadko występujący, w zboczenia obyczajowe nieraz wikłający się, nie ustał, wydając z katolickiego punktu widzenia herezye nowsze, z których najwybit-

x-y.

Dr J. P.

niejszą był protestantyzm Lutra, przetworzony później przez Melanchtoua, Zwinglego i Kalwina. L. r., stawszy się raz wolnomyślnością w sprawach religii, najczęściej nieodłączny od politycznego i z niego nawet wywodzący się, nie zdołał się nigdy utrwalić na dłużej jako kierunek wewnątrz Kościoła, zamkniętego w sobie, odgrodzonego od świata i uinysłowości świeckiej samą niewzruszonością swych celów i funkcyi: dlatego płód jego każdy albo zamieniał się w herezyę, albo też znikał, uniesiony prądem ogólnym życia kościelnego. Gdy w w. XIX we Francyi, dzięki Lamennais’mu, rozwinął się katolicyzm liberalny, nie minęło lat kilkanaście, a nie było już jego śladów; gdy Mickiewicz, z myślą o ojczyźnie, chciał odmłodzić Kościół Powszechny, doczekał się tylko potępienia. Późniejsze próby Lacordai-re’a, Dupanloup, Loyson’aT-spełzły na niczem. L. r,, sprzęgający dwie zasady w katolicyzmie jedna drugiej przeciwne, w tem wyznaniu okazuje się niemożliwym; łatwiej mu wejść w protestantyzm, gdzie też mógł się utrwalać zarówno w wyznaniu angli-kańskiem, jak w reformowanem szwajcar-skiem. Jeżeli liberalizm wogóle jest dla duchowieństwa katolickiego tożsamy z radykalizmem, ateizmem, pozytwizmem niedowiarstwem, to L. r. jest już wręcz umyślnym, jawnie do walki występującym wrogiem wewnętrznym. W XIX w. najwybitniejszym i najwytrwalszym objawem L-u r-go w samem duchowieństwie katolickiem był ten ruch odszczepieńczy, z którego powstał Niemiecki katolicyzm (Deutschhat holiken). Podnietę dało mu wystawienie w r. 1844 sukienki świętej w Trewirze; początki swe miał na ziemi polskiej, w Pile (W. Ks. Poznańskie), gdzie polski kapłan Czerski założył 19 paźdz. t. r. gminę chrześciań-sko - apostolsko-katolicką, łagodnie - heretycką. Cztery inne powstały w Lesznie, Rawiczu, Swarzędzu i samym Poznaniu, gdzie Dowiat zdołał zaszczepić kilkudziesięciu jednostkom nową wiarę. Dalsze jego zabiegi d. 29 lip. r. 1845 zaznaczyły się rozlewem krwi w Poznaniu. Ruch byłby ustał, gdyby go nie ożywili Niemcy. Ronge z Laurahütte (ob.); wyklęty przez kapitułę wrocławską, w lutym r. 1845 miał już wytworzoną gminę niemiecko-katolicką. Religię jej stanowiła wiara w trójbóstwo chrześciańskie, tkwiące w świecie dla troistych w nim funkcyi, zapewniających zbawienie i życie wieczne. Niem. Katolicy Rongego dwa tylko, jak i protestanci, uznawali sakramenta; komunię przyjmowali pod dwiema postaciami; jedynem pośrednikiem między niebem a ziemią—Chrystus; stąd niema świętych, ani odpustów, obrazów, relikwii: wiara raczej dla protestanta niż dla katolika. Ronge został pasterzem duchownym trzódki; miał 1 200 owieczek. Czerski znalazł zwolenników w Berlinie; Ronge w Saksonii i nad Renem (Elberfeld) i miał ich

znacznie więcej. Jako pośredniczący zjawił się trzeci typ nowego katolicyzmu: w Hamm w Westfalii. Nauka Rongego po wiecu organizacyjnym w Lipsku (23—24 marca 1845) szybko się szerzyła; na samym Śląsku liczono w środku 1845 r. jakoby do 40 tys. wyznawców. Nowe wyznanie przeniknęło nawet do Bawaryi i Austryi; w obu rząd położył na nie ciężką rękę, Prusy zaś, wbrew nadziei, wzbroniły' nowym katolikom korzystania ze świątyń ewangelickich i, odmówiły im charakteru Kościoła. Mimo to w sierpniu 1845 r. były już 173 gminy w Niemczech (118 w samych Prusach, 22 w Saksonii). Rozpaliły się spory między obu apostołami i ich uczniami. Czerski złożył 22--4 czerw. 1846 r. w Pile zjazd, którego uchwały wywołały wzburzenie, kłótnie zawichrzy-ły Wrocław; sobór powszechny d. 24 maja 1847 r. w Berlinie sprowadził rozszczepienie się N. katolików na ciążących ku deizmowi i na pragnących powrotu do katolicyzmu. Rewolucya 1848 zaszkodziła ruchowi, z którym współzawodniczyły t. zw. Wolne Gminy (Freie Gemeinden). D. 22 maja 1850 r. na drugim wiecu lipskim, wypędzonym przez policyę do Köthen, stanął związek p. n. „Religionsgesellschaft Freier Gemeinden“, nic już wspólnego z katolicyzmem niemające. Zwolna nowotwory schły; gmina w Pile rozwiązała się w r. 1857. W r. 1871 liczono jeszcze w Prusach i Saksonii ok. 13 000 wyznawców, w r. 1890 w całych Niemczech już tylko 5 717. O Niemieckich katolikach:    Bauer Edw.

„Gesch. d. Gründung u. Fortbildung d. deutsch-kathol. Kirche" (Meissen 1845); Gervinus „D. Mission d. Deutschkatholiken“ (Heidlbg 1846); Kampe „D. Wesen d. Deutschkatholi-smus“ (Tübinga 1850); tenże „Gesch. d. D-us“ (Lipsk 1860).

Liberatore Mikołaj, malarz włoski (* 1430 — f 1502). Uczeń Piotra Mezzaforte, silniej jednak ulegał wpływowi B. Gozollego. Obrazy L-a, przeważnie ołtarzowe, uderzają marzycielskim wyrazem postaci i naiwnością wykonania, co jest rysem znamiennym dla szkoły nmbryj-skiej przed Peruginem (ob.). Główniejsze pracę: Madonna z aniołami i świętami (Brera w Me-dyolanie), Zwiastowanie p. Maryi (Perugia), Ukrzyżowanie i Zmartwychwstanie (Watykan), Narodzenie Chrystusa (Foligno).

Liberhant (Lieberanth) Jan, był lekarzem przybocznym króla Kazimierza Jagiellończyka, małżonki jego, królowej Elżbiety i królewicza Jana Olbrachta. W r.

1492    królowa wysłała L-a jako posła swego do w. mistrza Krzyżaków z prośbą o głos podczas elekcyi dla syna, Jana Olbrachta. W r.

1493    Jan Olbracht, będący już królem, za wstawieniem się matki swojej oddał L-owi we władanie dożywotnie Łobzów pod Krakowem.— Por. Fr. Giedroyć „Źródła biogr.-bibljogr. do dziejów med. w daw. Polsce“ (w ,,Pam. Tow. lek. warsz.“ T. C, str. 246 —351).

Br. J.

Liberi Piotr, zwanyt akże L i b e r t i n o, malarz włoski (* w Padwie 1605 — f w Wenecyi w 1687), uczeń Padovanina. W Padwie wykonał wiele obrazów dekoracyjnych, które mu zrobiły wielką sławę: cesarz niemiecki nadał mu tytuł hrabiego, a współcześni liczyli go do rzędu najpierwszych malarzy tego okresu. Przezwisko nadano mu z powodu rozwiązłości jego utworów. Najcelniejsze dzieła w Wenecyi. Bitwa przy Dardanelach, Wenecya w modłach do S-go Antoniego; Chrystus ze S-tą Magdaleną i S-ym Tomaszem pod krzyżem; Kazanie S-go Franciszka Ksawerego; w Padwie: S-ty Franciszek dostający stygmatów oraz freski w za-krystyi u S-go Antoniego; w Vicenzy: Ofiara Noego i małżeństwo mistyczne S-tej Katarzyny; w Bergamo: Potop; w Uffiziach florenckich: Autoportret; w Pinakotece mnichowskiej: Angelika i Medor; w Zwingerze drezdeńskim: Córki Lota, Sąd Parysa. Rycina przedstawiająca bitwę zw. (Venectiarum [iak\ Pugilatus), ofiarowaną Ludwikowi XIV z datą 1616 to L-mu, to Rossiemu jest przypisywana.

Libertacya, zwolnienie od poszególnych ciężarów publicznych, a przedewszystkiem zwolnienie udzielane w miastach domom szlachty od dawania gospód ex officio, które marszałek w. kor. rozdawał w czasie sejmów dla przybyłych na obrady posłów i senatorów. L. były rozmaite, jak to widzimy z kilkuset potwierdzonych przez sejmy i zapisanych w Vol. leg. Np. ziemia Wachowska dostała r. 1588 L-ę „od wiardunków, czynszów, spów (osepów w ziarnie) i stacyi“, które na starostę tamecznego od szlachty tejże ziemi i majętności duchowieństwa wyciągano. R. 1641 place Jana Pod-bipięty, pisarza ziemskiego połockiego, zwolniono w Połocku od juryzdykcyi prawa miejskiego, przyłączając je do prawa ziemskiego. R. 1647 zapisaua jest L. kamienicy wójtowskiej w rynku Starej Warszawy od gościa, tak w sejmie, jako i bez sejmu,—perpetuo. R. 1652 libertowano od podatków miasta pogorzałe i przez nieprzyjaciela zniesione. R. 1655 wsie kasztelana sanockiego otrzymały L-ę od stanowisk żołnierskich za to, że na obronę Ziemi Sanockiej obowiązały się utrzymywać stale 50 piechoty. R. 1659 otrzymała w Wilnie L-ę kamienica zapisana na bursę grodzieńską przez Andrz. Odlanickiego Poczobuta, pisarza ziemskiego oszmiańskiego. L. z r. 1647 dana pogorzelcom w W. Ks. Litewskiem wyjaśnia, że służy, nie osobom, ale miejscu, na którem domy pogorzały. Datę r. 1649 nosi L. dla wsi Kiełczewa i Korablewa (w pow. Kościańskim), zapisanych na edukacyę dzieci szlacheckich przez Andrz. Szołdrskiego, b-pa poznańskiego. R. 1662 Maciej Rudzki w woj. Połockiem o-trzymuje na lat 15 L-ę dla dziedzicznych dóbr swoich od wszelkich podatków Rzplitej, wyjąwszy pogłówne. Gdy Turcy opanowali r. 1672 Kamieniec podolski, wydana została L. Ka-inieńczanom wygnańcom, że gdziebykolwiek o-siedli, będą wolni do lat 15 od wszelkich podatków, publicznych i miejskich, oprócz ceł koronnych, także od ciężarów cechowych. R. 1685 otrzymuje Teodor Billewicz L-ę dla swego dworu w Rosieniach, a Mosiewicz w Lidzie od praw miejskich, z poddaniem pod ziemskie. L-ami kamienic zasłaniać się nie mogli kupcy cudzoziemscy, w miastach Wiel. Ks. Litews. handlujący. Rozmaite L-e miały dobra duchownych „religii greckiej“. R. 1659 postanowiono, iż „Greckiej religii duchowni, w dobrach królewskich, duchownych i szlacheckich, w Koronie i w Wiel. Ks. Litew. i Rus-skiem, od wszelkiego poddaństwa, podatków, pańszczyzn, podwód, robocizn, wolni być i pod juryzdykcyą pasterzów swoich należnych zostawać mają¹⁴ (Vol. leg., IV, f. 646, tit.: Duchowni). W prawie z r. 1647 czytamy, że „świeszczenników do robocizny i podwód Władykowie zażywać nie powinni, ani z nich podatku wyciągać“; „Grecka religia w miastach nikomu przeszkodą być nie ma do Magistratu“. Gloger Z. ,,Encykl. Staropolska“.

Libertad (La) 1) departament w rzplitej Peru, 28 153 klm. Q przestrzeni, 150 000 m-ców; składa się, z dzikiego pasa nadmorskiego i części doliny górnego Marańonu. Ludność trudni się głównie rolnictwem i hodowlą bydła; m-sto stołeczne Trujillo; 2) departament w rzpltej Salvador, 720 klm. [H, 5 0000 m-ców, z głównem m-tem Nueva San Salvador, cz. Santa Teda, 14000 m-ców, oraz z doskonałym portem, ważnym pod względem handlowym, Puer ta de la L. (2 000 m-ców). .•.

Libertas, bogini starorzymska, uosabiająca wolność; przedstawiana najczęściej na monetach jako postać niewieścia z kapeluszem spi czastym, zwanym pileus, jaki niewolnicy wyzwoleni na znak wolności nosili, w prawej, a z rogiem obfitości albo z dzidą w lewej ręce. Świątynię, którą Tiberius Sempronius Gracchus za grzywny zapłacone wybudował, miała na Awentynie; odnowiono ją wspaniale po zwycięstwie pod Beneventum, odniesionem w r. 214 przed Chr. za pomocą zbrojnych, później wolnością obdarzonych niewolników. Również Publius Clodius wystawił jej na miejscu, gdzie stała kamienica Cycerona, świątynię z posągiem kosztownym. Szyderczo zwie ją Cicero templum Licentiae ( = Samowoli). Kiedy Cezar ukończył wojnę przeciw Pompejuszo-wi w Hiszpanii, postanowił senat nową świątynię bogini z funduszów rządowych pobudować. Po zamordowaniu Sejana wystawiono na Forum Romanum posąg bogini. Od świątyń bóstwu temu poświęconych odróżniać ściśle należy t. zw. Atrium Libertatis, gmach, znajdujący się na półn. od Forum, na wyżynie, wznoszącej się pomiędzy Kwirynałem a Kapitolem. Służył on cenzorom jako mieszkanie urzędowe, w którem badali przestępców kryminalnych, umiesz-

S. Drz

S. Drz.

1878).

Libertinus, ob. Liberti.

Libertowskie starostwo niegrodowe leżało w powiecie księskim, województwie krakowskiem, składało się ze wsi Libertowa Wola, Chlina, Wierzbice, Żebrów. W roku 1771 było w posiadaniu Michała Walewskiego, który płacił kwarty 3 300 zł. hiberny zaś 371 złp. W roku 1773 starostwo nadano w emfiteutyczne posia-

Dr Ig. B.

Jn D.

niemożebna.

czati zakładników, przechowywali, jako w archiwum państwowem, tablice spiżowe, na których był ryty tekst praw rzymskich. Po zniszczeniu gmachu przez pożar odbudował go znowu Asinius Pollio i pierwszą publiczną bibliotekę rzymską w nim urządził.

Libertina, wyraz łac. oznaczający, wyzwolone dziewczę rzymskie, w przeciwstawieniu do urodzonej w stanie wolności obywatelki rzymskiej, zwanej matrona. Dziewczęta takie, za-żywając pod względem moralnym nie najlepszej sławy, wyróżniały się od innych sukniami pstremi. Pochodziły z krajów obcych, jak z Grecyi, z Azyi Mniejszej, celowały zwykle urodą, a często także wykształceniem wyższem. Towarzysko zajmowały stanowisko pośrednie pomiędzy matronami a nierządnicami (meretri-ces), zaliczanemi do personae turpes, t. j. do osób trudniących się podłem rzemiosłem. Przed ogłoszeniem lex Julia nie wolno było żadnemu obywatelowi rzymskiemu prawowitemu żenić się z dziewczyną wyzwoloną, a prawomocny związek z osobą raugi senatorskiej był zawsze zakazany.

Liberti, Libertini, wyrazy te oznaczają wyzwoleńców, t. j. osoby, które, będąc dawniej niewolnikami, skutkiem wyzwolenia (ma-numissio), uskutecznionego przez swych właścicieli, nabywały wolności i obywatelstwa. Wyzwalający w stosunku do wyzwolonego nazywał się patronem (ob.); wyzwolony zostawał też i po wyzwoleniu w pewnej od niego zależności. Wyzwoleńcom służyło ius commercii (ob.) a connubii (ob.) de facto. Co do ich praw politycznych zachodzi wiele kwestyi spornych. Prawdopodobnie nie służyło im t. z. ius suffra-gii i ius honorum. — Por. Mommsen ,,Römische Forschungen“ I str. 301-318; tegoż „Röm. Stastsrecht“ (III str. 420); Voigt „Ueber die Clientel u. die Libertinität“ (§    8 i uast.

T. I).

danie Krosnowskiemu.

Libertyni. Tak nazywają Dzieje Apostolskie żydów, wziętych do niewoli przez Rzymian, którzy po powrocie do Jerozolimy utworzyli sektę odrębną. —W okresie Reformacyi L-ami zwano zwolenników spirytualistycznego pantei-zmu (przeważnie we Francyi, gdzie cieszyli się poparciem Małgorzaty Nawarskiej); Coppin’a, Kwintyna z Hennegau, Bertranda i Pacqueta.— W Genewie zwano L-mi przeciwników Kalwina i jego fanatyzmu, wdzierającego się w życie prywatne i publiczne swych spółwyznaw-ców.

Liberum arbitrium indifferentiae—termin filozoficzny, wprowadzony przez teologów średniowiecznych, a oznaczający wolność bezwzględną, dowolność wyboru, możność rozstrzygania w danej chwili zarówno na korzyść jednej, jak i drugiej, przeciwnej, pobudki—niezależnie, bezpodstawnie, w sposób niezdeterminowany. Ze względu na treść swoją jest owa metafizyczna dowolność wyboru—w wykładzie większości właściwych autorów — przesadzoną jeno wolnością woli (ob.) w znaczeniu psycholo-gicznem. Z brzmienia terminu wywnioskowali niektórzy, że spełniając wolny postępek, musiał człowiek być względem niego obojętny; odpowiada na to Descartes, iż „był to właśnie najniższy szczebel wolności“, Leibniz zaś wykazuje w swej Teodycei (I § 49), że podobna bezwzględna obojętność była w rzeczywistości

Ą. T.

Liberum „Vetou, wolne „ni e p o zwal am“ („wolny głos szlachecki“; „libera vox vetandiu), instytucya streszczająca w sobie ostateczny wynik polskiego parlamentaryzmu; posiadała w różnych stadyach rozmaity zakres. Nie wyczerpywało jej prawo posła do udaremniania swym głosem przeczącym każdego aktu prawodawczego: takie określenie L. V. byłoby zbyt ciasne i nieścisłe, ponieważ z jednej strony „nie pozwalać“ mógł na sejmie nietylko każdy poseł, ale i senator, a na elekcyi i na sejmiku każdy szlachcic; z drugiej zaś strony veto dotykało nietylko aktów prawodawczych, lecz wszystkich uchwał zbiorowych, ą nawet wszystkich aktów publicznych danego zgromadzenia (sejmu lub sejmiku). Od drugiej połowy XVII w. i przez cały prawie wiek XVIII uczestnik zwykłego zgromadzenia szlacheckiego mógł nietylko zniweczyć każdą uchwałę, wyrażającą akt woli zbiorowej (consensus), ale i zerwać samo zgromadzenie. W tern właśnie najspe-cyalniejszem, maksymalnem znaczeniu należy L. V. rozumieć jako prawo zrywania tejmu albo sejmiku przez jednego ich uczestnika, — aczkolwiek nieraz używano owej nazwy dla oznaczenia czynności nie tak daleko sięgającej, np, głosowania przeciw pewnemu projektowi albo pewnej kandydaturze na wyborach. Stanowiąc chorobliwy wykwit odrębnego polskiego parlamentaryzmu, „głos wolny“, niezapożyczony z nikąd i przez nikogo nienaśladowany, miał jednak analogię i procedeusy w obyczajach i prawodawstwach niektórych państw zachodnich. Do dziś dnia członek angielskiej izby lordów ma prawo zaprotestować w jej dzienniku albo w protokółach przeciwko każdej decyzyi zgromadzenia: niewątpliwy (zdaniem Ansona, Stubbsa. L. O. Pike’a) przeżytek z tych czasów (XIII w.), kiedy podobne zastrzeżenie, uczynione przez barona, chroniło go od egzekucyi podatkowej, dopóki nie stało się bezskutecznem i nie wyszło ze zwyczaju. O wiele bliższy objaw pokrewny było aragońskie dissentimento,

CO

cc

tr*

tem i zdo-

którem członek kortezów w dowolnej chwili powstrzymywał działalność wszystkich stanów (brasos) i unieważniał bądź jedną, bądź wszystkie uchwały-, skasował je dopiero Filip II w r. 1592. Nie pozostał wszelako żaden, choćby najmniejszy ślad wpływów zachodnich, rzymskich, czy też plemiennych, słowiańskich na ukształowanie L. V. O przejęciu L. V. skądkolwiek nie może być mowy. Genezy jego szukać należy w braku na polskim gruncie czynników, umożliwiających powstanie zasady większości. O ile ta zasada nie została przeszczepiona zzewnątrz, mogła wywalczyć sobie uznanie drogą legalizacyi faktycznej przewagi większej liczby; z objawu normalnego mogła przeistoczyć się w samą normę. Chociaż w aktach XV w. znajdują się ślady szeregu uchwał jednomyślnych, nie świadczy to o istnieniu obowiązującej zasady jednomyślności; zjazdy podkreślały swą solidarność dla nadania powagi uchwałom wobec wrogich sił zewnętrznych (króla, innego stanu); jednomyślność w tych grupach nieróżniczkowanyeh była raczej faktem niż normą. Sejm Olbrachta i Aleksandra, powstały ze zlania się delegacyi ziemskich oraz prowincyonalnych, pełen rozbieżnych dążności terytoryalnych, a pozbawiony jeszcze ludzi o szerokich poglądach prawnopaństwowych, nie rozstrzygnął dwóch pierwszorzędnych zagadnień; l-o) czy communis consensus, o jakim mówi konstytucya Nihil novi, oznaczać ma zgodę jednostajną trzech stanów królestwa, t. j. króla, senatorów i posłów ziemskich, czy też nadto—jednomyślność wszystkich składowych elementów w obrębie każdego stanu; 2-o) czy posłowie ziemscy będą nadal pełnomocnymi przedstawicielami całego państwa (w nowo-czesnem znaczeniu wyrazu „reprezentacya“) czy też mniej lub więcej skrępowanymi wysłańcami do odwożenia na sejm gotowych uchwał ziemskich? Na pierwsze pytanie mogłaby dać pożyteczną odpowiedź, ale jej nie dała, sclio-lastyczna teorya o maior et sanior pars; drugie już wówczas zostało szczęśliwie rozwiązane w Anglii, ale nie znalazło teoretyka, któryby uzasadnił i rozpowszechnił samo rozwiązanie. Jakoż w sejmie Zygmunta I ujawnił się wpływ tego, co prof. Kariejew (Zarys historyi sejmu polskiego) nazwał jednostanowością i kongre-sywnością w ustroju państwowym Rzplitej: im mniej było potrzeby przeciwstawiać się innym klasom społecznym, tem swobodniej mógł występować antagonizm prowincyonalny. Niejedną osiągniętą uchwałę poborową musiał rząd królewski odsyłać do zatwierdzenia przez niektóre oporne województwa; wiele projektów prawodawczych upadło dla braku jednomyślności. Do wprowadzenia głosowania większością prowadziła jedyna droga: — przez otwarty gwałt, przez wytworzenie się grupy ludzi, któraby z wyższych, albo przynajmniej silniejszych, pobudek zaczęła przeprowadzać swoje żądania

„Veto“.

nietylko na pergaminie, ale i w życiu, prawem przewagi liczebnej, a wraz bywać uznanie samej kardynalnej reguły większości. Ani takiego umysłu politycznego ani takiej bezwzględności nie okazała w krytycznym wieku XVI jedyna grupa polityczna, która miała podówczas wspólny program,— stronni -et wo egzekucyjne za Zygmunta Augusta.Różne przyczyny sprawiły, że lubo na sejmach gospodarowała prawie wszechwładnie większość protestancka pod wodzą Sienińskiego, Leszczyńskiego, Ossolińskiego, przeprowadziła jednak tylko część swoich postulatów, przemocy nie u-żyła i nawet majoryzacyi nadawała pozór jednomyślności: aż wreszcie sejmowa mniejszość katolicka przetrwała burze i zamieniła się w większość. Opozycya z której łona wychodziło zawsze L. V., zachowywała się tem uparciej, im więcej bała się swych mocodawców (instrukcye poselskie), albo im więcej fizycznego poparcia spodziewała się po nich. Po wielu formalnych albo milczących ustępstwach większości można było uważać zasadę unanimitatis („nemine contradicente“) za ustaloną i w materyach prawodawczych i we wszystkich normalnych aktach communis consensus. 7i jednej strony takie akta odgraniczono wyraźnie od wyroków, dekretów, wprowadzając do trybunału zasadę większości i stosując ją całkiem słusznie również do rugów poselskich; z drugiej uchwałom sejmowym jaskrawo przeciwstawiono anormalne decy-zye konfederackie, przy których zasada większości panowała niepodzielnie. Stefan Batory i Zamoyski nie zdołali wyrugować z sejmu dwóch ustalonych już reguł: jednomyślności i instrukcyi, nakazującej posłowi tak a nie inaczej głosować, na przejście zaś do innej ostateczności, do federalizmu, Rzeczpospolita szlachecka nie zdecydowała się. Niebawem, pod koniec XVI w., jednomyślność, faktycznie oddaw-na panująca na sejmikach, przetrwawszy rozłamy reformacyjne, podnosi się tam na wysokość zasady. Przyczynia się do tego zarówno przykład sejmów wolnych, jak i elekcya viri-tim tudzież artykuł henrycyański o wypowiedzeniu posłuszeństwa. Jeżeli elekcya uprzytom • niła każdemu obywatelowi jego bezpośredni współudział w konstytuowaniu władzy naczelnej, to artykuł czynił go sędzią postępowania królewskiego, dawał mu prawo orzekać: czy król dotrzymuje umowy, czy też nie,— czy zatem prerogatywa monarsza i oparte na niej instytucye mają powagę obowiązującą: od zgody więc jednostki uzależniony był cały rząd aktualny. Zarazem utrzymanie naelekcyach utopijnej, obłudnej jednomyślności oraz upadek przeciwnych projektów (jak modus electionis Zamoyskiego z r, 1589) utrwaliły w umysłach szlachty powagę i urok zasady ne mine contradicente odnośnie do wszystkich innych uchwał, czy-to najwyższych czy podrzędnych. Wynikało

1683

stąd, że nową ustawą będzie dopiero jedno-zgodna wola króla, senatu i posłów ziemskich, głosujących jednomyślnie według instrukcyi jeduozgodnie uchwalonych. Taki sens uzyskała powtarzana często formuła: „nic na nas bez nas“. Wyjątkowo niektóre sejmy w w. XVII pozwalały sobie obierać większością marszałków, rozmaicie zresztą kształtując każdorazowo tę większość — według woli jednostki, powiatów, sejmików albo województw. Wyjątkowo też zastrzegły sobie pluralitatem przy o-biorze posłów i deputatów wojewódzwa sieradzkie i krakowskie oraz ziemie wieluńska i chełmska w r. 1611, wojew. kijowskie i powiat wieluński w 1613, woj, podlaskie w 1631, a Mazowsze rozciągnęło ten przepis także na o-biór urzędników ziemskich i marszałków sejmikowych (1598). Od utopijnej wszakże jednomyślności daleko było jeszcze do prawa zrywania obrad. Dopiero spotęgowanie antagonizmów terytoryalnych nauczyło szlachtę dyktować swym wybrańcom, aby „na nic nie pozwalać“, „do niczego nie przystępować“, dopóki nie stanie się zadość żądaniom województwa; dopiero wzmożony duch prywaty kazał znieprawionym posłom stosować systematyczną obstrukcyę; dopiero wypróbowawszy jak trudno wytrwać i nie zmięknąć w krytycznej chwili zamknięcia obrad, zaczęli oponeci zanosić do grodu piśmienne manifesty przeciw-sejmowe, a smutne doświadczenie przekonało grona sejmujące, iż protest wygłoszony przed terminem obrad niezawsze bywa cofany. Samo zaś pojęcie zerwania sejmu mogło się wyrobić dopiero na gruncie odwiecznej koncep-cyi jedności aktu sejmowego, według której wszystkie uchwały stawały albo upadały en bloc. Osławiony czyn Sicińskiego z r. 1652 niczem się zasadniczo nie różni od czynu Jerzego Lubomirskiego z r. 1639, który podobnież protestował ostatniego dnia przeciwko nielegalnemu przedłużeniu obrad: obaj, sumiennie czy niesumiennie, użyli wolnego niepozwala-nia w imię legalizmu, czyli, jak później mówiono, „przy prawie“; tymczasem na wiele już lat przed nimi tamowano lub niweczono obrady bez takiej motywacyi. Krok naprzód zrobił Telefus, zrywając sejm 1664 r. przed upływem sześcioniedzielnego terminu (cofnięcia tego kroku nie przyjęła potem Izba). To pewna, że nie Siciński, lecz grono sejmowe 1652    r., z

marszałkiem Andrzejem Maks. Fredrą (ob.) na czele, mogłoby uchodzić za twórców L. V., skoro uznało głos posła upickiego za ważny. Nikt inny też, jeno Fredro pośpieszył wyłożyć doktrynę L. V. w książce „Scripto-rum seu togae et belli notationum fragmenta“. Tam w rozdziale „Cautio Reipublicae seu durationis omen“ prawo zrywania sejmów figuruje obok takich gwarancyi swobód szlacheckich jak tron elekcyjny, brak fortec i stałego

wojska, jak pusty skarb. Pierwszy i jedyuy raz użył „wolnego niepozwalam“ w r. 1680 senator Breza, wojewoda pozn.; pierwszy raz zerwano sejm przed obiorem marszałka w r. 1688. Był to znów ważny krok naprzód w rozwoju L. V. Jeżeli dotychczas miało ono siłę równorzędną z ustawodawstwem, to przez uznanie ważności protestu sprzecznego z regulaminem wywyższono głos wolny ponad całe ustawodawstwo. Temsamem założono podstawę do właściwego zrywania sejmików: nie pozwalać na obiór pewnego posła lub deputata, wstrzymać chociażby wszystkie czynności sejmiku gospodarskiego znaczyłoby tylko stosować regułę jednomyślności; ale nie pozwalać na wybory wo-góle, i nawet na zagajenie — to już równało się łamaniu istniejącej ustawy czemś silniejszym od ustaw. Przekszałcone w prawo „zamknięcia gęby“ zgromadzeniu L. V. opanowało ijte ziemie, które wyrzekły się były zasady jednomyślności na wyborach (ob. Sejmy, Sejmi-k i [w Polsce]). Zawarowano w konstytucyi 1678 r., aby marszałek poselski przy objęciu laski składał „jurament“, że nie wpisze do woluminu praw żadnego projektu, na któryby kon-tradykcya jaka zapadła; cofnięto w r. klauzulę z przed pięciu lat, pozwalającą marszałkom mianować deputatów do sądu sejmowego „mdlą obstante ccntradictione“. A tymczasem poza sferą prawa zwyczajowego w pi-setnnem prawodawstwie—jak niezbicie stwierdzili Leng nich i Konarski — daremnie było szukać sankcyi właściwego L. V., t. j. prawa zrywania obrad. Dowolnie interpretowano communem consensum stanów ze statutu radomskiego 1505    r.; przytaczano konstytucyę

Zygmuntowską 1609 r. o wolnem domówieniu się poselskiem, która przecież przyznawała tylko posłowi prawo interpelowania rządu (Vol. leg. II, 1660). Wreszcie ugruntowawszy się w praktyce, jęło L. V. wkradać się do ustaw. Sejm styczniowy 1673 r., rozwiązując walną konfederacyę, stwierdził „ius vetandi przy prawie“ (Vol. leg. V, 883); tosamo czynią sejmy pacyfikacyjne 1717 i 1736 i grodzieński 1718 r. (Vol. leg. VI, 230, 394, 666).—Światlejsze umysły walczyły oddawna ze zrywaniem sejmów, ale znacznie rzadziej z regułą jednomyślności. Projekty reform jednak, zawarte np. w znakomitej broszurze Łukasza Opalińskiego „Rozmowa plebana z ziemianinem“ (1641), albo wypracowane przez nadzwyczajną komisyę seuatorsko-poselską 1658 r., podane podczas bezkrólewia 1673 r. (Kaptur nowy na interreg-num, Vol. leg. V 189), naogół dalekie od radykalizmu, zawarte w ramach kwesty i regulaminowych, nie zdołały powstrzymać fali powszechnej: nie było stronnictwa, któreby konsekwentnie i wytrwale zmierzało do reformy sejmowej. August II uratował od rozbicia trzy sejmy (1712, 1718 1724) za pomocą limity (ob.),

Narodowy“ 1908, T. I).

t. j. odroczenia sesyi; wnet spostrzeżono, że taki manewr może pozbawić veto siły działającej wstecz przeciwko wszystkim projektom przyjętym już przez izbę poselską, i zabroniono na przyszłość limity (1726). Lecz im upar-ciej masy obstawały przy nietykalności „źrenicy“ swoich swobód, tern radykalniejszych zmian żądali statyści. Takie pomysły, jak o-graniczenie protestów do poszczególnych wniosków, zakaz obalania uchwał już powziętych i

t. p., pożyteczne w wieku XVII, nie wystarczały już w następnym. I oto republikanin Karwicki (1709; ob.) za pomocą skombinowa-nych zmian częściowych próbuje pośrednio wytępić L. V,; Leszczyński ostrożnie, Stanisław Poniatowski śmielej (1744) zwalczają rwanie sejmów; Konarski zrazu kwestyonuje tylko ważność protestu przed obiorem marszałka (1732), potem poddaje nierząd sejmowy i złotą wolność miażdżącej krytyce („O skutecznym rad sposobie“, 4 t. 1760 — 3). Wśród mężów stanu obaj Czartoryscy dość otwarcie podjęli walkę o reformę parlamentarną, skrycie pragnęli jej i Potoccy; jednakże ani ci, ani tamci nie śpieszyli z propagandą, nie chcąc zrażać przesądnych tłumów i pozbawiać się „wolnego głosu“ na wypadek potrzeby. Tak pomimo podjęcia reformy sejmowej w r. 1744, 1746, drogą dyplomatyczną w 1749 przez Briihla, później na własną rękę przez Michała Wodzickiego w 1752, sprawa ta odwlokła się aż do r. 1763, t. j. do zamachu stanu Czartoryskich. Oddaw-na gabinety pruski, rossyjski, francuski, au-stryacki sprzeciwiały się pokątnie zniesieniu L. V.) podczas konwokacyi r. 1764 posłowie rossyjski i pruski zaoponowali przeciw takim usiłowaniom Familii otwarcie, chociaż nie publicznie. Kwestya ważyła się jeszcze jakiś czas w Petersburgu, gdzie minister Panjin z początku sprzyjał zamiarom St. Augusta i Czartoryskich; posunęła się naprzód przez zastosowanie do nieokreślonych bliżej materyi „ekonomicznych“ sądowej formy głosowania, t. j. większości głosów; upadła z kretesem na sejmie Czaplicowym r. 1766 pod groźbą natychmiastowej wojny, a dzięki zabiegom z jednej strony Fryderyka II, Katarzyny II i Panjina, z drugiej Kajetana Sołtyka, Szczęsnego Czackiego, Michała Wielhorskiego, którego wniosek o ubezpieczeniu wolnego głosu przeszedł po złamaniu oporu Czartoryskich. Po konfederacyi radomskiej delegacya traktatowa w r. 1768 pod naciskiem Repnjina zaliczyła L. V. do rzędu praw kardynalnych gwarantowanych, t. j. nie dających się uchylić nawet jednomyślnością; najważniejsze po-zatem sprawy państwowe, t. zw. materinestatus, miały być zawsze rozstrzygane jednomyślnością; mniej ważne, ekonomiczne, większością głosów. Zato na sejmikach reguła większości według uchwał tegoż sejmu r. 1768 znalazła zupełne zastosowanie. Dzięki ulepszeniu regulaminu ani jeden sejm za Stan. Augusta nie uległ zerwaniu, chociaż obstrukcyi nie brakło (zwłaszcza w okresie 1782 — 6). Po ostatnich doświadczeniach, po wypróbowaniu bezowocności protestów Wybickiego (1768) i Reytana (1773) sprawa wolnego głosu upadła. Musiała ona upaść już skutkiem tego, że zaopiekowały się wolnym głosem mocarstwa najnieprzyjaźniej-sze Polsce, i że ogół otworzył oczy na bliskość upadku i na porządki zachodnio-europejskie. Upadłego fetysza nie ocaliły ani spóźnione doktrynerskie pochwały J. J. Rousseau, ani sofizmaty Wielhorskiego („O przywróceniu dawnych Rzplitey ustaw“ (1775) i Sew. Rzewuskiego. Na Sejmie Czteroletnim właśnie uczniowie filozofa genewskiego przeprowadzili pamiętny artykuł VI Ustawy Rządowej, znoszący nazawsze L. V. i konfederacye. — Potępiony przez iiistoryę i raeyonalną politykę głos wolny znalazł jeszcze chwalców wśród myślicieli naszych XIX w. (Koronowicz L. Wróblewski, Al. Świętochowski, Winc. Lutosławski). Dopatrzono się w nim rękojmi praw jednostki i mniejszości, dopatrzono, słusznej zasadniczo,nega-cyi rządów większości.Pogląd ten wynika z nieznajomości faktów: należy wiedzieć, że teoretycy staropolscy, patrząc na głosowanie jako na funkcyę społeczną, odrzucali rządy większości nie w imię egoistycznych praw mniejszości, tylko dlatego, iż ludzie lepsi, rozumniejsi stanowią zawsze mniejszość, jak uczył Fredro, a w organizmie ludzkim większość bezmyślnych członków powinna ustępować jednej myślącej głowie, jak w zastosowaniu do senatu głosił Andrzej Frycz Modrzewski (ob.). W praktyce zaś L. V. było zawsze tyranią bylejakiej jednostki w kierunku konserwatywnym. — Literatura: Braun „De comitiis Regni Polo-niae generalibus“ (Kolonia 1722)- Lengnich „Jus publicum Regni Poloniae“ (Gdańsk 1742 — 6)-, Konarski „O skutecznym rad sposobie“ (Warsz. 1760 — 3, zwł. T, II i III)) Moraczew-ski „Głosowanie w obradach polskich“ („Tyg. literacki“, Poznań 1839, II); Bentkowski Wł. „Vi-cissitudines comitiorum sub Jagellonum stirpe („Acta Jablonoviana nova“, 1830, VII); Plebański J. K. „Commentatio historica de successo-ris designandi consiliis vivo Joanne Casimiro Polonorum rege“ (Berlin 1855, dodatek); artykuł Bartoszewicza w Encykl. Orgelbranda; Kowalewski „Dissertatio juris publ. poi. de nun-tiorum terrestrium intercessione in comitiis seu libero veto“ (Królewiec b. r.); Kubala „Pierwsze L. V.“ (Szkice hist., serya II); tenże „Drugie L. V.“ („Bibi. Warsz.“ 1905, II); Sawczyński Z. „Sprawa reformy sejmowania za Jana Kazimierza (1658 — 61)“ („Kwart, hist.“

1893); Kalicki B. „O niektórych projektach reformy sejmowej w XVII w.“ („Przegl. Polski“, r. VIII, T. I); Konopczyński „Geneza L. V.“ („Przegl. Hist.“ 1905 T. I,); tenże „Stanisław Konarski jako reformator polityczny“ („Przegl.

Wł. K.

sić, a później przechodzi

są

bez pozwole-Cały handel

G H. K.

Liberya, zwana także barwą (ponieważ była zwykle kolorów herbowych), odzież dworskich: pacholików, hajduków, pajuków, kozaków, lokai, mastalerzów, forysiów, furmanów i t. d. Bywała pospolicie dwojaka: codzienna i paradna. W paradnej przesadzano się do zbytków na przednie sukna, burty, szamerowania, galony. W czasie żałoby L. bywała czarna, tylko z naramiennikiem barwy liberyjnej. Gloger Z. „Ene. Staropolska“.

Liberya—rzeczpospolita murzyńska na wybrzeżu Pieprzowem: 1) Położenie, i przyroda L. ciągnie się od 4°22’ szer. półn. do 7° 35’ sz. pin., tj. od rz. Mano do rz. Cavally i przylądka Palmas; granice od wnętrza lądu nie są ściśle określone, jednak na 250 kim. w głąb’ wszystkie plemiona weszły w skład L-i. Tym sposobem L. obejmuje ok. 85,350 kim. kw.; 767,500, a jak inni podają, 2 000 000 m-ców. Linia brzegowa, mało poszarpana, tworzy jednak kilka dość dogodnych portów i stacyi nadbrzeżnych. Od Zatoki Gwinejskiej ku północy, kraina, tworząc początkowo równiny, zaczyna się powoli wzno-

urodzaj-

ną lesistą krainę górską (najwyższe wzniesienia 1 000 m. npm.). Mnóstwo małych rzeczek (największe: św. Pawła, Sinu i Deweh). Średnia roczna temp. wynosi 27.5°C (w styczniu 32°, w czerw. 15°C). Dłuższy pobyt dla Europejczyków jest niemożliwy, ale naogół klimat L-i nie tak zabójczy jak sąsiedniego Sierra Leone. Roślinność nadzwyczaj bogata: palmy, drzewa oliwne, pieprzowe, kauczukowe, różane, mahoń, heban, drzewa farbierskie i w. in.; prócz tego uprawa wprowadzonej tu kawy, której wywożą ok. 5 000 cent. rocznie, trzciny cukrowej i kartofli; kawa obecnie rośnie w lasach w stanie dzikim. Świat zwierzęcy jest również bogaty: stada antylop, bawołów, słonie, lamparty, hipopotamy, krokodyle, wielka ilość małp, kameleonów, jaszczurek i mrówek. Obfite skarby mineralne: żelazo, złoto, miedź. — 2) Historya. L. utworzona jest przez T-stwo Kolonizacyjne w r. 1816 w Waszyngtonie. Pierwsza próba przewiezienia z Ameryki uwolnionych murzynów na wybrzeże Sierra Leone nie powiodła się; dopiero utworzona w r, 1822 kolonia na przylądku Montserrado z głównem miastem Monrovia wzmocniła się, choć przez pierwsze lata musiano staczać częste walki z tubylcami. W r. 1848 Stany Zjednoczone uznały L-ę za państwo niezależne; w r. 1860 przyłącza się do niej wolna rzplita Maryland, utworzona w r. 1834 na przylądku Palmas. Zaludnienie składa się z Murzynów Kru oraz z Golahów, Wejów, Dejów i przewiezionych na ląd Afryki wyzwolonych Murzynów z Ameryki, których liczba wynosiła zrazu ok. 20 000. Religii panującej niema: tubylcy wyznają przeważnie islam, którego-by Mahomet nie poznał, częściowo pogaństwo, a przywiezieni z Ameryki są przeważnie chrześcianami. Szkoły elememarne

Wiel. Encykl. Powsz. Illustr. Ser. I Tom XLIII-IV Zesz 343»-w każdej większej osadzie, w Monrowii otwarto Kollegium, w którein wykładają profesorowie murzyńscy sprowadzeni z Ameryki. Mieszkańcy przeważnie trudnią się rolnictwem i sadzą manjok, kawę, trzcinę cukrową, kartofle i rozmaite zboża, Europejczykom niewolno zajmować się rolnictwem i nabywać ziemi na własność nia od władzy miejscowej, przywozowy i wywozowy spoczywa w rękach białych; wywożą z L-i olej palmowy, orzechy, kawę, kość słoniową, kauczuk, imbier, drzewo farbierskie, mahoń, heban i inne (200 000 f. st.); przywożą towary europejskie (1500 000 f. st.). Ster rządu spoczywa w rękach prezydenta (co dwa lata) i 13 posłów; prócz tego wchodzi 8 członków do senatu na 4 lata. Biali nie mogą piastować urzędów. Każdy zdatny do noszenia broni w 1. od 16 — 50 r. wrazie wojny musi pełnić służbę wojskową. Milicya składa się z 4 pułków. Urzędowy język angielski; miary, pieniądze i wagi angielskie i amerykańskie. Pod względem administracyjnym L. dzieli się na 4 hrabstwa; Montserrado, Grand Bassa, Sinou i Maryland. Główne miasto Mourowia; ważniejsze forty: Robertsport, Buchanan, Grinville i Edina. O L-i; Wouverinans ,,Hist. de la fondation d’un Etat nègre libre“ (Bruksella 1885).

Liberyusz, papież (rządził od r. 352 do 366), Rzymianin, syn Augusta. Obejmuje rządy Kościoła w chwili najzaciętszych napaści aryan i semiaryan na Św. Atanazego (ob.), patr. Aleks. Chcąc zgnębić Atanazego, przeciwnicy puszczają w obieg podrobiony list L-a (Studens paci), w którym ten jakoby oskarża Atanazego, a gdy podstęp się nie udał, oskarżono patryarchę przed papieżem, że nie słucha rozkazów ces. Kon-staneyusza. L. ze względu na osobę cesarską nie chciał wyrokować w tej sprawie i zwrócił się do Konstancyusza o zwołanie soboru do Akwilei. Cesarz zgadza się na synod, nie w Akwilei, lecz w Arles (353). Synod, złożony przeważnie z b-pów aryańskich, potępił Atanazego, nawet legaci papiescy zmuszeni byli do podpisania wyroku. Papież protestuje, wysyła list do cesarza, w którym tłumaczy, dla czego nie może przyjść do jedności z kościołem aryań-skim i prosi o nowy synod, który odbył się w r. 355 w Medyolanie (około 300 b-pów zachodnich). Euzebiusz, b-p z Vercelli, proponuje, aby najpierw podpisano symbol wiary nicejski, a potem przystąpiono do sprawy Atanazego; Aryanie oponują. Konstancyusz wtedy wchodzi na salę i żąda potępienia Atanazego (,,Ja oskarżam Atanazego, macie wierzyć i słuchać... Moja wola jest kanonem...“). Wielu tej woli się opiera (m. in. Euzebiusz z Vercelli i 3 legaci papiescy); skazano ich na wygnanie. Papież nie zgadza się na wyrok: za to uwięziony jest sprowadzony do Medyolanu, a w r. 355 wysłany do Beroei w Tracyi. Wtedy partya

Liberyusz Jacek, rodem z Kazimierza przedm. Krakowa (f 23 paźdz. 1673); kan. regularny, proboszcz Kościoła Bożego Ciała w Krakowie, kaznodzieja. Zostawił sporą ilość dzieł kaznodziejskich, w stylu makaronicznym, czytanych wielce i kilkakrotnie przedrukowywanych. Główniejsze: „Przyłbica żołnierska na kazaniu zalecona“ (Kraków 1640);,,Wieniec Zwolennicy Aryusza z Antyochi, ; ś. Augustynowi uwity“ (t-że 1641); „Kolęda po otrzymaniu listu Ozyusza rozpuścili wieść | gospodarska, różnym stanom na kazaniu ofia-że L. potępił wyraz współistotny (homousios) y rowana“ (t-że 1649, wyd. 2-e 1650); „Gospodyni i wyznał że Syn nie jest podobny do Ojca. nieba y ziemi J. Chrystus na kazaniach wysła-Poczem cesarz L-owi pozwolił wrócić do Rzy- wiony“ (t-że 1657); „Gwiazda Morzka N. mu“—Najprawdopodobniejsza, że L. podpisując Marya Panna trzydziestą kazań sławiona“ formułę, nie odstąpił od wiary katolickiej, So- (t-że 1670).    x. u. p

L.“ (Rzym 1907).

aryańska wybiera jego następcę w osobie Feliksa dyakona.—D. 28 kwiet. r. 357 przybywa Konstancyusz do Rzymu i zgadza się na odwołanie L-a z wygnania. Według Teodoreta („Hist. eccl.“ II, 15—17), Sokratesa (,,Hist. eccl.“ II, 37 do końca), Sulpicyusza Sewera (,,Hist. S.“ II, 39) odwołano wyrok wskutek próśb matron rzymskich. Sozoinen (,,Hist. eccl.“ IV, 11) dodaje, że cesarz zgodził się pod warunkiem, jeżeli L. przyjmie do jedności aryan nie mówi jednak, aby papież warunek przyjął; według niepewnego opowiadania „Libr' Pontificalis“ na powrót L-a wpłynęli b-pi aryań-scy, którzy zawiedli się w powolności dla Feliksa dyakona. Konstancyusz z Rzymu udaje się z b-pami aryańskimi do Syrmium na synod (357), na którym ułożono nową formułę wiary (zw. formuła syrmijska), Niebawem anomojanie (aryanie skrajni) odbyli synod w Antyo-chii (348), semiaryanie w Ancyrze. Z początku cesarz przechylał się ku anomojanom, następnie przyjął formułę semiaryanów, która składa się z wywodów o podobieństwie Syna do Ojca pod względem natury i 18 kanonów dogmatycznych; potępia ona anomojan, że zbyt wielką różnicę czynią pomiędzy Ojcem a Synem, i subetyauów, że zanadto Ojca z Synem utożsamiają. Wskutek polecenia cesarza w tym też roku odbył się synod trzeci synnijski i tam semiaryan formułę, trzecią syrmijską, przyjęto. Z tym synodem wiąże się sprawa t. zw. odstępstwa L-a od wiary Według Sozome-na (,,Hist. eccl.‘‘ IV, 15) cesarz, z Rzymu wróciwszy do Syrmium (357) i otrzymawszy poselstwo b-pów zachodnich, przywołał do siebie L-a z Beroei. Już znajdowali się tam wysłańcy od b-pów wschodnich (z Ancyry). Zwoławszy wszystkich kapłanów, którzy byli w jego orszaku, zmuszać począł L-a, aby złożył wyznanie, że Syn nie jest współistotny z Ojcem. Cesarza ku temu popychali biskupi Bazyli, Eustachiusz i Eleuzyusz. Oni-to zebrali w jedno pismo wszystkie uchwały, wydane przeciw Pawłowi z Samosaty i Fotynowi, b-powi z Syrmium, i wyznanie wiary ułożone (synodu r. 341) podczas poświęcenia bazyliki antyochyj-skiej, i dowodząc, że niektórzy używają wyrazu homousios na poparcie swej herezyi, dokazali, że L. i b-pi afrykańscy: Atanazy, Aleksander, Seweryn i Krescens, zgodzili się na to pismo, także Ursacyusz, Germinus, b-p Syrmijski, Walens, b-p Mursy (aryanie); lecz też od L-a nawzajem otrzymali wyznanie, w którem wyłącza on z Kościoła tych, co twierdzą, że Syn nie jest co do istoty i we wszystkiem do Ojca podobny.

zomen twierdzi tylko, że na trzecim synodzie syrmijskirn zebrano wydane poprzednio dekrety przeciw anomojanom. Gdyby tego nie podpisał L. to semiaryanie rozgłosiliby, że jest stronnikiem anomojan. Prawda, że w trzeciej formule syrmijskiej brak słowa: homousios, lecz L., podpisując ją, czyni dodatek, w którym wyłącza z Kościoła tych, którzy nie uznają, że Syn jest co do istoty i we wszystkiem do Ojca podobny czyli współ-istotny.—Inni pisarze jednak zaznaczają, że na synodzie w Rimini z r. 359, na którym zmuszono b-pów katolickich do podpisania czwartej formuły syrmijskiej, w układzie semiaryańskim, nie powoływano się na L-a, coby uczyniono, gdyby był podpisał trzecią formułę. Nieprawdopodobne jest i twierdzenie, że Atanazy, który za Konstancyusza musiał się ukrywać przed prześladowaniem, podpisał formułę. Przytaczano na poparcie faktu ustępy z dzieł Atanazego „Histor. arian, ad monach.“ n. 41), i trzy Libe-ryusza (u św. Hilarego we „Fragm.“. VI) uważają za podbrobione, wyjątki zaś ze św. Hieronima („Chroń.“ wyd. Schoena 1194 i „Catalogus“) za niepewne.—Po śmierci Konstancyusza (361) nastają czasy spokojniejsze;papież zajmuje się naprawą szkód, wyrządzonych przez walki religijne. Semiaryanie wschodni zwracają się do niego o przyjęcie do jedności, czemu L. zadosyć czyni, gdy wysłańcy podpisali symbol nicejski wiary w r. 366. Urn. d. 24 lub 23 wrześ. r. 366-, pochowany na cmentarzu Pryscylli. Wybudował bazylikę Maria Maggiore. Umarł w opinii świętości (Ojciec Kościoła) Hieronim umieszcza święto jego pod d. 23 września; od w. VI legendy coraz bardziej psują prawdę historyczną o jego życiu: w „Martyrologium“ rzymskim nie spotykamy się wcale z jego imieniem. —Ob. Mignę, P. L. 10,678 i nast.; Tusik „Kirchen-geschicht. Abhandlungen u. Untersuchungen“ (I,    341; nast.); „Liber Pontificalis“, (I,    207

i nast.); Jaffé „Regesta pontif. Romanorum“ (I², 32 i nast.); „Acta Sanctorum“ (ed. Bollandus, VI, 572 i nast.); Hefele „Konciliengeschichte“

(I², 647 i nast.); Savio „La questione di papa

x. H. P.

z. w.

S. Orz.

Libicki Jan, wierszopis polski. Żył za Władysława IV i Jana Kazimierza, był sekretarzem królewskim. Najwcześniej w Polsce tłumaczył Horacyusza, którego wydał p. n.

,,Horatius Flaccus przekładania J. L-go‘‘ (Kraków 1647). L. pisał wiersze łacińskie i sam je tłumaczył na polski, mianowicie: ,,Somnium prodigiosum de vino et aqua mutuo inter se pro dignitatis apice litigantibus. Sen dziwny w którym wino y woda o godnościach swych rosprawiają“ (Kraków 1647; wyd. 2-e tamże 1648 tylko, po polsku); ,,Bacchus Miraculosus Ichmościom panom Mięsopustnikom, Tanecznikom, Maszkarnikom, Pijanicom Author dobrego zdrowia życzy“. Poemat zajmuje Va arkusza; druga połowa jest wypisem z Drexeliusza o użytku z wina—a bardzo ciekawym przyczynkiem do historyi obyczajów. Dalej ,.Votum do Najświętszej panny Tuchowskiej prosząc o pokóy Oyczyźnie utrapiouey“ (1655). Estr.

Libicki Stanisław (* 8 maja 1856 w Serokomli), syn Aleksandra L-go i Maryi z Wójcickich. Z gimnazyum lubelskiego wszedł na wydział prawny uniwersytetu w Warszawie, nauki ukończył w r. 1878 jako kandydat praw po obronieniu rozprawy O dowodzie ze świadków w procesie karnym. Już na uniwersytecie zajmował się gorliwie oświatą ludu, uczestniczył w zbiorowych ku temu usiłowaniach w kółku Promyka (Konr. P r ó szy ń s k i e g o, oh.).

Po kilkunastu latach urzędowania w’ sądownictwie w r. 1891 został radcą Prokuratoryi Królestwa. Jako pisarz prawoznawca poraź pierwszy wystąpił w r. 1885 („Gaz. Sądowa“); w ,,K. Codz.“ i ,,Gaz. Warsz.“ pisywał artykuły rozpowszechniające praktyczną wiedzę prawną; w r. 1887 ogłosił poważniejszą rozprawę ,,U-kaz o cudzoziemcach wobec praw cywilnych obowiązujących w Kr. Pols.“, przełóż, na ross, w ,,Żurnał Grażdanskago ji ugołownago prawa“.

Od r. 1889 redagował „Gaz. Sądową“, napisał wówczas „O wydawaniu praw; ustrój instytucyi prawodawczych ross.“ W r. 1896 został i pozwolenie powrotu, aż pod koniec r. 1908 u-

Libetenit, minerał rombowy, zasadowy fosforan miedziawy (H0)Cu₂P0₄ oliwkowo-zielony, czarniawo-zielony, znany w Lubietowie na Węgrzech, także w Niżnie-Tagielsku.

Libetryus (gr. zb Atßfjd-ptov 6poę łac. Li-bethrius), góra w Beocyi, w pobliża miasta Ko-ronei, dzisiaj zwana G r a ni c a, będąca odnogą zach. Helikonu (ob.), z której tryskały dwa źródła, gorące i zimne, Libetryas i Petra zwane, a przypominające swym kształtem oraz wyglądem wody, niezawodnie skutkiem podłoża wapiennego barwę mleczną mającej, piersi kobiece. Czczono przy nich Muzy (ob.) i Nimfy Libetryjskie (Astßyj-■O-pîôsç, Nymphae Libethrides), których piękne posągi i grotę uświęconą osobno źródła staro żytne wspominają. Późniejsi autorowie klasyczni znają jeszcze źródło Libetrę w Pie-ryi Macedońskiej, albo też w Magnezyi Tessal-skiej.

*-y-

redaktorem, a w parę lat później właścicielem ,,K. Codz.“, gdzie skupił wiele sił młodych, literackich i dziennikarskich, a zabiegając stale o felieton oryginalny, pomiędzy innemi dał poznać powszechności polskiej talent powieściowy Reymonta (ob.), dzięki zaś ogłoszonemu przez się konkursowi talent Emmy Jeleńskiej (ob.). Występował w swem piśmie stale przeciwko prądom u-godowym (1897) i tygodnikowi petersb. ,,Kraj‘‘; miał też stale przez cenzurę tamowaną działalność redaktorską, Jako obywatel czynny nie przestawał działać w duchu narodowym; za wpływ wywierany na młodzież polską uniwersytecką dla uspokojenia wzburzonych w r. 1899 umysłów, wraz z Tad. Korzonem i Fr. Nowodworskim przebył areszt domowy. Jako prawnik praktyczny należał do redagowania wielu ustaw nowopowstających instytucyi społecznych, do których niejednokrotnie sam wchodził po ich wprowadzeniu w życie (Pogotowie ratunkowe w Warsz., Kasa literacka, Tow. opieki nad umysłowo i nerwowo chorymi i in.). Wybitny był jego wpływ przy zakładaniu polskiej Macierzy Szkolnej (ob.) i redagowaniu dla niej ustawy w r. 1905 — 6, a później stanowisko w powstałej już d. 8 lipca 1906 r. na krótki żywot instytucyi; tu wszedł L. do zarządu, został jego wice-prezesem i w naradach komitetowych zdaniem swem, zawsze dodatniem, wiele dobrego zdziałał. Od r. 1904, gdy wraz z wybuchem wojny japońskiej rozpoczęła się w Rossyi ,,nowa era“—jak ją potocznie nazywano—rozwinął ożywioną działalność w celu zorganizowania pojęć i pragnień politycznych społeczeństwa w Królestwie: przewodniczył w Związku Pracy Narodowej; był jednym z kierowników Stronnictwa Demokr.-Narodowego; uczestniczył w pracach obywatelskich, podejmowanych dla stwierdzenia i obrony praw narodowych. W r. 1905 za dążenia swoje uwięziony nakrótko w cytadeli, w listopadzie t. r. był ponownie aresztowany (za udział, wespół z Władysławem Tyszkiewiczem i Edwardem Jan-tzenem, w deputacyi do gen.-gubernatora warsz. przekładającej konieczność zmiany systematu rządowego w Królestwie). Gdy rozkaz ówczesnego prezesa ministrów, hr. Wittego, cofnął wszystkich trzech zesłanych z Moskwy, L. po przybyciu do Petersburga miał u nominalnego kierownika rządu posłuchanie, na którem tezę owej deputacyi rozwinął w formalne żądanie autonomii dla Królestwa. Jako członek zarządu Macierzy Szkolnej, wykazujący jawnie i głośno szkodliwość wprowadzenia do szkoły w pierwszych latach nauczania wykładu jęz. ros-syjskiego, czego właśnie domagał się rząd, został w r. 1907, jednocześnie z członkami zarządu instytucyi: Maryą Dzierżanowską, Karolem Stawe-ckim i Aleksandrem Zawadzkim, skazany na wyjazd z kraju. Po kilkomiesięcznym pobycie w Ga-licyi i we Francyi południowej otrzymawszy

uzestniczył w pracach Stronnictwa Dem.-Naro- ₍ lekarskiej nie pozostawił. Podług Bielińskiego dowego, dopóki Koło Polskie w Dumie peters-    (1. c.) L. umarł w Petersburgu na cholerę w

Dr. J. V.

Libourne, m-sto okręgowe w départ. Gironde, w okolicy żyznej, przy uściu Isle do Dordogne, 27 kim, na płn wsch. od Bordeaux, stacya węzłowa dróg żelaznych. Ma ulice zabudowane regularnie, bulwary, ratusz z XVI w., starożytną wieżę z r. 1367 (pozostałość fortyfikacyi dawnych), posąg z bronzu ks. De-cazes (ob.) port dla mniejszych statków, sąd handlowy wyższej instancyi, kolegium, bibliotekę (11000 tom.), muzeum, więzienie, 18 000 m-ców, trudniących się uprawą wina (winnice zajmują 50 000 hkt. w okręgu), pędzeniem wódki i budową statków; rozwinięty przemysł żelazny oraz handel solą, winem, bydłem i bu-dulcem.—L. założone zostało w r. 1269 przez seneszala Guyenny Rogera de Leyburn, od którego otrzymało nazwę. — Porówn. Guinodie „Histoire de L.“ (Bordeaux 1845, wyd. 2-e Lib. 1877, 3 t.).

Libreville, m-sto stołeczne Kongo francuskiego (ob.), na płn. wybrzeżu Gab un u (ob.), wysoko położone, 1 500 m-ców; siedziba gubernatora oraz missyi katolickiej i protestanckiej, 3 większe faktorye. Handel przeważnie w rękach firm niemieckich i angielskich. . *.

Libra, dawna moneta srebrna hiszpańska o różnej wartości: L. Aragońska czystego srebra 21.5 gm.; L. Alikancka i Walen-

cyjska — 17.5 gm.; L. Nawarska—3.6

w. w. w.

burskiej, dając się prowadzić Rom. Dmowskie-    w r. 1832.

mu, nie stanęło w jawnej sprzeczności z zasadniczym pierwotnym programatem patryoty-zmu polskiego w Królestwie, Wtedy Ł., zrywając ze stronnictwem, usunął się od spraw życia politycznego. Obecnie, od r. 1907, jest dyrektorem Tow. Kred. m. Warszawy. „Encyklope-dya“ nasza ma w nim stałego od r. 1894 współredaktora i współpracownika,    s'

Libidivi, ob. Dividivi.

z. w.

Libigłt, minerał, jeden z wodnych węglanów wapnia i uranu CaC0₃.(U0₂)C0₃.2H₂0.

Libijska pustynia, ob. Sahara.

Libra, łac., oznacza: 1) funt rzymski, gr. Xćcpa, co do wartości pieniężuej=jednemu as-s o w i (ob.) miedzianemu, tyleż ważącemu, odpowiadający; o */₉ lżejszy od greckiego, a o ¹/₃ cięższy od dzisiejszego funta; — 2) waga rzymska, po grecku oraD-póę, składająca się z belki poprzecznej (iugum), i dwuch szal (lances,, taXavra), na obrączce do nich przytwierdzonych;—3) przyrząd niwelacyjny, waga urządzona z pewnym ciężarem wody (/. aąuaria), albo ołowiu (/. labrilis);—4); konstelacya gwiazd, zwana Wagą (gr. Z07ÔÇ, później Aćupa), znajdująca się w zodyaku pomiędzy Skorpionem a Panną, na miejscu, gdzie równik ekliptykę przecina, trafnie tak nazwana na oznaczenie jesiennego zrównania dnia z nocą.

Libracya, ob. Księżyc.

Libretto—książka, zawierająca tekst większego utworu wokalnego, świeckiego lub religijnego, np. opery, operetki, oratoryum, kantaty. Tekst L-a pisze się wierszami, przeważnie rymującemi się. Do recitatiwa bywa też używana czasami proza. Tematami L-a bywają przeważnie utwory literackie, przerabiane stosownie do wymagań muzycznych. Czasem L. jest pracą samodzielną librecisty albo autora opery, np. R. Wagnera (ob.). Niekiedy do L-a dołączone są nuty. Bywają też L-a bez szczegółowego uwzględnienia aryi i recitati*

S. Drz.

Libitina, bogini staroitałska rozkoszy, a mianowicie błogosławieństwa przyrody w ogrodach i winnicach, od czasu zapoznania się z grecką mitologią utożsamiana z boginią Persefoną, a niezawodnie, ze względu na etymologiczny wywód jej nazwy od wyrazów Uber e^dibido, także z Afrodytą. W świątyni jej przechowywano wszystkie przedmioty potrzebne przy chowaniu zmarłych, które tutaj sprzedawano albo wypożyczano. Stąd zwał się także główny zarządca pogrzebów— mający pod swemi rozkazami liczną służbę męzką i żeńską, jak oto: pol-linctores, respilioncs, praefioue i t. d.—libiti-narius, a główna jego czynność w krótkości L. Nawet mary, na których zwłoki palono, zwano L. Z rozporządzenia króla Serwiu-sza Tul li u sza, celem stwierdzenia liczby zmarłych, musiano za każdego nieboszczyka gram. płacić drobną monetę. Skutkiem tego przypadkowego związku bogini z pogrzebami używają poeci rzymscy często nazwy jej w znaczeniu „śmierci“.

Libo, ob. Skryboniusze.

S. Drz

Liboszyc (Li bose hi tz) Józef (* w Wilnie r. 1783 —f w Karlsruhe d. 5 stycz. r. 1824) lekarz i botanik, syn Józefa Jakóba L-a, lekarza uaczelnego wojsk litewskich, Czecha z z pochodzenia, który później zajmował się wykonawstwem w Wilnie, jednego z założycieli tamtejszego Towarzystwa lekarskiego. — L. wykształcenie zawodowe otrzymał w Szkole Głównej litewskiej (1798 —1803) dyplom zaś doktorski osiągnął w Dorpacie po obronieniu rozprawy ,,De morbis primi paris nervorum“ (1806).

Zamieszkał następnie w Petersburgu, gdzie doszedł do wziętości i sławy, a został nawet lekarzem nadwornym. — L. zajmował się gorliwie botaniką i pisywał też o niej; po polsku ogłosił „Opisanie jadowitych roślin w Litwie“ (w ,,Dzienniku wileńskim“ r. 1805 Nr V, str. 100 — 105, 2 ryc. Nr VIII str. 286—289,    1 ryc.;

r. 1806, Nr XII, str. 295 — 297,    1 ryc.); inne

prace jego botaniczne wyszczególniają: S. Koś-miński ,,Słown. lek. polskich“ str. 278); J. Bieliński „Stan nauk lek. za czasów Akad. med.-chir. wileńskiej“ (str, 133) i ,,Biogr. Lex. d. hęrvorr. Aerzte“ (T. III, str. 700); prac treści

i Varro. W tych księgach były także spisane commentarii pontificum, zawierające ich zdania (responso) i décréta. W mieszkaniu Ponti-ficis Maximi znajdowało się archiwum, gdzie te księgi i dokumenty kapłanów były przechowywane i w tajemnicy trzymane.—Por. Preibisch ,,Quaestiones de libris pontificiis“ (1874); Picon ,,Organisation et compétence du collège de Pou-

wów, ograniczające się jedynie do objaśnień % pontificum orzekało przedewszystkiem w spra-akcyi, odbywającej się na scenie. We Frań- wach sakralnych. O nich wspominają Cicero cyi jako librecista wyróżnił się Scribe (ob.), w Niemczech K i n d („Wolny strzelec⁻), w Polsce pisywali L-a głównie L. Dmuszewski,

Żółkowski (ojciec), szczególnie odznaczył się W1. Wol s ki pięknemi L-ami „Halki“ i „Hrabiny“. W rozwoju L-a wielką rolę odegrał Wagner, który ogłosił też odrębną rozprawę p. n.^ „Oper und Drama“ (Lipsk 1855).    *-y-

Libri augurales. Najważniejszem zadaniem tîfes‘‘ (1883). augurów (ob.) w Rzymie było tłómaczenie znaków, z których rozpoznawano wolę bogów ze względu na podjęte w sprawach publicznych czynności władz wyższych (magistratus). Tłó-maczenia te opierały się na wiadomościach zaczerpniętych z t. zw. L. A., w których znajdować się miały wszelkie co do tych przedmiotów z dawnych czasów pochodzące, pierwotnie w drodze tradycyi utrzymywane, a potem skrzętnie zbierane instrukcye. Te księgi były przechowywane w archiwum, do którego oprócz powyższych osób nikt nie miał przystępu. Ob.

Aug u ro w ie.    t- d.

T. D

Libri Sibyllini, o których źródła z czasów królów rzymskich kilkakrotnie wspominają, miały zawierać różne orzeczenia i wyrocznie (ioracula). Księgi te przechowywać i w razach potrzeby tłumaczyć miało obowiązek t. zw. Collegium quindecimvirorum sacris faciundis, które za czasów Sulli uległo pewnej reformie. Po spaleniu powyżsyeh ksiąg w r. 83 przed Chr. starano się treść ich za pośrednictwem sentencyi, zbieranych w rozmaitych krajach, zrestytuować, co skłoniło Oktawiana do zarządzenia ich rewizyi.—Por. Bouché—Leclercq ,,Les interprètes des livres sibyllins“ (w .,Hi-Libri Carruci délia Sommaja Wilhelm    stoire de la divination dans l’antiquité“(IV str.

Brutus Icilius Tymoleon, matematyk 286; 1882).    T u-

włoski (* 1803 we Florencyi—f 1869 w Lon- Librowicz Z y g m u n t (* 1855 w Warszawie), dynie). Z Pizy, gdzie był profesorem mier.,    publicysta polski i rossyjski b. współprac. „Sło-

w r. 1832 na wezwanie Araga (ob.) przeniósł się    wa“, „Nowin“ i „Kraju“. Po ukończeniu uauk

do Francyi_gdzie był naturalizowany, objął ka-    średnich w Warszawie i wyższych szkół tech-

tedry w Collège de France i Sorbonnie oraz    niczuych za granicą, przerzucił się do publi-

wydawnictwo ,.Journal des savants“; został    cystyki i przeniósł na stałe do Petersburga

członkiem Akademii, generalnym inspektorem    (obecnie [1909] jest w zarządzie rossyjskiej fir-

uuiwersytetu i wychowania publicznego, na tern    my wydawniczej M. O. Wolffa). Pisuje po

jednak stanowisku shańbił się systematycznem    polsku, niemiecku i rossyjsku. Po polsku napi-

okradaniera bibliotek, muzeów i archiwów; uni-    sał m. in.: ,,Shylock, studyum w listach żyda

kając sądu, zbiegł do Anglii. Ogłosił „Mém.    do chrześcianina“ (Warsz. 1876); „Z wrażeń

sur la théorie des nombres“ (1820); „Mein,    kapociarza“ (Warszawa 1878), gdzie porusza

sur

divers points de l’analyse“ (1823);,,La reso-    kwestyę żydowską w Polsce; „Stara Polska w

lution générale des équations indéterminées du    opisie malowniczym, historya niewydanego dzie-

1 degré“ (1826); „Mém. de math, et de phys.“    la według nieogłoszonych dotąd listów i doku-

(1827—9, 2 t.): „Hist. des sciences mathéma-    mentów Mich. Grabowskiego, Kaczkowskiego,

tiques en Italie“ (1838—41, 4 t.); „Découvertes    Kirkora, Kondratowicza, Kraszewskiego, Maur.

d’un bibliophile“ (1843), wiele życiorysów (np.    Wolffa i innych“ (Petersb.-Kraków 1883); „Pola-

Galileusza, Fermata) i kilka broszur w sprawie    cy na Syberyi“ (Kraków 1884; pierwsza, a słaba,

swej defraudacyi.    A-Ł- .próba historyi Polaków na Syberyi). Po kilku

Libri feudorum, longobardzki zbiór prawa    próbach w jęz. niemieckim („Ub. den Kuss u,

lennego; w wydaniach Justyniańskiego Corpus    das Küssen“ 1877 i „Die Marlitt“ Lipsk 1878),

iuris, podzielonego na 5 tomów (volum.) do    oraz po krótkiem współpracownictwie w „St.-

łączono do V-go voluminu L. F. i nie-    Petersb. Zeitung“ i „Heroldzie“, przerzucił się

które ustawy cesarzy niemieckich Fryderyka    L. do literatury rossyjskiej i ogłasza stale od

I, II i Konrada jako dedma collatio do 9 col-    lat 20 prace z historyi, historyi literatury,

lationes nowel. Opracowaniem rękopisów zbio-    sztuki i bibliografii (przeważnie pod pseudoni-

rów Justyniańskich zajmowali się, jak wiadomo,    mem Wiktora Rusakowa). Z nich wa-

głównie Glossatorowie. Oni-to do t. zw. Au-    żniejsze: „Car w pljenu, jistorija prebywanija

thenticum t. j. do zbioru nowel Justyniańskich    Wasjilija Szujskago w Polszje“ (Petersb. 1901);

(134), podzielonego na 9 collationes, jako-    „Niepołomjickij carjewjicz, jistorija Ijegendy o

by t. zw. 10 collatio, dołączyli Libri feodorum.—    koroljewskom projischożdeniji ■ Łżedmjitrija“

1896.

Por. Lehmann „Das Longobardische Lehnrecht“ (tamże 1903).    V1 Chw<

Libri pontificales, są to księgi obejmujące przepisy, według których w Rzymie kolegium

T- D-    Libumia (gr. Aißoopvia), kraina nadmorska

Illiryi, pomiędzy Istryą a Dalmacyą położona, obejmująca dzisiejszą zach. część Chorwaeyi i pół-

hocne obwody Dalrilacyi, dzika, górzysta, nie    Rzepiennica. W r. 1739 płaciło 9 894 złp.

żyzna, stąd mieszkańcy słynęli od czasów naj-    kwarty, hiberny 7741. Ostatnimi tenutaryu-

dawniejszych jako żeglarze, i to pierwsi, któ-    szami byli Lubomirscy. W lustracyi z r. 1564

rzy łodziami na morze Adryatyckie puścić się    wymienione są tylko wsi Binarowa i Siepiet-

odważyli, a z biegiem wieków nietylko wszyst- j nice. Binarowa liczyła wówczas kmieci 44, kie jego wyspy, nie wyłączając daleko ku po- ( siedzących na 28 łanach, kmiecie płacili z ła-łudniu leżącej Korcyry, lecz także zachodnie    nu po 1 złp. czynszu, po 2 gr. drewnego, ob-

wybrzeże Italiii półn. pod władzę swą zagar-    jednego; cała gromada dawała 32 gr.; nadto

nęli. Później wszakże możne ludy sąsiednie,    dawali po 1 korcu z łanu i po 3 korce owsa spu

mianowicie od półn. Japydowie, a od połud.    (ob. Sep). Sołtystwo należało do proboszcza Bu-

ckiego. W Siepietnicy w r. 1564 siedzieli sami zagrodnicy, którzy nic nie płacili, a robili sobą,

l)r Ig. B.

Dalmatowie, ścieśnili bardzo ich dzierżawy do tych granic, w których ich za czasów rzymskiego panowania zastajemy. Z żeglugą^ tak    kiedy im kazano,

Libusza (Lubusza,) córka bajecznego Kro-ka, pierwszego księcia czeskiego. Odziedziczyła po ojcu Wyszehrad i miała być założycielką Pragi, a że biegłą była w prawie, przeto ją lud księżną obwołał. Niezadowoleni z wyroku jej dwaj bracia Chrudosz i Stahlaw zmusili do zrzeczenia się z tronu L-ę; lecz starszyzna nie dopuściła do tego, nakłoniwszy księżnę do zawarcia związków małżeńskich z Przemyślem (ob. Przemyśl). Miała L. dwór z samych niewiast złożony; nie przeżyła swojego męża, który po jej śmierci cały dwór niewieści rozpuścił Cosmas; Rkps Kral.

Libya (gr. Aißoy], łac. Libya), 1) nazwa najstarsza Afryki, już w pieśniach Homera; oznaczała zrazu tylko krainę bezpośrednio z Egiptem graniczącą, później całą Afrykę północną pomiędzy Nilem a Atlasem, współcześnie ziemie połud. nosiły miano Etyopii, a dopiero od czasów geografa Eratostenesa (ob.) cała Afryka;—2) córka Epafosa i Memfidy, z którą, według mitycznej opowieści, Posejdon Agenora i Belosa spłodził; od niej otrzymać miała Afryka miano Libyi, t. j. ziemi żyznej.

Libyjskie gór y (gr. to Aißoxov ópoę, łac. Libyci montes), pasmo górskie, wznoszące się wzdłuż granicy zach. Egiptu; dzisiaj Dżebel Selsele.

znaczne obszary morskie obejmującą, rozwijał się równocześnie także ich handel, a prawdopodobnie kupczyli również z Wenetami (ob.) bursztynem.

Około r. 350 przed Chr. państwo ich było jeszcze potężne, mimo że na jego czele stała kobieta. W czasach późniejszych, coraz bardziej napierani przez sąsiadów, poddali się L. opiece Rzymian, którym sprawne ich floty (ob. Lifo urny) wielkie oddawały przysługi, a w zamian uzyskało kilka ich szczepów osobne przywileje. Z rzek, oprócz granicznych, Arsyi ku półn., i Titiusa ku połud., godne są wzmianki:

J, F. G.

Oeueus i Tedanius albo Ti dani us. —

Miasta L-i, wszystkie nad samem wybrzeżem morskiem albo tylko w niewielkiej od niego odległości położone, były następujące: na wybrzeżu zachód, zatoki Flanatyckiej Al von a,

S. Drz.

S. Drz.

Libyjskie morze (gr. TO Aißoxov Ttéb^oç, xôvtoç AißorjC, łac. Libycum mare), zowie się ta część morza Śródziemnego, która ciągnie się na zachód od morza Egipskiego wzdłuż wybrzeża Afryki i, obejmając obiedwie Syrty, ku północy sięga aż do wyspy Krety.

Libyssa (łac. Aißoaaa), miasto w Bitynii, nad zatoką Astaceńską, przy trakcie z Nikomedyi do Chalcedonu wiodącym położone, sławne w starożytności z grobowca Hannibala (ob) który tutaj w r. 193 przed Chr. zażył trucizny; mylnie nowsi uczeni, zwiedzeni lekkiem podobieństwem brzmienia wyrazu, szukają go w dzisiejszem Dżebse, które jednakże za daleko ku wschodowi leży i w istocie starożytnej osadzie Dacibyza odpowiada.

Lioata, staroż. Phintias, m-to w prow. Girgenti (Sycylia), przy ujściu rz. Salso do morza Śródziemnego; przy linii kolei Cani-catti —L. i L.— Terranova, u stóp Monte Sant-Angelo. Starożytny zamek, kościół gotycki, szkoła

Flan on a (dz. Fianona); na wschód. Tarsa-tica, Sen i a, więcej ku połud. L o p s i c a, O r-topula, Vegium, Argyruntum, Covi-n i u m, A e n o n a, BI andona, kolonia Jade-ra, Ara usa, nakoniec Scardona, stolica kraju z rządem głównym, którego wyrokom o-prócz 14 miast Liburnów także Japydowie się poddawali, —Górzysta kraina dostępna była tylko na niewielu traktach, z których jeden wiódł z Senii do jej wnętrza, a drugi z Jadery ku południu zawsze wybrzeża się trzymał.— Do L-i liczyły się także liczne wyspy (AißoopviSs?) zwane, nad całem jej wybrzeżu rozsypane; według świadectwa Strabona było ich około 40, z których największe i najważniejsze są: A p s o r u s,

S. Drz.

Curicta, Scardona, Crexai Lissa.

S Drz,

Liburny (lac. Libumae albo Liburnicae [naves]), łodzie, a później okręty większe, słynące z lekkości i szybkości, których Liburno wie (ob,) na wyprawach korsarskich po morzu Jońskiem używali. Wyrabiano je o dwuch aż do pięciu ław wiosłowych, z drzewa sosnowego, jodłowego albo cyprysowego, zbijanego gwoździami mosiężnemi zamiast żelaznych.

S. Drz.

S. Drz.

Cesarz Augustus (ob.) rozkazał okręty wojenne rzymskie na wzór owych L-ów budować, ponieważ z ich pomocą wygrał bitwę pod Actium.

Libuskie starostwo niegrodowe w powiecie Bieckim, województwie krakowskiem, składało się ze wsi Libusza, Kryk, Rzepiennik, Sie-pietnice, Binarowa, Moszczenica dolna, Niżna

techniczna, port, wywóz siarki i ryb solonych; 18 000 m-ców.

Z wieku XV instytucya ta, zwłaszcza w stosunkach wiejskich, w wysokim jest jeszcze stopniu rozwinięta, ale też nieco przekształcona. W miejsce pochwycenia wchodzi fantowanie i aresztowanie przedmiotu skradzionego przy interwencyi woźnego sądowego. Dochodzący praw własności na ruchomości przy pomocy woźnego aresztuje, czyli fantuje przedmiot u posiadacza i naznacza mu termin sądowy, na którym ma się zjawić

Źródła: „Najda-

bitce).

D-r J. p.

Lice w dawnem prawie polskiem oznaczają przedmiot kradzieży, którego praw własności dochodzi się w sposób szczególny. Przedmiotem kradzieży mogą być z istoty rzeczy tylko ruchomości, L-em zaś tylko takie ruchomości, które mają cechy indywidualne, rzucające się łatwo w oczy. L-em zatem mogą być: ludzie (niewolni), zwierzęta, drzewo, narzędzia gospodarskie, rzadziej zaś rzeczy łatwo zamienne, jak ziarno, napoje, a zwłaszcza pieniądze. Jeżeli tedy ktoś spostrzegł, że rzecz mu skradzioną posiada osoba pewna (niekoniecznie złodziej), wtedy dokonywał licowania, a rzecz poddana licowaniu otrzymywała miano L-a. Licowanie w przeciągu czasu doznało przeobrażenia. Początkowo poszkodowany przez kradzież używał wyłącznie własnej pomocy przy jej odbiorze, powoli zwyczaje ziemskie, niemal u wszyskich ludów podobne, poczęły ten prowadzący do nadużyć proceder modyfikować, pragnąc sprawy o kradzież poddać rozpoznaniu sądowemu. Z dawnej pomocy własnej przy odbiorze rzeczy skradziouej pozostały przeżytki, i te także można obserwować w prawie zwyczajowem polskiem. Mianowicie poszkodowany przez kradzież dokonywał pochwycenia (niemieckie Anefang) rzeczy u tej osoby, u której ją spostrzegł i zarazem wytaczał jej przed sądem skargę, z żądaniem wyjaśnienia samego tytułu posiadania rzeczy skradziouej. Rzecz skradzioną przywodzono przed sędziego i prezentowano przed oblicze (lice) o-skarżonego; oskarżony, chcący się usunąć od odpowiedzialności, mógł przyprowadzić inną o-sobę t. zw. z a c h o d ź c ę, od której rzecz w sposób prawny nabył, a w takim razie na za-chodźcę spadał ciężar wytłumaczenia nabycia rzeczy. Zachodźca mógł się powołać na innego zachodźcę i tak w dalszym ciągu dochodzono źródeł własności i tej osoby, która własność naruszyła. Ten przewlekły postępek sądowy zwał się lico wani em (liczowaniem) od tego, że przed lice (oblicze) oskarżonego i za-chodźców kładziono przedmiot sporu; nic dziwnego, że i sam przedmiot, poddany licowaniu, nazwano licem (liczę). Później ograniczono liczbę zachodżców do trzech-, jeśli nawet i trzeci wykazał prawny sposób nabycia przedmiotu sporu, skarżącego oddalano z preteosyą. Tak przedstawia się licowanie w zwyczajach polskich w. XIII i XIV.

wraz z przedmiotem zafantowanym. To przy-wiedzenie przed oblicze sądu przedmiotu sporu nazywa się: „ad faciem trahere“ „faciare“ „facionare“ (licowanie), a sam przedmiot „faciès“ inaczej lice (liczę). Dalsze postępowanie sądowe jest takiesamo jak opisane poprzednio. Należy pamiętać, że, acz niesłusznie, pojęcie licowania przenoszono już na sam fakt fantowania, i dlatego mieszano licowanie z fan-towaniem (arrestare — facionare). W ustawodawstwie Kazimierza W. starano się licowanie ominąć, pragnąc wprowadzić dowód z przysięgi, któryby całe przewlekłe postępowanie znacznie skracał. Mimo to utrzymywało się ono nadal, a nawet usiłowano je rozciągnąć na sprawy poza kradzieżą, przeciw czemu wystąpiono na sejmie w r. 1578. Ograniczeniem procesów o kradzież jest też przepis statutów Kazimierza W., iż po upływie roku między o-becnymi, a lat trzech między nieobecnymi, od dokonania kradzieży, nie wolno wnosić skargi o kradzież. Termin licowy, czyli t. zw. licowy rok wynosił zwykle dwa tygodnie, to zn., że w dwa tygodnie po dokonanem zafantowa-niu winna się była odbyć rozprawa sądowa. Sejm z r. 1505 wprowadził tygodniowy teriniu. L-e, jako instytucya ziemska, znana jest na Mazowszu i na Litwie. Na Litwie jeszcze według statutów z 1. 1564—1588 wolno było złodzieja z licem (na gorącym uczynku) przychwyconego zabić; jest to żywa reminiscencya stosunków pierwotnych, wniejszy zabytek prawa zwyczajowego ziemskiego“ (w Helcia „Starodawne prawa polskiego pomniki“ T. II); „Volumina legum“ T. I — III; „Akta grodzkie i ziemskie“ (Lwów T. X — XIX). O L-u wzmiankuje Czacki: „O litewskich i polskich prawach“ (Kraków 1861, T. II). — Por. urtykuł w Encyklopedyi Orgelbranda W. o-raz pracę Wł. Abrahama: „Pojęcie i stanowisko kradzieży w prawie polskiem“ („Przegląd akademicki¹¹ Kraków 1881; także w od-

Ab. Kł.

Licencya (łac. licentia = pozwolenie, swoboda), wogóle tosamo, co pozwolenie, dyspensa, przywilej, prawo szczególne, patent i t. p. W klasztorach zwolnienie od obowiązków pewnych, przyznawane mnichom przez opata, przeora, lub gwardyana. — L. poetycka, prawo przyznawane poetom odbiegania czasem od prawideł i zasad języka, przestrzeganych powszechnie w prozie, tworzenia wyrazów, zwrotów, porównań nowych i t. p.

Licencyat, godność naukowa w uniwersytetach Francyi i Szwajcaryi francuskiej, pośrednia pomiędzy bakalaureatem a doktoratem.

Liceum (gr. TO Xôx,e'.ov) pierwotnie; nazwa ta oznaczała gaj święty Apollina (Lykeiosa) w Atenach, w którym, zwłaszcza w czasach późniejszych, schadzali się filozofowie, szczególnie t. zw. Perypatetycy (ob.), wraz z uczniami, a tam, przechadzając się z nimi, nauczali

ziły w r. 1841 na pojedynek z bratem generała Montenegro; w tym pojedynku L. został ciężko raniony. W r. 1842 odbył podróż do Portugalii, którą opisał w „Portugal, Erinnerungen aus dem J. 1842“ (Moguncya 1843). Brał czynny udział w kuryi panów w pierwszym sejmie pruskim r. 1847, a w r. 1848 został wybrany z Raciborza do Niemieckiego Zgromadzenia narodowego we Frankfurcie, i w niem był jednym z najwybitniejszych mówców prawicy. Podczas powstania frankfurckiego d. 18 wrześ. r. 1848, w puszczy Vornheimskiej padł obok generała Auerswalda jako ofiara sfauatyzowanego tłumu. Por. Köstlin, „Auerswald und L. (Tübinga 1848).—Po nim nastąpił, jako głowa domu, jego brat młodszy, książę Karol L., pruski generał kawaleryi à la suite (* d. 19 grud. Liceum Krzemienieckie, ob. Krzemie- r. 1819). n i e c k i e 1 i c e u m.    Lichodziejewscy, ród książęcy na Litwię;

ich. Z czasem nazwę tę zaczęto dawać uczelniom rozmaitym, uawet już w Rzymie starożytnym. — W dobie Odrodzenia (ob.) nazywano tak szkoły przygotowujące uczniów do słuchania nauk uniwersyteckich. Wogóle L. jest szkołą wyższą od gimnazyum. We Francyi L-ami (lycées) były w w. XIX szkoły średnie rządowe, połączone z pensyonatami; nazwa L. odróżnia szkołę średnią rząd. od miejskiej {collège). L. L. francuskie dzielą się na 8 lub 9 klas. W Bawaryi również niektóre szkoły nazywają się L-mi; wykładana w nich bywa teologia i filozofia; są to jakby niższe wydziały uniwersyteckie.—U nas także istniały dawniej L-a w Krzemieńcu (ob. krzemienieckie L., Warszawskie L.; por. Królestwo Polskie (Szkoły), L u-b 1 i n.

Red.

Lichenes^ ob. Porosty.    wzięli nazwisko od miejscowości Lichodzieje w

I).

, Licheńskie jezioro, uważane za odnogę jez. pow. słuckim. Protoplastą ich był kniaź Śleszyńskiego, niegdyś jedna z nim całość. Iwan, syn nieznanego bliżej W a si la, wła-Ohecnie łączy się ono dwoma kanałami z jez. ściciel Olelkowicz w pow. nowogrodzkim około Pątnowskiem (część Śleszyńskiego). Brzegi je- lm l550. Synami jego byli kniaziowie Żd an ziora od zachodu, południa i płdn. wschodu ni- [ Aleksander, a może i W a sil, podstarości zkie, bagniste, od płn. zach. i wschodu nieco przewalski, żyjący w połowie drugiej w. XVI-go. wynioślejsze. Ciągnie się wązkim pasem (oko- Ród L_ich w dziejach nie wzniósł się ponad ło 5 w. długości i I/₂ szerokości) od płdn. ku mierność, z przybieranego zaś przezeń w cza-północy. Na brzegu wschodnim mieści się gach późniejszych przydomku Hliński mo-kościelna wieś Licheń, po stronie płn. zach., na żnaby przypuszczać, że był gałęzią znakomi-wzmesionem nieco brzegu, wieś Niedźwiady tej rodziny Hlińskicb v. Glińskich.—Ź r ó d ł a: (346 stóp pnm.). — „Sł. Geogr.“.    Kuropatnicki; Borkowski; Wolf.

książęcy, pochodzący ze    lioht Hugo, budowniczy (* r. 1842). Po

Śląskiego rodu szlacheckiego Jan z Wo-    ocie „ podróży naukowej do Wioch, pra-

sehutz otrzymał przez małżeństwo dobra ry- cowa, w , ₁₈₇₁_79 jako budowniczy prywat-cerskie Lichten inaczej Lichnow pod Karno- w Ber|inje w r 1879 został powotauy do wem (Jagerndorf) i przybrał w r. 1501 nazwisko Lj ka na stanowisko naczelnika urzędu budo-L Jego następcy otrzymali w r. 1703 tytuł w£neg0 miejskieg0. z prac wykonanych «ChhtzW «VOn 1 sz ac letnych panów z o- przez njeg0 w tem mieście zasługują na uwa-. . 1    , . w a ' ‘ byl, P° niesieni do go - gę- rozszerzenie Muzeum miejskiego, gmach

. ra low zeszy niemieckiej. W r.    Konserwatoryum muzycznego, gmach na cmen-

o rzymali L-y pruski, a w r. 1824 austryacki ty- tarzu -w Mikotaja (w st re„esansu niemie-

*“* ,S'ą"«0y *ed u« P™wa Pierworodztwa; w r. cki } budowle na nowym cmentarzu św. Ja-zas 1846 nastąpiło połączenie nazwiska i her- na szk’ola przemysłowa, szpital, gmach policyj-„L.‘ nazwiskiem i herbem dziedziczki lira-    rzeźnia centralna, hala targowa. Muzeum

Kra.

£rT„ T w⁰,?", W,erdo^erf- W r' i¹⁸⁶' Grassi, restauracya kościoła św. Jana. Wy-krd prusk! Wi heta I nadał ówczesnej głowie da(; „Architektur Berlins“, .Architektur Deutseh-(;• ‘yM książęcej mości. Książe Ud- lands« , Architektur der Gegenwart“, ward Mary a L. (* 19 wrzes. r. 1789), au-    .    ,    .    ...

tor niedokończonej „Geschichte des Hauses Lichtenberg, niegdyś księstwo niemieckie, Habsburg“ (T. I-VIII- Wiedeń 1836-44) odzie- obecnie obwod regencyi Trewirskiej, w Piu-dziczył spadek po ojcu, księciu Karolu L-m sieoh> na lewym brzegu Eenu; zajmuje obszaru

Km.

d. 15 kwiet. r. 1814.' 4 d. 1 stycz. r. 1845 w 537 klm' kwd w r- 1896 liczyło 42000 mieBZ-Monachium, pozostawiając pięciu synów. Naj- k™ców. Dawniej zwane Baumholder, w r. starszy z nich, książę Fel iks L„ który nastąpił ¹⁸¹⁰ odstąpione zostało przez Prusy księciu Po ojcu (♦ d. 5 kwiet. r. 1814) wcześnie wstą- E™eBtowl Sasko-Koburskiemu za usługi okapi! do wojska pruskiego, lecz w r. 1838 podał zan0 0,1 podczas wojny, d. 5 mar. r. 18 9 się do dymisyi i wszedł do służby preten- ksi« Ernest nazwał -Ie ^i^wem L., od da-denta hiszpańskiego Don Carlosa (ob.), wuego zamku tejże nazwy. W r. 1834 pouo-który mianował go generałem brygady i gene- wnie zostało odstąpione 1 rasom za rentę rocz-ral-adjutantem. Po powrocie z Hiszpanii na- n4 80 000 talarów.

pisał „Erinnerungen aus den J. 1837 — 39“ Lichtenberg Jerzy Krzysztof, fizyk (2 tomy, Frankfurt 1841 —42). które go nara- | i satyryk niemiecki (* d. 1 lip. r. 1744 w

prokuratorem naczelnym, w r. 1853 szefem sekcyi w ininisteryum sprawiedliwości, nakoniec w r. 1860 drugim prezesem trybunału najwyższego. Równocześnie zostaje powołany do Rady państwa. Wr. 1865,gdy B e 1 c r e d i (ob.) zawiesił konstytucyę, L. podał się do dy-misyi. Będąc od r. 1861 członkiem austryackiej Izby panów, rozwinął tam działalność nadzwyczajną jako mówca wspaniały stronnictwa liberalnego; w sprawach religijnych hołdował poglądom józefińskim i szczególnie energicznie uwydatnił swe przekonania wohiomyślne wr. 1868 jako referent prawa o małżeństwie, zarówno jak i w r. 1875 podczas obrad nad prawami kościelnemi.

Oberrainstadt pod Darmstadtem—f d. 24 lut. r. 1799), wychowauiec uniwersytetu w Getyndze, gdzie w r. 1775 objął katedrę fizyki. Przykładał się w początkach do astronomii, głównie jednak zajmował się elektrycznością („figury L-a“). Utwory satyryczne, które rozgłosiły przeważnie jego imię, a w których ośmieszał różne strony życia spółczesnego niemieckiego, uwikłały go w liczne spory literackie: np. z Lavaterem (ob.) o fizyognomikę, z Vossem (ob.) o wymawianie w greczyźnie i in. Najważniejsza praca „Ausführliche Erklärung der Hogartschen Kupferstiche mit Kopien derselben von Riepenhausen“, początkowo umieszczona w „Göttingischer Taschenkalender“.

Km.

Lichtenfels Edward (* d. 18 list. r. 1833

Wraz z Forsterem redagował „Göttin.

wydali wybór pism.

Lichtenberga figury, ob. Elektryczne figury.

Lichtenberger Fryderyk, teolog prote-

A. Ł,

z roz-

Jn D.

Lichtenstein Marcin Henryk Karol

Magazin der Litteratur und Wissenschaft“, w Wiedniu), pejzażysta niemiecki. Ukończyw-W 1. 1844 — 53 staraniem syna wyszło 14 tom. szy Akademię wiedeńską, w r. 1857 i 8 pra-zb. wyd. prac L-a; r. 1893 Bobertag i Wilrand cował w Dusseldorfie, poświęcając się pejzażowi. W r. 1872 został profesorem Akademii w Wiedniu. Wystawiać obrazy zaczął w r. 1854. Ze szczególnem upodobaniem malował widoki Austryi Niższej. Jeden z pejzaży L-a znajduje stancki (* d. 21 mar. r. 1832 w Sztrasburgu); się w galery i cesarskiej w Wiedniu. W mu-od roku 1858 sprawował urząd przy kościele sztras- zeum etuograficznem wiedeńskiem jest 11 obra-burskim, a w r. 1864 został profesorem wy- zów L-a wyobrażających typy góralskie działu teologicznego w Sztrasburgu. Po wojnie maitych okolic Austryi. udał się do Paryża; w r. 1873 pełnił obowiązki pastora w kościele przy ul. Taitbout, a w r. 1877    (* w Hamburgu 10 stycz. 1780—f na morzu

82, 13 t.).

Km,

francuski (* czył nauki w Lycée Louis le Grand w Paryżu, kształcił się dalej w Sorbonnie i Sztrasburgu, poczem udał się na naukę do Berlina, a powróciwszy do kraju zajął się wykładem języka i literatury üiemieckiej; w r. 1871 brał udział

został profesorem nowootworzonego tamże wy- między Korsör a Kiel 2 wrześ. 1857), przydziału protestanckiego. Prace L-a ważniejsze: rodnik-etnograf. Do nauk lekarskich i przy-„Histoire des idées religieuses en Allemagne“ rodniczych przykładał się w Helmstecie i Je-(Paryż 1873, 3 t.; wyd. 2-e 1887) i „Encyclopé- nie; w r. 1801 wyjechał z generałem hollen-die des sciences religieuses“ (tamże 1876— derskim Janssensem do ziemi Przylądka Dobrej Nadziei; w r. 1804 został lekarzem szta-Lichtenberger Karol Ernest, profesor bowym, a w roku następnym wysłano go jako w Sztrasburgu r. 1847). Ukoń- komisarza rządowego do Beczuanów. W r.

sen im südlichen Afrika“ (Berlin 1810—1811, 2 tomy) i „Darstellungen neuer oder wenig bekannter Säugethiere“ (tamże 1827 — 1834, 10 zesz.). L. jest założycielem ogrodu zoologicznego w Berlinie.

Lichtenthal: 1) miejscowość zdrojowo-kli-

I>r J. P.

1806 powrócił do Niemiec i zajął się uporządkowaniem zbiorów z Afryki przywiezionych oraz opracowaniem zapisek z podróży. W r. 1811 został prof. zoologii w Berlinie, w r. 1813 dyrektorem muzeum zoologicznego tamże w wojnie francusko-niemieckiej, w i przyczynił się niezmiernie do rozszerzenia 1873 doktoryzował się,poczem wykładał literaturę i zbogacenia go. L. zajmował się z zamiłowa-niemiecką na wszechnicy w Nancy, następnie niein szczególnem ornitologią. Napisał: „Rei-w Sorbonnie. Znakomite są jego rozprawy: „De Carminibus Shakespeari“ (Paryż 1878) i „Etude sur les poésies de Goethe“ (tamże; dzieło nagrodzone przez Akademię Francuską); „Le Théâtre de Goethe“ (Paryż 1881); wydał też „Goetza von Berlichingen“ Goethego w

critique“ i t. d.

w kolekcyi wydawnictw naukowych (1885). matyczna (znana do r. 1863 p. n. „Beuren“) Pisywał do dzienników: „Le Temps“, „Revue nad potokiem Oos, dopływem Murgu (prawym

Br. J.

dopływem Renu;, w okręgu badeńskim, w W.

położona. Ma kościół katolicki, dom dla starców, pocztę, telegraf, liczne hotele i wille dla leczących się i letników; słynie plantacyami winogradu i fabryką cygar, wyrabianych z tytoniu, pochodzącego z plantacyi miejscowych;

Lichtenfels Tadeusz Peithner, baron, Ks. Badeńskiem uiedaleko odm. Baden-Baden prawnik i polityk austryacki (*    6 maja

1798 w Wiedniu — f tamże 2 paźdz, 1877); uczył się prawa w wiedeńskiej Szkole wyższej i wstąpił do służby do wydziału sprawiedliwości; w r. 1841 został radcą dworu, członkiem trybunału najwyższego i nauczycielem nauk prawnych około 4 200 m-ców. W pobliżu L. znajduje arcyksięcia Franciszka Józefa; w r. 1850 ! się starożytny klasztor cystersek, (w r. 1245 za-

Wielka Kacyki. Ilustr. Ser. I. Tom XLlll-lV Zesz. 343a

łożony, z grobami markgrafów badeńskich aż wiele zawdzięcza ze swej świetności. Im bardziej do Rudolfa VI włącznie; 2) kolonia niemiecka w powiecie Akkermańskim gub. Bessarabskiej nad rzeczką Czeligider; założona w r. 1835.

L. ma kościół ewangielicki, szkołę, słynie kopalniami piasku i gliny garncarskiej, liczy około 2500 m-ców, przeważnie Niemców.

Liehtenwald (Lichtinwald), herb polski.

Na tarczy barwy niewiadomej—pień między dwoma wspiętemi lwami. Nad hełmem labry.

Pieczętowała się nim stara zachodnio-pruska rodzina von Liehtenwald, gałąź możnego rodu hrabiowskiego von Kalneinów. W jednej zapisce sądowej poznańskiej z r. 1404 występuje herb omawiany bez bliższego atoli określenia, tylko ze wzmianką, że używają go Mikołaj Lichtin-walde z „Czygaścic“ i Marcin Wadwicz. —

Źródła: Ulanowski Materyały J\s 63; Siebma-cher VI, 4, 42.

Licłltfus (Litfus), herb polski z indyge-natu. Na tarczy w polu czerwonem—srebrna głowa niedźwiedzia. Nad hełmem z mitrą książęcą pół uieźwiedzia srebrnego w prawo, dzierżącego nad głową wieniec wawrzynowy,

E. Chw.

D.

L. zaznajamia się z nowemi prądami w sztuce, tern gorliwszym staje się ich wyznawcą. L. wielce przyczynił się do spopularyzowania modernizmu w Niemczech przez odczyty i rozprawy. Z prac estetycznych L-a zasługują na wyróżnienie: „Herman Kaufmann und die Kunst in Hamburg“ (Monachium 1893); „Die Wiedererweckung der Medaille“ (Drezno 1897); „Uebungen und Betrachtung von Kunstwerken“ (wyd. 2-e Drezno 1898); „Palastfenster und Flügelthür“ (Berlin 1899); „Die Seele und das Kunstwerk“ studyum o Böcklinie (Berlin 1899). Prócz tego wydał L. kilka monografii o artystach hamburskich, jak: Francke, Scheits i Oldach, i o miastach niemieckich z punktu widzenia zabytków sztuki.

Liohtwer Magnus Gotfryd, bajkopisarz niemiecki (1719 —1783), prawnik z powołania; wydał: „Vier Bücher äsopischer Fabeln“ (1748); niektóre z bajek L-a dotychczas cieszą się popularnością. Satyra na szkołę filozoficzną Wolffa p. n. „Das Recht der Vernunft“ jest bez znaczenia.

Lichtyan, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem-srebrne koło młyńskie. Nad hełmem w koronie szlacheckiej takież koło. Używała go stara rodzina niemiecka von Lichten-

x-y.

Jn I>.

*‘r.Ą

Fig. 56. Lichtfus (herb).

z którego wychodzą trzy pióra strusie: błękitne, srebrne i czerwone. Herb rodziny Lichtfusów, zamieszkałej w Chełmińskiem, z której Jakób w r. 1467-ym otrzymał od Eryka, króla duńskiego, przywilej szlachecki, synowie zaś tegoż r. 1527 indygenat polski. Oprócz L-ów herbu omawianego używa nadto litewski ród Petrel-lewiczów. — Ź r ódła: Ostrowski; Siebmacher VI, 4.

D.

Lichtwark Alfred, historyk sztuki (* 1852 w Hamburgu). Kształcił się w Lipsku i Berlinie. W Berlinie głównie poświęcał się stu-dyom nad ornamentyką; owocem tych badań była praca p. n. „Der Ornamentstich der deutschen Frührenaissance“ (Berlin 1888). W r. 1886 został powołany do Hamburga na stanowisko dyrektora muzeum (Kunsthalle), które mu

Fig. 57. LichtyaD (herb).

hayn, już w XHI staleciu w Chełmińskiem osiedlona, która następnie zmieniła nazwisko pierwotne na L., dając również wsi, przez się zamieszkanej, nazwę „Lichtajnów“.—Ź r ó dł a: Niesiecki; Borkowski; Siebmacher III, 2, 287; Ostrowski.

Lichudowie:    Joannicyusz (f 1717)

i Solroniusz (* 1730), bracia, Grecy, wywodzący się ze znakomitego rodu. Urodzeni na Cefalonii, kształcili się w Grecyi, później w We-necyi i w uniwers. padewskim. Gdy car Teodor Aleksiejewicz powziął w r. 1682 myśl założenia w Moskwie wyższej uczelni p. n. Akademii, zwrócił się do patryarc.hów wschodnich o wyszukanie doświadczonych profesorów obrządku wschodniego. Ci wskazali L-ów, którzy przybyli do Moskwy i rozpoczęli w r. 1686

D.

towych (początki tego różnicowania za ksanda Sewera). Operacye foenus nauticum korzystały z % maksymalnego ^.--Najdoskonalszy system zakazu B-y stworzył Kościół, który zabronił pobieranią %. Zakazy pierwotnie dotyczące duchowieństwa rozszerzały się z biegiem czasu na coraz liczniejsze koła. Kano-

wykłady w monasterze zaikonospasskim; przez iat 8 nauczali tu gramatyki, poetyki, retoryki, logiki, matematyki i fizyki. W r. 1688 Joanni-cyusz został posłem rossyjskim w Wenecyi, gdzie przebył około 4 lat. W r. 1694 na żądanie patryarchy jerozolimskiego Dozyfeusza, niechętnego im z powodu, że wykładali nie-tylko po grecku, lecz i po łacinie, usunięto braci L-ów z Akademii, dając im wzamian urząd w drukarni moskiewskiej. Pożyteczna ich działalność na polu oświaty i tu spotkała się z niechęcią współczesnych teologów moskiewskich: oskarżeni o herezyę i intrygi polityczne w Konstantynopolu, w r. 1701 zesłani zostali do klasztoru Ipatiewskiego (w Kostromie). W r. 1706 metropolita Jow polecił L-om zająć się utworzeniem w Nowgorodzie szkoły sło-wiańskc-grecko-łacińskiej na wzór moskiewskiej. W r. 1709 Sofroniusz a w 1716 Joan-nicyusz ukazem carskim wezwani do Moskwy dla wzięcia udziału w pracy nad poprawieuiem Biblii. Około r. 1720 Sofroniusz, po śmierci już brata, mianowany przełożonym monasteru Sołotwińskiego w eparchii rjazańskiej, musiał opuścić to stanowisko wskutek wrogiego usposobienia dlań mnichów, których karcił za trwonienie dobra klasztornego. Zasługi L-ów dla oświaty rossyjskiej są wielkie, lecz niedostatecznie ocenione. Ułożyli oni podręczniki do wykładanych przez się w Akademii przedmiotów (w rękopisach po różnych bibliotekach); opierając się w tych kursach przedewszystkiem na Arystotelesie, zachowali oryginalny swój pogląd na naukę. Dzięki im poziom ogólny Akademii moskiewskiej znacznie był wyższy od współczesnej kijowskiej. Z uczuiów L-ów powstał cały szereg uczonych rossyjskich, późniejszych profesorów moskiewskich. Prócz licznych kazań, artykułów i prac polemicznych obu braci w obronie Kościoła Wschodniego, znane są So-froniusza „Fjiłosofskije otwjety“ i przekład Biblii z poprawkami. Wydany drukiem jedynie „Meczec duchownyj“ (w „Prawosł. Sobesjedn.“ 1866—67); Por. Smirnow „Jistorija moskow. sławjano-greko-łatinskoj akademiji“; materyały do biografii L-ów z archivum moskiewskiego ministeryum sprawiedliw. wydobył i ogłosił w r. 1881 Nikołajew: J. Obrazcow „Bratja L.“ (1867).

Lichwa. Pod nazwą L-y rozumiemy zazwyczaj wszelki wyzysk dłużnika przez wierzyciela w celu osiągnięcia nadmiernych i niegodziwych korzyści. L. bywa nietylko pieniężna (pobieranie nazbyt wysokich procentów), ale może polegać i na pobieraniu zbyt wysokiej ceny przedmiotów (np. L. zbożowa) albo na płaceniu zbyt nizkiej np. L. ziemska). Pojęcie L-y pieniężnej obejmuje nietylko pobieranie nazbyt wysokich odsetków od wypożyczonego kapitału; prócz zupełnego % zobowiązanie może obejmować jeszcze prowi-zyę, albo walutę większą od otrzymywanej przez dłużnika. Ekonomiści i politycy socyal-ni podają różnorodne określenia L-y. Z olbrzymiej literatury wystarczy parę przykładów: Schaffie („Bau und Leben d. socialen Körpers“ II, 396) upatruje istotę karygodnej lichwy w wyzyskaniu przy jakiejbądź umowie majątkowej cudzego niedostatku, lekkomyślności i nieświadomości lub podniecenia. Lv. Stein („Der Wucher u. sein Recht“) określa karygodną lichwę jako stosunek prawny, w którym potrzeba lub niegospodarność dłużnika została u-myślnie wyzyskana, a to, by stworzyć oblig, któremu żadna pożyczka nie odpowiada, i by zastrzedz sobie od dłużnika świadczenie, które go wzajemne świadczenie wierzyciela nie usprawiedliwia“. Platter („D. Wucher i d. Bukowina“) widzi w L-e pożyczkę na taką stopę odsetną, jakiej działalność ekonomiczna średnio przynieść nie może. Caro („Der Wucher 146) określa L-ę jako zastrzeżenie bądź dla siebie, bądź dla osoby trzeciej w stosunkach kredytowych pod jakimbądź tyłułem, zysku majątkowego lub świadczenia, ilekroć dłużnik, trwając w swoim zawodzie, owego zysku majątkowego osiągnąć nie zdoła, albo ilekroć owo świadczenie możność jego przekracza tak dalece, że wykonanie zobowiązania ruinę majątkową wywołać, lub do niej przyczynić się może. Caro odróżnia L-ę zarobkową, rzeczową (Preiswucher) i procentową. To ostatnie określenie jako najszersze, będzie pewnie najodpowiedniejsze, uwzględnia bowiem wszystkie trzy stanowiska, z których należy L-ę rozpatrywać: gospodarcze, prawno-ustawowe i moralne. L. i walka z nią posiada długą historyę. W świecie klasycznym istuiały przeważnie prawa przeciwko lichwie, określające granicę procentową (wolność procentowa istniała w Attyce). Prócz tego prawodawca często uchylał zobowiązania dłużników bądź przez deprecyacye pieniądza (jak za Solona w Atenach), bądź przez odliczanie od sumy kapitalnej opłaconych już % (jak w Rzymie na korzyść Plebejuszów r. 367 przed Chr.). W Rzymie Prawo XII tablic określiło maksymalny % na 87₃ (według Tacyta), następnie zmniejszono tę stopę do połowy, wreszcie lex Genucia zabroniło zgoła pobierania %. W ostatniem stuleciu rzpltej % prawny wynosił 12, w trans-akeyach kredytowych, w których wierzyciel ryzykował kapitał (foenus nantie um) stopa nie byłą ograniczona. Wogóle jednak w rzeczywistości stopa była znacznie niższa. Stan taki utrzymał się do Justyniana (ob.), który zezwalał handlującym na pobieranie 8%, „illustres“—4, wogóle zaś 6; wprowadził tedy charaktery-czne różnicowanie stanów w stosunkach kredy-

Ale-

Lichwa.

niści nie przestawali pracować nad uzasadnieniem zakazów, aż w końcu w w. XII nauka kościelna o L-e została ostatecznie wykończona („Decretum Gratiani“). Papież Aleksander III rozpoczął walkę otwartą z L-ą, która szerzyła się w kwitnących pod względem ekonomicznym miastach Zachodu. Zakazy kościelne pojęte były dardzo szeroko. Kościół zwalczał nietylko L-ę w ścisłem znaczeniu, ale i procent, rozszerzył naukę o L-e na instytut kupna i sprzedaży; mniemał, że handel powinien być wolny od piętna oszustwa i podśtępu, uważał zaś, że taki stan rzeczy da się osiągnąć tylko wtedy, gdy towar sprzedawany będzie nie według przypadkowo na rynku określonej ceny, ale według ceny sprawiedliwej (iustum pretium)-. żądał tedy, aby cena określona była według wartości użytkowej i kosztów sprzedawcy, nie zaś według wartości wymiennej i ze względu na możliwy zysk. Nikomu nie było wolno korzystać z niewiadoraości albo nędzy bliźniego. Nie wolno tego czynić ani kupującemu, a-ni sprzedawcy, pod groźbą zbrodni L-y. Sprzedawcy nie wolno przy określaniu ceny ciągnąć zysku, który kupujący mógłby osiągnąć w przyszłości (np. przy sprzedaży ziemi). Grzeszy także, kto od przypadkowego kupującego (na rynku) żąda więcej, niż od zwykłych odbiorców, kto np. od alchemika za uncyę złota żąda więcej niż od złotnika. Cena nigdy w żadnym wypadku nie może stosować się do sy-tuacyi osobistej, stosunków domowych, osobistej wartości stron. Ktokolwiek, korzystając z potrzeby kupującego, sprzedaje drożej, albo korzystając z potrzeby sprzedawcy, kupuje taniej, popełnia nietylko grzech, ale przestępstwo. Wszelkie podbijanie ceny, wszelkie zapędy monopolistyczne były najsurowiej zakazane. Jako środek wprowadzania ceny sprawiedliwej Kościół zalecał ustanawianie taksy cen. Władze świeckie przeważnie popierały poglądy Kościoła i ze swej strony ustanawiały kary surowe za przekraczanie tych przepisów. Społeczeństwo broniło się wszelkiemi siłami przeciwko zakazom kościelnym i świeckim. Bezwzględne stosowanie tych przepisów czyniło według przekonania społeczeństwa średniowiecznego wszelki handel, wszelkie życie ekonomiczne zgoła niemożliwem. Nie kierując się zyskiem, poza suto opłacanem ryzykiem, któżby się chciał ! zajmować handlem? Dlatego i Kościół musiał czynić ustępstwa. Nawet teoretycy kanoniści uważali, że można oznaczać specyalne wynagrodzenie na wypadek zwłoki (mora) we zwrocie pożyczki; wolno było, mianowicie, zastrzedz, iż pożyczający obowiązany jest wypłacić pewną summę na wypadek, gdyby nie zwrócił pożyczki bezprocentowej w terminie oznaczonym. Wynagrodzenie to miało być oznaczane w zastosowaniu do czasu przetrzymania pożyczki, droga do pobierania procentów od pożyczek była otwarta (wydawano bezproc. pożycz, na tydzień, a za czas dalszy po tym terminie brano wynagrodzenie tytułem „zwłoki“). Podobne obejścia stosowano do zastawu ziemi, do zakupu rent (które to zobowiązanie było bardzo bliz-kie pożyczki hypotecznej, ob. Renta), contr actus trinus, w którym zobowiązanie pożyczki maskowane było umową spółki (pożyczającemu poręczano nietylko zwrot kapitału, ale i zysk bądź najwyższy, bądź ściśle określony, do montes (mons, góra oznaczało skupianie, gromadzenie kapitałów z różnych stron), w któ-rych-to operacyach pewna liczba kapitalistów zawierała spółkę w celu wypożyczania kapitału zbożowego (przeważnie republikom włoskim). Renta, czyli zwykły %, którą otrzymywali wspólnicy mons'w (właściciele udziałów, loci, luoghi—ÿdk mówiono podówczas) była tłóma-czona i uprawniona przez Kościół jako wynagrodzenie szkody i zysku, albo jako wynagrodzenie za pracę. Od montes należy odróżniać montes pietatis (lombardy), zakładane przez duchowieństwo w celu przysporzenia kredytu osobom potrzebującym pomimo zakazu pobierania procentów. Dla braku kapitałów—składki i ofiary dobrowolne nader prędko przestały wystarczać — i trzeba było ożywiać kapitał obrotowy, a temsamem wymagać od pożyczających, aby płacili za przechowanie zastawu w pewnym stosunku procentowym (wbrew zwyczajnym zakazom Kościoła). Opłaty pobierane przy wypożyczaniu pieniędzy pod zabezpieczenie wekslowe tłómaczono jako remuneracye za pracę przy zarządzaniu przedsiębiorstwem weks-larskiem albo, gdy weksel był brany na miejscowość odległą—jako wynagrodzenie za koszta domniemanego transportu. Życie gospodarcze, silniejsze od doktryny, żłobiło sobie drogę poprzez gęste sieci zakazów kościelnych i myśl ludzka, nie mogąc zmódz życia, starała się działalność wbrew zakazom Kościoła ubrać w formę zamaskowanych i dyalektycznie skonstruowanych operacyi kredytowych. Trzeba też zaznaczyć, że potrzeby życia, mian. budzący się do szerszego lotu handel międzynarodowy wyodrębniał pewne grupy ludności, co do których stawała cicha umowa, że na nie nierozciągają się zakazy kościelne (Loinbardzi, Żydzi). Co prawda Kościół oficyalnie nie głosił jakoby jego zakazy nie stosowały się do pewnych grup ludności; byli jednak kanoniści, którzy zwyczajnie dowodzili, że Żydom uprawiać L-ę wolno; w każdym razie władze świeckie chętnem o-kiem spoglądały na operacye, przy których pomocy bogacili się ci czy owi; opieka książęca kosztowała wiele, a im bogatszy był pupil, tem mogła wynosić więcej. Taka polityka książęca była powszechną na całym Zachodzie i nie tylko Żydów dotyczyła.—Teorye kanoni-styczne żyły długo; jeszcze w okresie Odrodzenia obowiązywały jako teorya. Zarówno humaniści jak reformatorowie religii XVI w. bronili zakazów Kościoła. Tylko Kalwin sprzeciwiał irn się zasadniczo, bronił zasady pobierania procentów, jakkolwiek uważał, że powinny być ściśle określone. Znakomity prawnik francuski Dumoulin (Moliuaeus) brouił również umów o procenty, zwalczając gorąco lichwę; dowodził, że nie należy pętać obrotu gospodarczego zbyt uciążliwemi zakazami, które zresztą życie łamie na każdym kroku. Prześladowany z tytułu tych poglądów, szukał schronienia w Niemczech. W w. XVII na temsamem stanowisku co Dumoulin stanęli Hugon Groot (Grotius) i Claude de Saurnaise (Salmasius); za teoretykami zdążało powoli prawodawstwo. Nasamprzód uprawniło (w Niemczech) wy derkały (ob.), obejmując niemi zarówno własność ruchomą jak nieruchomą (pod pojęcie „wyder-kalow“ podciągano wszelkie operacye procentowe), stopę procentową ograniczono do 5 % . Potem (w północnych Niemczech) zwycięzki protestantyzm wszędzie uznawał uprawnienie umowy procentowej. Charakterystycznie bronił tej umowy elektor saski August I...„w przeciwnym bowiem razie nikt by nie pożyczał, a najgorsza lichwa stąd pochodzi, że przy zupełnym zakazie wierzyciel uważa, iż wszystko to jedno, czy wiele czy mało pobiera procentów“. Czyniono różnicę pomiędzy kapitałem lokowanym w przedsiębiorstwach handlowych a w ziemi, określając maksymalny procent w drugim wypadku znacznie niżej, niż w pierwszym (w ope-racyach handlowych % dochodził do 12). W ciągu następnego stulecia system kredytowy skonsolidował się tak znacznie, że po wojnie 30-letniej, pomimo zupełnego upadku życia gospodarczego, nie powrócono już do zakazów pobierania procentów; ograniczono się do żądania ułatwień, moratoryów; powszechnie przyjmowała się stopa 5 — 6%. W w. XVIII i Kościół katolicki zmienił swój stosunek do procentu. D. 1 listop. r. 1745 papież Benedykt XIV w Encyklice zachował, co prawda, jądro poglądów kanonicznych na L-ę i procenty, uwzględnił jednak wszystkie modyfikacye, które otrzymała teorya kanoniczna w ciągu ubiegłego stulecia W r. 1830 Poenitentiaria Pomana zawiadomiła spowiedników, aby nie niepokoili już tych spowiadających się, którzy pobierają procenty. W drugiej połowie w. XVIII nie spierano się już o sam fakt pobierania procentów, raczej tylko o ich stopę maksymalną. Turgot we Fraucyi, Bentham w Anglii, domagali się zniesienia wszelkich ograniczeń procentowych. Adam Smith był za zachowaniem taksy umiarkowanej. W Austryi zaprowadzono wolność procentową w r. 1787; Józef II zniósł kary za L-ę, zachował jednak ograniczenia, którego mocą sądy nie przyjmowały pre-tensyi lichwiarzy, o ile stopa procentowa przekraczała 4 przy zobowiązaniach hypotecznych, 5 przy innych, 6 przy kupieckich. W r. 1803 przywrócono powagę dawnych ograniczeń L-y. We Francy i dekret z d. 3 paźdz. 1789 zaprowadził maximum 5$. Code Civil w zasadzie przyjął wolność stopy procentowej—jednak już w r. 1807 ograniczono ją do 5-u (w stosunkach handlowych do 61. W Anglii stopa procentowa od w. XVI do XVIII spadła z 10 do 5$. W Prusieeh w w. XVIII określano stopę procentową na 5 (kupcom wolno było pobierać 6, Żydom 8%). W ciągu w. XIX pod wpływem tendencyi wolno-handlowych (free trade) w całym niemal świecie zniesiono ograniczenia stopy procentowej. Podniósł się znakomicie o-brót gospodarczy, żądze zysku wyniosły na rynek wielki ukrywający się w pończochach, w skrytkach kapitał, rozpętały namiętności nieograniczone już żadnym nakazem moralnym. Zaledwie minęło lat 20—30 i już zewsząd posypały się skargi, domagające się przywrócenia ograniczeń stopy procentowej i spętania lichwiarzy: L. bowiem bujnym porosła kwieciem w słońcu wolności procentowej. Zniesiono ograniczenia procentowe w Anglii w 1. 1833 — 1854 (zachowują stopę 15—20$ dla lombardów), w Danii 1855, w Hiszpanii 1856, w Holandyi 1857, w różnych państwach niemieckich 1857 — 1865, w Austryi 1866, w Belgii 1865 (już 1867 wrócono tu do ograniczeń). We Francyi zniesienie ograniczeń nie było zupełne, w r. 1850 powiększono je przez wprowadzenie ustawy z r. 1807. W Stanach Zjednoczonych zachowano ograniczenia stopy procentowej do 5 % . Zniesienie ograniczeń tamujących L-ę było w Niemczech i Austryi tak zupełne, że kraje te na przeciąg lat stały się Eldoradem lichwiarzy. W Austryi np. wskutek prawa z r. 1868 (16 czerwca) sąd nie tylko nie troszczył się o los dłużnika, nie badał charakteru zobowiązania, ale musiał wszelkiemi sposobami pomagać wierzycielowi, gdy ten domagał się wykonania zobowiązania. Złe skutki takich ustaw, owoców dojrzewających szybko na drzewie kapitalizmu w atmosferze indywidualizmu ekonomicznego, nie dały długo czekać na siebie. W Galicyi i na Bukowinie już w r. 1874 sejmy wezwały rząd o przedsięwzięcie środków przeciwko L-ie (interpela-cye Stępka i Zawadowskiego w sejmie lwowskim d. 17 i 24 września). Parlament nie pozostał głuchym na to wezwanie: wydał prawo ograniczające L-ę (19 lipca 1877). Prawo karało więzieniem do 6 miesięcy, grzywnami do 1000 guldenów każdego, kto przy operaeyi kredytowej zapewniał sobie korzyści bez miary, korzystając z niedostatecznego rozwoju, niedoświadczenia albo chwilowego podniecenia dłużnika (prawo nię objęło operaeyi handlowych). Na Węgrzech wprowadzono znowu maxymum procentowe dla pożyczek hypotecznych (8$). Prawo z r. 1877, pierwotnie wydane dla Galicyi i Bukowiny, w r. 1881 na żądanie sejmów innych krajów zostało rozszerzone na całą Cislitawię, przyczem powiększono ilość wypadków, w których L-a była karana

(„gdy wierzyciel wyzyskuje lekkomyślność, znane mu ciężkie położenie“ i dalej jak wyżej). Na Węgrzech prawo przeciwko L-e znalazło zastosowanie d. 27 kwietnia r. 1883. I w Niemczech okres bezkarności L-y był niedługi Od r. 1878 zaczynają sejmy pruski, bawarski itd. domagać się odpowiedniego prawa. Od r. 1879 napływają już do parlamentu pety-cye bez liczby (399 takich petycyi nadesłały kasy oszczędności, banki ludowe i t. p. insty-tucye użyteczności publicznej kredytowe). W petycyach tych przytaczano wypadki wprost niezrozumiałe: we Wrześni np. wierzyciel w pożyczce wekslowej wydusił z dłużnika 1200$ w r. 1878. Wskutek tej akcyi społecznej parlament uchwalił d, 24 majar. 1880 prawo przeciwko L-ie, uzupełniające przepisy kodeksu karnego (§ 302 a, b, c, d.). Kto wyzyskuje trudne położenie (JSothlage), lekkomyślność lub brak doświadczenia kontrahenta i wyjednywa sobie korzyści majątkowe uderzająco nieproporcyo-nalne do usług, podlega karze więzienia do 6 miesięcy, tudzież grzywnie do 3 000 marek (także pozbawienia praw obywatelskich). W pewnych wypadkach kara może być zdwojona; zawodowi lichwiarze mogą być karani grzywnami do 15 tysięcy marek. Nakoniec prawo orzeka, że wszystkie umowy podobne są nieważne. Prawo nie było wystarczające. Lichwiarze karani jedynie z tytułu L-y kredytowej znajdowali sposoby obchodzenia ustawy przez ograniczenie L-y rzeczowej. Tak, w szczególności w okolicach wiejskich. Skutkiem tego w r. 1893 rozszerzono ustawę na wszelkie rodzaje L y („na wszelkie dwustronne umowy mające służyć tymsamym celom gospodarczym, co pożyczka pieniężna“). Wydana wreszcie w r. 1899 spoina ustawa cywilna (Bürgerliches Gesetz-Buch) orzeka w art. 138, że wszystkie u-mowy przeciwko dobrym obyczajom, a w szczególności umowy, w których strona wyzyskuje stan, lekkomyślność, niedoświadczenie drugiej strony są karane przez prawo. Ustawa ta o-kreśliła prawną stopę procentową jako 4$ (art. 288). WTedług kod. handlowego stopa ta przy dwustronnych umowach handlowych wynosi b%. W Rossyi prawodawstwo przeciwko L-e, ustanawianie maksymalnej stopy procentowej było chwiejne. Ta zaś stopa została poraź pierwszy wprowadzona w r.l 752 (6 % ), przyczem pobieranie procentu ponad normę uważane było za L-ę i karane grzywną równą potrójnej summie procentów; w wypadku recydywy prócz tego—więzieniem. W r. 1879 zniesiono maxymum procentowe; zachowano 6% tylko dla niektórych w ustawie wyliczonych umów; dłużnik jednak płacący powyżej 6 % mógł w każdej chwili po upływie 6 miesięcy od chwili zawarcia umowy zwrócić kapitał z wymówieniem 3-mie-sięcznem. Jednak Rada Państwa oświadczyła się obok tego za koniecznością ścigania L-y na drodze karnej. W r. 1899 wydano

i prawo przeciw L-e. Każda umowa, według J której dłużnik płaci więcej niż 12°/₀ uważana jest za lichwiarską, o ile: 1) wierzyciel wie, że umowa taka jest wyjątkowo uciążliwa dla dłużnika i jeśli 2) wierzyciel zajmujący się wypożyczaniem pieniędzy, ukrywa wysokie procenty w summie kapitalnej, nadając im charakter o-płaty za przechowanie albo w jakikolwiekbądź inny sposób. Takiemu przestępstwu (L-e) odpowiada kara więzienia od 2 miesięcy do roku i 4 m. Zawodowe pobieranie L-y karane bywa pozbawieniem wszystkich praw szczególnych i przywilejów i zesłaniem do gubernii oddalonych, nakoniec więzieniem według stopnia 1 i 2 art. 33, ustawy o karach. Umowa lichwiarska zostaje unieważniona, jednak wierzyciel może otrzymać z powrotem wypożyczony w rzeczywistości kapitał. Obok tej L-y kredytowej prawodawca ściga L-ę rzeczową i jej postać szczegółową: L-ę przy kupnie zboża u włościan. Prawo z d. 7 sierpnia r. 1892 karze ten rodzaj L-y aresztem lub więzieniem do 6 m. („z tytułu nabywauia przez przekupniów zboża u włościan po nieproporcyoualnie nizkiej cenie, jeżeli przytem przekupień korzystał świadomie z ciężkiego położenia materyal-nego sprzedawcy“). Autorowie rossyjscy dowodzą, że ten przepis prawa pozostał martwą literą. Proletaryzacya ludności wiejskiej w Ros-syi stworzyła warunki, na których tle wszelkie operacye lichwiarskie mogą liczyć na powodzenie wbrew wszelkim, przez nikogo zresztą nie przestrzeganym, przepisom ustaw karnych. Na tle tych warunków wciągu ostatniego czterdziestolecia (od daty uwtaszczenia włościan) wyrosła okrutna, powielekroć przez pisarzy rossyjskich (Gleb Uspienskij, Zasodjimskij i inni pisarze z grupy „narodników") przedstawiana postać Shylocka wiejskiego w Rossyi, „kułaka", pijawki wiejskiej, wsysającej powoli w ciągu lat pracę i ziemię sąsiadów, reprezentującą klasę zamożną posiadaczy rolnych, za sprawą prawodawstwa z listopada r. 1906 wyodrębnianą na wsi w oddzielną klasę ludności (na tej klasie pragnie oprzeć się rząd; ob. dyskusyę w Dumie pod koniec r. 1908 i tu głosy ministrów, w szczególności prezydenta ministrów Stołypina). Taksamo po miastach (nie tylko w Rossyi ale i na całym Zachodzie) L. nęka klasy niezamożne, ciężko pracujące: drobne mieszczaństwo, rzemieślników, przeważnie pozbawionych zarobków z powodu rozszerzenia produkcyi fabrycznej. Prawodawstwo karne nie zaradzi tu złemu, gdy jest stosowane wyłącznie. Prawodawca musi leczyć L-wę na drodze działalności pożytecznej przez ułatwianie kredytu długoterminowego i małoprocento-wego włościanom i rzemieślnikom. Doświadczenie, a szczególnie niemieckie, dowiodło niezbicie, że w okolicach, w których istnieją dobrze działające, o zuacznieszym kapitale o-brotowym kasy pomocy, banki ludowe, kasy Raiff-

S. P.

J. Hel.

eisena itp. instytucye pożyczkowe, udzielające łatwego kredytu, długeterminowego, amortyzowanego L staje się coraz rzadszą, nawet zupełnie wygasa.—Lit. do historyi L-y: Bille-ter „Geschichte des Zinsfusses im griechisch-röm. Altertum“ (1898); Funk „Kirchengeschichtliche Abhandlungen“ (T. II 1899 str. 60 i in.); tenże „Zur Geschichte des Wucherstreites“ (1901); Endemann „Studien in der romanistisch-kanonistischen Wirtschafts- u. Rechtslehre“ (2 t. 1874 — 1883); Brentano L. „Wirtschaftliche Lehren d. christlichen Alterthums“ (1902); Mo-linaeus „Tractatus usurarum“ (1546): Salma-sius ,,De usuris“ (1738); Bentham „Defence of usury“ (1787); Turgot „Mémoire sur le prêt à intérêt“ (1769); Graf Chorinsky „Der Wucher in Österreich“ (1877); L. y. Stein „Der Wucher u. sein Recht“ (1880); Ehebęrg „Der gegenwärtige Stand der Wucherfrage“ (w „Jahrbuch f. Gesetzgebung u. Verwaltung¹' 1880, 1884); Lilienthal „Der Wucher auf dem Lande" („Zeitschrift f. d. g. Strafrechtswissenschaft“ (1888); „Schriften des Vereins f. Sozialpolitik“ („Der Wucher auf dem Lande“, doskonały zbiór referatów T. 35 i 38, 1887 — 1888); Caro L. (autor polski) „Der Wucher Eine sozialpolitische Studie“ (1893, bardzo umiejętnie napisany zarys, wyczerpujący przedmiot do r. 1890); Lexis w „Handwörterbuch d. Staatswissenschaften“ (T. VII, str. 904 i n.); Brants „Les formes actuelles de la lutte contre l’usure“, w pracach Akademii belgijskiej 1903; Fr. Nowodworski „Nowe prawo o lichwie u nas obowiązujące. Wykład dogmatyczno-krytyczny i porównawczy“ (Warsz. 1895, wydawnictwo nader cenne, obszerne i wyczerpujące; stanowisko społeczne, etyczne zachowane wszędzie; strona historyczna i teoretyczna bardziej kompilacyj-na, oparta przeważnie na książce Leopolda Caro (ob. wyżej); Sazonow „Kutaczestwo“ („Stat. Eżegodnjik Mosk. gub.“ po ros. 1889); Sobolew prof. „Sjelskij rostowszcziczeskij kredjit“ (Moskwa „Sbornjik Prawoswjidenenija⁴' I).

Lick Jakób, założyciel obserwatoryum w Kalifornii (* 1798 w Pensylwanii—f 11 paźdz. 1876 w okolicach m. Sau Jose [Kalifornia]). Syn ubogich rodziców, dzięki niezmordowanej pracy i zabiegliwości, a po części i pomyślnemu zbiegowi wypadków, dorobił się wielkiego majątku. Poznawszy wartość nauki i czując pociąg szczególny do astronomii, cały majątek, dochodzący do 4 mil. doi... zapisał na cele naukowe, a zwłaszcza na wybudowanie obserwatoryum, pod które ofiarował wznoszącą się na jego posiadłości górę Hamiltona w pobliżu m, S. Jose, i na umieszczenie w niem potężnej lunety astronomicznej, przeznaczając na nią 700 tys. doi. Kierownikiem został wykonawca woli zmarłego, rektor uniw. w S. Francisco, Holden, po nim zaś w r. 1898 Keeler. Przy pomocy nowej lunety, mającej 60 stóp długości i 3 stopy średnicy, astr. Barnard odkrył w r.

1892 piątego satellitę Jowisza, w r. 1896 zaś obs. kalifornijskie wydaje najszczegółowszy atlas fotograficzny nieba. — O szczegółach samej budowy obserwatoryum oraz życia fundatora mamy wyczerpujący artykuł K. Jurkiewicza w „Niwie“ (1888 II 134—45).

Licowanie, ob. Lic e.

Licuala, rodzaj palm, rosnących głównie w Azyi podzwrotnikowej i północnej Australii; są tó drzewa niskie, o liściach puszystych. Znanych jest około 40 gatunków.—L. peltata Róxb., rosnąca w Assamie, dostarcza owoców jadalnych; jej wielkich liści używają tamże na kapelusze. Na półwyspie malajskim rośnie L. acutifolia, której młodych pędów używa się do wyrobu lasek, znanych w handlu pod nazwą „Penang Lavoyers“.

Licya (gr. Aoxta), kraina w Azyi Mniejszej, tworząca rodzaj półwyspu czworokątnego. Na półn. góry Tauros odgraniczają L-ę od Kabalii i Pizydyi, na półn. wsch, góry Solimskie od Pamfilii, na póło, zach. Dajdalskie oraz rz. Glaukos (dziś Makri) od Karyi. Na połud., połud. wsch. i połud. zach. morze Śródziemne, zwane tu morzem Licyjskiem, oblewa brzegi krainy. Wnętrze jest górzyste; odróżniamy w niem pasma Kragos (3 000 m.) i Antikragos (1 800 m.), ciągnące się między rz, Telmissos i Ksantos (dziś Eszen), a sięgające blisko do morza. Między morzem a rz. Limyros, w samym środku kraju, leżą góry Masikytos (dziś Akdagh), Na końcu wschodnim półwyspu wznosi się góra Olympos albo Fojnikus, stercząca w morze jako przylądek Hierou albo Chelidonion (dziś Chelidonia), a ku półn. wzdłuż morza ciągną się góry Solimskie (2 400 m.), przez które wiedzie przełęcz Kli-makes. Na zachodzie morze wrzyna się w brzeg półwyspu jako zatoka rz. Glaukos (dziś Makri), od wschodu brzeg ogranicza zat. Pamfilijska (dziś Adalia).—Ziemia L-i, pomimo górzystości dosyć urodzajna, wydaje drzewo budulcowe przednie, zwłaszcza cedry, dalej wino, zboże i szafran; w górach znajdują się łomy marmuru wybornego i źródła nafty; wzdłuż wybrzeży kwitnie połów gąbek.—Dzieje. Mieszkańcami pier-wotnemi L-i byli Miliowie i Solimczycy (może Semici feniccy), przybysze licyjscy, sami siebie nazywający Trame la mi, naród pochodzenia indo-europejskiego; tubylców wyparli w góry, zajmując brzeg morski i doliny. Lieyjczycy długo umieli zachować niepodległość; najazd Krezusa (ob.) odbili szczęśliwie, lecz wkrótce potem, około r. 545 przed Chr. ulegli zastępom Cyrusa pod wodzą Harpagosa, któremu także mężnie czoło stawiali. Pod berłem perskiem nie utracili zupełnie samodzielności, zachowując ustrój republikański dawny, do którego należało 6 miast większych i 17 mniejszych, tworzących związek (Koivov Aoxîcov s&voç), którego głowa z wyboru bywał t. zw. Lykiar-chos. Związek ten trwał dalej i pod panowa-

niem syryjskiem, jak również w w. II przed Chr. pod zwierzchnictwem Rodyjczyków. Rzymianie, rozszerzywszy władanie na Azyę Mniejszą, początkowo uznawali wolność L-i, a dopiero cesarz Klaudyusz w r. 43 po Chr., połączywszy ją z Pamlilią, zamienił L-ę na pro-wincyę rzymską.—Z 6 miast większych L-i 4 leżą w dolinie rz. Ksantos, mianowicie: Patara (po lic. Pttarazu, dziś Furnas) z wyrocznią Apol-lina i portem; Ksantos (po lic. Arina, dziś Giinik), m-to najludniejsze, stolica związku, zburzona dwukrotnie: przez Harpagosa (545 przed Chr.) i przez Brutusa (42 przed Chr.), słynąca świątynią Sarpedona i Apollina licyj-skiego, jako też grobowcem satrapy Peryklesa (f około r. 360 przed Chr.), z kiórego rzeźby znajdują się obecnie w British Museum londyń-skiem; dalej Pinara (dziś Minara) u podnóża gór Kragos i Tlos (dziś Düver) na stoku gór Masikytos. Bardziej na wschód leżała Myra (dziś Myri) o przeszło 3.5 kilom od morza, za czasów rzymskich stolica prowincyi, i tuż nad morzem Olympos, w r. 78 przed Chr. zburzony przez Serwiliusza, jako kryjówka rozbójników morskich. Z miast mniejszych uwagi godne są: na zach. Telmissos (dziś Makri), na przylądku tejże nazwy i w sąsiedztwie Sidyma, kolonia rzymska, na połud. Fellos (dziś Fellen), Antifellos (dziś Antifilo) i na wyspie przybrzeżnej Megista (dziś Meis, albo Castel Rosso); na wschodzie Faselis, kolonia rodyjska, słynąca z okrętów lekkich a szybkich (cpàorjXot), także zburzona przez Serwiliusza, jak również pobliski Korykos; nakoniec w głębi kraju Trysa (dziś Gjölbaszy) z grobowcem słynnym, pochodzącym z w. IV przed Chr., z którego rzeźby w r. 1882 przewieziono do Wiednia. —Geografią i archeologią L-i, zwłaszcza zbadaniem tak licznych grobowców tamtejszych, w skale żywej wykutych, zajmowali się od r. 1836 szczególnie Anglicy: Fellows. Sprat i Forbes, w roku zaś 1882 wyprawa autryacka pod przewodnictwem Benndorfa. Językiem Licyjczyków zajmowali się Niemcy: Schönborn, Maurycy Schmidt i Savelsberg.—P o r. Bachofen „Das Lykische Volk“ (1862);

Lykier“ (1887) i

kier“ (1887); Benndorf u. Niemann „Reisen in Lykien u. Karien“ (1884, z dopełnieniem Kie-

I)r J. F.

Licyniusz, właściwie Valerius Licinia-nus Licinius cesarz rzymski. L. pochodził z Dacyi, a był rodu gminnego, umiał się jednakże wzbić wysoko; w r. 307 po Chr. cesarz Galeryusz obrał go sobie za pomocnika w zarządzie Pannonią i Recyą; po śmierci Gale-ryusza L. w r. 313 ożenił się z siostrą przyrodnią Konstantyna W., Konstancyą. Wkrótce potem, powaśniwszy się z Maksyminem, pobił go pod Adryanopolem. Od czasu tego za panował nad częścią wschodnią cesarstwa rzym- 91.

Treuber „Gesch. d. „Beiträge z. Gesch. d. Ly-

perta).

ribus“ (Ks. 41, epit. 41).

Licyniusz Jan (Namysłowski), nauczyciel i minister aryański, Ślązak z Namysłowa, powołany r. 1585 przez seniora Wawrz. Krzysz-kowskiego do lwia, do szkoły urządzonej przez Kiszkę, kasztelana wileńskiego; szkoła w Iwiu za rektorstwa Licyniuszowego cieszyła się wielkiem rozgłosem i licznych zwabiała uczni. Dla szkoły tej L. wydał: „Sententiae ad communem vitae usum omnibus non

skiego i osławił się prześladowaniem chrześcian. Poróżniwszy się z Konstantynem, chwycił za broń, lecz został pobity przez niego pod Cyba-lami (Cibalae) nad rz. Sawą (d. 8 paźdz. r. 314), walczył jednakże dalej, ale po drugiej porażce pogodził się z nim na dłużej. Pokój trwał do r. 323, w którym L. ponownie wystąpił z orężem przeciwko Konstantynowi; szczęście mu nie sprzyjało, pobity na głowę w kilku starciach utracił panowanie i dostał się do niewoli. Wprawdzie Konstantyn przyrzekł siostrze, iż nie będzie godził na życie męża jej, pomimo to w paźdz. r. 325 stracić kazał jednak L-a, pod pozorem, że knuje spiski nowe przeciw cesarzowi.—Por. Zosimos „’laropta véa“ (ks. II, 11 i 17) i Aurelius Victor „De Caesa-

Dr J. P.

inutiles praecipue iuventuti scholasticae etc.“ (Łosk 1589, 28 k.),    225 sentencyi wier

szem w trzech językach, łacińskim, polskim i niemieckim, co omawiają zdania moralne, biblijne itd. Obmyśliwał obszerne wydawnictwo, tłumaczenie autorów łacińskich (Liwiusza, Cezara i in.), ale wykonał z niego tylko opis drogi tureckiej Busbequiusza (ob. B u s b e c q; Wilno 1597). Pochłonęła i jego polemika zborowa. Jak wszyscy Aryanie, próbował i on, równie bezskutecznie, wezwania do zgody innych ewangelików i wystąpił w tym celu w r. 1597 z ła-cińsko-polską odezwą (do Wolana i in.): „Ad fratres ministros evangelicos pro ineunda Concordia brevis et simplex üapaiveatç . . . “ Przeciw tarczy Żarnowczyka wystąpił z dziełkiem: „KATAATSIS t. j. skaza tarczy ks. Grzegorza Zarnowskiego duchowną niesłusznie nazwanej i t. d.“ (1598, 103 str.). Polemizował z jezuitą Śmigleckim: „Opisanie dysputacyey nowo-grodzkiey z I. Licyniuszem ministrem nowo-krzczeńskim o przedwiecznym bóstwie Syna Bożego 24 i 25 Jan. 1594“; wydał ks. W. Zajączkowski, Wilno 1594) R. 1601 przeznaczał go synod lubelski do Koloszwaru, gdzie potrzebowano ministra umiejącego po niemiecku, lecz L. pozostał w kraju, gdzie miał pracować nad nowym przekładem Nowego testamentu z r. 1606 i 1620 i pozostawić postylę kazań polskich. O innych jego dziełach brak pewnych wiadomości. Mąż uczony, biegły w języku greckim i Piśmie św., poważny w polemice, spokojny.— Por. T. Grabowski „Literatura aryańska w Polsce“ (Krak. 1908; str. 188 — 91 i 288 —

A. Br.

Licyniusze (Li ein ii) ród rzymski, plebej- brano go na cenzora; w r. 205 został konsulem i dowodził legionami wysłanemi przeciwko Hannibalowi (ob.), lecz wtedy do starć poważniejszych nie doszło. W roku następnym jako prokonsul odznaczył się w bitwie pod Krotoną. Jako pontifex maximus byl b. ceniony, słynął też jako biegły znawca prawa. (Liwiusz XXV, 5; XXVII, 5, 21; XXVIII, 38; XXIX, 36. XXX, I; XXXI, 9; XXXVI, 2 i XXXIX, 49).—2) P. L. Cr as sus w r. 171 przed Chr. jako konsul dowodził wojskiem przeciwko Perseuszowi, królowi macedońskiemu, przez którego był pobity pod Laryssą. W Grecyi postępował srogo, za co senat pociągnął go do odbow.iedzialności i kary (Liwiusz XLII, 57 nast.; XXIII, 4 nast.).—3) C. L. C r a s s u s, brat poprzedzającego, towarzyszył mu jako legat do Macedonii (Liwiusz XLIV, 17 i XLV, 4 nast.).—4) C. L. Crassus w r. 145 przed, Chr. trybun ludu.—5) P. L. Crassus D i ve s Mucianus, był synem P. Muc yu-sza Scaevoli, adoptował go zaś P. L. Crassus Dives; konsulem został w r. 131 przed Chr. Walczył przeciwko Arystonikosowi w Azyi, który zadał mu klęskę pod Leueae; uchodząc z pola bitwy zginął. Był prawnikiem bardzo wymownym, językiem greckim władał biegle; Tib. Gracchus (ob.), po którego śmierci popierał prawa jego rolne, należał do grona przyjaciół jego najbliższych (Justinus XXXVI 4; Liwiusz ep. LIX; Valerius Max. III, 2 i 21; Velleius Patero. II, 4; Cicero „de orat.“ I, 50 i Plutarch „Tib. Gracch.“ IX, 21). —6) L. L. Crassus (* 140 — f 13 wrześ. 91 przed Chr.), przed C y-ceronem (ob.) najznakomitszy mówca rzymski oraz prawnik wyborny. Mając zaledwie lat 21 wystąpił jako oskarżyciel przeciw Pa-piryuszowi Karbonowi, początkowo zwolennikowi reform Ti. Gracchusa, później zaś przeciwnikowi ich zajadłemu, i tak wymownie umiał przedstawić przewrotność Papiryusza, że ten obawiając się wyroku potępiającego, życie sobie odebrał. W wymowie wydoskonalił się jeszcze peł-piąc urząd kwestora w Azyi, a następnie w Atenach. Powróciwszy do Rzymu, został trybuuem w r. 106 przed Chr., w roku zaś 95 konsulem razem z Q. Scaevolą. Jako prokonsul zarządzał Gallią cysalpińską. Będąc cenzorem w r. 92, 35—42 i VII, wraz z kolegą swym Cn. Domicyuszem, wydał e-dykt przeciwko szkołom retorów łacińskich. Z mów jego, podziwianych powszechnie, zaledwo kilka urywków zachowało się u Cycerona (Cicero „de orat.“ I, 52, 225; II, 55, 88, 223; III, 20; tenże „de offic.“ II, 16; tenże „Brutus“ 44, 64 i „Verres“ II, 49, 122; Pliniusz VIII, 16; A. Gellius XV, 11).—7) córka poprzedzającego Lic i nia: niewiasta również jak ojciec wymowna, była żoną Maryusza młodszego (ob.).—8) P. L. Crassus D i v e s, ojciec tryuinwira, w r. 97 przed Chr. był konsulem, następnie lat kil-j ka, jako zarządzający Hiszpanią, wojował prze-przedtem nie był pretorem, ani konsulem, wy- ; ciwko powstańcom tamtejszym. W r. 90 pod-

ski, wyszły pierwotnie z Etruryi, lub z Tusculum, podzielony później na kilka gałęzi rozrodzonych szeroko, różniących się między sobą przydomkami dziedziczneini. —L. odegrali rolę b. wybituą w walce o równouprawnienie plebejuszów z patrycyuszami, później zaś, zwłaszcza pod koniec rzeczypspolitej rzymskiej, należeli przeważnie do arystokracyi zachowawczej (optimates). Z pośród nich najwybitniejsi: A. 1) Gajus L. w r. 493 przed Chr. trybun ludu razem z L. Albiuusem (Liwiusz II, 33 i 58). — 2) P. L. Cal vus Esquilinus, pierwszy trybun wojskowy z władzą konsularną, wybrany z grona plebejuszów w r. 400 przed Chr. (Liwiusz V, 12).—3) P. L. Cal vus, syn poprzedzającego, w r. 396 przed Chr. takąż godność piastował (Liwiusz V, 18).—4) C. L. Cal vus Stolo w r. 368 przed Chr. pierwszy magister e qui tum (ob.) z pośród plebejuszów (Liwiusz VI, 3 39). — 5) C. L. Cal-vus Stolo w r. 376 przed Chr., razem z Se-styuszem trybun ludu, wniósł na korzyść plebejuszów, uciskanych przez patrycyat, prawa [Leyes Liciniae Sestiae), obejmujące 3 ustawy b. ważne: 1) dotyczącą ulg w spłacie długów, 2) stanowiącą, że nadal wolno obywatelowi korzystać tylko z 500 morgów (iugera) roli do państwa należącej [ager publiais) i 3) znoszącą godność trybunów wojskowych, a przywracającą dwu konsulów, z których jeden zawsze być ma odtąd patrycyuszem, drugi plebejuszem. Nadto zażądali, aby utworzono kolegium kapłańskie, złożone z 5 patrycyuszów i tyluż plebejuszów (decemeiri sacrorum), mające pieczę nad księgami sibylińskiemi (ob.). Utrwalenie się praw tych równało ostatecznie plebejuszów z patrycyuszami. Senat opierał się sposobami wszelkiemi doostatka uchwaleniu ustaw tych; pierwsza i druga przeszły jednakże zaraz, trzecia dopiero w r. 366 przed Chr.; prawo zaś o kolegium 10-u w roku następnym. W r. 364 L. został konsulem, a w 361 obrano go powtórnie. Nieprzyjaźni mu patry-cyusze w r. 357 wystąpili przeciwko niemu ze skargą, że zamiast z 500 korzysta z 1 000 morgów ziemi publicznej, za co też na mocy wniesionego przez siebie prawa skazany został na grzywny (Liwiusz VI,

16; Valer. Maxim. VIII, 6.; Pliniusz VIII 3).— 6) P. L. Varus, jako pretor, w r. 208 przed Chr. na czele floty rzymskiej bronił Włoch od Kartagińczyków.—B) B. potężna, zwłaszcza bogactwem odznaczająca się gałąź rodu nosiła przydomek Crassus; członkowie jej wybitniejsi: 1) P. L. Crassus Dives (fr. 183 przed Chr.) będąc b. młodym, w r. 212 przed Chr. rozpoczął zawód publiczny jako pontifex (ob.), w roku następnym został edylern (ob.) i zjednał sobie rozgłos świetnością wyprawionych przez siebie igrzysk. W r, 210, pomimo że

Wieika Ene. Powsz. Illustr. Ser. I. Tom XLIII—IV. Zesz 343b.

czas wojny przeciwko sprzymierzeńcom (socii), wychwala, łączyła go przyjaźń zażyła; był po-jako legat konsula L. Juliusza Cezara Strabo- dobno wymowny, wykształcony i zacny. Na na, doznał klęski dotkliwej od Lainponiusza. wojnę przeciwko Partom wyruszył na czele W roku następnym, razem z tymże Cezarem, jazdy galijskiej i zginął w boju (Por. wyż.).— pełnił urząd cenzora. Zginął z ręki własnej 12) C. L. Cr. Muciauus, z rodu Mucyuszów, (87 przed Chr.j, gdy Maryusz (ob.) umieścił adoptowany przez nieznanego bliżej L-a Cr-a, go na liście proskrypcyjnej. (Cicero „pro Se- był konsulem w latach 67, 70 i 72 po Chr. stio“ 21; tenże „Tuscul.“ V, 19, 55; Plutarch aż do śmierci ces. Grałby (ob.j; zarządzał wzo-„Crassus“ 4). — 9) Marcus C. Crassus Dives, rowo Syryą; przyczynił się następnie do wy-tryumwir, syn najmłodszy poprzedzającego (* niesienia na tron Wespazyaua. Tenże wysłał 114 przed Chr.—f 9 czerw. 53). Z ledwością go do Włoch, które umiał na stronę cesarza udało mu się podczas prześladowań Maryusza nowego przeciągnąć, w jego też imieniu wraz ujść z życiem do Hiszpanii. Gdy Sulla (ob.) z Domicyauem sprawował rządy namiestuicze wyruszył przeciw Rzymowi, przyłączył się do w Rzymie aż do przybycia Wespazyaua same-niego i walczył pod nim mężnie, zwłaszcza w go. Potem odsuuąłsię od spraw publicznych i bitwie pod inurami Rzymu (d, 1 listop. 82). Po zajmował się geografią i naukami przyrodnicze-tem dowodził przeciwko niewoluikom zbunto- mi, zbierał też zabytki piśmienne (mowy i t. p.) wanym pod Spartakusem (ob.), którego też z czasów rzeczypospolitej (Suetonius „Vespas.“ pobił na głowę w r. 71 przed Chr. W r. nast. 6, 28; Tacitus ,,Histor‘‘. 1, 10, 76; 2, 95; 4, obrano go konsulem razem z Pompejuszem 11, 39, 13; tenże ,,Dialogus“ 37; I)io Cassius (ob.), z kolegą poróżnił się atoli b. prędko i 66,2 i Pliniusz V, 9; XXXVI, 7,50).— bogactw swych używał, aby lud przeciwko culli, śród nich odznaczali się: 1) C. L. Łaniemu podburzyć; pogodzili się jednakże na- cullus, trybun ludu. Na jego wniosek ustauo-stępuie. Podobnie w r. 65, gdy razem z Luta- wiono w r. 196 przed Chr. za rzeczypospolitej cyuszem Katulem był cenzorem, w ciągłej z w Rzymie Collegium epulonum, które spełnia-nim żył niezgodzie. Powodzenie następne Pont- ło ofiary na cześć Jowisza, Junony i Minerwy, pejusza i dążenie jego do władzy u aj wyższej połączone z urządzaniem biesiad publicznych pobudziły nanowo zawiść L. Cras-sa i skłoniły (epulae publicité). Znaczenie tych kapłauów bar-go do przechylenia się na stronę Jul. Ceza- dzo się podniosło za czasów imperatorów.— ra (ob.) i do popierania go w r. 60 podczas    Por.,,Festus“, p. 78.—T-D    —2) L. L. L u    c u 1. był

C ) L li

br J. P.

ubiegania się o    konsulat. Zręczności Cezara    konsulem w r. 151 przed    Chr. walczył    szczę-

udało się pogodzenie obu przeciwników i zawarcie śliwie przeciwko powstańcom hiszpańskim z nimi związku zwań. tryumwiratem pierwszym. I (Liwiusz ,,Epit.“ XLVIII).—3) L. L. Luc. jako W r. 55 Cras. znowu razem z Pompejuszem propretor w r. 102 przed Chr. na wyspie Sy-został konsulem, przyznano mu wtedy na lat cylii walczył przeciwko niewolnikom zbuntowa-5 zarząd Syryą; udał się tam z wojskiem, już nym, z początku szczęśliwie, następnie jednak jako prokonsul,    by wieść wojnę z Partami,    doznał od nich porażki.    Gdy powrócił    doRzy-

Przekroczywszy    Eufrat, podbił Mezopotamię    mu, augur Q. Servilius oskarżył go o    wyzysk

i wyruszył następnie przeciwko Seleucyi. W i oszustwo, skazano go za to na wygnanie r. 54 ponowił wyprawę, powtórnie przekroczył (Florus 3, 19, 11; Cicero ,,Verres“ 4, 66; Plu-Eufrat, ale był do tyła nieostrożny, że Partom tarch ,,Lucul“ 1). —4) Syn jego najstarszy L. pozwolił zwabić się do pustyni; rzucił się na L. Luc. (* przed r. 106 przed Chr. —f 56) wodza ich Surenę, lecz doznał od niego poraź- daremnie wystąpił przeciwko oskarżycielowi ki krwawej, w której poległ syn jego młodszy, ojca. Odznaczył się w wojnach przeciwko Podczas odwrotu Partowie napadli go pod Car- sprzymierzeńcom (socii) oraz przeciw Mitry-rhae i zadali mu klęskę ponownie. Gdy, nie d a t o w i (ob.), którego flotę zniszczył w r. mogąc walczyć z nimi dalej, wdał się w ukła- 87 przed Chr. i zabrał mu różne wyspy i mia-dy, zabili go podstępnie, poczem niemal całe sta nadbrzeżne w Azyi. W r. 79 został edy-wojsko rzymskie uległo zagładzie. Cr. był lem i wyprawił wtedy igrzyska nadzwyczaj chciwcem nienasyconym, nieprzebierająeyin wspaniałe; w r. 77 osiągnął preturę, w 74 w środkach gdy chodziło o nabycie bogactw, zaś konsulat. Gdy Mitrydat wojnę wszczął na-przytem b>ł zawistny i obraźliwy, w niczem nowo, dowództwo przeciwko niemu powierzono nie dorównywając Cezarowi ani Pompejuszowi. L-owi, który też pobił króla Pontu pod Kyzi-(Plutarch „Crassus“ 2, 4,6, 10, 12, 15, 21,25 kos, wygrał bitwę morską pod wyspą Les-31 ;t-że „Sulla“29;t-że„Potnpeius“ 23, 52; Velleius bos (r. 73) i w ciągu roku zadał mu klęsk Paterc. II, 44, ob. K r a s s u s CVI). — 10) M. tyle, że Mitrydates, wyparty zewsząd schronić L. Cr. Dives, syn starszy poprzedniego, towa- się musiał do teścia, króla Armenii Tigranesa. rzyszył Cezarowi do Gallii jako kwestor, pó- L. zażądał wydania zbiega, gdy go zaś spotka-źniej zaś zarządzał Gallią cysalpińską.—11) P. ła odmowa, w r. 69 z szybkością niezwykłą L. Cr. Dives, brat młodszy, był legatem Ce- wkroczył do Armenii i pod Tigranocertą od-zara w Gallii i odznaczył się jako dowódca niósł zwycięstwo świetne nad wrogiem liczeb mężny i zręczny. Z Cyceronem, który go b. nie znacznie silniejszym. W roku następnym

powtórnie pobit pod Artaksatą Tigranesa i Mi- I renae, plebejusze pochodzący z Lanuvium: trydata, lecz wojsko własne, zniechęcone tru- 1) P. L. Murena, znawca wielki starożytno-dami, zmusiło go do cofnięcia się pod Nisibis, • ści rzymskich, zginął walcząc przeciw stronni-aby tam przezimować. Skorzystał z tego Mi- j kom Maryusza.— 2) L. L. Mur., brat poprze-trydates i pobił pod Zelą jeden z oddziałów ' dzającego, w r. 86 walczył mężnie w szere-rzymskich; na pomoc nadciągnęło też wojsko gach Sulli przeciw Archelaosowi. wodzowi Mi-Tigranesa. L. nic przeciwko nim podjąć nie trydata; w r. 84 został namiestnikiem Azyi, mógł, ponieważ legiony odmówiły mu posłu- gdzie wojował dalej z Mitrydatem, lecz doznał porażki. —3) L. L. Mur. syn jego walczył naprzód pod wodzą ojca przeciwko Mitry-datowi, następnie pod Lucullusem, w r. 65 przed Chr. został pretorem i rządził Gallią b. sprawiedliwie. W r. 63, gdy był już obrany na konsula, oskarżono go o przekupstwo; w o-bronie jego wystąpili: Cycero, Crassus i Hor-tensius i wygrali sprawę jego. Przyczynił się do skazania uczestników spisku Catiliny. (Cicero „pro Murena“; Plutarch „Cato min,“ 21; tenże „Cicero“ 35).—4) Brat jego C. L. Mur., stojąc w r. 63 przed Chr. na czele wojska w GaJlii, kazał uwięzić wysłańców Catiliny (Sal-lustius „Catil.“ 42).—5) A. Terentius Var-ro Mur. adoptowany przez Tereneyusza Var-rona, w r. 25 przed Chr. pobił Salassów; konsulem został w r. 23 i przyłączył się do sprzysiężenia Fauniusa Caepiona, a pomimo zachodów przyjaciół możnych poniósł karę śmierci.-—F) L-i Ne r v a e: 1) C. L. N e r v a był pretorem w r. 167 przed Chr. (Liwiusz XLV, 16).—2) Brat jego A. L. Ner. w r. 178 przed Chr. był trybunem ludu; w r. 166, jako pretor zarządzał Hiszpanią (Liwiusz XLI, 6 i XLV, 44).—3) P. L. Ner., będąc w r. 103 przed Chr. zarządcą Sycylii, postępowaniem niewłaściwem wywołał powstanie niewolników. Gr) L-i Sacerdotes: 1)C. L. Sacerdos, gdy w r. 142 przed Ch. był cenzorem, został oskarżony przez Scypiona młodszego o krzywoprzy-sięztwo. wyszedł jednak ze sprawy tej ręką obronną.—2) C. L. Sac. poprzednik Verresa w zarządzie Sycylią, odznaczył się sprawiedliwością i prawością charakteru (Cicero „c. Ver-rem“ 1, 10; II, 33: III 50). —H) Do żadnej z gałęzi rodów wymienionych nie należą: 1) L. P r o c u 1 u s, wódz pretoryanów, przyczynił się do usunięcia z tronu cesarza Ot ho na (ob.), pomimo że był jego powiernikiem (Tacitus „Hist.“ I, 46).

szeństwa, zarzucając mu, że narażając je na niebezpieczeństwa ciągłe, sam bogaci się łupem wojennym, a nic im z niego nie użycza. W r. 66 odwołano L-a, oddając po nim dowództwo Pompejuszowi, przeciw któremu L. występował później, jako głowa arystokracyi rzymskiej. Ostatnie lata życia spędził w obłąkaniu umysłu. L., arystokrata do szpiku kości, był człowiekiem b. wykształconym, miłującym naukę i sztukę, odznaczał się charakterem łagodnym i sprawiedliwym, w wojsku u-trzymywał karność surową i nie pozwalał uciskać ludności spokojnej, za co, oraz za postępowanie jego wyniosłe i pańskie, nie lubiło go wojsko. Będąc niezmiernie bogatym, żył w Rzymie po królewsku i przyozdobił miasto o-grodami słynnemi, jakoteż pałacami pysznemi, pełnemi dzieł sztuki: słynął też z gościnności wytwornej. (Plutarch „Lucullus„ 1, 3 — 5, 9, 19, 20, 31. 35, 39, 43; tenże „Pompeius“ 20, 48, Dio Cassius XXXIV, 17 nast. i XXXV, 2 nast.; Velleius Paterc. II, 48 nast. i Pliniusz XV, 25). — 5) L. Luc, syn poprzedniego, po śmierci ojca wychowany pod opieką Cycerona i Catona. Matką jego była Servilia, siostra przyrodnia Marka Catona. Podczas wojny domowej stał po stronie Brutusa i Cassiusa i zginął w bitwie pod Filippami (Cicero „ad Atti-cum“ 13. 6; tenże „de finib.“ 3, 2, 7; Velleius Paterc. II, 71).—6) M. L. Luc., brat Lucyu-sza (1. 4), adoptowany przez M. Tereneyusza Varrona i dlatego nazywany M. Terentius Liciuianus V ą r r o; taki sam arystokrata jak brat, lecz żyjący skromniej. V»⁷⁻ r. 83 przed Chr, odniósł zwycięstwo nad stronnikami Maryusza (ob.); konsulem został w r. 73, w roku następnym, zarządzając Macedonią, podbił ludy sąsiednie aż do brzegów Dunaju. Zmarł wkrótce po bracie. (Plutarch „Sulla“ 27; tenże „Lucullus“ 43; Florus 3, 46).- D) L-i Maori,—1) C. L. Mac er będąc trybunem w r. 73 przed Chr., podburzał lud przeciw Sulli (ob.), dążącemu do ograniczenia władzy trybunów. Za pretoratu Cycerona oskarżono go o nadużycia i wymuszanie podczas piastowania urzędu propretora (r. 66), a gdy wyrok skazujący go zapadł, umarł nagle; prawdopodobnie sam sobie życie odebrał (Plutarch „Cicero“ 9; Cicero „ad Atticum“ 1, 4, 2; Valer. Max. 8, 12, 7).—2) C. L. Mac. Cal vu s, syn poprzedzającego (* 82 przed Chr.), przeciwnik Cycerona, przyjaciel poety Catulla i sam również poeta; z poezyi jego lirycznych zachowały się zaledwo urywki nieznaczne. —E) L. Mu-

L. R u 1 i n u s, prawnik rzymski z czasów Kara kalli ( ob . ) uczeń Paulusa (ob.), autor pracy pod tytułem „Regulae“ w 13-u księgach. Wyjątki znajdują się w Dygestach Justyniań-skicli (ob.). — Por. Dessau „Inschrift betreffend den Iuristen Licinius Rutinus“ („Savi-gny Zeitschr. f. Rechts-Geschichte“ XXVII, str. 420). L. Lucusta, prawnik rzymski, zwolennik Proculusa.—Por. 1. 48, D. 31.

Licytacya czyli przetarg jest to sposób sprzedaży zarówno ruchomości jak i nieruchomości w wypadkach określonych przez prawo. Tam, gdzie istnieje domniemanie, że sprzedaż z wolnej ręki może być dokonana z krzywdą

I)r 3. V.

T. D.

czyją bądź, prawo rozporządza sprzedaż przez L-yę publiczną, to jest sprzedaż z zachowaniem pewnych formalności koniecznych, które nadają dopiero sprzedaży znamię autentyczności. Tak np., gdy po śmierci jednego lub obojga rodziców pozostają dzieci pełnoletnie i nieletnie, to dla przeprowadzenia działów musi być zarządzona sprzedaż pozostałego po rodzicach majątku przez L-ę publiczną. Gdy własność jest wspólna i współwłaściciele nie są w zgodzie co do sprzedaży swej własności z wolnej ręki, to na żądanie jednego z mch musi być dokonana sprzedaż z L-i publicznej. Taksamo dzieje się, gdy jeden ze współwłaścicieli jest nieobecny, drugi    zaś pra

np. komory celne: rzeczy skonfiskowanych lub niewykupionych, koleje żelazne: rzeczy nie odebranych i t. p. Pewne instytucye prywatne mogą również drogą L-yi pnblicznej odbywać sprzedaż własności cudzej, jak np, lombardy wrazie niewykupienia zastawów.—Wra-zie upadłości kupca syndyk może również sprzedawać ruchomości w drodze L-yi publicznej. — Ale oprócz L-yi in plus, o której mówiliśmy dotąd, może być stosowana i L. in minus. Ten rodzaj L-yi jest znany przy wszelkich dostawach dla mstytucyi publicznych i potrzeb rządowych oraz w przedsiębiorstwach. Osoby podejmujące się jakichbądź robót lub dostaw składają zazwyczaj oferty z oznaczeniem summy, za jaką robota czy dostawy przedmiotów uskutecznione być przez nie mogą, a następnie w pewnych razach następuje pomiędzy konkurentami przetarg in minus i uważany jest za utrzymującego się przy robotach czy dostawach ten, kto ofiaruje cenę najniższą. Tego rodzaju sposób L-yi w pewnych in-stytucyach jest dowolny, zależny od samej instytucyi, czy chce go użyć lub nie, w niektórych zaś, szczególnie rządowych, jest, obowią-

gnie sprzedaży własności, lub gdy sukcesoro-wie pełnoletni nie mogą się zgodzić z sobą na podział dobrowolny pozostałego po spadkodawcy majątku. Każdy zresztą wierzyciel, w razie niepłacenia mu proceutów lub kapitału, po uzyskaniu wyroku zasądzającego, ma prawo żądać sprzedaży majątku dłużnika przez L-ę publiczną. Komornik, prowadzący    egzekucyę

S. L

z wyroku sądowego, nie mogąc odzyskać sumy egzekwowanej w inny sposób, czyni stosowne obwieszczenie o sprzedaży publicznej z żujący, oznaczeniem miejsca i czasu, gdzie się od-    Licyum, bot., ob, Lycium.

bywać będzie. Oprócz licytacyi sądowych, od- Liczb systemy, ob. Liczenie, bywają się licytacye majątków i bez wyroku    Liczba (matem.) —w pierwotnem znaczeniu

sądowego z mocy umyślnych ustaw. — Towa-    daje się określić jako wynik liczenia (ob.)

rzystwa Kredytowe Ziemskie i Miejskie mają na-    przedmiotów. Pomijając poszczególne własno-

dany sobie przywilej, wystawiania na L-ę    ści oddzielnych przedmiotów, które nazywamy

bezpośrednio majątków nieruchomych, obciążo-    w tym razie jednostkami, odznaczamy każdy

tiych pożyczką Towarzystwa, wrazie nie zapła-    przedmiot nazwą kolejnego liczebnika porząd-

cenia przez właściciela należnych rat; sprzedaż    kowego, poczem liczebnik ilościowy, odpowia-

taka odbywa się przed rejentem podług form,    dający ostatniemu z nich, określi liczbę odpowia-

przyjętych jeszcze przez dawny kodeks post.    dającą danemu zbiorowi przedmiotów. Dana

cywil. Rejent w dniu oznaczonym do sprzedaży    Ii., oczywiście, nie zmienia się jeżeli poszcze-

danej nieruchomości ogłasza przez woźnego    gólne przedmioty przestawimy lub w inDym

trzykrotnie o licytacyi. Po przyjęciu wadium    przeliczymy porządku; własność tę wyrażamy

od wszystkich pragnących uczestniczyć w L-yi    zapomocą zasadniczego pewnika: gdy poszcze-

i odczytaniu warunków licytacyjnych, po-    gólne jednostki zmieniają się w czasie lub

lecą woźnemu rozpoczęcie L-yi od summy    przestrzeni, summa L-b zmianie nie ulega. Od

półtora raza wyższej od pożyczki Towarzystwa    każdej L-y, przez doliczenie do niej jednostki.

Kredytowego. Licytanci kolejno oświadczają,    przechodzimy do nowej L-y. L-y kolejne 1,

ile pragną dać za nieruchomość, podnosząc    2, 3... tworzą t. zw. szereg naturalny. — Doli-

wciąż cenę in plus, dopóki kolejno nie zrzekną    czenie do danej L-y (a), nie jednostki lecz

się dalszego udziału w licytacyi z wyjątkiem    drugiej L-y (b), tworzące jakby skrócone licze-

tego, który zaofiarował cenę najwyższą. Nie    nie, jest pierwszem działaniem arytmetycznem

prędzej jednak licytant będzie uznany za na-    —dodawaniem (ob.). Skrócone dodawanie,

bywcę, aż spalą się kolejno trzy małe świece,    w którem wszystkie składniki są równe, two-

zapalone jedna po drugiej przez woźnego,    rzy nowe działanie — mnożenie (ob.). Ilo-

który przytem zapytuje się parokrotnie, czy nikt    czyn równych czynników jest t. zw. potęgą

większej summy nie ofiaruje, a po spaleniu się    (ob.). Mnożenie różnych czynników jest t. zw. po-

trzeciej świeczki uderza młotkiem w stół trzy-    tęgowaniem albo podnoszeniem do potęgi. Trzy po-

krotnie i obwieszcza nazwisko nabywcy,    wyższe działania nazywamy bezpośredniemi. —

Oprócz L-yi sądowej i z mocy szczególnych    Jeżeli działanie bezpośreonie z L-ami a i b

ustaw kredytowych, niektóre zarządy admini-    prowadzi do liczby c, to zagadnienie opiewają-

stracyjue mają prawo zarządzania sprzedaży z    ce: według danych c i jednej z L-b, a lub br

L-yi publicznej rzeczy należących do osób    określić pozostałą, b lub a, prowadzi do dzia-

trzecich, czy to w drodze egzekucyi admini-    łania pośredniego czyli odwrotnego. To działanie,

stracyjnej, czy też w innych wypadkach, jak I odwrotne dodawanie, nazywa się odejmowa-

nie in (ob.); odwrotne mnożenie —d z ieleniem (ob.). Potęgowanie prowadzi do dwóch działań odwrotnych: jedno, w którem idzie o określenie zasady, gdy dana jest potęga i wykładnik, naz. się pierwiastkowaniem lub wyciąganiem pierwiastka (ob.); drugie, niemające osobnej nazwy, prowadzi do pojęcia 1 ogaryt-mu (ob.). Odejmowanie, wykonalne w razie jeżeli odjemna jest większa niż odjem.iik, w razie równości tychże daje nową L-ę, zwaną zerem (której nie należy mieszać ze znakiem O zapełniającym miejsca brakujące — w L-ach wie-locyfrowych), odejmowanie zaś większej od mniejszej każe nam rozważać L-y względnie, z których jedne, jak L-y szeregu naturalnego, powiększają, inne zaś, jak właśnie świeżo obecnie wyprowadzone, zmniejszają wartość tej L-y, do której je doliczamy: pierwsze przeto nazywamy dodatniemi drugie ujemnemi; przy pomijaniu tej różnicy zasadniczej mówimy o L-ach bezwzględnych, jakiemi były dotychczas L-y szeregu naturalnego. Dzielenie, w przypadku gdy dzielna nie jest wielokrotnością dzielnika, prowadzi do ułamków, przyczem L-y szeregu natur, tworzą t. zw. L. całkowite. Pierwiastkowanie, gdy L. pierwiastkowana nie jest potęgą, przytem tego stopnia, który wskazuje wykładnik, prowadzi do L-b niewymiernych, przyczem L-y całkowite i ułamki łącznie nazywa- j wielokątne oraz zagadnienia t. zw. Diofantycz-my L-mi wymiernemi; tożsamo działanie w razie gdy wykładnik jest L ą parzystą, a L. pierwiastkowana — ujemną, prowadzi do L-b urojonych, gdy wszystkie powyżej wymieniane rodzaje L-b obejmujemy ogólną nazwą rzeczywistych.—L. niewymierne, otrzymane przez pierwiastkowanie, tworzą tylko szczególny rodzaj L-b niewymiernych; nazywamy je pier-wiastnikami lub algebraicznie niewymiernemi, w przeciwieństwie do innych, zwanych przestępnie niewymiernemi lub przestępnemi: za przykład ostatnich może służyć L. e, zasada loga-rytmów naturalnych, lub t:, określająca stosunek okręgu koła do średnicy; takiemi są w większości wypadków wartości logarytmów lub funkcyi trygonometrycznych. — Każdą L-ę urojoną możemy przedstawić pod postacią iloczynu pewnej L-y rzeczywistej przez L-ę i=y—i, którą nazywamy jednostką urojoną. Wyrażenie a-\-bi, gdzie a i h są L-ami rzeczywiste-ini, naz. się L. zespoloną; wprowadzenie L-b zespolonych zmienia nasze pojęcia o jednowar-tościowości działań: pierwiastkowanie, mianowicie, jest działaniem, które prowadzi do tylu wypadków, ile jednostek zawiera wykładnik; logarytinowanie—do nieskończenie wielu logarytmów L-y danej. Idąc dalej tą drogą, przychodzimy do rozważania L-b zespolonych wie-lomiennycli: a-\-bi-\-cj-{-... gdzie a, b, c... są L-ami rzeczywistemi, a L-y i, j,... różnemi jednostkami urojonemi. Ze wszystkich tych L-b, zwanych nadurojonemi, n aj szczególniej zostały zbadane czteromienne czyli t. zw.

kwater niony (ob.). — Ułamk-i znane były już w głębokiej Starożytności, L. niewymierne spotykamy poraź pierwszy u Greków (o dalszym rozwoju ob. L. niewymierne). L-ami ujemnemi pierwszy zajmował się Cardano (1543), lecz znaczenie ich i prawa działań ustalił dopiero Descartes (1637). Na L-y urojone zwracali uwagę Cardano, Bombelli, Viète i Moivre; prawo obywatelstwa zjednali im Euler i d’Alembert, dopiero jednak Cauchy wskazał ich znaczenie geometryczne. L-ami nakoniec nadurojonemi pierwszy zajmował się Grass-mann; kwaternionami—Hamilton; u nas Żmur-ko badał szczegółowo L-y trójmieune. Ze względu na nieprzemienność mnożenia, niektórzy, jak Kronecker, Weierstrass, badanie tych nowych L-b w zupełności odrzucali, inni, jak Kummer, starali się dociec, w jakich warunkach przemienność mnożenia da się zachować (przychodząc do t. zw. L-b idealnych); w ostatnich czasach osiągnęliśmy dzielny środek do badania L-b nadurojonych, w postaci grup Lie-go. — Odrębnie rozwijała się teorya L-b całkowitych, która w pracach Fermata, Eulera, Gaussa i Legendra została ostatecznie sprowadzoną do teoryi k on gr u e n c y i (ob.) i farm (ob. Kwadratowe formy), poprzednio zaś rozważała L-y kwadratowe i częściowe także

ne, nadto zajmowała się poszukiwaniem L-b doskonałych (t. j. równych summie swych dzielników, np. 6 = 1—}—2—}—3,    28 = 1—j—2—4-J—7—f—14)

oraz parą L-b zaprzyjaźnionych (t. j. tak ze sobą związanych, iż summa dzielników jeduej L-y czyni drugą). Ob. „Pojęcia i metody matematyki“ S. Dicksteina (1892); „O mierzeniu niskości„ („Wiad. mat.“ I); „Pierwsze zasady teoryi liczb całkowitych¹' S. Zaremby (1907); „Was sind und was sollen die Zahlen*' R.

Dedekinda (kilka wyd.); ,,Les nombres posi-tifs“ M. Stuyvaerta (1906); „Element, mathe-matik“ F. Kleina, T. I (1909, litogr.).

Liczba w gramatyce, w językoznawstwie jestto sposób, w jaki stosunki ilościowe wyrażają się w językach, w mowie ludzkiej. Nie koniecznie muszą to być t. zw. formy gramatyczne o pewnych zakończeniach; owszem, mogą to być wyrażenia opisowe, jużto stylistyczne, już też zwroty składni, nakoniec sposoby symboliczne, zróżniczkowania wyobrażeń jedności i mnogości. Zresztą języki rozróżniają nie tylko L. pojedyńczą i mnogą, singulär is et pluralis nietylko L. podwójną, dua-lis, jak w greckim i u nas w dawnej polszczy-źnie (czego szczątki mamy po dziś dzień w formach: uszu, oczu, rękoma), lecz i potrójną, trialis (np. w niektórych jęz. Australii). Prócz tego rozróżniają pewne narody liczbę mnogą małą (o kilku przedmiotach) i wielką (o wielu przedmiotach), np. Polinezyjczycy. Historya wielu języków stwierdza, że wyobrażenia mnogości i zbiorowości pierwotnie w jęz. nie rozróżniają

A. Ł

2-e 1903).

Liczba złota, ob. Chronologia t. XII, str. 884 i 885.

Liczbark, ob. Lidzbark.

Liczby święte, ob. Symbole, Symboliczne liczby.

Liczebnik, część mowy, oznaczająca stosunki ilościowe w języku, np. liczbę przedmiotów; według poprawniejszej terminologii gramatycznej H. Sucheckiego liczebnik, t. j. imię liczbowe (nie liczebne!), jak rzeczownik, imię

K, A.

się należycie, że różnice te wyłaniają się lub zacierają stopniowo, z biegiem czasu. W językach indo-europejskich można udowodnić identyczność pochodzenia form przypadkowych rodzaju żeńskiego i nijakiego w Mianowniku 1. poj. i 1-by mnog. na A: femina i iuga {i u gum), żona i ziarna i t. p. W językach romańskich rzeczowo, łac., u-żywane przeważnie w 1. mu., stały się rz. żeń-skiemi liczby pojed., np. franc, l'arme (arma) la feuille (plur. folia: sgi. folium), la graine (pi. grana-, sgi. granum dało w franc, le grain). Polskie „bracia —szlachta¹* unaocznia ten stosunek. Często w językach stosunki liczbowe krzyżują się z różniczkowaniem imion żywotnych i nieżywotnych, osobowych i rzeczowych. W polszczyźnie np. żywotne (męskie) w Pierniku 1. poj. traktowane są inaczej niż nieżywotne (męża, koni«> dąb); w 1. mn. nazwy zwierząt są zrównane z „rzeczowemi“, w przeciwstawieniu do „osobowych“ (mężów, rycerzy> konie, woły, pługi). Rossyanie, przeciwnie, zwierzęta w 1. mn. traktują na równi z ludźmi (mużej, koniej), i stosują różnicę osobowych i nieosobowych również do rodź. żeńskiego (Biernik: żon, po polsku: żouy). Nie zawsze 1. mnoga posiada charakterystyczne zakończenia (w rodzaju polskiego —ow—ie-. panowie); jeżeli 1. poj. posiadała jakąś charakterystyczną cechę ( w rodzaju chrześcianm, pogan«?. gdzie przyrostek w—„jeden“, t. j. „jeden pogan“...), to już sam brak tej cechy, wystarcza dla zróżniczkowania 1. mn., stąd: chrześcianie, poganie... Niezmiernie pouczające są symboliczne sposoby wyrażania się 1. mn., jakie znajdujemy w wielu językach. Już u dzieci można zauważyć tę właściwość, że opowiadając o rzeczach, które długo i w wielkiej ilości przesuwają się przed niemi, chętnie powtarzają i przeciągają te same wyrazy: tyle ludzi, ludzi... 0-tóż w ten właśnie sposób oznaczają mnogość Japończycy: jeśli „jama“ jest w nich „góra“', to góry będą: jama-jama. Zamiast powtórzenia całego wyrazu w wielu jęz. spotykamy tylko podwojenie pierwszej zgłoski, lub przedłużenie samogłoski wyrazu. Do zróżniczkowania liczb mogą służyć przekazane tradycyjnie i powstałe skądinąd różnice akceutuacyi, jak np. w rossyjskim: wódy—wody, sjćła—sjełń, ljćsa — ljesà i t. p. Przedmiot pojedyńczy, a mnogość tych samych przedmiotów są dla mówiącego często zupełnie inne wyobrażenia, stąd różne wyrazy na oznaczenie tych stosunków, w rodzaju: człowiek-ludzie, der Mann — Lente, l'homme—les gens i t. p. Niektóre przedmioty bywają stale pomyśliwane przez nas jako mnogość (nożyce, sanie, drzwi), inne znów, jako pojedyńcze. Stąd t. z w. plural ia i singularia tßntum, t. j. rzecz, używane tylko w 1. mn. lub tylko w 1. poj. Pojęcie liczby, mnogości kojarzy się tylko z nazwami przedmiotów; tylko przedmioty mogą być spostrzegane jednocześnie w większej ilości w przestrzeni.

Różne czynności możemy jedynie spostrzegać kolejno, w następstwie, w czasie. Stąd słowom są właściwe różnice czasów, rzeczownikom różnice liczb. Złudzenie, że słowa rozróżniają liczby polega na tem, że zaimki (a więc nazwy osób działających) mogą być pomyślane pojedyńczo, lub w mnogości. „Lasy, sosny, drzewa“ przeciwstawiamy rzeczywiście, jako mnogość, pojedyńczemu, „lasowi, sośnie, drzewu“; atoli słowo „my rąbiemy“ oznacza dla nas nie kilka czynności, lecz jedną czyunóść, dokonywaną jednocześnie i wspólnie przez wiele osób... Zaimki i przymiotniki rozróżniają liczby jako „zastępcy“ lub „towarzysze“ rzeczowników. Toż liczbowniki. — Takie pojmowanie rzeczy ustala się dziś w nauce. — Ob. von Ginneken ,,Essai de psychologie linguistique.“ (Paryż 1907); Wundt „Völkerpsychologie“, T. 1 ,,Die Sprache'* cz. 1 (Lipsk 1900, wyd.

K. A.

rzeczy, rzeczowe.

Liczenie — postępowanie, mające na celu wyrażenie wszelkiej liczby (ob.) przy pewnej ograniczonej liczbie znaków, zw. cyframi. Polega ono na rozkładzie danej liczby na części składowe, będące wielokrotnościami kolejnych potęg pewnej obranej naprzód liczby, zw. zasadą układu L-a, t. j. na przedstawieniu tejże pod postacią wielomianu:

An a¹¹'¹—j—An.i a¹¹²—j—..j—A₂ a-)-A, gdzie a jest zasadą, spółczynniki zaś A, zwane jednostkami różnych rzędów (stosownie do wskaźników), wchodzącemi w skład danej liczby, otrzymują wszelkie wartości z pośród liczb szeregu 0, 1, 2,... a-l . — Stosownie do przyjętej zasady, rozróżniamy różne układy L-a. Najprostszym jest układ dwójkowy, w którym a — 2 i liczby wyrażamy przy pomocy jedynie dwóch cyfr: 0 i 1. Pospolicie przyjmujemy a=\0, otrzymując t. zw. układ dziesiętny, w którym mamy do rozporządzenia 10 cyfr: 0, 1, 2,.. 9. W układzie tym zasadę opuszczamy, wypisując obok siebie cyfry kolejne tak, aby rzędy ich, w miarę posuwania się ku lewej ręce, wzrastały. Dla łatwiejszego mianowania rzędów, dzielimy je na klasy, nadając w każdej klasie poszczególnym rzędom jednakowe nazwy. Pospolicie liczymy trzy rzędy w klasie: jednostki, dziesiątki i setki, kolejnym zaś klasom nadajemy nazwy: 1) jedności proste, 2) tysiące (tak, iż 1 jednostka kl. 2-ej = 10³), 3) miliony ( 10⁶), 4) biliony ( 10⁹),    5) tryliony

A. i.

Liczman, zwany marką (z niem. Marke), lub żetonem (z franc, jeton), jest to znaczek bity w metalu w celu ułatwienia drobnych obrachunków pieniężnych. L-y — do gry, często ozdobione herbami właścicieli, lub różnorod-nemi wyobrażeniami, służą do chwilowych obrachunków podczas gry, aby po ukończeniu wymienić je na pieniądze. L.—moneta, wybijane przez zarządy dóbr, fabryki, zakłady i t. p. instytucye w celu ułatwienia drobnych wypłat, przedstawiają po jednej stronie herb, monogram właściciela, albo nazwę majątku lub zakładu, po drugiej zaś —wartość; L-y takie miały obieg na rówui z monetą państwa w całej okolicy tej miejscowości, gdzie je wypuszczono.. Najstarsze w Polsce sięgają w.

XVIII, lecz najwięcej były rozpowszechnione w siódmem dziesięcioleciu w. XIX, kiedy w handlu odczuwało się wielki brak monety zdawkowej. Niektóre dobra, jak Zamoyskich, Sapiehów i inne w w. XVIII i na początku w.

XIX zastępowały takie L-y nabijaniem swych herbów, lub inicyałów na monety wyszłe już z obiegu, i takie noszą nazwę kontrasygnowanych, której dany L. wybito: Abramowicz Jan, h. Kursowanie takich L-ów zostało w Rossyi zabronione ukazem z d. 5 grud. r. 1870. W majątkach były w użyciu jeszcze L-y robocizny z napisami: PIESZY, CIĄGŁY, OD ŻNIWA,

WOLNE PASTWISKO i t. p. L-y-marki, wybijane przez restauratorów i cukierników, przedstawiają po jednej stronie firmę, po drugiej zaś—wartość i po dzień dzisiejszy służą tylko do ułatwiania obrachunków kelnerów z bufe-

/ ¹ t’

/•BKKEOICTIoM

wp

(IO¹²), 6) kwadryliony (10¹⁵),    7) kwintyliony

(1Ö¹⁸), 8) sekstyliony ( J O²¹) i t. d., tworząc nazwy klas od kolejnych liczebników łacińskich. Odmienny sposób mianowania klas przyjęto w Niemczech, gdzie na klasę liczą po 6 rzędów, tak iż drugą klasę tworzą tam miliony (JO⁶), trzecią biliony (10¹²), czwartą tryliony (10¹⁸) i t. d. Dla uniknięcia nieporozumień zgodzono się powszechnie tysiąc milionów jednostek pieniężnych (10⁹) nazywać ich miliardem.

lub

tem i kuchnią, z kassą i kontrolą. L-y—Podskar-biowskie, przedstawiają po jednej strouie herb podskarbiego lub zarządzającego mennicą, rzadko monogram króla lub popiersie księcia lennego, po drugiej —sentencyę z (Pisma Świętego) lub tytuły dygnitarza. Wybijano je w Polsce w w. XVI i na początku XVII w bronzie lub miedzi, wyjątkowo w zlocie i srebrze, i takie należą do rzadkości nadzwyczajnych. Przypuszczamy, że służyły one do obrachunków monety wybitej w mennicy i wogóle do jakiejś kontroli nad monetą wybitą; stanowczo stwierdzić ich przeznaczenia jeszcze nie mamy możności, gdyż źródła archiwalne o nich milczą. Nazwano je podskarbiówkami, ponieważ w przeważnej liczbie tyczą się podskarbich lub innych dygnitarzy, mających nadzór nad mennicą: to też zastępują one dla historyka źród-la menniczo-archiwalne, nadzwyczaj skąpe z tej epoki, a szczególnie dla mennicy wileńskiej, w której do r. 1569 kuto monetę wprost na rozporządzenie króla, jaito wielkiego księcia Litwy. Pierwszy taki L. wybity w Polsce, wyszedł z mennicy wileńskiejwr. 1540 i tyczy się Jana Lutomirskiego, podskarbiego nadwornego koronnego, który z ramienia Zygmunta Augusta miał nadzór nad mennicą, ostatni zaś w r. 1606 — Hieronima Wołłowicza, podskarbiego wielkiego litewskiego. Podskarbió-wek takich znamy 62 odmiany; największą ich ilość, gdyż 44 okazy, wybito w mennicy wileńskiej i są one bogatym materyałem dla histo-ryi tej mennicy; 2 okazy wyszły z mennicy królewieckiej, 10 z malborskiej, 4 z poznańskiej, 1 z olkuskiej, i 1 z mennicy nie-dającej się napewno określić. Ponieważ podskar-biówki te są nadzwyczaj ciekawe, przytem należą do rzędu okazów rzadkich—podajemy ich spis, wraz z zamieszczonemi na nich sentencyami, które o tyle są ciekawe, że, zdaje się, zasto-sowywane były do zalet i przekonań osoby, dla

Fig. 58. Liczman podskarb. ChalecKiego.

własnego, namiestnik wileński, z r. 1581; dewizy: DEXTERA TVA SALVABIT ME DEVS (Prawica Twoją zbawi mię, Boże) i FORTVNA DEI PEDISEQVA (szczęście [fortuna] idzie bożym śladem). Albert Hohenzollern, książę pruski, lennik polski, bez oznaczenia roku, 2 odmiany; dewizy: GOTES BORT PLEIBT EBIGLT (słowo Boże zostanie na wieki), VERB“ (verbum) DOMIN (-icum) MANAET(maneat) IN AETERNUM (słowo Pańskie niechaj zostauie na wieki) i HER GIBDV MIR EIN SIN UND MAS DAS ICH GUT TVE (Panie, Ty mi daj rozum i miarę ażebym czynił dobro). Chale c ki Dymitr, h. własnego, podskarbi ziemski litewski, z lat 1590, 1591, 1592, 1595, 1596, w 7 odm.; dewiza: BENEDICTIO DOMINI DIVITES FACIT (Błogosławieństwo Pana bogatymi czyni) Dulski Jan, h. Przegonią, podskarbi wielki koronny, bez oznaczenia roku i z r. 1583 w 3 odm., dewiza: SAPIENS POTENTIA PERITUS VIRIBUS POLLET (Mędrzec świadomy potęgi w siły obfituje). Firleje h. Lewart: Jan, podskarbi wiel. koronny, i Mikołaj, wojewoda krakowski, bez oznaczenia roku i z lat 1592 — 1593, w 4 odm.; dewizy: CONSILIO ET ARMIS (radą i orężem), NITITUR SVB ONERE (wysila się pod ciężarem) i NITITUR SVB ONERE VIRTVS

w. w. w.

(Cnota [męztwoj wysila się pod ciężarem). Hlebowicz Jan, h. Leliwa, podskarbi ziemski litewski, z r. 1581 —1582 w 5 odm.; dewiza: NOS DEXTE-RA TVA DEVS SALVAB1T (nas zbawi prawica Twoja, Boże), Hozyusz Jan, h. własnego, horodniczy wileński i mincmistrz, z r. 1559, dewiza: IPSE SIBI NOCET QVI ALIVM LAEDE-RE QYE (quaerit) (Sam sobie szkodzi kto innego skrzywdzić usiłuje). L u t om i r s k i Jan, h. Jastrzębiec, podskarbi nadworny koronny, z lat 1540, 1551 i 1554, bez sentencyi. Ługowski Szymon, h. Junosza, proboszcz miechowski, dozorca menuicy olkuskiej, bez oznaczenia roku; dewiza: INVIDIAM V1RTVTE CONFyDO (eonfundo) (zawiść cnotą w zamęt wprawiam), von Meppen Otton, h. własnego, burmistrz m. Rygi, z r. 1593, dewiza: SPHRICH LEGGE SCHREIB RECHT (mów, czyń, pisz sprawiedliwie). M i-łoszewski Stanisław, h. Kościesza, dworzanin Zygmunta Augusta, z r. 1555; dewiza: BENE-DICTIO DOMINI DI VITES FACIT (ob. wyżej) i SVMPTVS CENSVM NE SVPERET (nakład niech nie przewyższa dochodu). M ł o-dziejowski Jacek, h. Ślepowron, podskarbi nadworny koronny, z r. 1580 i 1585, w 3 odm.; dewizy: VIRTVS HONORIS VESTIBVLVM (cnota czci przedsionkiem) i SAPIENS POTENTIA PERIT VS VIRIBVS POL-LET (ob. wyżej). Myszkowski Piotr, h. Jastrzębiec, sekretarz Zygmunta Augusta, z r. 1565; dewiza: MAGNVM VECTIGAL PAR-SIMONIA (wielkim dochodem oszczędność). M y s z k o w s k i Stanisław, h. Jastrzębiec, wojewoda krakowski, z r. 1567, w 2 odm., dewizy: SVDORE DII OMNIA VENDVNT (Za cenę potu Bogowie sprzedają wszystko) i ROBVSTVS FOSSOR REGE EST FAELICIOR [tak] AEGRO (Tęgi kopacz szczęśliwszy jest od chorego króla). Przetocki Wojciech, h. Szaszor, horodniczy wileński, z r. 1569; dewiza: CRES-CETEM (crescentem) SEQVITVR CVRA PECV-NIAM (w ślad za narastającym pieniądzem idzie troska). Radziwiłł Krzysztof Mikołaj, h. Trąby, wojewoda wileński, z 1.    1589; dewiza: VIRTVTIS COMES GLO

RIA (chwała towarzyszką cnoty). R i e d-m u 1 1 n Krzysztof, mincarz w Malborgu, z r. 1601, bez dewizy. Rokosow ski Jakób, h. Glau-bicz, podskarbi wielki koronny, z r. 1579, dewiza taka jak na medalikach Dulskiego. Szem-bek Walenty, h. własnego, sekretarz Zygmunta III, protonotarvusz apostolski, bez oznaczenia roku; dewiza: COGITA MORI ET VIVE VT VIVAS (Myśl, że umrzesz, i żyj tak, abyś żył). Tarło Gabryel, h. Topor, rządca mennicy wileńskiej, kasztelan radomski, z r. 1564, dewiza: ALLES ZV SEINER ZEIT (wszystko w swoim czasie). Tarnowski Jan, h. Leliwa, kasztelan krakowski, hetman wielki koronny, z r. 1557, beznapisowy. T y s z k i e w i c z Teodor Sku-miu,h. Leliwa, podskarbi wielki litewski, z r. 1586, w 2 odm.; dewizn: DOMINE QVID EST HOMO

QVOD MEMOR ES EIVS (Pauie, cóż jest człowiek, że o nim pamiętasz). L. wileński z inicyałami P. W. i D. W. (niewiadomo kogo się tyczy), bez oznaczenia roku; dewiza: DO-MINVS PROVIDEBIT (Pan opatrzy). Wołło-wicz Hieronim, h. Bogorya, podskarbi wielki litewski, z r. 1606, dewiza: ADER1T VOCA-TVM NVMEN (Zjawi się wzywane bóstwo). W o j-u a Wawrzyniec, h. Trąby, podskarbi ziemski litewski, z r. 1577, w 5 odm., bez dewizy. Zamoyski Jan, h. Jelita, kanclerz wielki koronny, z r. 1581 i 1583, w 3 odm., dewiza: PER-GE VT CAEPISTI NEC ENIM MORTALIA QR1S i quaeris) (Idź dalej jak zacząłeś, nie szukasz bowiem rzeczy znikomych). Zawisza Andrzej h. Łabędź, podskarbi wielki litewski, z r. 1595, dewiza jak na L-e Chaleckiego. Zygmunta Augusta z monogramem króla z lat 1562, 1564, 1569 i 1570, w 5 odmianach. Załączona rycina przedstawia wygląd podskarbiówki - L-a podskarbiego Chaleckiego (Do niniejszego artykułu korzystaliśmy z łaskawie nam udzielonych okazów, nagromadzonych przez Bolesława D-ra Demla).

Licznik, ob. Ułamek.

Liczniu gazu, miernik gazu lub gazometr; przyrząd zaznaczający samoczynnie ilość gazu przezeń przelatującego, bywa przeważnie stosowany do oznaczenia ilości gazu świetlnego, (świetliwnego) oddawanego przez gazownie, a zużywanego przez odbiorców poszczególnych.— I) L. g. mokry. Bęben blaszany, cylindryczny, podzielony na komórki poszczególne, a zanurzony w wodzie powyżej swej osi; obraca się około niej w naczyniu zamkuiętem wskutek i w miarę przelatywania gazu przez bęben. Po jednej stronie osi bębna, jego przedziałki zanurzają się w wodę i napełniają nią; po drugiej stronie osi gaz wlatuje w przedziałki zanurzone, wypychając wodę, przez co część bębna po tej stronie osi staje się lżejszą, unosi się zatem w górę, czyli wprawia bęben w ruch obrotowy. Ilość gazu przelatująca podczas jednego obrotu bębna jest znana, a zależna od objętości komórek w bębnie i od głębokości jego zanurzenia: potrzeba zatem tylko liczyć obroty bębna, co uskutecznia mechanizm zegarkowy, wprawiany w ruch przez obracającą się oś bębna. Mechanizm jest tak zbudowany, iż wskazówki pokazują na wskaźnicach (cyferblatach) wprost ilość gazu zużytego w metrach sześciennych. Gdy zachodzi obawa zamarznięcia stosuje się zamiast wody glicerynę.—Im głębiej bęben zanurza się w wodę, czyli im wyższy jest poziom wody we wnętrzu L-a, tern większa ilość gazu jest potrzebna na obrócenie bębna o jeden obrót. Przy za wysokim stanie wody L. wskazywałby zatem mniejszą ilość gazu od tej, która istotnie przeszła. Aby zapobiedz tego rodzaju wskazaniom wadliwym L-a na niekorzyść dostawcy gazu, L-i otrzymują przelew samoczynny, przez który przele-

b. o.

b, o.

wa się nadmiar wody ponad stan prawidłowy. —L-i nie posiadają natomiast zazwyczaj urządzenia, któreby zapobiegało obniżeniu się owego poziomu wody niżej stanu prawidłowego, przy-czem L. wskazuje za wielkie ilości gazu, a więc na szkodę konsumenta. Wprawdzie, gdy się ów poziom obniży nadmiernie, L. przestaje przepuszczać gaz i nawołuje przez to poniekąd do dopełnienia wody. Zanim to jednak nastąpi, L. przez długi czas mógł już liczyć przechodzące ilości gazu na niekorzyść konsumenta. Dlatego zaleca się dość częste dopełnianie wody w L-u, a nie wyczekiwanie dopóki gasnące palniki o tem przypomną. — Gdy woda w L-u zamarznie, gaz również przelatywać nie może i światła gasną. O ile nie napełnimy L-a cieczą niezamarzającą, należy go ustawiać w miejscach dostatecznie ciepłych podczas mrozu, aby nie mógł zamarznąć. — L-i gazu u-waża się za zdatne do użytku, jeżeli niedokładność nie przekracza 3 — 3¹i₂%.—II) L. g. suchy. Miechy (np. kształtu harmoniki), napełniają się gazem i opróżniają naprzemian, przyczem nastawianie odbywa się za pomocą podobnego przyrządu, jakiego się używa do rozrządu pary w cylindrach parowych. L-i te są stosunkowo mało używane.

Liczwarta, Liszwarta, Izwarta, Lizdwarta, Liswarta, Lizwarta, niem. Lies- Warthe, rzeka w pow. Częstochowskim, poczyna się na Śląsku, w pow. Lublinieckim; od wsi Leśniak do Pod-łęża na przestrzeni 2-ch mil odgranicza pow. Częstochowski od Prus, poczem, wszedłszy w pow. Częstochowski, przybiera kierunek płn.-wsch.; płynie pod Kuźnicą, Piłą, Krzepicami, Zawadą, Likami, Kutem i na płd. wschód wsi Wąsowa wpada z lew. brzegu do Warty; krótkim biegiem przy uściu jest granicą od pow. Nowo-radomskiego. Długa w. 55, z których 25 wzdłuż granicy. Przyjmuje z praw. brzegu powyżej Krzepic Kostrzewską Wodę, powyżej Zawady strumień od Złochowic, pod Likami od Kłobucka Oksę, pod Kutem niedaleko uścia Ka-cynkę z Trzopką. Na Śląsku płynie koło Boronowa i Lisowa („Sł. Geogr.“).

Liczydło, roślina, Polygonatum.

Liczykrok czyli pędom et r, z łac. pes= noga i z gr. p.śrpov=miara, wyraz błędnie utworzony, brzmieć powinien podometr z gr. o 7uoóę—7uoSóę=noga, stopa i tó pitpov = miara; przyrząd pokazujący samoczynnie, ile kroków zrobiła osoba, przyrząd ten niosąca. L., zazwyczaj kształtu zegarka kieszonkowego, zawiesza się na guziku lub w kieszeni tak, aby wisiał w przybliżeniu pionowo. Przy takiem położeniu przyrządu dźwignia wewnątrz niego się znajdująca jest w przybliżeniu pozioma. Idący uniża się nieco przy każdem stąpnięciu, a więc uniża się nieco i L. przez niego niesiony, a wraz z nim i owa dźwignia. Aby zrobić krok następny, osoba idąca unosi następnie nieco tu-

Wielka -Encykl. Ilustr. Ser. r. Tom XLÜl-lVjZesi. 343b

łów wraz z L-iein, przez co cały przyrząd zostaje nagle wstrzymany w swym ruchu w dół, lecz dźwignia wewnętrzna, tylko u jednego końca obracalnie przytwierdzona, porusza się pod wpływem bezwładności jeszcze dalej ku dołowi, póki drugi jej koniec nie uderzy o kołek, ograniczający jej ruch, poczem sprężynka przywraca dźwigni jej pierwotne położenie poziome. Podczas ruchów w dół dźwignia musi przezwyciężać opór tej sprężynki. Opisany ruch dźwigni powtarza się przy każdym kroku, a do zliczenia tych ruchów służy mechanizm zegarkowy, poruszany wspomnianemi wahaniami dźwigni, który-to mechanizm jest tak zbudowany, iż wskazówka pokazuje na wskaźnicy (cyferblacie) wprost ilość kroków zrobionych.— Z opisu powyższego widzimy, iż przyrząd zaznacza właściwie, nie kroki, lecz każde uniżenie się osoby go niosącej. Gdy zatem siadamy na krzesło, L. zaznaczy jakoby krok zrobiony ; na huśtawce będzie pokazywał ilość jej wahnięć, i t. d. Stosującym taki przyrząd do liczenia kroków zaleca się zatem tuż przed rozpoczęciem biegu zapisać stan wskazówki (lub nastawić ją na punkt zero), a na wskaźnicy i przez porównanie z jej stanem po ukończeniu biegu oznaczyć ilość kroków zrobionych.

Lida, m-to powiatowe w dawnem wojew. dziś gub. Wileńskiej, nad rzeczką Lidzieją, o 12 mil od Wilna odległe, jedna z najdawniejszych osad litewskich, co sama nazwa wskazuje (lida=trzebież).Zamek L-dzki wzniósł jakoby (według Stryjkowskiego) około r. 1323 Giedymin, jednak o wiele już wcześniej miejsce to, leżące na granicy właściwej Litwy i Rusi litewskiej, obronnem być musiało. Po podziale Litwy na części i urządzeniu na prawie feu-daluem L. stała się głównym grodem udzielnego księstwa L-dzkiego, które posiadał kolejno Olgierd, Jagiełło (1381), wkońcu Witold. Za Olgierda w r. J 366 przybyli tu z Polski Franciszkanie, szerząc wiarą chrześciańską, a w r. 1397 za staraniem Andrzeja, pierwszego b pa wileńskiego, stale w L-dzie osiedli. Około r. 1460 zamiast tej misyi utworzono probostwo, które w r. 1747 ks, Michał Zienkowicz, bp wileński, przeniósł z Podzamcza do środka m-ta. Cerkiew, obrządku wschodniego, poświęcono w r. 1533. W r. 1387 Skirgiełło, ks. trocki i polocki, złożył akt hołdu Jagielle z tego księstwa. W r. 1392 Krzyżacy z rycerstwem angielskiem oraz Witoldem, poróżnionym z Jagiełłą, urządzili wyprawę oa L-ę, zamek spalili i zabrali z sobą wielkie zapasy broni i potrzeb wojennych. W r. 1394 napad powtórzyli, lecz cofnęli się od bram m-ta. Po objęciu wielkorządów Litwy przez Witolda zamek L-dzki, jeden z najwarowniejszych w państwie, stał się w r. 1397 przytułkiem Tochtamy-sza (ob.) wygnanego z ordy. W r. 1406 najechał L-ę Jerzy Światosławowicz ks. smoleński, m-to* zrabował i spalił, lecz zamku do-

Za Jana Kazimierza L. uległa dotkliwemu zniszczeniu, to też sejm z r. 1676 uwolnił m-sto od stanowisk i wszelkich ciężarów. Podczas powtórnego najścia pod Karolem XII Szwedzi r. 1710 spalili zamek, któryjuż się więcej nie podniósł. Sejm z r. 1717 potwierdził L-dzie dawne ulgi, a konstytucya sejmowa r. ( duński, 31 kościołów, 22 cerkwie. 1776 zaliczyła ją do rzędu miast, którym zostawiono prawo magdeburskie, wreszcie sejm z r. 1791 przyłączył ją do wydziału wileńskiego sądów apelacyjnych miejskich. Pomimo spalenia zamku aż do panowania Stan. Augusta odbywały się w nim sądy i akta grodzkie chowano, lecz budynek popadł w ruinę. Obecnie jeszcze stoją zwaliska czworogrannych murów, przypominających kształtem ruiny zamkowe w Miodnikach i Krewie; widać ślady baszt i przekopów-. W r. 1801 L. została m-tem pow. g. Grodzieńskiej, a od r. 1842 —

być nie mógł. W r. 1422 Jagiełło po ślubie laznej, wapienia, gliny garncarskiej (zwyczajną z Zofią, księżniczką kijowską, zjechał tu z żoną; kopią na całej przestrzeni powiatu), źródła Witoldem i licznym orszakiem dworzan. W r.

1434 podczas powstania Swidrygiełły spalono L-ę, tylko kościół ocalał. Kazimierz, w. ks. litewski, nadał dzierżawę L-dzką Hadży-Gire-jowi, księciu tatarskiemu, który na zamku prze-oywał do r. 1443, gdy go Tatarzy perekopscy na hana wezwali. W r. 1506 król Aleksander, ciężko chory, przybył do L-y, by zachęcić szlachtę do liczniejszego gromadzenia się na pospolite ruszenie przeciw Tatarom-, tu zasłabł jeszcze bardziej, przyjął Sakramenta św. i testament kazał spisać; przewieziono go do Wilna, gdzie zmarł. Konstytucya z r. 1638 dozwoliła obywatelom zbudować przy murze zamkowym sklep na chowanie ksiąg ziemskich lidzkich.

solankowe i siarczane. Ludność trudni się rolnictwem, uprawą lnu, hodowlą koni i bydła. W r. 1894—195 960 djes. ziemi należało do większych posiadaczy ziemskich, do mieszczan 12 470, do włościan 225 320, rządowej 39 580, cerkiewnej 2 200 djes. W tymże roku żytem ozimem zasiano—65 206 djes., pszenicą 930, żytem jarem 958, pszenicą jarą 214, owsem 30 266, jęczmieniem 10 621, gryką 13 299, grochem 3 414, soczewicą 152, bobem 166, kartoflami 8068, lnem 1418, konopiami 211 djes. Sadownictwo i ogrodownictwo rozwijają się; owoce wysyłane do Wilna, Kowna i Dyueburga (Dźwińska). Rozwinięty przemysł leśny (spław drzewa Niemnem, wypalanie smoły i dziegciu). Fabryk i zakładów przemysłowych było: gorzelni 6 (z obrotem rocznym 49 900 rb.), tartak, fabr. zapałek, huta, 3 cegielnie. Pod w-zględem administracyjnym dzieli się p. L-i na 24 wołosti, 83 gminy, 1098 wiosek. Ma 2 dekanaty katolickie: lidzki i ra-

Szkół ludo-

wych pod zarządem ministeryum oświaty było w r. 1894 — 26 (gminy łożą na utrzymanie tych szkół przeszło 7 000 rb rocznie). Sporo kurhanów, zw. przez lud mogiłami tatarskiemi i szwedzkieini; znajdują się w nich przedmioty srebrne i z bronzu, starożytne monety litewskie, grosze praskie z XIV w., młotki kamienne i strzały krzemionkowe. Liczne pozostałości staroż. grodzisk (ob. Wi 1 eńska guberni a).—Baliński i Lipiński: „Staroż. Polska“ (T. IV) „Słown. Geogr.“; Szukiewicz W. ,,Poszukiwania archeolog, w pow. L-im i Trockim“ („Światowit.“ 1901); tenże „Niektóre zabytki przedhistoryczne w p. L-inT‘ („Księga pamiątkowa A. Mickiewicza“, Warszawa 1899,

Liddit, ob. Ly d dit.

Lidköping miasto w Szwecyi, położone przy uściu Lidanu; stacya kolei; połączone odnogą z drogą żelazną Sztokholm-Göteborg. znajdują się: fabryka tytoniu, zapałek i tartak

Jn D.

W L.

Wileńskiej. Dn. 23 maja r. 1831 stoczono tu bitwę. Do późniejszych fundacyi duchownych w L-dzie zalicza się: klasztor karmelitów trzewiczkowych przez Adama Narbutta, woj- T. II). skiego lidzkiego oraz klasztor Pijarów z kollegium i szkołą przez Ign. Scypiona, podstolego litew. założony; szkoła nazwana później podwydziało-wą. Po skasowaniu Pijarów do r. 1850 istniała tu szkoła 5-klasowa i odbywały się głośne

Lidl Jan Jakób, rytownik wiedeński, był wydawcą dwu map prowincyi duchownych w Polsce, mianowicie Trynitarzy i Bernardynów na Rusi. Pierwsza p. n. „Provincia S. Joachi-mi Ord. SS. Trinitatis Red. Capt. post intro-ductionem Religiosor. sui Ordinis A. D. 1648 in Regnum Poloniae et M. D. Lith. Familiae Matris Redemptoris A. D. 1727 annexa si-mulque officiose instituta etc.“ (u spodu umieszczony opis statystyczny klasztorów, w którym wymieniony r. 1748). Druga: „Tabula choro-graphica Provinciae Russiae, iu inclyto Regno Poloniae, sub titulo B. V. Mariae immaculate conceptae, Ordinis Minorum Regularis obser-vantiae etc.“ ozdobiona jest 25-u widokami klasztorów bernardyńskich prowincyi ruskiej.

kontrakty. Dzisiaj m-to mało ożywione, ma 2 parowy. Blisko 6 000 m-ców. kościoły katol. i 2 cerkwie, 2-kl-ą szkołę powiatową, szpital miejski, miodosytnię, gorzelnię, cegielnię, fabr. tytoniu; 8 626 m-ców (1897).

Lidzki p o w i a t zajmuje 49 34.7, wiorst Q przestrzeni i liczy 185 000 m-ców (katolików 107 986, prawosławnych 4 9335, żydów 25 420,

500 Tatarów, sprowadzonych przez Witolda w r. 1395 i 1398). Powierzchnia gruntu płaska, gleba kamienista, gliniasta i piaszczysta, gdzieniegdzie czarnoziem. Cały powiat leży w dorzeczu spławnego Niemna (100 w.) i dopływów jego: Gawii, Lebiody, Żyzmy, Dzitwy,

Dr J. p.

Lidziei, Krupki i Ostrowli. Lasy, przeważnie iglaste, zajmują ł/₄ część całego obszaru; obfitość błot i bagnisk, zwłaszcza w części płn.-zachodn. i połud.-wschodniej. Pokłady rudy że-

Dr J. p.

w. w. w.

Jn D.

Lidl (Liedl) Albert (* we Lwowie —f w Kazaniu r. 1858), filolog. Do nauk przykładał się w Krzemieńcu i Wilnie i następnie został nauczycielem języka niemieckiego w liceum Krzemienieckim; po zamknięciu go otrzymał posadę lektora tegoż języka w uniwersytecie kijowskim, skąd przeniesiono go do Kazania na takież stanowisko. Drukiem ogłosił: „Grammaty-ka języka niemieckiego“ (Wilno 1828; wyd. 2-e tamże 1830); „Nauka sztuki rachunkowej i t.d.“ (Lwów 1841; przekład z niem.), „Systematisch geordnete Sammlung auserlesener Stücke aus den Werken der vorzüglichsten Schriftsteller Deutschlands etc.“ (Wilno 1831;; w rękopisie pozostawił słownik niemiecko-polski. Pisywał też poezye, bądź oryginalne, bądź tłumaczone, wydrukowane w „Dzienniku wileńskim“ i w „Pamiętniku lwowskim“.

Lidman Szymon w r. 1597 i 98 był mistrzem w mennicy wileńskiej, na monecie godło jego wyobraża głowę wołową przebitą dwoma hakami. W początkach r. 1599 L. pracuje w mennicy lubelskiej aż do chwili jej zamknięcia.

Lidner Bengt, poeta szwedzki (* r. 1757— f r. 1799). Wskutek rozwiązłego życia został wysłany ze Szwecyi jako marynarz do Iudyi Wschodnich; w drodze udało mu się zbiedz i powrócić do Sztokholmu. Tu wydał (w r. 1779) zbiór bajek w stylu L a f o nt ai n e’a, poświęconych następcy tronu. Zwrócił tern na siebie uwagę króla Gustawa III, który wysłał go do Niemiec i Francyi dla uzupełnienia nauk. W Paryżu L. został sekretarzem poselstwa, lecz za niemoralność był wysłany z powrotem do kraju. Z dzieł jego zasługują na uwagę: tra-gedya „Erik den Fjortonde“; „Spastaras död“ „Aret 1783“, „Yttersta dornen“, „Medea“ i in. L. był obdarzony dużym talentem, ale nieokiełznanym, jak jego charakter. Jego „Samlade skrif-ten“ (zbiór pism) wyszły w r. 1878. Akademia szwedzka uczciła L-a pomnikiem. Życiorys jego napisał Warburg (1889).

Lido, brzeg, wybrzeże, zwłaszcza wązki pas ziemi pomiędzy lagunami weneekiemi a morzem, z portami Lido i Malamocco (ob. We-necya).

Lidowiany, żmudź. Lidawienaj, m-ko w pow. Rossieńskiem g. Kowieńskiej u zbiegu rz. Dratwini z Dubissą w okolicy lesistej, o 15 w. od Rossień. Kościół murowany z r. 1754 fundacyi Ign. Staniewicza, krajczego mińskiego, do 3 000 tn-ców. Już w r. 1625 była tu kaplica. Około r. 1500 należały L. do Chodkie-wiczów, później do Szemiottów, wkońcu do Staniewiczów; w r. 1831 zajęte przez rząd. O 6 wiorst od m-ka nad Dubissą stoi dwór lido-wiański zw. Podubisiem, w którym od r. 1834 mieści się zarząd włościański; otacza go kolonia rządowa, osiedlona żydami („Sł. Geogr.“).

Lidya (gr. Ao§ća, łac. Lydia), kraina leżąca wzdłuż wybrzeża zachód. Azyi Mniejszej, mając na półn. od siebie Myzyę, na wschód Frygię na połud. Karyę, a na zach. morze Egejskie. Za czasów najdawniejszych nosiła nazwę Maionii (gr. M'flovq], Matovia), która i później zachowała się dla cząstki kraju wschodniej, nad rz. Hermos położonej.—Góry. Na półn. Temnos (dziś Demirdżydagh) tworzący granicę od Myzyi; w stronie połudn. Tmolos (dziś Bosdagh) do 2 000 m. wysoki, złotodajny, ku półn. zachodowi przechodzący w wyżyny: Olympos i Sipylos (dziś Manisadagh), ku zachodowi zaś we wzgórza: Drakon, Mastusia, Pagos i Koraks; na półwyspie, wprost wyspy Chios, wznosi się od półn. Mimas, kończący się przylądkiem Melaina (dziś Karaburun), na połud. Korykos, rozszczepiający się na przylądki Argennon (dziś Asprokavo) i Korykeion (dziś Korakas); na połud. ku Karyi leży 1 400

m. wysoki Messogis (dziś Kastanedagh), którego ciągiem dalszym są pasma Paktyas, Thorax (dziś Gümüszdagh) i Mykale (dziś Samsundagh); góry te kończą się przylądkiem Mykale albo Trogilion (dziś Kanapica), naprzeciw wyspy Samos. Tmolos dzieli L-ę na dwie doliny bardzo urodzajne, przez większą, północną, przepływa rz. Hermos, a łączą się z nią t. zw. pola Hyrkańskie, w połud. płynie rz. Kaystros*, w części górnej doliny ciągnie się równina Kilbiańska (siedziba szczepu Torrebów), w dolnej pola Kaystru (u Homera [II. II w. 461] ’'Aotoę Xet[j.wv). W górach hodowano stada koni i owiec; w dolinach, zaludnionych gęsto i b. urodzajnych, zajmowano się rolnictwem i ogrodnictwem. Wysoko położona Maionia mało się zabawiała rolnictwem, lecz słynęła z hodowli wina wybornego; z powodu gór wulkanicznych o skałach czarnych, nazywano ją też „krajem spalonym“ (tj Kataxettaopivï]).— Rzeki. Hermos (dziś Gedis-czai) wypływa z gór Dyndymejskich we Frygii, wpadają do niego z pr. Hyllos i Lykos, z lew. Kogamos i Faktolos (dziś Sarabat), sam zaś ma uście w zatoce Hermajskiej; Meles, rzeczka nadbrzeżna, wpada do tejże zatoki pod Smyrną; Haies, albo Halesos, wpada do morza pod Kolofonem*, Kaystros (dziś Küczük-Menderes) początek ma na górze Tmolos i wijąc się zakrętami liczne-mi, dopływa pod Efezem do zatoki Kay stryj-skiej. L. posiada jeziora: Gygejskie, czyli Koloë (dziś Mermese) na półn. od m. Sardes; Sale, czyli Saloë pod górą Sipylos, w miejscu, w którem prawdopodobnie stało niegdyś miasto stołeczne Tantalos, albo Sipylos, zapadłe podczas trzęsienia ziemi; Pegazejskie w pobliżu Efezu i 2 Selenuzyjskie przy świątyni Artemidy tamże.— Mieszkańcy, zwani naprzód Majończykami (Miflovsç) później Lidami (Aoóoi), byli pochodzenia spóluego z sąsiedniemi Karyjczykami i Frygami; zmieszani z Semitami, już w czasach wczesnych odznaczali się rozwojem pomyślnym cywilizacyi i męstwem, słynęli też jako jeźdźcy wyborni (Homer, II. X w. 43]

i XV1I1 w 291). Już za czasów Heraklidów (blisko 1190 przed Chr.) Jończycy usadowili się na wybrzeżu zachoduiem L-i, dla tego też część wybrzeża od uścia Hermosa aż po za miejsce, w którem wpada do morza Maiandros, nazywano powszechnie Jonią (ob.). Władcy lidyj-scy, Mermnadzi (686 — 546 przed Chr.) podbili wszystkie te kolonie greckie, zdobywając zarazem całą Azyę Mniejszą aż po rz. Halys i szerząc wszędzie handel, przemysł i dobrobyt, skie. — „Sł. Geogr.“. pierwsi też bili monetę w kraju. Gdy Krez u s (ob.), ostatni król lidyjski, uległ pod przemocą Cyrusa (ob.), Lidowie stracili na zawsze samodzielność, a duch ich, niegdyś wojowniczy się z m ta Lidy, Beresteczka i dóbr Belice-zamarł. Kolejno podlegali odtąd panowaniom: Lipniszki. W r. 1766 posiadał je wraz z eko-perskiemu, syryjskiemu, pergameńskiemu, na- nomią lidzką Ignacy Scypio, opłacający kwarty koniec rzymskiemu. — Mi as ta: (liczymy od złp. 780 gr. 15, a biberny złp. 120. Staro-półn. ku połud. opuszczając kolonie greckie): 1 rostami sądowymi od r. 1500 do 1794 byli: Thyateira, przedtem Pelopia (dziś Akhissar), i Jędrzej Drozda, Illinicz, Jan Abrahainowicz, Apollonia, Magnezya (dziś Manissa) pod Sipylo- Piotr Bohatko, Aleks. Hołowczyński, Al. Naru-sem: tu L. Scypio odniósł zwycięstwo nad szewicz, Mikołaj Pac, Aleks. Piotrowicz, dwu Antyochem III (190 przed Chr.); Sardes (dziś Frąckiewiczów, 6-u Radziwiłłów, 2-u Sapiehów Sartj nad Paktolosem, dawna stolica kraju; Fi- i 3-ch Scypionów („Sł. Geogr.“) ladelfia nad Kogamosem, zbudowana przez Lie Jonasz, powieśeiopisarz i dramaturg Attalosa II (154 przed Chr.); Hypaipa (dziś norweski (* 1833 — f 1908). Potomek staro-Dokboj) na równinie Kilbiańskiej—Por. Menke żytnego rodu, ur. na brzegach fiordu Chry-„Lydiaca“ (J843) i Schubert „Gesch. der Könige styanii, w zamożnej rodzinie ziemiańskiej.

v. Lydien“ (1884).    nr j. p. Dzieciństwo spędził na północy; uczył się w gim-

Lidzbarskie starostwo niegrodowe w

wojew. Chełmińskiem, ziemi Michałowskiej, podług lustracyi z r. 1664 obejmowało m-to Lidzbark i wsi: Wompiersk, Jeleniec, Jamiel-nik i folwark Podciborski. Lustracya z r. 1765 wykazuje, że zamku już w L-u nie było. W r. 177J posiadał starostwo Stefan Ru-mocki z żoną, opłacając kwarty złp. 1071 gr. 7. W r. 1772 przeszło pod panowanie pru-

Lidzkie starostwo grodowe w wojew. Wileńskim pow. Lidzkim, nadane na sejmie horo-deńskim r. 1522 Jerzemu Illiniczowi. Składało

Lidyjczycy, ob. L idy a.    nazyum w Bergen; uniwersytet ukończył w Chry-

Lidyjska tonacya (ob. Grecka muzyka, styaDii, gdzie kolegował z 1 b s e n e m i Björn-t. XXVI, str. 784).    s o nem (ob. te nazw.). Zostawszy adwokatem, o-

Lidynia, rz. w Król. Pol., ob. Łydy nia. siadł w Konsvinger, zajął się przedsiębiorstwami i Lidyt, skała należąca do grupy łupków wszystko stracił; wrócił do Chrystyanii w r. krzemiennych. Skała to bardzo twarda i trwa- 1867 i oddał się dziennikarstwu. W tymże ła, czarna, zbita, w płomieniu dmuchawki nie- roku ogłosił tomik miernych poezyi, które je-topliwa; odłam jej w wielkich bryłach prawie duak zachwyciły Björnsona. Z porady jego za-równy lub płasko - muszlowy. Składa się brał się do beletrystyki i w r. 1870 powieścią z kwarcu, chalcedonu i opalu, zabarwionych idyliczną „Den F'remsynte“ („Jasnowidzący“) drobnemi domieszkami węgla na czarno lub zdobył odrazu rozgłos. Długo przebywał za-szaro, czasami limonitem na czerwono lub    granicą:    we Włoszech,    w Dreźnie, w Mona-

brunatno, chlorytem na zielono. Bardzo drób-    chium i    t. d.,    najdłużej    zaś w Paryżu, gdzie

ne domieszki stanowią węglany i glinokrzemia- od r. 1882 zamieszkał stale i skąd niedługo ny. Pod mikroskopem często widzieć się daje dopiero przed śmiercią do Chrystyanii powró-w L-ach szczątki okrzemek, promienie i in- cił. Znaczenie L-go dla literatury norweskiej nych drobnoustrojów, co każe przypuszczać, że    jest ogromne.    Razem z    Ibsenem i Björnsonem

wszelkie lidyty są pochodzenia organicznego,    L. przez    długi    czas stał    na czele piśmienni-

jako osady krzemionkowych skielecików. etwa skandynawskiego i razem z Björnsonem dał Czarne okazy lidytu używane są jako kamie- Norwegii powieść swojską, wyzwoloną z pod nie probierskie.    z-    wpływów Oehjlenschlägera (ob.) i literatu-

Lidzbark (Lautenburg), miasto w Kró- ry duńskiej. Pod względem językowym, tak lestwie Pruskiem, w Prusach Zachodnich, w re- samo jak Ibsen i Kielland, nie zerwał z duń-gencyi Kwidzyńskiej, pow. Brodnickim (Stras- szczyzną. W ruchu literackim i umysłowym sburg); 3593 m. (1816 — 937) 2189 katolików, ojczyzny L. był bardzo czynny: zarówno sali 65 ewangelików i 239 żydów. Poczta, tele- mym wpływem talentu wielkiego, jak i nie-graf, telefon, kolej żel. Jabłonów (Gosslershau- złomnością przekonań, powagą zagadnień poru-sen)—Iłowo. Towarz. pożyczkowe, sąd okrę- szanych, wrażliwością przedziwną na piękno gowy, nadleśniczostwo, kościół katolicki, ewan- przyrody i bóle ludzkości, i zasłużył sobie na gelicki, synagoga, odlewnia żelaza i fabryka wdzięczną pamięć wszystkich swych czytelni-machin, tartak parowy, gorzelnia, browar, gar- ków, nietylko rodaków. Pod względem spo-barnia, mleczarnia. Miasto i zamek zbudowa- łecznym nie był nigdy człowiekiem stronnym, ne 1307 r. Powietrze zdrowe.    1)r st- K- szczerze jednak zawsze wyznawał zasady de-

Lidzbark, m. na Warmii, ob. Hielsberg. I mokratyczne, marzył o samodzielności Norwe-

gii i szerzył idee polityczne i kulturalne gło-    Berührungsgruppen“ (1888); „Theorie

der

szone przez Wergelanda (ob.). Pod wzglę-    Transformationsgruppen“, przy współ. F. En-

demfilozoficznym był wielbicielem nauk Grun dt- gla (1888—93, tom. 3); wreszcie opr. i wyd.

viga (ob.) o „wesołym chrystyanizmie“, u-trzymującym niezmąconą pogodę serca. Literacka puścizna jego składa się z powieści i nowel, z paru szkiców krytycznych (np. stu-dyum o Balzac’u, któremu dużo zawdzięcza), oraz z niepomyślnych prób dramatycznych. W powieściach—pozostawił ich parę tuzinów —pomiędzy któremi są arcydzieła, jak np. „Livs-slaven“ (Skazany na śmierć 1883) lub nowele „Trold“,—uderzają przedewszystkiem wspaniałe opisy przyrody. - L. również w całym szeregu powieści jak oto: „Rutland“ (1880), „Tremasteren Fremtiden“; „Lodsen og hans Husfru“ (Sternik i jego żona 1874) i in., z lubością i wyborną znajomością tła pierwszy zaczął opisywać życie rybaków norweskich, o-raz w świetnych barwach malować morze północne. Wspomniany „Lodsen“ był dla Norwegów temsamem, czem dla Anglików „Robinson Crusoe“. Książka ta zyskała autorowi rozgłos ogromny. Najlepsze studyum o L-m napisał Arne Garborg (1893). Por. Klemensiewiczów a w „Bibliot. dzieł wybór.“ J\° 151. —Przekłady utworów L. w języku polskim: O zachodzie — powieść (dodatek do „Gazety Pol’“ Warsz. 1898); Jon Sunde, nowela (dodatek do „Bluszczu“, tamże 1899; tłom. Z. S.); Ideolog, powieść tłom. J. Klemensiewiczowej („Bibl. Dzieł Wyb.“ JVI® 151, 1900); Ulwungowie, kartka z dziejów namiętności, tłom. tejże, Warsz. „Bibl. Dzieł wyb.“ JM» 349, 1904); Otchłań, powieść tłom. tejże (Warsz. ,,Przegl. Tygodniowy“ 1904); ,,Niobe“ (,,Przegląd Tygodniowy“).

Li© Marius Sophus, znakomity matematyk norweski (* d. 17 grud. r. 1842 w Nord-fjordejdet—f d. 18 lut. r. 1899 w Chrystyanii), Po ukończeniu w r. 1865 nauk w Chrystyanii L. oddał się zawodowej pracy nauczycielskiej; w 1. 1869—70 odbył podróż po Niemczech, Włoszech i Francyi. W Berlinie poznał się z F. Kleinem, z którym wspólnie przewertowali świeżo wydane dzieło C. Jordana z teoryi podstawień. W stycz. r. 1871 L. wrócił do Chrystyanii i rozpoczął wykłady jako docent, od r. 1877 jako prof. nadzw. uniwersytetu miejscowego. W r. 1886 przeniósł się do Lipska, skąd po 12-letnim pobycie wrócił na zachowaną dlań katedrę w Chrystyanii, lecz nadmierna praca umysłowa przedwcześnie kazała mu przerwać działalność, wielce chlubną i o-wocną. Wyraziła się ona w pokaźnej liczbie rozpraw w jęz. duńskim franc, i niem. porozsie-wanych po czasop., oraz w dziełach: „Classification und Integration von gewöhnlichen Differentialgleichungen zwischen xy, die eine Gruppe von Transformationen gestatten“ (1884); przyczynki do matematyki w jęz. duńskim (1884, tom. 2); „Untersuchungen über Transformationsgruppen“ (1885); „Zur Theorie der

przez G. Scheffersa: „Vorlesungen über Diffe-rentialgleichungeu mit bekannten infinitesimalen Transformationen“ (1891)- „Vorl. über con-tiuuierliche Gruppen mit geometrischen und anderen Anwendungen“ (1898), „Geometrie der Berührungstransformationen“ (1896). Z wyjątkiem rozpraw, zawierających ważne przyczynki do teoryi funkcyi („Math, Ann.“ V, IX, XV), do teoryi równań różniczkowych, zwłaszcza o pochodnych cząstkowych wyższych rzędów, oraz niektórych badań z zakresu geome-tryi różniczkowej, ściślej z teoryi linii i po-

'7

jfj

M. Ab.

Fig. 59. Lie Marius Sophus.

wierzchni najmniej szóści, działalność naukowa L-go skoncertowała się na pojęciu grupy przekształceń. L. znakomicie rozszerzył zakres stosowalności pojęcia grupy i rozproszonym przedtem analitycznym poszukiwaniom nadał cechy zadziwiającej ogólności, jednolitości i prostoty. Teorya grup w interpretacyi L-go objęła tak szerokie kręgi, że na dalszy kierunek rozwoju matematyki wywarła wpływ decydujący Ob. „O działalności naukowej S. L-go“ przez K. Żórawskiego, (dawnego ucznia prof. Liego) („Wiad. mat.“ III), oraz „Odczyty o matematyce“ F. Kleina w przekł. S. Dicksteina (Warsz. 1899 109 str. 8>o). Z prac L-go uwzględnione zostały w naszem piśmiennictwie nast.; „Przyczynek do ogólnej teoryi równań różniczkowa-

A. Ł.

(tamże 1883).

Dr j. r.

i cya kolei żelaznej Pforzheim, blisko 1000 ! mieszk. Źródła w L-u należą do rzędu t. zw. cieplic ! obojętnych o ciepłocie 24—28°C., zawierają niewiele soli kuchennej i węglanu sodu i służą tylko do kąpieli, zalecanych przeciwko chorobom niewieścim i niektórym skórnym.—Por. Salzman i Kommerell „Bad L. u. s. Umge-

Dr J. p.

nych cząstkowych dowolnego rzędu“ tłom. K. Żórawski („Prace mat.-fiz.“ VII); „Geometrya przekształceń stycznościowych [tak]“, streścił E. Wierzbicki(„Pr. mat. fiz.“ IX); „Teorya grup przekształceń“ sprawozdał [lale] S. Dickstein („Wiad. mat.“ II); „O kompleksach, w szczególności o k-ach prostych i kul“, tłom.i przypisami objaśniłT. Rudzki („Pr. m.-fiz.“ XI). Teorye L-go mamy wyłożone w osobnej książce E. Pascala „Grupy ciągłe przekształceń“, w przekł. S. Dick-steina (Warsz. 1903 XII, 296 8-o str.), oraz w licznych rozprawach K. Żórawskiego i jego uczniów.

Liebau, ob. Lubawa.

Liébault Ambroży August (* w Far-rières [dep. Meurthe-et-Moselle] d. 16 wrześ. 1823—f w Nancy po 1900) lekarz, b. wybitny krzewiciel hypnotyzmu (ob.) we Francyi. Do nauk zawodowych przykładał się w Sztrasburgu, tam też po obronieniu rozprawy „Sur la désarticulation du genou“ dyplom doktorski osiągnął, następnie lat 14 zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Pont-Saint-Vincent, skąd przeniósł się do pobliskiego Nancy. Zapoznawszy się z doświadczeniami B r a i d a (ob.) sam zaczął badać zjawiska hypnotyzmu i bardzo się przyczynił do lepszego poznania, oraz do rozpowszechnienia go w lecznictwie. Obdarzony umysłem trzeźwym, bystrym L. starał się przedewszyst-kiem objaśniać zawsze zjawiska hypnotyczne w sposób prosty, z łizyologią zgodny, usuwając wszelką cudowność pozorną, oraz trąeące zabobonem poglądy metafizyczne różnych zwolenników hypnotyzmu. L. szłusznie jest uznawany za głowę i założyciela t. zw. szkoły nancejskiej, która później, zwłaszcza przez Bernheima (ob.), nabyła rozgłosu należytego. Oprócz mnóstwa prac drobniejszych ogłosił: „Du sommeil et des états analogues“ (Paryż 1866); „Ébauche de psychologie“ (tamże 1873) i „Études sur le zoomagnétisme“

Dr J. p.

Liebenstein, wieś i miejscowość lecznicza w księstwie Sachsen-Meiningen, w pow. mej-ningeńskim (stacya kolei najbliższa Immelborn), w okolicy pięknej, na krańcu południowym Lasu Turyńskiego, 345 m. nad morzem; blisko 1Y₂ tys. mieszkańców. Posiada zakłady lecznicze dobrze i wygodnie urządzone, oraz wille i hotele porządne. Oba źródła w L-ie są żelazne ziemnosolne, znane już w w. XVII, jedno z nich zawiera w litrze wody 0.081, drugie 0.104 dwuwęglanu tlenku żelazowego; ciepłota średnia źródeł 9.8°C. L. posiada nadto kąpiele solankowe, z igliwia i żelaziste, serwatkę kozią i zakład wodoleczniczy. Do 2 000 chorych średnio leczy się corocznie w L-e—Klimat zdrowy, lecz nie nazbyt ciepły.—Por. Preller „Thüringer Bäder“ (Weimar 1888).

Liebenzell, miasteczko i miejscowość lecznicza w Würtembergii w Czarnym Lesie, sta-bung“ (Sztutgart 1886).

Lieber Franciszek, prawnik i publicysta amerykański (* r. 1800 w Berlinie —f r.

1872); w r. 1815 walczył pod Ligny i Waterloo, ciężko ranny pod Namur. Po powrocie do Berlina uczył się medycyny; r. 1819 za wolnomyślność uległ prześladowaniom policyjnym, zakazano mu pobytu dalszego w uniwersytecie pruskim; po roku zakaz ten odwołano. L. promo-cyę otrzymał w Jenie, a w r, J820 dalsze nauki rozpoczął w Halli; wskutek jednak prześladowań policyi uciekł do Drezna. R. 1821 udał się do Marsylii, skąd pojechał, jako ochotnik dla obrony niepodległości Grecyi; w drodze powrotnej gościnę znalazł w Rzymie w domu Niebuhra (ob). Tam napisał: „Tagebuch meines Aufenthalts in Griechenland im Jahr 1822“ (Lipsk 1823); z Niebuhrem powrócił do Niemiec w zamiarze ukończenia nauk lekarskich, r. 1824 został jednak aresztowany w Kópenik i tylko dzięki wstawiennictwu uczonego wypuszczono go po kilku miesiącach. Osiadł na czas pewien w Berlinie, gdzie wydał poezye napisane w więzieniu pod pseudonimem: Arnold Franz „Wein-und Wonnelieder“ (1825.) — Zagrożony nowem aresztowaniem uciekł r. 1827 do Londynu, a stamtąd do Stanów Zjednoczonych. W Bostonie założył instytut gimnastyczny i szkołę pływania według metody Pfuela; wydawał wraz z innemi „Encyclopaedia Americana“ (Filadelfia 1829—33. — Tomów 13.) — R. 1835 został profesorem historyi i filozofii państwowej w Kolumbii (Karolina południowa); r. 1858 —profesorem w Columbia College — (New.-York); na tern stanowisku pozostawał aż do wojny Stanów Północnych z Południowemi. Po wojnie fraucusko-pruskiej wraz z kilku innymi myślicielami prawnikami prowadził rokowania w sprawie przeciwdziałania okrucieństwom wojny; (ob. Instytut Prawa Międzynarodowego.) Napisał m. in.: „Letters to a gentleman in Germany“ (Filadelfia 1834); tosaino dzieło wyszło r. 1835 w Londynie p. n.: „The stranger in America.“ — „Réminiscences of au intercourse with Niebuhr the historian“ (1835; przekład niemiecki Thibaut; Heidelberg 1837); „Essay on subjects of penal law“ (Filadelfja 1838); „Manual ofpolitical ethics“ (Boston 1838), wyd. 2-ie Filadelfia 1885); „Essays on propriety and labour“ (New.-York 1842); „On civil liberty and Selfgovernment“ (Filadelfia 1853, nowe wyd. 1874; przekład niemiecki Mittermaiera Heidelberg 1860); „Miscellaneous writings“ (Filadelfia 1881) wyd. pośmiertne. — Biografię L. podali: Thayer (Filadelfia 1873) i Th. S Per-

ry (przekład niemiecki Holtzendorffa; Sztut-

E. Gr.

str. 576).

Lieberkuehna gruczoły, właściwie Krypty L.-a (glandulae s. cryptae Lieberhuehnianae) są to wgłębienia błony śluzowej jelita cienkiego, wysłane warstwą komórek nabłonka, jednakiego z nabłonkiem korzonków jelitnych i sięgające dnami do warstwy mięsnej błony śluzowej. Wskutek ciasnego ugrupowania i światła wąz-kiego krypty mają wygląd gruczołów cewko-watych, któremi jednak w rzeczywistości nie są, gdyż ów nabłonek nie wydaje z siebie wydzieliny swoistej. Tylko u człowieka i gryzoniów na dnie krypt średniej części jelita cienkiego znajdujemy komórki ziarniste t. zw. komórki Pali e t h a — które można uznać za pierwociny gruczołowe; więc ostatecznie tylko koniec ślepy krypt (i to niektórych) uważać możemy za rodzaj gruczołu, gdy tymczasem cała część wyżej położona jest tworem anologicznym z do-łeczkami (foveolae) żołądka.

Liebermann v, Sonnenberg Max (* d. 21 sierp. r. 1848 w Strudze Bielskiej), mąż stauu niemiecki, głośny przywódca antysemitów niemieckich. Po wystąpieniu w r. 1880 z wojska, poświęcił się publicystyce i w 1. 1881 85 redagował w duchu antysemickim założoną przez siebie „Deutsche Volkszeitung“ w Berlinie. Powołany w r. 1889 na przewodniczące-

na

na-

A. G.

gart 1885.)

Lieberkuehn J an Natanael (* w Berlinie d. 5 wrześ. r. 1711—f tamże d. 7 paźd. r. 1756) anatom zasłużony. Początkowo uczył się teologii w Halli i Jeuie, następnie w Jenie zajął się naukami przyrodniczemi i lekarskiemi, potem udał się do Lejdy, gdzie w r. 1739 po obronieniu rozprawy „De valvula coli et usu processus vermicularis“ dyplom doktorski osiągnął. Z Lejdy udał się do Londynu, aby tamtejszej Iioyal Society pokazać przysposobione przez siebie okazy anatomiczne; spotkały się one z uznaniem i podziwem, a L-a zaliczono do członków zgromadzenia tego uczonego. Odwiedziwszy jeszcze Paryż, powrócił do Berlina, gdzie go powołano na członka Collegii medico-chirur-gici.—L. należał do liczby anatomów najwybitniejszych swego czasu, a unieśmiertelnił się odkryciem gruczołków jelituych, noszących jego nazwi-sko, opisał je w rozprawie: „De fabrica et actione villorum et intestinorum tenuium“ (Lej-da 1745, z 3 tab.); sławę szeroką zjednały mu też okazy anatomiczne z naczyniami najdro-bniejszemi, nastrzykniętemi barwnie, oraz wynaleziony przez niego mikroskop słoueczny, którego opis wydał p. n. „Description d’un microscope anatomique“ (Berlin 1745). Prace jego, nieliczne, wydał razem Sheldon (Londyn 1782). Okazy jego anatomiczne, o ile się zachowały, znajdują się obecnie w zbiorach uniwersytetu berlińskiego. —Por. „Biogr. mćd.“ (T. VI, str. 44), „Dictionn. histor.“ (T. III str. 453) i „Allgem. Deutsche Biogr.“ (T. XVIII,

Dr, J. P.

Dr. A. E.

go stronnictwa niemiecko-społecznego, będącego odłamem antysemickim stronnictwa agrarno-zachowawczego, został jednocześnie i redaktorem dziennika antysemickiego „Deutsche sociale Blätter“ i (od r. 1890) członkiem parlamentu niemieckiego. Jako działacz parlamentarny przyczynił się bardzo do połączenia wszystkich stronnictw antysemickich niemieckich w jedno społeczno-antysemickie („Deutsche sociale Reformpartei“),któremu przewodniczył aż do r. 1900, t. j. do chwili upadku. Oprócz licznych mów i broszur agitacyjnych, napisał „Beiträge zur Geschichte d. antisemitischen Bewegung vom J. 1880 — 1885“ (Berlin 1885). Rymował łatwo i 2 zbiorki poezyi L-na doczekały się nawet większego rozgłosu:» Rheinreise“ (Berlin, wyd. 2-e 1881)i „Gedichte“ (Lipsk, wyd. 3-e 1892). Chw-Liebermann Maks, malarz (* r. 1849 w Berlinie). Kształcił się w szkole w ej marskiej i przejął się jej kierunkiem naturalistyczuym. W pierwszych zaraz obrazach objawił upodobanie do pospolitości i brzydoty, które się wyraziło bądź w wyborze typów, bądź w kolorycie ciężkim, szarym. Zamiłowanie to jeszcze bardziej spotęgowało się podczas jego pobytu w Paryżu w r. 1875, gdzie zbliżył się do tzw. szkoły Fontainebleau z Milletem (ob.) na czele. Wpływ Milleta był jednak tylko zewnętrzny: L. przyjął od niego tematy chłopskie, ale dla istoty sztuki Milletowskiej, cudnych krajobrazów sielankowych i rzewnego liryzmu Milleta, został obojętny. Przez pewien czas ulegał też wpływom Courb eta (ob.), alejego szczery realizm i czysty koloryt posunął do wybryków trywialności i brudnego sosu. Dłuższy pobyt L-a w Holandyi oddziałał ostatecznie na skrystalizowanie się przyrodzonych właściwości tego'malarza. Odtąd tworzy cały szereg obrazów, w których oddaje nędzę, pospolitość, pracę ciężką na tle posępnych i szarych krajobrazów. W r. 1867 wystawił L. w salonie paryskiem Zbiór buraków, a w następnym roku Warsztat w admsterdamskim domu sierot“. W r. 1879 jego Chrystus nauczający w świątyni na międzynarodowej wystawie monachijskiej wywołał oburzeuie w pewnych kołach artystycznych z powodu charakterystyki postaci, których realizm graniczy z karykaturalnością. Nie zrażony tem, malował L. w dalszym ciągu pejzaże i obrazy rodzajowe z życia chłopów holenderskich według swej grubo naturalistycznej maniery. Ważniejsze z jego obrazów: Amsterdamski dom sierot dla dziewcząt, Modlitwa przy stole, Prędki, Cicha praca, Rodzina świń, Tkacz, Ogród szpitalny w Leydzie, Kobieta z kozami (Pinakoteka monachijska)- Jarmark bydło w Haarlem, Brat i siostra, Pracownia artysty i t. d. L. uprawiał też rytownictwo. Pomimo swej dziwacznej maniery i realizmu, często karykaturalnego, L., szczególnie w wymienionych wyżej obrazach okazuje wielki i wskroś oryginalny talent.

u. Therapie des Fiebers“ (Lipsk

I)r P.

Km.

Na zasadzie tej samej opierają się „Grundzüge der Agriculturchemie“ (Brunświk 1855); ,,Theorie u. Praxis der Landwirtschaft“ (t-że 1856); „Chemische Briefe“ (1844, naprzód wydruk, jako dodatek do „Augsb. Allgein. Zeitung“; wyd. 6-e Heidelberg 1878; wyd. ludowe

Liebermeister Karol v. (* w Bonsdorfie [Prusy Nadreńskie] d. 2 lut. r. 1833), lekarz. Do uauk zawodowych przykładał się w Bon-nie. Wiirzburgu, Greifswaldzie i Berlinie. Osiągnąwszy w r. 1859 dyplom doktorski, zajmował się początkowo wykonawstwem lekar-skiem, od r. 1865 do 1871 był prof. patologii i dyrektorem kliniki chorób wewnętrznych w Bazylei, skąd następnie przeniósł się na stanowisko takiesamo do Ttibingi. Z prac jego, pomijając drobniejsze, najważniejsze są: „Beiträge z pathol. Anatomie u. Klinik der Leberkrankheiten“ (Tiibinga 1864), „Beobachtungen u. Versuche über die Anwendung d. kalten Wassers bei fieberhaften Krankheiten“ (Lipsk 1868, wspólnie z Hagenbachem) i „Handbuch d. Pathol.

1875).

Liebert Edward, pisarz wojskowy (* d, 16 kwiet. r. 1850 w Rendsburgu); w r. 1866 z korpusu kadetów wstąpił do wojska pruskiego, był w r. 1870 adjutantem batalionu, a potem brygady, uczęszczał w 1. 1871—74 do akademii wojskowej, od roku 1876 do 1880 nauczał w szkole wojskowej w Hannowerze. Od r. 1881 do 1894 (z przerwą w 1. 1884— 85, kiedy pełnił służbę frontową, jako dowódca kompanii), należał do sztabu generalnego, przez pierwsze dwa lata, jako naczelnik sztabu generalnego 10-go korpusu. W 1. 1889—90 był jednocześnie nauczycielem w akademii wojskowej oraz zawiadywał sprawami komisarza państwowego v. Wissmanna w Berlinie i byl wysłany w r. 1890 w misyi dyplomatycznej do Afryki wschodniej. W r. 1894 został pułkownikiem i dowódzcą pułku grenadyerów JMü 12. Napisał: „Der polnische Kriegschauplatz“ (Han-nower 1880, 2 zeszyty) i „Von der Weichsel bis zum Dnjepr“ (tamże 1886; oba pod pseudonimem „Sarmaticus“); „Das preussische Infanterie - Exerzierreglement in s. Entwickelung u. d. Forderungen d. Gegenwart, 1812 —1847 — 1876—18??“ (anonim, tamże 1884); „Die Kriegsführung der Zukunft“ (anonim, Darmstadt 1885); „Über Verfolgung“ (wyd. 2-e Berl, 1894); prócz tego w dodatkach do „Militärwochenblatt“: „Das russische Infanteriereglement“ (1882), i „Die Rüstungen Napoleons für den Feldzug 1812“ (1882); „Die Verwendung der Reserven in der Schlacht“ (1895).

Liebig Just, baron von (* w Darmstacie 8 maja 1803—f w Monachium 18 kwiet. 1873) najznakomitszy chemik niemiecki w. XIX, zajmujący w dziejach chemii stanowisko przodujące.—Jako chłopiec kilkunastoletni oddany był na naukę do apteki w Heppenheimie i przebył w niej 10 miesięcy. Wtedy-to rozgorzała w nim żądza do nauki, a poświęciwszy się jej, z czasem stał się jednym z jej kapłanów najwybitniejszych. — Od r. 1819 do 1822 w Bonn i Erlangen uczył się pilnie chemii, poczem udał się do Paryża, gdzie Thenard,

Dulong i Gay-Lussac (ob. te nazw.) byli mistrzami jego. A. v. Hu m bo 1 d t (ob.), z którym się poznał w Paryżu, oceniwszy należycie wiedzę i zdolności L-a, skłonił go do oddania się zawodowi uniwersyteckiemu. W r. 1824 został L. w Giessen prof. nadzw. chemii, po dwu latach otrzymał tamże katedrę zwycz. Założywszy tam pierwszą wielką pracownię chemiczną, wzorową, a będąc sam nauczycielem wybornym, wkrótce ściągnął zastępy liczne uczniów do miasteczka małego, czyniąc z niego stolicę chemii w Niemczech. W r. 1845 w nagrodę za zasługi naukowe otrzymał tytuł dziedziczny baroDa. W r. 1852 król bawarski, Maksymilian II, powołał L-a do Monachium, gdzie do końca życia był czynny. — Zasługą wielką L-a jest to, że chemię, która do jego czasu, zwłaszcza w Niemczech, związana była z aptekarstwem, usamowolnił i podniósł do godności nauki samoistnej. Jeszcze bardziej atoli zasłużył się w dziedzinie chemii organicznej, którą opracował szeroko, zajmując przytem stanowisko przyrodnicze, uwzględniające nietylko wiedzę teoretyczną, lecz również i zastosowanie jej praktyczne. Wynalazł przyrząd obmyślony znakomicie do rozbiorów organicznych, z którego pomocą poddał zbadaniu wszystkie główniejsze kwasy organiczne, a pogląd teoretyczny na nie zawarł w rozprawie słynnej: „Ueber die Constitution der organischen Säuren“ (w „Annalen der Pharmacie“ T. XXVI, 1838). Praca ta stała się podstawą do poszukiwań jego dalszych o przemianie ma-teryi (ob.). Wyniki badania spraw chemicznych, połączonych z odżywianiem się, opisał w dwu dziełach, które mu zjednały sławę i poklask w całym świecie naukowym; są to: 1) „Die organische Chemie in ihrer Anwendung auf Agricultur und Physiologie“ (Brunświk 1840, wyd. 9-e t-że 1876; w przekł. pois.: „Chemia z zastosowaniem do rolnictwa i fizyo-logii Z piątego przerobionego i pomnoż. wyd. przełóż. J. S. Zdzitowiecki“ [Warszawa 1846]; „Wiedza zastosowana do rolnictwa i fizyologii. Tom wstępny“ tłum. K. Przeciszewski [Kraków 1871]; „Chemia zastosowana do rolnictwa i fizyologii. Podług ósmego wyd. przełóż, za upoważn. aut. przez K. Przeciszewskiego“ [T. I Kraków 1872; T. II tamże 1874]; toż Warszawa 1876); 2) „Die Thierchemie oder die org. Chemie in ihrer Anwendung auf Physiologie

u. Pathologie“ (Brunświk 1842 — wyd. 3-e t-że 1847; po pois. „Chemia organ, w zastosowaniu do zoofizyologii i patologii. Przełożył z niem. i dodatkiem o budowie i znaczeniu organów żywienia powiększył J. Pankiewicz“ Warszawa 1844).

wa

,Suppe für

Dr J, P.

lek. polskich“ (str. 279).

Lipsk 1865. Po pols. „Listy o chemii, o jej zastosowaniach w przemyśle, fizyologii i w rolnictwie“ przeł. J. S. Zdzitowiecki, Warsza-1845; „Nowe listy o chemii zastosowanej do przemysłu fizyologii i rolnictwa“, przeł. L. Natanson, Warszawa 1854; „Najnowsze listy chemiczne“ przeł. A. Rose, Poznań 1858); „Naturwissenschaftliche Briefe über die moderne Landwirtschaft“ (Lipsk 1859);    ,

Säuglinge“ (Brunswik 1866; wyd. 3-e t-że 1877; po pols. razem z pracą inną p. u. „Wyciąg mięsny tudzież nowa polewka dla dzieci“ opisał T. Torosiewicz; Lwów 1866); praca większa ostatnia ,,Ueber Lösung und Quelle der Muskelkraft“ (Lipsk 1870). We wszystkich pracach tych L. zastanawia się nad odżywianiem się roślin i zwierząt, tudzież nad związkiem między jednem a drugiem, czyli nad sprawą tak ważną przemiany materyi (ob.) i jej krążenia w przyrodzie, a ponieważ L. wciąż ma przytem na oku zastosowanie praktyczne wyników badań naukowych, więc dzieła te jego wartość równie doniosłą posiadają dla teoretyka uczonego, jak dla rolnika i lekarza wykonawcy. Na podstawie badań naukowych L. wynalazł wyciąg mięsny (ob.) imię jego noszący i polewkę dla niemowląt i dzieci. Do prac tych należy również przełożona przez S. Kramsztyka (ob.) „O wartości pożywnej pokarmów“ (Warszawa 1870) Z prac innych L-a wymienić jeszcze należy: „Anleitung zur Analyse organischer Körper“ (Brunświk 1837); ,,Ueber das Studium d. Naturwissenschaft“ (t-że 1840); „Handbuch d. org. Chemie, mit Rücksicht auf Pharmacie“ (Heidelberg 1843); „Bemerkungen über d. Verhältniss der Thierchemie zur Thierphysiologie“ (t-że 1844); „Chem. Untersuchungen über d. Fleisch und seine Zubereitung zum Nahrungsmittel“ (t-że

1847) ; „Ueber einige Ursachen d. Säftebewegung in thierischen Organismus“ (Brunświk

1848) ; i „Entwickelung der Ideen in der Naturwissenschaft“ (Monachium 1866). W „Handwörterbuch d. reinen u. angew. Chemie“ (Brunświk 1837 —1864; wyd. nowe Halle 1887 nast.) którego był współredaktorem, pomieścił mnóstwo artykułów; również wiele zualeść ich można w założonych przez niego w r. 1832 „Annalen der Pharmacie“, które od r. 1840 wychodzą p. n. „Annalen der Chemie u. Pharmac.“, jako też w „Jahrestbericht üb. d. Fortschritt d. Chemie, Physik, Mineral, u. Geologie“ (Giessen od 1849; L. z Koppem był założycielem wydawn, tego). —Por. F. W. Beneke „J. v. L.’s Verdienste um die Förderung d. prakt. Medicin“ („Schriften d. naturwissensch. Gęsellsch. zu Marburg“ 1874 T. X); T. v. Bi-schoff „L.’s Einfluss auf d. Entwickelung d. Physiologie“ (Monachium 1874); Erlenmeyer „L.’s Einfl. a. d. Entwick. der reinen Chemie“ (Sztutgart 1875); Vogel „L. als Begründer der

Wiel. Encykl. Powsz. llustr. ?er. T. XL111-IV, Zesz. 343b.

Agriculturcheinie“ (Monachium 1874); Kolbe „L. als Lehrer, Gelehrter und Reformator“ (w „Unsere Zeit“ Lipsk 1874); v. Pettenkofer „L. zum Gedäehtniss“ (Monachium 1874); Schröter „J. v. L.“ (Wiedeń 1873); A. W. Hofmann „The life work of L. in experimental and philosophie Chemistry“ (Londyn 1876) i Pohl „J.

v. L. und die Landwirtschaft. Lehre“ (Berlin 1885).—Pamięć L-a uczczouo w Monachium pomnikiem marmurowym w r. 1883; w rodzinnym Darmsztacie ustawiono popiersie jego z bronzu w r. 1877, nakoniec w Giessen wzniesiono mu posąg w r. 1890.

Liebig Jerzy baron (* w Giessen d. 17 lut. 1827) syn Justusa (ob.) lekarz wykształcony w Berlinie, dyplom doktorski osiągnął r. 1853 w Giessen, poczem udał się do Londynu i złożywszy tam powtórnie egzamin, wstąpił jako lekarz wojskowy do służby w Bombaju, w r. 1856 przeniesiono go do Kalkuty, gdzie otrzymał katedrę nauk przyrodniczych w Hindu College. W r. 1858 powrócił do Europy i od roku następnego osiadł w Reichenhallu, gdzie zosłał lekarzem obwodowym i warzelni soli. W r. 1878 ustąpił z urzędowania, i odtąd latem był czynny w Reichenhallu jako lekarz zdrojowy, zimy zaś spędzał w Monachium, gdzie w r. 1877 otrzymał docenturę klimatologii i balneologii. Pisarzem był b. płodnym, a prace jego zajmują się przeważnie Reichenhallem i sprawami leczenia klimatycznego, kąpielami, ciśnieniem powietrza i t. p.; po polsku posiadamy jego: „Krążenie krwi w płucach i jego zachowanie się pod wpływem rozmaitego ciśnienia powietrza“ (Warszawa 1873; przekł. W. Rudnickiego),— Por. „Biogr. Lex. d. horvorr. Aerzte“ (T. III. str. 706) i S. Kośinniskiego „Słown.

Dr, J P

Liebiga wyciąg mięsny (L.'s Fleischex-trakt), rodzaj bulionu półpłynnego, wynaleziony w r. 1857 przez słynnego J. L i e b i g a (ob.). Sposobem fabrycznym zaczął go wyrabiać od r. 1864 Gilbert we Fray Bentos (Uruguay); później powstały fabryki podobne w Montevideo, w Argentynie, w San Antonio (Texas), w Australii, t. j. wszędzie tam gdzie mięso można było mieć za bezcen, albo raczej darmo. W miejscowościach wymienionych znajdują się stada ogromne bydła zdziczałego na stepach; zwierzęta te zabijano corocznie dziesiątkami tysięcy jedynie dla skór i łoju, mięso zaś porzucano dla sępów i drapieżników wszelkiego rodzaju; dopiero wskutek wynalazku Liebiga zabrano się do wyrabiania z niego W-u m-go. — We Fray Bentos mięso wołowe, o ile tylko można oczyszczone z tłuszczu, siekają drobno, nalewają na siekankę równą na wagę ilość wody i po zmieszaniu w naczyniach umyślnie do tego służących przez czas dłuższy ogrzewają do 70° (nie gotując); następnie w prasach oddziela się ciecz od włókien mięsnych,

które po wysuszeniu zupełnem miele się na uwalnia L-a od wszelkiej odpowiedzialności. U-mąkę. Ciecz otrzymaną odtłuszcza się raz    wolniony, pośpieszył do Karlsruhe, gdzie na

wokat i obrońca w procesie freiburskim. Kiedy po krótkiem upojeniu powstanie badeńskie pod Mierosławskim zostało rozbite przez księcia pruskiego Wilhelma L. wraz ze Struvem ucieka do Francyi, a zatrzymauy na granicy przez Francuzów szuka schronienia w Genewie. Po wielu latach opisał swoje przygody („Robert Blurn u. seine Zeit.“), dzieje ,,dziecinnego ruchu“, „prowadzonego przez młodzieńców upojonych frazeologią“ śród mas, „które nie posiadały myśli politycznej“, ,,nie szły za wo-dzami“(str. 277). W Genewie zajął się L. miej-scowem stów. robotniczem; prowadził tam wykłady; z Genewy rzucił hasło zjednoczenia się wszystkich niemieckich stowarzyszeń robotniczych w Szwajcaryi i został prezydentem tej jednoty. Rząd szwajcarski aresztował L-a, o-skarżając go o organizowanie z robotników nowej partyzantki w Badeńskiem. Uwolniony (1850) wyniósł się do Londynu, gdzie zastał już Marxa (ob.) i Engelsa, przyłączył się do nich, stał się gorącym wyznawcą doktryny; przez 13 lat przygotowywał się do działalności politycznej, utrzymując się z dawania lekcyi i z korespondencyi do ,,Augsburger Allgemeine Zeitung“. L. poznaje wtedy gruntownie dzieje parlamentaryzmu angielskiego i czcicielem jego zostaje na życie całe. Po amne-styi przyjeżdża do Berlina (w sierpniu r. 1862) sprowadzony przez wydawcę „Norddeutsche Allgemeine Zeitung“ (późniejszej twierdzy reak-cyi i polakożerstwa) na redaktora działu zagranicznego. Posadę tę opuszcza po przejściu gazety do straży przybocznej Bismarcka. Jako członek stowarzyszenia robotniczego, założonego przez Lassalle'a, po śmierci jego wysuwa się naprzód, aby zwalczać niebezpieczne, jak mniemał, dla ruchu robotniczego zamiary Schweitzera, następcy Lassalle’a. Przeciwnik „so-cyalizmu państwowego“, zwraca na siebie uwagę Bismarcka i latem r. 1865 zostaje wydalony z Prus i skazany na nędzę i poniewierkę. Po kilkumiesięcznem poszukiwaniu środków do życia znajduje wreszcie zajęcie w Lipsku, i tu osiada. W okresie wojny z Au-stryą próbuje zBeblem (ob.), którego nawrócił był na socyalizm, założyć własny dziennik socyali-styczny („Mitteldeutsche Volkzeitung“)—bez powodzenia. W r. 1867 wysyłają go robotnicy do parlamentu północno-niemieckiego (1867 — 1870); jednocześnie pracuje nad zjednoczeniem ruchu robotniczego, zakłada tygodnik „Demokratisches Wochenblatt“; we wrześniu r. 1868 rozpościera, wespół z innymi, organizacyę tę na niemieckie związki robotnicze (zjazdy w Norymberdze 1868 i w Eisenach 1869);w końcu obejmuje redakcyę czasopisma „D. Volksstaat“ (3 razy w tygodniu) juź jako organu „socyalno-demokratycznej partyi robotniczej“. W parla-

jeszcze i następnie poddaje się ją parowaniu czele rządu tymczasowego stanął Brentano, ad-aż do zupełnego zgęstnienia właściwego, na-koniec napełnia się nią puszki lub słoje, zamykane jak najszczelniej. Z 34 kilogr. mięsa czystego otrzymuje się w ten sposób 1 kilogr. wyciągu. Jest to wyrób brunatny, o gęstości powideł, mający zapach przypominający mięso pieczone, rozpuszcza się łatwo w wodzie, kleju nie powinien zawierać wcale, soli zaś kuchennej jeno tyle, ile jej zawierało w sobie mięso surowe. — W. m. w handlu będący zawiera na 100 części 13—29 wody, 10.5 — 21.5 ciał mineralnych i 49.5 — 68.8 ciał org. (krea-tyny, kreatyniny, sarkiny, ksantyny, kwasu inozynowego i t. p.J. Spalony na popiół w 100 cz. zawiera w przybliżeniu 42% soli potasowych, 23.5% soli kuch. i 30.4% kwasu fosforowego. W. zupełnie dobry powinien zawierać wody 16—22%, a ze 100 jego części 60 powinno się rozpuszczać zupełnie w wyskoku.

Dr J. P.

— Wartość pożywna W-u m-go jest takasama jak rosołu wygotowanego z mięsa świeżego, t. j. nadzwyczajnie mała; ponieważ nie zawiera wcale białka, liczyć się wcale z nią nie można, natomiast jest przyprawą wyborną, poprawiającą smak rosołów słabych, sosów i jarzyn.

Liebknecht Wilhelm, polityk i publicysta niemiecki, jeden z twórców stronnictwa robotniczego socyaluo-demokratycznego (* 29 mar.

1826 w Giessen —f 1 sierpnia 1909 w Berlinie). Pochodzi z rodziny urzędniczej, która ród swój wywodzi od Lutra. Uczęszczał do uniwersytetów w Giessen i Berlinie, skąd relegowany w r. 1846, wracając przez Czechy został aresztowany przez austryackiego żandarma jako podejrzany o udział w Powstaniu Kra-kowskiem. Pod wpływem St.-Simona w 20-m r. ż. poczuł się „komunistą“, nosił się z myślą emigrowania do ,,wolnej“ Ameryki. Na jesieni r. 1847 zamierzał z kilkunastu kolegami udać się do Wisconsinu, aby tam założyć kolonię rolniczą. W Moguncyi pod wpływem rozmowy z nauczycielem szwajcarskim zamienia Wisconsin na Zürich i zostaje nauczycielem we wzorowej szkole Froebla. Tu zastaje go wielki ruch r. 48-go. Z listem polecającym do Herwegha jedzie L. do Paryża, aby wstąpić do legionu niemieckiego, który ma Niemcy zamienić na rzeczypospolitą — wolnych ludzi i wolnych narodów. Ciężka choroba staje na przeszkodzie urzeczywistnieniu planu, który też prędko się rozwiewa. Młodzieniec wraca do Zü-richu, skąd we wrześniu r. 49-go ponownie ciągnie z oddziałem partyzanckim na pomoc Struvem’u (ob.) w Badeńskiem. Po klęsce Struvego, osadzony we Freiburgu, w maju r.

1849 ma już być sądzony (przewidywano karę śmierci), ale na parę dni przed terminem żołnierze garnizonu powstają, książę ba-deński ucieka i w atmosferze rewolucyjnej sąd

'-Ą

mencie L. prowadził walkę z Bismarckiem, bronił wielko-niemieckiej demokracyi (był zawsze gorącym patryotą wielko-niemieckim), popierał opozycyę w walce z dyktaturą pruską, bronił Austryi, Haunoweru, Welfów, zdobywał tytuły „zdrajcy“, „buffona“ i t. p. Występował już wtedy za milicyą ,,na sposób szwajcarski“ przeciwko militaryzrnowi, parlament „berliński“ nazywał „figowym liściem absolutyzmu“. Sam nie wierzył w pożytek takiej działalności dla proletaryatu; wahał się: czy zostać czy złożyć maudat. W referacie z maja r. 1869 wypowiedział wiele uwag pesymistycznych pod adresem przedstawicieli klasy robotniczej; powszechne prawo wyborcze wydawało mu się zgoła bezużytecznem. Później jednak przyznać musiał, że „wychowawcze znaczenie powszechnego prawa wyborczego nie ulega wątpliwości“; „gdybyśmy się upierali przy polityce abstynencyi, pozostalibyśmy sektą, a nie stronnictwem politycznem“. W okresie wojny z Prancyą L. wespół z Beblem przemawiał w w parlamencie przeciwko „wojnie dynastycznej“, jako „socyalista republikanin i członek Międzynarodówki, zwalczającej wszelki ucisk bez różnicy narodowości“ (wbrew Lassalczykom). Stanowisko „antipatryotyczne“ wywołało nie-tylko oburzenie w parlamencie, ale i w partyi robotniczej; zarząd (w Brunświku) wystąpił przeciwko posłom stronnictwa, w szczególności przeciwko artykułom „Volksstaatu“. L. nie ustępował; d. 20 listopada r. 1870 powtórzył swój protest przeciwko pożyczce na cele wojny. wyraził sympatyę bratniemu narodowi francuskiemu, wystawiając się na śmiech, krzyki, wymysły i groźby; odbierano mu głos, przywoływano go do porządku. W grudniu poddał zjadliwej krytyce projekt konstytucyi związkowej. Aresztowany pod zarzutem „zdrady ojczyzny“, „przygotowywania spisku“, przesiedział w więzieniu do d. 28 marca r. 1871 Uwolniony, pośpieszył wyrazić solidarność z Komu-nardami paryskimi i znowu znalazł się pod kluczem i przed sądem pod zarzutem „organizowania nowego spisku, mającego na celu obalenie istniejącego porządku“; 14 dni trwały rozprawy sądowe (11—26 marca 1872). Skazany na dwa lata twierdzy, spędził je (wespół z Beblem) w Hubertusburgu. W więzieniu na-napisał słynną broszurę o Depeszy Emskiej (wielokrotnie wydawaną), w której dowodził Bismarckowi, że przy pomocy zbrodniczej taktyki sprowokował wypowiedzenie wojny przez Francyę. Po wyjściu z więzienia zajął się L. uśmierzeniem wojny domowej wśród robotników; udało mu się to na zjeździe w Gotha, w maju r. 1875. Uchwalony tam program kompromisowy wywołał oburzenie w Londynie, skąd Marx nadesłał piorunujące oskarżenie. D. 1 paździor, r. 1876 założony pod redakcyą L-a organ centralny S. D. Niemiec „Vorwärts“ liczył po kilku miesiącach już 12 tys. prenume

ratorów. Podczas wyborów do parlamentu oddano na socyalistów 600 tys. głosów (1876). Bismarck narzucił parlamentowi ustawę przeciwko socyalistom (1878 — 1890). Zamknięto wszystkie pisma i organizacye, agitatorów traktowano poza prawem, ścigano i osadzano w więzieniach, pozbawiano zarobku, skazywano ua nędzę. D. 27 października r. 1878 wyszedł ostatni numer „Vorwärts“ u L. próbował zakładać dzienniki niepolityczne, używał pseudonimów—napróżno. Musiał szukać zarobku w korespondeucyach do wielkich dzienników amerykańskich; pisywał też do założonego w Zii-richu „Sozialdemokrat“. W r. 1879 — 85 i 1889 — 92 posłował do sejmu saskiego z Lipska. W r. 1881 odsiedział w więzieniu odezwę wyborczą, której był autorem. R. 1887 założył dziennik,

; rl

... -,

M 1

■,'ą

"ii

ą&Ęgi

Fig. 60. Liebknecht Wilhelm, z fotogramu.

„D. Wähler“, który pomimo represyi liczył (1890) 13 tys. prenum. R. 1888 wybrany do parlamentu z VI okręgu berlińskiego, mandat ten sprawował już do samej śmierci. W r. 1891 po upadku ustawy przeciwko socyalistom, wznowiono wydawnictwo „Vorwärts¹* w Berlinie. L. wrócił na dawne stanowisko redaktora naczelnego i przeniósł się do Berlina. Olbrzymia jest działalność agitacyjna L-a: na zaproszenia socyalistów Ameryki, Holandyi, Anglii, Włoch odbywał podróże zagranicę i opisywał je następnie piórem barwnem w dziennikach i broszurach. Wydał też pokaźną liczbę większych i mniejszych broszur politycznych. Pogrzeb L-a był wielką manifestacyą proletaryatu całego świata. Na mogile znalazł się wieniec i od socyalistów polskich. Był bowiem L. szczerym przyjacielem sprawy polskiej. Uko-

chał ją, kiedy jeszcze jako kanonier służył glądach swych L. tem się różni od Kanta, iż w pod Mierosławskim w rewolucyi badeńskiej, znacznie większej mierze uznaje wartość isto-i aż do śmierci podnosił przy każdej sposobno- tną nauk ścisłych. W głównem swem dziele ści protest w obrouie Polski. Pisywał wielokrotnie p. n. ,,Analysis der Wirklichkeit“ stara się L. do polskich wydawnictw socyalistycznych. Synte- wykazać, o ile przekazane nam zagadnienia fi-zą myśli politycznej L-a była konieczność odbudo- lozoficzne mogą być ściśle rozwiązane przez wania Polski („D. Wiederherstellung Polens“). Na uwzględnienie wszechstronne nauk ścisłych, kongresie robotniczym w Norymberdze (1868) W dziele „Die Klimax der Theorien“. L. ściśle powiedział: „Z chwilą naszego (t. j. Niemiec) formułuje podstawy nieempiryczne nauk do-wyzwolenia, nie będziemy jeszcze u celu: pozo- świadczalnych. —Dzieła: „Kant und die Epigo-stanie nam jeszcze jedna robota i jeden święty nen“ (Sztutgart 1865)-, „Über den individuellen obowiązek: odbudować Polskę.Gdy wypędzimy de- Beweis der Freiheit des Willens“ (1868); „Über spotyzm z ostatniej jego kryjówki, ale dopiero den objektiven Anblick“ (1869); „Analysis der wtedy, możemy ludy rozzbroić“. W r. 1894 Wirklichkeit. Eine Erörterung der Grundproble-przesłał redakcyi „Robotnika“ list, w którym me der Philosophie“ (1876, wyd. 2-e 1880); przypomniał półwiekową miłość swą dla spra- ,,Gedanken und Tatsachen. Philosophische Ab-wy polskiej. Na krótko przed śmiercią, dzię- handlungen, Aphorismen und Studien“ (zesz. I, kując J. Daszyńskiemu za życzenia przesłane 1882); ,,Über philosophische Tradition“ (1883); z 75-ej rocz. ur., pisał (15 lipca 1900) „znacie „Die Klimax der Theorien“ (1884); bezimien-moje uczucia wobec Polaków, jestem przekona- nie ogłosił dziennik z czasów oblężenia p. n. „Vier ny, że międzynarodowy socyalizm rozwiąże Monate vor Paris“ (Sztutgart 1871). kwestyę polską i przywróci narodowości poi- Liebner Teodor Albert, teolog (* d. 3 skiej takie znaczenie, jakie obecnie posiadają mar. r. 1806 w Schkoelen, pod Naumburgiem— Niemcy, Francuzi, Anglicy. Leży to w istocie -j* d. 24 czerw. r. 1871 w Meranie). Był profe-socyalistycznej autonomii, której kapitalizm u- sorem teologii w Getyndze (1835), w Kielu

A. T.

rzeczywistnić nie może...“

Liebknecht Karo 1, syn poprzedzająego, adwokat w Berlinie. Z tytułu propagandy antimi-litarystyczuej skazany przez najwyższy sąd rzeszy w paźdz. r. 1907 na kilka lat twierdzy. Obrano go w r. 1908 do sejmu pruskiego, ale mandat poselski nie otworzył przed nim więzienia. Rząd pruski próbował wymódz na kor-poracyi adwokackiej wykreślenie go z listy adwokackiej; nie udało mu się to jednak w żadnej z dwu instytucji.

Lieblein Jens Daniel Karol, egiptolog norweski (* r. 1827 w Chrystyanii). Napisał wiele dzieł z zakresu egiptologii w językach francuskim, niemieckim, szwedzkim i norweskim. Ważniejsze: „Aegyptische Chronologie“; „Recherches sur la chronologie égyptienne“; „Hieroglyphisches Namenwörterbuch, genealogisch und alphabetisch geordnet⁴*;,,Index alphabétique de tous les mots contenus dans le Livre des morts“; „Gammelaegystisk Religion populaert fremstillet“; „Handel und Schiffahrt auf dem Roten Meer in alten Zeiten“.

s- p- (1844), w Lipsku (1855) i kaznodzieją nadwornym w Dreźnie (1855). Dzieła ważniejsze, oprócz kazań (1851 — 62,    2    t.): „Christliche Dog

matik“ (1849, 1 t.); „Hugo von Saint-Victor“ (1853); „Ruf wider die Irrlehre“ (1865), to o-statnie skierowane przeciwko ,,Charakterbild Jesu“ Schenkla.

s. P.

Km.

Liebman Fryder!yjk Michał, botanik (* r. 1813 —f r. 1856, jako dyrektor ogrodu botanicznego w Kopenhadze;. W 1. 1841—43 podróżował po Meksyku, pisał o roślinach meksykańskich i ogłosił: „Les chênes de V Amérique tropicale“ (Lipsk. 1869).

Liebmann Otton, filozof (* d. 25 lut. r. 1840 w Löwenbergu na Śląsku), kształcił się w 1. 1859 — 61 w Jenie, Lipsku i Halli, został w r. 1866 docentem filozofii w Tiibindze, w r. 1872 prof. zwycz. w Strassburgu, od r. 1882 wykłada w Jenie. —Pociągnięty filozofią krytyczną Kanta (ob.). L. był jednym z pierwszych, co dali hasło powrotu do niego. W po-

Liebreich Ryszard (* w Królewcu d. 30 czerw. r. 1830) lekarz, zasłużony jako okulista. Do nauk przykładał się w Królewcu, Berlinie i Halli, gdzie w r. 1853, po obronieniu rozprawy „De ichthyosi intrauterina“ dyplom doktorski otrzymał. Poczem pracował w Utrechcie pod przewodem Dondersa (ob.), następnie w 1. 1854—1862był asystentem kliniki ocznej Grae-fego (ob.) w Berlinie, a zajmował się wtedy głównie badaniem wnętrza oka i wynalazł też wziernik oczny swego pomysłu; owocem pracy tej jest „Atlas der Ophthalmoskopie“ (Berlin 1863; wyd. 5-e, tamże 1885). W r. 1862 przeniósł się do Paryża, gdzie jako okulista cieszył się powodzeniem, ale po wybuchu wojny w r. 1870 opuścił stolicę Francyi, udając się do Londynu, gdzie został okulistą szpitala św. Tomasza, w którym zarazem wykładał choroby przyrządu wzrokowego. Na początku dziewiątego dziesięciolecia w. XIX, zaprzestał wykładów i działalności szpitalnej, a wykonawstwem już odtąd zajmując się niewiele, czas głównie poświęcać zaczął badaniu malarstwa dawnego, zwłaszcza zaś technice mistrzów sławnych. Z prac jego najwybitniejsze: „Ophthalmoskopische Notizen'⁴ (w Graefego „Archiv f. Ophthalmologie** T. I, IV, V i VII), ,,Fall von scheinbarer Myopie, bedingt durch Accomodatiouskrampf“ (tamże T. VIII), „Modification d. Schieioperation“ (tamże T. XII), „Eine neue Methode d. Cata-

1877).

Dr A. E.

(Wiedeń 1868—83, 3 tomy).

ractextraction“ (Berlin 1872) i ,,School life in its influence on sight and figure“ (Londyn

Dr J. P.

Liebreich Oskar Maciej Eugeniusz, znakomity farmakolog niemiecki (* d. 14 lut. r. 1839 w Królewcu — f d. 2 lip. r. 1908 w Berlinie). Pierwotnie miał zamiar poświęcić się zawodowi marynarskiemu, lecz podczas pierwszej podróży morskiej okręt, na którym płynął, rozbił się i L. zmuszony był wrócić do kraju. Piękno natury wzbudziło w nim zamiłowanie do przyrodoznawstwa. Przez kilka lat poświęca się chemii u Freseniusa (ob.) w Wiesbadenie, a w r. 1859 wstępuje na wydział lekarski w Królewcu; potem uczy sie w Tybindze i Berlinie; gdzie uzyskuje w r. 1865 dyplom doktora med. W r. 1867 zostaje asystentem - chemikiem w instytucie patologicznym Vir chowa (ob.), w r. 1869 docentem farmakologii, w r. 1871 profesorem nadzwycz.. a w r. 1872, jako następca M i t s c h e r 1 i c h a (ob.), profesorem zwycz. i dyrektorem instytutu farmakologicznego w Berlinie. Na stanowisku tern pozostawał aż do r. 1907; wtedy choroba umysłowa nieuleczalua zmusiła go do wycofania się z życia pnblicznego. Już jako student wystąpił z pracami z dziedziny chemii fizyologicznej: dowiódł roli protagonu (ob.), jako głównego nosiciela fosforu w mózgu. W r. 1869 odkrył własności nasenue chi oral hydr atu—to odkrycie młodzieńca było dziełem pomnikowem jego życia. L. znany jest jako odkrywca lanoliny (ob.). Pozatem wprowadził do lecznictwa lub też szczegółowo zbadał cały szereg środków leczniczych. W dziedzinie balneoterapii (ob.) położył zasługi ogromne przez rozbiory chemiczne wielu wód mineralnych. Pierwszy zwrócił na to uwagę, że przy obecnym stanie nauki nie możemy jeszcze na drodze chemicznej otrzymać sztucznych wód mineralnych o działaniu równoznacznym z działaniem wód naturalnych. Podejrzewał w wodach naturalnych obecność niedających się zanalizować ciał, na których właśnie polega ich działanie lecznicze—dzisiaj kładziemy to działanie niewiadome na karb radu (ob.). Wo-góle zajmował się L. zagadnieniami biologicz-nemi i wprowadził do nauki pojęcie t. zw. „przestrzeni martwej“ — o zależności reakcyi chemicznej od formy naczynia, w którem się ta reakcya odbywa.Zajmował też stanowisko krytyczne wobec bakteriologii oficyalnej i seroterapii (ob.), bronił gorąco swej teoryi nozoparazy-tyzmu, podług której pasorzyty rozwijają swą działalność chorobotwórczą dopiero wtedy, kiedy natrafiają na komórki, tkanki lub narządy o zmniejszonej już sile żywotnej. Wychodząc z tego założenia, widział w surowicy, nie płyny bakteryobójcze, lecz środki pobudzające czynność wszystkich komórek ustroju w walce z czynnikami chorobotwórczemi. Dlatego też zalecał kantarydynę (ob.) w leczeniu wilka i gruźlicy (ob. te wyr.) jako lek pobudzający komórki i tkanki.

Liechtenstein, księstwo niepodległe, po Monaco i San Marino (ob. te wyr.) najmniejsze państwo w Europie, leży pomiędzy 47° 3’ a 47° 16’ szer. półn. i pomiędzy 9° 29’ a 9° 38’ dług. wsch. od Greenwich. Graniczy od wschodu z austryackim Vorarlbergiem, od zach. i połud. z kantonami szwajcarskiemi St. Gallen i Gryzonów. Obszar 159 km. kw. (2,9 mili kw.) część wschód, kraju jest górzysta, zachodnią tworzy dolina Renu, rzeki pogranicznej. Klimat w dolinie łagodny, w części górzystej surowy. Mieszkańców liczy L. 9 650 (1906); wszyscy są Niemcami; z wyjątkami nielicznemi katolikami. Ludność zajmuje się hodowlą bydła, rolnictwem i ogrodnictwem, hoduje też wino. Góry pokryte są znacznemi lasami (4 700 hektarów). Przemysł obejmuje przerabianie drzewa i tkactwo.—Do r. 1866 należało L. do Związku Niemieckiego; od tej daty jest państwem niepodległem, choć pod wieloma względami zależnem od Austryi. Jest monarchią konstytucyjną i dziedziczną w linii męzkiej domu L. (ob.). Państwo rządzone jest według konstytucyi z r. 1862, kilka razy uzupełnianej, ostatnim razem w r, 1901. Książe dzieli władzę prawodawczą z sejmem z 15 członków (12 z wyboru, 3 mianowanych przez księcia). Aby osiągnąć pełnię praw obywatelskich, trzeba mieć lat 24 skończonych. Na mocy liniowy z Austryą sąd wyższy ziemski w Inns-brucku jest ostatnią instaneyą dla spraw wszczętych w sądach L-u. Pod względem kościelnym należy L. do dyecezyi Chur (Szwaj-carya). Dochody państwa wynoszą 913 946, wydatki 910 820 koron (1905). Niema długu publicznego. L. należy do związku celnego austryackiego; Austrya wypłaca z tego tytułu księstwu 40 000 koron rocznie. Austrya administruje pocztą księstwa. Miary obowiązują w L. metryczne, moneta austryacka. Od r. 1868 L. nie ma żadnego wojska. Stolicą kraju jest Vaduz (1 200 mieszk.). —D ziej e. -Książęcy, dawniej hrabiowski dom L. występuje po raz pierwszy w dziejach w wieku XII. Jedna linia tego rodu otrzymała godność książęcą w r. 1618, druga w 1623. Jan Adam Andrzej L. kupił w r. 1699 państwo Vaduz i Schellenberg, które do r. 1350 należało do hrabiów Schellenberg, później zaś do rodów Werdenberg, Brandis, Sulz i Hohenems. W r. 1712 Vaduz i Schellenberg przeszły na księcia Józefa Wacława L-a z linii młodszej, dotąd panującej. W r. 1719 cesarz Karol VI nadał tym posiadłościom nazwę księstwa L. Obecnie panuje w L. książę Józef II (od 1858). Oprócz księstwa L. posiada rodzina L-ów rozległe dobra w Austryi i na Śląsku.—Por. Umlauft „Das Fürstentum Liechtenstein“ (Wiedeń 1891); Falke „Geschichte des fürstlichen Hauses Liechtenstein“

tg. p.

Liechtenstein Jan Józef, książę, generał się raczej na wieś, druga służyć powinna dla austryacki (* 1760 —f 1836), siostrzeniec księ- ! zagitowania robotników miejskich. Podczas wycia Karola Józefa, wstąpił do wojska w r. 1782 borów r. 1897 i 1900 L-a ponownie wybrano i w 1. 1788—90 w stopniu majora walczył w do parlamentu, wojnie tureckiej. W r. 1794, podczas wojny z Prancyją, został generał-majorem, a w r.

1799, po zwycięstwie nad Trebbią, był posunięty na generał-lejtenanta. Bitwy pod Novi,

Hohenlinden i Salzburgiem okryły go nowemi wawrzynami. Po bitwie pod Austerlitz osłaniał odwrót wojsk austryackich, zawarł zawieszenie broni, a następnie, d. 26 grud., podpisał warunki pokoju Presburskiego. Po wznowieniu wojny w r. 1809 otrzymał dwództwo korpusu i przyczynił się do zwycięstwa pod Aspern. Również odznaczył się walecznością pod Wagram, obok generała Kadetzkiego (ob.). Po zrzeczeniu się przez arcyksięcia Karola naczelnego dowództwa L. został mianowany wodzem uaczelnym wojsk austryackich.

Był jednak stanowczo przeciwko dalszemu prowadzeniu wojny, gdyż, pomimo zdolności i zręczności swej, uważał ją za przegraną.

Wkrótce potem L. podpisał warunki pokoju wiedeńskiego, poczem porzucił karyerę wojskową, poświęcając się instytucyom użyteczności publicznej oraz krzewieniu sztuk i nauk.

Km.

Liechtenstein A 1 o i z y książę, polityk austryacki (* r, 1846); naprzód służył w wojsku, potem zajmował różne urzędy dyplomatyczne. R. 1875 wydał broszurę: „Über Interessenvertretung im Staate“, w której ostro napadał na liberalizm; w r. 1878 wybrano go do parlamentu z kuryi wielkiej własności w Salzburgu; r. 1879—wybrany ponownie, ale z kuryi wiejskiej w Styryi, należał do prawicy i odgrywał w niej rolę wybitną. R. 1881 założył wraz z bratem swym Alfredem nowy klub w parlamencie. R. 1888 wniósł do izby projekt szkolny, wprowadzający do Austryi zamiast szkoły świeckiej — wyznaniową. Projekt ten był przedmiotem walki zaciekłej dwuletniej. R. 1889 klub L-ów rozpadł się; L. był czas jakiś poza stronictwami parlamentarnemi. Podczas wyborów r. 189 J zrzekł się projektu szkolnego. W polityce społecznej był zwolennikiem bardzo umiarkowanych reform w prawodawstwie fa-brycznem. Zawsze bronił interesów obszarników przeciwko przemysłowcom. Był zwolennikiem autonomii narodowości. R. 1891 obrano go posłem z Wiednia; od tego też czasu zostaje jednym z najgłośniejszych antysemitów parlamentu; wchodzi w skład odłamu chrzęści ańsko-socyalnego (Luegera); podczas agitacyi przedwyborczej jest niezmordowanym mówcą antysemickim. Stosunki jego ze stronictwem klery-kalnem nieco ochłodty. Na zjeździe katolików w Linzu w r. 1892 zjednał sobie duchowieństwo niższe, a zraził nieco wyższe; dowodził, że par-tya klerykalna i chrześciańsko-socyalna tworzą 2 korpusy jednej armii; pierwsza nadaje

E. Gr.

Liechtenstein Ulrich Yon, poeta niem., ob, Ulrich von Liechtenstein.

Liège—po flamandzku Luik, łac. Leodium niem. Lüttich—miasto główne prow. belgijskiej tejże nazwy i środek ważnego okręgu przemysłowego; 173 939 mieszkańców, przeważnie Wallonów. L. leży nad Mozą u uścia dopływu jej Ourthe. Rzeka dzieli miasto na dwie części, z których większa i starsza, t. zw. miasto górne, leży na brzegu lewym, nowsza, t. zw. miasto dolne, przeważnie przemysłowa,—na prawym. Części te są połączone 5 mostami z których jeden kolejowy. Miasto właściwe o-toczone jest 9-ma przedmieściami (największe z nich: Amercoeur, St.-Margueritte i St.-Lćo-nard). Miasto, szczególnie w nowszych dzielnicach, należy do liczby najpiękniejszych w Belgii. Posiada wiele ulic pięknych, prawdziwie europejskich, bulwary i skwery; na skwerze D’Avroy pomnik Karola Wielkiego, 12 placów publicznych, z których wyróżniają się: plac św. Lamberta, niegdyś z katedrą św. Lamberta, zburzoną w r. 1794 przez wojsko francuskie, plac uniwersytetu, ozdobiony posągiem geologa Dumonta, plac teatralny z pomnikiem urodzonego w L. kompozytora Grćtry, dłuta W. Geefsa, nakoniec rynek.—Z budowli przedewszystkiem wymienić należy: kościół św. Jakóba, budowany od r. 1016 do r. 1538, a w r. 1833 odrestaurowany; katedrę św. Pawła, częściowo zbudowaną w w. XIII, wykończoną w r. 1528; kościół św. Bartłomieja (bazylika o dwóch wieżach w stylu bizantyjskim w. XI — XII), kościół św. Marcina (w. XVI)) b. stary kościół św. Krzyża (w. X) i in, —Z gmachów świeckich wyróżnia się pałac sprawiedliwości {Palais de Justice), pochodzący z w. XVI; służy on niegdyś za rezydencyę biskupią; szczególnie piękny jest front główny od strony placu św. Lamberta, wykończony dopiero w r. 1737. Dalej, renesansowy ginach uniwersytetu, zbudowany w 1. 1889 — 93, ratusz (1714) i nowe konser-watoryum. Ciekawy jest również oszklony „Passage Lemonnier“, zbudowany w r. 1839, w pięknej dzielnicy uniwersyteckiej miasta. L. posiada kilka ogrodów publicznych, między inne-mi botaniczny i zoologiczny, jest siedzibą władz prowincyonalnych i okręgowych, biskupa, sądu apelacyjnego, wspólnego dla prowincyi L., Limburg i Luxemburg, sądu haudlowego, zarządu wojskowego i uniwersytetu. Uniwersytet, założony w r. 1817 przez rząd holenderski, posiada 4 wydziały i pozatem znajduje się w związku ze Szkołą Górniczą (École des mines), politechniczną (École des arts et manufactures) i z założonym w r. 1885 przez Mon-tefiorego Instytutem Elektrotechnicznym (Institut Montefiore); posiada bibliotekę o 250 ty-siącacli tomów i 1200 rękopisach, bogate zbiory i pracownie przyrodnicze, instytut archeologiczny; słynny jest wydział lekarski. Oprócz uniwersytetu istnieje w L. akademia malarska, konserwatoryum, seminaryum nauczycielskie, seminaryum biskupie, Szkoła Przemysłowa i instytut dla głuchoniemych i ociemniałych. Ze szkół średuich—jedno gimnazyum królewskie (t. zw. Ateneum), dwie t. zw. écoles professionelles i jedno gimnazyum jezuickie, nie licząc wielu zakładów prywatuych. Oprócz wymienionych muzeów uniwersyteckich L. posiada jeszcze muzeum malarstwa i założone przez fabrykanta Lemille’a muzeum broni. Nadto jest tu giełda, trzy teatry, synagoga i wiele szpitali.

Miasta broni silna cytadela, położona na najwyższej z otaczających je gór (158 metr. nad morzem) na lewym brzegu Mozy; oprócz tego na prawym znajdują się t. zw. Fort de la Chartreuse i Robermont. Z cytadeli roztacza się widok wspaniały na leżący w dolinie Mozy i Ourthy okrąg przemysłowy L. Rozkwit przemysłu L. zawdzięcza przedewszystkiem bogatym pokładom węgla w okolicach, eksploatowanym oddawna na szeroką skalę. Główną gałęzią produkcyi jest metalowy, w szczególności wyrób broni. — Oprócz fabryki królewskiej i wielu prywatnych istnieją w samym L. lub okolicach huty żelazne, cynkowe i miedziane, walcownie żelaza i cynku, fabryki maszyn i różnych narzędzi metalowych, fabryki zegarów, wyrobów ze złota i srebra. Z innych gałęzi przemysłu wyróżniają się tkactwo i przędzalnictwo, a mianowicie przemysł wełniany, bawełniany i lniany, następnie przemysł garbarski, papiernictwo, przemysł lustrzany, fabryka-cyą tytoniu i cygar, cykoryi, piwo warstwo i t. d.

Handel obszerny — głównie węglem, żelazem, drzewem, wełną i towarami kolonialnemi, a także wszelkiemi wyrobami miasta i okolic. — L. posiada izbę handlową, giełdę płodów rolnych i targi na konie. — Handel oparty jest na żegludze po Mozie i po kanale, łączącym L. z Maastrichtem, jakoteż na sieci dróg żelaznych, dla których L. jest stacyą węzłową. Łączą się tu linie: Bruksella—Hérbesthal, L.—Marche, L.—Flemalle, L —Namur, L.—Maastricht,

L. — Hasselt — Eindhoven. — Miasto posiada 5 dworców kolei. — Dzieje. W starożytności kolonia rzymska, - L. w średuiowieczu występuje po raz pierwszy na widownię na początku wieku VIII, kiedy biskupi Maastrichtu przenieśli doń rezydencyę. Biskupstwo L. podlegało arcybiskupstwu kolońskiemu; w w. XII otrzymało przedstawicielstwo samodzielne w Reichstagu niemieckim. Już w r. 1200 bogate miasto zdołało wywalczyć sobie od biskupa swobody i przewileje; swobody te wszakże były później jeszcze niejednokrotnie przedmiotem zamachów ze strony biskupów i walk mieszczaństwa z nimi. Po niepomyślnem powstaniu w r.

1406 utraciło wszystkie swe przywileje. — Po

upływie kilku lat dziesiątków mieszczaństwo, podtrzytnywaue przez Francyę, podniosło się znowu, lecz Karol Łysy, książę burgundzki, w porozumieniu z biskupem w r. 1467 ponownie je poskromił. Nar. 1648 przypada nowy moment tej walki, kiedy to dla utrzymania w karbach zwyciężonego miasta została wzniesiona przez księcia biskupa Maksymilyana Bawarskiego do dziś dnia istniejąca cytadela. W końcu w. XVII miasto było kilkakrotnie zdobywane przez Francuzów, a podczas wojny o sukcesyę hiszpańską zostało (1702) zajęte przez wojska koalicyi (Marlborough); w r. 1713 na zasadzie pokoju w Utrechcie wróciło pod władzę biskupa. — W r. 1794 L. zajęły wojska francuskie pod dowództwem Pichégru i po pokoju w Luneville L. zostało przyłączone do Francyi. Na mocy postanowienia kongresu wiedeńskiego w r. 1815 dostało się Holandyi, nakoniec w r. 1830 przeszło do Belgii. -- L. było jednem z pierwszych miast, które podczas rewolucyi w roku 1830 odpadły od Holandyi.—W walce politycznej ostatniej doby Ł. stale stoi po stronie liberalizmu, przeciw klerykalizmowi.

Liégeois Juliusz Józef, prawnik i ekonomista (* r. 1833); doktoryzował się na wydziale prawnym w Sztrasburgu-, początkowo był urzędnikiem, od r. 1865 profesorem prawa administracyjnego w Nancy; poza tern wykładał ekonomię polityczną, historyę prawa, prawodawstwo przemysłowe. Jest współpracownikiem wielu pism i przeglądów naukowych. Napisał m. i.n: „Histoire et législation de l’usure“ (Paryż 1863); „De la suggestion hypnotique dans ses rapports avec le droit civil et le droit criminel“ (1884); „De la Suggestion et du somnambulisme dans leurs rapports avec la jurisprudence et la médecine légale“ (1889). „Enc. Lam.“.

Lienbacher Jerzy, polityk austryacki (* d. 18 kwiet r. 1822 w Kuchl pod Golling [Salzburg]), uczył się prawa w Wiedniu; po dłuższej działalności praktycznej w wydziale sprawiedliwości został w r, 1859 szefem wydziału tegoż w Wiedniu oraz referentem komisyi prawodawczej w ministeryum sprawiedliwości i w prezydyum rady ministrów; od r. 1870 do 1880 był sędzią apelacyjnym, od 1880 sędzią kollegialnym w trybunale najwyższym; w r. 1887 porzucił służbę i osiadł w * Salzburgu. Będąc od r. 1873 członkiem izby deputowanych, jako żarliwy klerykał należał do stronnictwa prawicy. Ganił wszakże ścisły związek tego stronnictwa ze Słowiauami i usilnie, choć daremnie, pracował nad wytworzeniem stronnictwa klerykalnego niemieckiego. Jako referent komisyi prawodawczej ułożył kilka projektów bardzo ważnych praw jak np. prawo o cenzurze z r. 1862, prawo o postępowaniu w procesach karnych, nowelę do prawa karnego z r. 1862, prawo o teatrach oraz części ogólnego prawa karnego i procedury w sprawach karnych. Napisał: „Die Pressfreiheit“

(Wiedeń 1861); „Historisch-genetische Erläute- t kolei żelaznych. Posiada kościół gotycki z w. rungen des österreichischen Pressgezetzes“

(tamże 1863); „Praktische Erläuterungen des österreichischen Pressgezetzes“ (tamże 1868);

„Das österreichische Polizeistrafrecht“ (wyd. 4-e tamże 1880).

Lienz, miasto w Tyrolu, przy uściu rz. Isel do Drawy i przy kolei żelaznej z Marburga do r. 1784 było twierdzą.

Eranzensfeste, liczy 3 600 miesz. Posiada kościół w stylu gotyckim z w. XIII i zamek (Lieburg) z w. XVI. Latem odwiedza L. wielu turystów, którzy stamtąd robią wycieczki do Alp dolomickich i w Taueru. W pobliżu leżą miejscowości kąpielowe Leopoldsruhe i Jung-brunn. Niedaleko od obecnego L-u leżało niegdyś miasto w Noryce Aguntum.

Lier Adolf, malarz (* 1826—f 1882).

Początkowo uczeń malarski, wstąpił później do szkoły budowlauej w Dreźnie, w r. 1848 pracował przy budowie muzeum w Bazylei. W roku nąstepnym zdołał zwrócić się do malarstwa, do którego czuł zawsze powołanie. Kształcił się w Monachium pod kierunkiem R. Zimmermanna.

W r. 1864 przeniósł się do Paryża, gdzie uległ wpływom francuskiego pejzażu. Zwłaszcza Juliusz Dupré oddziałał na rozwój talentu L-a. W r. 1865 odbył kilkomiesięczną podróż do Anglii, poczem osiedlił się w Monachium.

Celował w oddawaniu krajobrazów z okolic Monachium, otrząsnąwszy się wkrótce z wpływów francuskich. Ulubionemi motywami jego były krajobrazy księżycowe, mgliste, deszczowe. W tym rodzaju należy wymienić prace:

Widok kanału w Schleissheim, Landstrasse w Monachium podczas deszczu, Wieczór nad Izarą (w berlińskiej Nationalgallerie) i t, p.

Od r. 1869—73 był nauczycielem i okazał znaczny wpływ na rozwój malarstwa pejzażo-

Jn I),

Dr J. p.

ig. p.

wego w Monachium.

Lier Jan, pisarz czeski (* 1852 w Kutnej Horze), pierwotnie prawnik, technik, sekretarz i bibliotekarz stówarzyszenia przemysłowego w Pradze i w końcu członek nadzwyczajny akademii czeskiej. Pisywał felietony, nowelle, romanse pod pseudonimem: Adama Zero, Jana llera, Ludieka Frycza i Wilhelma Novakova. Układu jego są trzy romanse: „Hrabënka Radovâ („Slavia“ 187 7); „Vojtëcha Rÿvy näsutpce“ („Lumir“ 1885) i „Narciss“ („Kvety“ 1885); nowel zaś 60, rozproszonych po rozmaitych czasopismach. Z dramatów ogłosił jednoaktówkę „Flora“ („Kvety“ 1879). Tłómaczył także utwory zv francuskiego. Wydał z dziejów kultury: „Sedesät let verejné knihovny Jednoty prumyslové 1835 — 95“ (Praha 1895). L. w wieku XX zaczął wydawać dzieło szerzej zakreślone ,,Déjinnÿ pfe-hled vystavnictvi w Czechach“; był współpracownikiem wydawnictwa Otty Czechy). — Por. „Naucny Slovn.“    j f. g.

Lierre, miasto w Belgii, w prowincyi Antwerpii, nad rz. Netha, stacya węzłowa kilku

XV, pełny cennych malowideł, muzeum miejskie, seininaryum nauczycielskie, szkołę średnią męską. Mieszkańców 24 611 (1905), Przemysł w L. wytwarza wyroby jedwabne, koronki, obuwie, cukier, piwo. — L. w Wiekach Średnich

znane było z wyrobu sukna doskonałego; do

ig p.

Liétard Gustaw Aleksander(*w Dom-rémy-la-Pucelle [dep. Vosges] d. 4 kw. 1833) lekarz. Od r. 1858 kształcił się w Sztrasbur-gu, w 1. 1855 i 1866 był preparatorem botaniki, od r. 1856 — 1858 lekarzem domowym kliniki lek.; w r. 1858, po obronieniu rozprawy „Essai sur l’histoire de la médecine chez les Indous“ osiągnął dyplom doktorski. Osiadłszy w Plombières-les-Bains jako lekarz zdrojowy w 1. 1869—1881 był pomocnikiem inspektora tamtejszego wód mineralnych, poczem sam inspektorem został. W latach 1879 — 1893 sprawował urząd mera w Plombières, od r. 1871 do 1877 był członkiem rady generalnej departamentu, od r. 1893 jest członkiem Akadem, med. w Paryżu. L. jest pisarzem płodnym i badaczem poważnym; oprócz kilku prac balneologicznych, głównie tyczących się Plombières, i klimatologicznych, ogłosił szereg rozpraw o sztuce lekarskiej Indów starożytnych, zajmował się geografią lekarską, zwłaszcza krajów wschodnich, etnologią, antropologią, dziejami języków i t. d.; nadto był współpracownikiem „Grande Encyclopédie“ Lamiraulta.

Lieu (w łac. średniowJewoa) mila francuska, dawniej rozmaitej wielkościć obecnie rozróżniamy L. równą '/ls L. marine—V20 i L. géographique czyli dawną L. de France = 725 stopnia równikowego.—Zwykła L. —4 kilom.

Lieutaud Józef (* w Aix-en-Proyence d. 21 czerw. 1703—f 11 grud. 1780) lekarz, słynny jako anatom. Otrzymawszy wykształcenie zawodowe w Montpellier, został lekarzem szpitalnym w Hôtel-Dieu miasta rodzinnego, a na stanowisku tem pracował b. gorliwie nad anatomią i wydał dzieło znakomite „Essais anatomiques contenant l’histoire exacte des parties qui composent les corps de l’homme, avec la manière de disséquer“ (Paryż 1742; tamże 1766; tamże 1776 — 77 pod n. zmienionym „Anatomie historique“). W r. 1750 powołano L-a na lekarza dworu wersalskiego, od roku zaś 1770 został lekarzem przybocznym Ludwika XV, potem i następcy jego.-Przez wydanie „Historia anatomico-medica, sistens numerosissima eadaverum humanorum exsti-spicia etc.“ (Paryż 1767, 2 tomy, wyd. nowe Langensalza 1786—1802, 3 tomy), L. stał się ojcem anatomii patologicznej we Francyi, a pracę tę oparł na 1 200 sekcyach przez siebie wykonanych; z innych prac jego większych wyróżniają się jeszcze: „Elementa physiologiae post solertiora novissimaque physicorum expérimenta etc.“ (Paryż 1745 i Lipsk 1749);,,Syn-

opsis imiversae praxeos medicae etc.“ (Am- wartości pieniężnej znaczyło tyle, co obecnie sterdain 1765, Paryż 1770 i 1774; przekł. kilka milionów. Rozszerzenie zakładów klini-niem. Lipsk 1777 — 1779); „Précis de la matière médicale etc.“ (Paryż 1766, 1770 1 1781).

cznych, pomnożenie biblioteki uniwersyteckiej, wzniesienie amfiteatru anatomicznego, uzupełnienie obserwatoryum astronomicznego, wyznaczenie sum znacznych uniwersyteckich na odbywanie podróży naukowych, odnieść należy do dzielnego kuratorstwa jego. W kwietniu r. 1828 powołano go do Petersburga i powierzono mu tekę ministra oświaty. Jak bardzo mu leżał i potem Dorpat na sercu, wykazuje najlepiej ogłoszona kilkadziesiąt lat temu ko-respondeueya poufna księcia z rektorem G. Ewersem, który za czasów kuratorstwa tudzież ministerstwa L-a urząd rektora stale zajmował. Działalność L-a skończyła się atoli już wr. 1833, w którym od Mikołaja I otrzymał dymisyę, aby odstąpić tekę ministra oświaty Uwarowowi. Odtąd przebywa L. stale w swych posiadłościach Balgalleu, położonych w Kurlandyi. —Z r ó d ł a: Fryd. Busch „Fürst Karl Lieven und die Universität Dorpat“ (Lipsk 1846 w wielkiej 8-ce); Göetze „Alexander Galitzin und seine Zeit“ (str. 129 i następn. str. 155 i następne), a także H. Diederichs w „Allgemeine Deutsche Biographie“ (1893 tom XVIII, str. 639 do 642), oraz G. Manteuffel „Dorpat i uniwersytet dor-packi“ (Lwów 1898 str. 30 i następne, a mianowicie rozdział: „Kuratorstwo Lievena“).

Lieven Krzysztof, syn Andrzeja (* 1774 —f w Rzymie 1839 w Kijowie), z rodziny kur-landziej, otrzymał tytuł księcia w r. 1826 w Rossyi. Małych zdolności, wielkiego sprytu, był stałym ulubieńcem ces. Pawła, utrzymał się na powierzchni i za rządów Aleksandra I, jako zwolennik polityki rossyjskiej „pour le roi de Prusse“. W r. 1809 mianowany urzędownie posłem rossyjskim w Berlinie, pomagał w zabie-

Liczne prace drobniejsze L-a, przeważnie treści anatomicznej, ukazały się w ,,Mémoires de l’Acad. des sciences“ (1. 1735 — 1754).—Por.

Dr .1. 1\

,,Biogr. médic. (T. VI, str. 46), „Dictionn. łiistor.“ (T. III, str. 454) i „Biogr. Lex. d. hervorrag. Aerzte“ (T. III, str. 709).

Km.

Lieven, ród starożytny, osiadły w Inflantach i Kurlandyi. Potomkowie jego otrzymali w Szwecyi tytuł hrabiowski, w Rossyi zaś książęcy. Wybitniejsi, prócz in.: l)Jan Henryk, hrabia (* 1670—f 1733), towarzyszył Karolowi XII prawie we wszystkich jego wyprawach wojennych; w Carogrodzie zachęcał Portę do wojny z Rossyą (ob. L. Karol). 2) Wilhelm, syn Karola, baron, generał adjutant (* 1801—j 1880). W r. 1827 został wysłany z poleceniem szczególncm do Konstantynopola, następnie walczył w wojnie tureekiej(l 828--9) i w Kr. Polskiem, w r. 1833 jeździł z generałem Orłowem do Konstantynopola i został wysłany do Azyi Mniejszej w sprawie wycofania wojsk egipskich; w r. 1861 został generał-gubernatorem liflandz-kim, estlandzkim i kurlandzkim, a w r. 1863 członkiem Rady państwa.

G. M.

N. G.

Lieven Darya (Dorota) żona Krzysz-którego nietylko materyalna egzystencya uni- j tofa (ob.), z domu Benckendorf (* w Rydze w wersyteeka zapewniona, ale i zaszczepiony w 1784—f 1857), pochodziła zestarego, lecz podupa-nim został ów duch chwalebny, który tej Alma dłego rodu kurlandzkiego, czystej krwi Niemka mater nigdy ożywiać nie przestawał. Kurator nadbałtycka, wychowana pod opieką dwo-L., lubo nie posiadał wykształcenia wyższego, był j ru rossyjskiego; w r. 1800 wyszła za mąż za nader inteligentnym, życzliwym i umiejącym spółrodaka swego K r zy s z t o f a L i e v e n a (ob.), trafnie wybierać otoczenie. Prawą ręką jego Typowa „Kobieta stanu“, „Dyplomatyczna Si-był dzielny rektor uniwersytetu, Gustaw E- bylla Europy“, już w Petersburgu gromadziła wers (* 1781--f 1830), z którym go najśei- w swych salonach wybitnych przedstawicieli ślejsze łączyły stosunki. Dzięki wpływowi E- świata dyplomatycznego. Towarzyszyła mężo-wersa uzyskał kurator L. w ciągu lat zaledwie wi do Berlina, gdzie w okresie napoleońskim dwunastu (od 1818 —1830) mnóstwo subwencyi nie mogła brać udziału w pracach mężowskich, rządowych, nadzwyczajnych dla uniwersytetu, i oraz do Londynu, gdzie rozwinęła wielk dzia-ogółem na 1002 166 rubli, co przy ówczesnej j łalność dyplomatyczną w interesie

Lieven książę Karol (* d. 1 lut. 1767 — f w Balgallen d. 31 grud. 1844). Matką jego była pułkownikowa Karolina L., którą Katarzyna II wybrała na piastunkę dla najmłodszych wnucząt swoich, Mikołaja (następnie cesarza) i Michała. Ko nagłym zgonie Pawła I (1801) cesarz Aleksander I mianował Karolinę L. hrabiną, a cesarz Mikołaj I w roku 1826 księżną, wraz z całein jej potomstwem. Karol L., z łaski cesarzowej Katarzyny II, już w latach pacholęcych został zaliczony do wojska, a j gach dyplomatycznych berlińskich, pchających w r. 1788 walczył w wojnie z Turcyą. W r. | ku ostatecznej rozprawie z Napoleonem. Za li-1801 wziął dymisyę i przemieszkiwał w Kur- | czne w tym kierunku usługi nagrodzony został landyi, w majętności Senten, aż do roku 1817, w w r. 1812 nominacyą na stałą ambasadę lon-którym Aleksander I mianuje go kuratorem o- dyńską, którą zajmował pod kierunkiem żony kręgu naukowego dorpackiego. Ostateczne wy- do r. 1834. Odwołany z Londynu wrócił do kończenie gmachów uniwersyteckich i ustalenie Rossyi, gdzie w dowód uznania został guwer-organizacyi wewnętrznej nowo-założonej wszech- nerem ks. Aleksandra, następcy tronu, któremu to-nicy dorpackiej przypada właśnie na czas ku- warzyszył w podróżach po Europie, ratorstwa hrabiego od r. 1826 księcia L., za

Nieładna i niewykształcona odpowiednio, zdołała jednak wyrobić sobie stanowisko wybitne w sferach wyższych londyńskich, gromadząc dokoła siebie w domu swym lub za pośrednictwem korespondencyi dyplomatów wszystkich krajów i kierując ich polityką ze zręcznością niezwykłą. W chwili, gdy po usunięciu Napoleona nowożytna rywalizacya angielsko-ros-syjska wystąpiła na jaw i rozpoczęła się wielka kampania dyplomatyczna, L.poważnie przyczyniła się do korzystnego dla Rossyi postawienia sprawy wschodniej, przeprowadzenia sprawy greckiej, a to usuwając wpływy francuskie, krzyżując plany znakomitych ministrów angielskich: Canninga, Greya i iu. W okresie rewolucyi lipcowej w Paryżu, po zaciętej cichej walce z Talleyrandem, została całkowicie pobita przez wytrawnego dyplomatę. Zato w sprawie rewolucyi listopadowej w Warszawie opanowała całkowicie Greya i Palmerstona, skłoniła ich do bezwzględnej neutralności, zażegnała skutecznie niepożądaną interwencyę Zachodu.

nak oddziałali na niego również Van Dyck i Rubens. Z obrazów jego historycznych należy zaznaczyć: Wstrzemięźliwość Scipiona, w Leydzie; Ofiara Abrahama, w muzem brunsz-wickiem; Nawiedzenie Najświętszej Maryi Panny w Luwrze paryskim. Portrety jego pędzla znajdują się w muzeum krajowem w Amsterdamie, w Pinakotece monachijskiej, w galeryi cesarskiej w Wiedniu, w galeryi drezdeńskiej i w muzeum berlińskiem. Malował również

krajobrazy. Jego sztychy (około 60) ustępują Rembrandtowskim pod względem siły malarskiej, ale dorównywują im światłocieniem.

Liewryt, zwany także i lwa item (ob.), minerał do grupy oliwinu przez niektórych zaliczany; kryształy rombowe, wydłużone pryzmatycznie, barwy brunatnej lub zielonawo-czarnej. Twardość 5.5 do 6, ciężar właściwy 3.8 do 4.1. W kwasie solnym łatwo rozkładny. Skład chemiczny H0FeCaFe₂Si₂0s. Znany na Elbie, w Nassau i na Śląsku.    Z- w’

Liezen-Mayer Aleksander, malarz (* 24 stycz. 1839 w Raab, na Węgrzech); uczęszczał do akademii wiedeńskiej i monachijskiej, a od r. 1862 do pracowni Pi loty’ego (ob.), pod którego kierunkiem namalował: „Die Königinnen Maria und Elisabeth von Ungarn am Grabe Ludwigs d. Gr.“ i „Die Krönung Karls von Durazzo in Dom zu Stuhlweissenburg". W trzy lata później zdobył pierwszą nagrodę na konkursie akademickim i otrzymał polecenie wykonania obrazu „Elisabeth von Thüringen wird heilig gesprochen“. W r. 1867 namalował obraz „Maria Theresia, das Kind einer armen Kranken säugend“, a potem kurtynę teatru na Gärtnerplatz w Monachium: poezya, otoczona muzami. W r. 1867 opuścił akademię i zajął się malowaniem portretów oraz przygotowywaniem illustracyi do dzieł Goethego i Schillera. W r. 1870 udał się do Wiednia, gdzie namalował portret cesarza i wielu członków arysto-kracyi. W r. 1872 powrócił do Monachium. Tegoż roku namalował „Irnogen und Jachimo“, podług Schakespearowskiego „Cymbeline“, i sceny z Goethego „Fausta“, a w roku następnym: „Die Unterzeichnung des Todesurteils der Maria Stuart durch Elisabeth“ (muzeum w Kolonii), jedno z najlepszych jego dzieł. Dalej idą: 3 kartony do „Ekkeharda“ W. Schef-fela, 50 kartonów do „Fausta“ Goethego i 32 ilustracye do „Lied von der Glocke“ Schillera. W październiku r. 1880 przyjął zaproponowane stanowisko dyrektora Szkoły sztuk pięknych w Stuttgarcie, ale już w r. 1883 powrócił do Monachium, gdzie objął stanowisko profesora malarstwa historycznego w Akademii sztuk pięknych. Z nowszych jego prac należy wspomnieć: „Philippine Welser vor Kaiser Ferdinand I“ (1889) i „Frühling“ (rysunek

Km.

Km.

Wreszcie struna wpływów L-wej, przeciągnięta, pękła dzięki Palmerstonowi, który poznał dążność dyplomatki z depesz londyńskich, znalezionych w kancelaryi dyplomatycznej w Warszawie podczas rewolucyi: Petersburg musiał wtedy odwołać L-a z Londynu. L-wa wróciła do Rossyi, lecz pomimo gorącego przyjęcia ze strony Mikołaja I wkrótce zatęskniła do Europy. Od r. 1835 już przebywała w Paryżu, gdzie w dalszym ciągu usiłowała uprawiać tęż samą politykę wrogą Europie i postępowi w sposób już dyskretniejszy; posyłała stale tajne raporty własnoręczne na ręce swego brata, Ben-ckendorfa, słynnego szefa korpusu żandarmów, a dla zebrania odpowiednich wiadomości otrzymywała znaczną pensyę roczną, dzięki której otworzyła w Paryżu wielki salon w hotelu Talleyranda, gromadząc u siebie wszystkich dyplomatów paryskich; i tutaj jak i w poprzedniej działalności dopomagała swej polityce nawiązywaniem czułych stosunków osobistych z wybitnymi mężami stanu; ujarzmiła tu mianowicie Guizota. Po rewolucyi lutowej w r.

1848 musiała uciekać z Paryża i schroniła się do Londynu. Po uciszeniu się burzy rewolucyjnej wróciła do stolicy Francyi i w dalszym ciągu usiłowała wpływać na bieg polityki bieżącej. Doczekała się w końcu wojny krymskiej, która zwaliła gmach jej intryg londyńskich i paryskich. Pozostawiła urywki pamiętnika i obszerną korespondencyę z wybitny-

mi mężami stanu.

n. e.

Life - token termin wprowadzony przez

Jest to przedmiot

Lievetisz (Lievens) J a n, malarz holenderski (* 1607—f 1674), kształcił się pod kierunkiem Rembrandta (ob.) W 24-m roku życia udał się do Anglii, gdzie robił portrety Karola I, Królowej i innych znakomitości. W r. 1661 został przyjęty do korporacyi malar- węglem), skiej w Hadze. Z początku pozostawał całkowicie pod wpływem Rembrandta, później jed- 1 folktorystów angielskich.

L. K.

i dopiero na 1.2 °/₀ . Pod względem wyznania większość wyznaje protestantyzm— 79.87%, prawosławnych jest—15.58%. Taki wysoki stosunkowo procent prawosławnych wobec niezbyt wysokiego wskaźnika dla Rossyan, objaśnia się tem, że wielu, całe sioła nawet, zwłaszcza w okolicach Kokenhuzy, Łoty-szów, z nienawiści ku Niemcom, przyjęło prawosławie w połowie w XIX i zwiększyło w ten sposób liczbę wyznawców tego wyznania. Katolików jest 2.77%, Żydów—2.24%. Ludność stoi na stosunkowo wysokim stopniu oświaty. Na każde 1 000 m. przypada jeuo 223 analfabetów—L. g. posiada politechnikę w Rydze (1319 studentów w 1906), uniwersytet w Jurjewie (Dorpacie), dość liczny (1902 studentów w 1806), 16 gimnazyów i progimnazyów z 5 528 uczniami, 5 szkół realnych z 2 025 uczniami, 10 szkół spe-cyalnych średnich z 1 553 uczniami, 178 szkół

E. Chw.

jakikolwiek, pozostający w takim związku z pewną osobą, iż kiedy jej coś złego się stanie, przedmiot ów niszczeje, psuje się, i odwrotnie, jeśli przedmiot uległ zepsuciu, nieszczęście jakieś dotyka i osobę, W bajkach ludu naszego ktoś wyjeżdżający na wyprawę pozostawia w domu nóż; gdy ten pokryje się rdzą, będzie to oznaką, że bohater nie żyje. Zwyczaj sadzenia drzew przy przyjściu na świat dzieci należy do liczby przesądów, wynikających z tego samego źródła. W dalszym ciągu tutaj należą przesądy o umieszczeniu gdzieś nazewnątrz duszy swojej. Przesądy te o L. t-ach poniekąd wiążą się z totemizmem (ob.), poniekąd z magią sympatyczną (ob.), ale w większej części przypadków mają pochodzenie samodzielne. Opracowaniem odpowiednich wątków zajmował się zwłaszcza Frazer w „Golden Bough“. (Hartlaud w rozbiorze mitu o Andromedzie i Perseuszu).

Liflandzka gubernia, niegdyś część udzielnego księstwa Inflanckiego (ob. Inflanty), obecnie jedna z 3 gubernii kraju N adbaltyckie-go(ob.) graniczy z morzem Baltyckiem, gub. Est-landzką, Pskowską, Witebską i Kurlandzką, zajmuje 39.995 w kw. (czyli 42 600 klm. [%) i posiada ludności (1908)    1431 900. Pod

względem administracyjnym gub. L-ska dzieli się na 9 powiatów: Ezelski, Felliński, Juryew-ski (dawniejszy Dorpacki), Parnawski, Ryski, Wałcki, Warroski, Wendeński i Wolmarski, które z kolei dzielą się na 434 gmin i włości. Ludność miejska wynosi (w 1908) 29°/₀ ogółu ludności i ogniskuje się w 11 miastach, z których najludniejsze są; stolica gubernii Ryga (283 000 m.) i Juryew (Dorpat) z 42 000 m. Głownem jądrem ludności są zamieszkujący zwartą masą na południu gubernii Łotysze (43.9 °/₀), północną część gubernii zajmują Estończycy (39.8°/₀), Niemcy, jako szlachta miejscowa i obywatele miejscy — 7.7°/₀, Rossya-nie, tworzący przeważnie klasę urzędniczą — 5.4°/₀, dalej idą Żydzi—1.8° końcu Polacy prywatnych z 13 741 uczniami, i 1661 szkół niższych z 84 862 uczniami. Większość ludności (554 na 1 000) trudni się rolnictwem, choć to nie bardzo popłaca: grunt piaszczysty, błota liczne, czwarta część guberni pod lasami, klimat niejednostajny: wszystko to składa się niepomyślnie; rodzi się zaledwie żyto, jęczmień, konopie, len i t. p. Podobnież nie obfituje g. L. w bogactwa mineralne: wapno, gips, alabaster, gdzieniegdzie marmur. Mimo to przemysł fabryczny jest znacznie rozwinięty i daje środki utrzymania piątej części ludności (190 na 1000). Według dauych urzędowych z lat 1900 —1905 w g. L-ej było w tym czasie 511 fabryk, zatrudniających 50 583, robotników wytwarzających towaru za 84 839 tys. rb. Pagórkowate okolice wendeńskie, obfitujące w urocze zwaliska zamków dawnych rycerzy inflanckich, noszą też nazwę odrębną Szwaj caryi Iniflanckiej i słyną z piękności położenia. Z rzek najważniejsze: Dźwina Zachodnia, Aa, Embach, Kiawo i t. d. Mnóstwo nadto jezior, z których największe—Pejpus (ob.). Dzieje ob. Inflanty. Por. „Eżegodnjik Rossiji za 1908 g.“ (Petersburg 1909).

Liga Dobra Publicznego była to koali-cya szlachty feodalnej francuskiej w drugiej połowie w. XV przeciwko dążeniom centralistycznym korony za Ludwika XI (ob.). W tym-to czasie możnowładcy, widząc jak monarcha stale popiera warstwy niższe w walce z nimi, jak poskramia na każdym kroku samowolę możnych i ogranicza prawa książąt krwi, zrozumieli, że panujący pragnie ich kosztem zwiększyć swą władzę monarszą. Podnieśli wskutek tego groźne powstanie pod wodzą Karola Śmiałego (ob.), pod hasłem L-gi D-a P-go której duszą stał się konnetabl S a i n t-P o 1, zaciekły wróg osobisty Ludwika XL L. zawiązała się zaraz po wstąpieniu na tron króla tego (1461) i przetrwała do końca życia jej twórcy, Karola Śmiałego (1477). Powód do zawiązania jej dał stary Filip (ob.) burgundzki oddając miasta nad Saoną Ludwikowi XI. Wówczas marzący o samodzieluem królestwie burgundzkiem syn Filipa, Karol Śmiały, opuścił z gniewu dom rodzicielski i wraz z Franciszkiem bretońskim oraz z wielu innymi możnymi, również niezadowolonymi z centralistycznych zabiegów króla, zawarł związek mający na celu utrzymanie praw feo-dalnych wbrew woli korony. Na razie przewaga była po stronie L-i i Ludwik XI, aczkolwiek zajął Paryż w r. 1465 i odtąd stale w nim zamieszkiwał, jednakże zmuszony był przez siły przeważające rokoszan do zawarcia d. 4 paźdz. r. 1465 pokoju w Conftans i Saint Maur bardzo niekorzystnego dla siebie. Zgodził się mianowicie na utworzenie komisyi złożonej z 36 członków, która miała zaspokoić żądania L-i, usunąć „niedostatki w państwie i w kościele“ oraz, co najważniejsza, kontrolo-

Wzniecił waśń przedewszyst-

tował ostatecznie na gruzach L-i D-go P-go władzę i sojuszuików. L. przeszkadzała stosunkom swych absolutną monarszą we Francyi.    k. chw. j członków z cesarzem, zakazując odbierania li-

wać odtąd stale rządy królewskie. W ten sposób przez L-ę wzmogła się oligarchia możno-władcza, z księciem burgundzkim na czele, zyskawszy sobie w narodzie przezwisko „L-i nieszczęścia publicznego“. Ludwik XI nie wyzbył się jednak planów co do złamania potęgi mo-żnowładców. kiem śród samych rokoszan. Kiedy zaś, po śmierci Filipa burgundzkiego (1467), Karol Śmiały objął rządy księstwa, Ludwik XI, korzystając z zaplątania się Karola w walkę z miastami niderlandzkiemi, wyruszył na księcia Bretanii, zmusił go do uległości i do odstąpienia od L-i. Dopiero teraz zwrócił się wszystkie-mi siłami przeciwko Karolowi Śmiałemu, nie przebierając w środkach. Już to obłudnie, jak na zjeździę w Peronne (1468), usiłował go zjednać, już też otwarcie występował przeciw Karolowi, poduszczając przeciwko niemu księcia lotaryńskiego i Szwajcarów i niwecząc jego zamiar uzyskania godności królewskiej (w 1473) od cesarza Fryderyka (ob.). Doczekał się nakoniec Ludwik XI śmierci wroga w r. 1477 i natychmiast zajął księstwo i hrabstwo Burgundyi jako lenno francuskie. Karol Śmiały zginął w walce z księciem Lo-taryńskim pod Nancy, a wraz z nim, jako głową i filarem ostatnim oligarchii możnych, upadły: L. D. P. i ostatnie zabiegi feodalizmu francuskiego. Kormetabl Saint - Pol, dusza oligarchii możnowładczej, już dawniej wpadł był w ręce Ludwika XI i został stracony publicznie. Z resztą drobniejszej szlachty feodalnej załatwił sie Ludwik XI prędko i bezwzględnie a ugrun-

Liga lombardzka, związek miast włoskich, powstały na początku marca r. 1167, po sejmie w Roncaglia r. 1158 i edykcie Fryderyka I Barbarossy, a to, wskutek nadmiernych postawionych tam żądań. W skład L-i 1-ej weszły miasta nawet o sprzecznych interesach. Zapoczątkowały L-ę Kremona, Modena, Bergamo i Brescia, niezwłocznie przyłączył się do nich Medyolan, a w parę miesięcy potem Piacenza i Parma, L. uznawała władzę cesarską tylko w jej zakresie dawniejszym, a hasłem jej było: równe prawa dla wszystkich, oparte na u-przedniem uregulowaniu spraw spornych zarówno co do granic miast poszczególnych, jako też ceł, dróg handlowych i t. p. Na czele stała formalnie Kremona, ale działaniami kierowało zgromadzenie przedstawicieli miast poszczególnych. Fryderyk I, gdy mu nie powiódł się napad na Medyolan i na Piacenzę, a kroki dyplomatyczne nie odniosły skutku, odciąguął do Niemiec. Liga tymczasem rosła; d. 1 grudnia zawarto przymierze ze związkiem werońskim, dalej z Wenecyą, Ferrarą, Modeną i Bolonią. Potęga Ligi była tern większa, że każde z miast tych miało swych osobnych sprzymierzeńców. Trzymając się zasady równości, L. 1. nawet siłą przyłączo-ne Lodi obdarzyła takiemisamemi prawami, jakie miały wszystkie miasta związkowe. Sprawę t. zw. regaliów, o które walczył Fryderyk, rozstrzygnęła Liga w ten sposób, że każde miasto mogło wznosić warownie tylko u siebie- poszczególne miasta zobowiązały się do nieodciągania towarów od innych, przyrzekły ceł nowych nie nakładać; za długi obywatela miejskiego odpowiadał sam tylko dłużnik i poręczyciele, nie zaś całe miasto; obieralni kierownicy związku mieli posiadać prawa rządowe i ustawodawcze. W ten sposób władzę zwierzchniczą cesarza zastąpiła milcząco władza L-i, co tern mocnej się uwydatniało, że miasta wzajemnie zrzekały się apelacyi do cesarza. W końcu postanowiono, że w razie ustania władzy cesarskiej we Włoszech przechodzi ona do L-i. Mimo to wszystko jednak dawna formuła „wierności dla cesarza“ utrzymywała się bez przerwy. Tak zorganizowana L. stanęła w jednym rzędzie z innemi państwami Europy i nawiązała stosunki przyjazne z Mauuelem, cesarzem bizantyjskim, z Wilhelmem Sycylijskim i z papie-rzem Aleksandrem III, Na cześć papieża nazwano świeżo zbudowaną warownię Alessan-drią i przyjęto go do L-i jako opiekuna tej warowni i zwierzchnika Toskany. Walka między Wenecyą a Mauuelem, w której L. zachowywała się neutralnie, zraziła do niej i Wenecyę, liczącą na pomoc sprzymierzeńców w L-e, i Manuela, który w szeregach jej widział swego nieprzyjaciela.Nienawiść wzajemna Pizy i Genui, rozpaliwszy walkę między niemi, pchnęła Genuę w o-bjęcia Fryderyka, gdy Piza znalazła sobie innych stów od niego, oraz tępiąc partyę cesarską. Pa-wię, trzymającą z cesarzem, siłą przyłączono w r. 1170, ale już nie na równych prawach: zażądano od niej bezwarunkowej uległości. Fryderyk, zdający sobie sprawę z niedomagań L-i przygotowywał tymczasem wyprawę do Włoch, wysyłając na razie w r. 1171 Chrystyana z Moguncyi, który w kilku miejscowościach przywrócił powagę cesarza. W marcu r. 1172 na sejmie w Wormac/i postanowiono wyprawę, na czele której jesienią w r. 1174 wyruszył sam cesarz. L. musiała walczyć na dwa fronty: nie zawahała się jednak. Fryderyk obiegł Ales-sandryę, ale bez powodzenia; d. 13 kwietnia r. 1175, na wieść o zbliżających się wojskach L-i ruszył w kierunku Padwy. Nieprzyjaciele spotkali się na południu od rzeki Po. Żadna ze stron nie była skłonna do walki: w szeregach L-i brakło wojsk Kremony, cesarz zniechęcony był oblężeniem Alessandryi. W Montebello (17 kwietnia 1175) stanął pokój; warunki miały być opracowaue przez konsulów kremońskich na podstawie projektów złożonych przez obie strony, a zatwierdzone przez komisyę z 6 członków, po 3 przedstawicieli z każdej strony. U-chwały tej komisyi miały być już bezwarunko-

wo przyjęte. Komisya stanęła na gruncie sto- j przywrócenia stosunków z r.    1183,    niektóre

sunków za Henryka V, a więc odrzucała po-    miasta odnowiły L-ę z    obawy,    aby    przewaga

stanowienia z Roncaglia. Układy mimo przysię-    nad niemi nie przeszła    do rąk    oddanych cesa-

gi, zobowiązującej do przyjęcia uchwał komisyi    rzowi Kremony, Padwy    i iu., i aby    same nie

utraciły uzyskanych w r. 1183 korzyści i przywilejów. D. 6 marca r. 1226 wskrzesiły L-ę Medyolan, Bolonia, Brescia, Mantua, Padwa, Vicenza i Treviso na przeciąg lat 25-u. Przyłączyły się do nich: Vercelli, Alessandria, Faën-za, Lodi i Piacenza; wszystkie one dążyły do utrzymania istniejącego stanu rzeczy. Fryderyk II rozpoczął walkę z L-ą. Posunął się z wojskiem ku Rimini, lecz papież Houoryusz III zaprotestował, ponieważ cesarz pociągał za sobą ludność papieską. Fryderyk zastawszy przesmyki w północnych Włoszech pozajmowane przez L-ę, nawiązał rokowania z nią i z papieżem. L. zabroniła była pojedyńczym miastom stosunków z Fryderykiem, opuszczenie związku uznała za zdradę, a obiór podesty z pośród ludzi stojących poza związkiem za niedopuszczalny. Konrad z Hildesheimu (ob.) wyklął L-ę, a cesarz pozbawił miasta praw zyskanych w traktacie konstancyj-skim, skasował samorząd, nakazał zamknięcie szkół wyższych i t. d.; wyroku tego jednak wykonać nie miał siły. Papież, podjąwszy się pośrednictwa, przyznał racyę L-e wzainian za obietnicę udziału jej w wyprawie krzyżowej oraz szanowania praw Kościoła. Fryderyk dopiero w r. 1231 na 1 listopada zwołał do Ravenny sejm Rzeszy, aby załatwić sprawy włoskie. Na wieść o tern miasta odbyły zjazd w lUantui (12 lipca) i odnowiły L-ę i na drugim zjeździe w Bolonii (26 paźdz.) zobowiązały się wystawić liczne wojsko do walki z cesarzem i przeszkodzić przyjazdowi jego do Włoch. I tym razom cesarz nie mógł wystąpić przeciwko L-e, aż nareszcie r. 1235 sejm wMoguncyi postanowił wyprawę, ale dzięki usiłowaniom Grzegorza IX i Hermana von Salza udało się ją odwlec na czas jakiś. Nakoniec w r. 1236 przybył cesarz z wojskiem do Werony. Po jego stronie stały Kremona, Pawia, Parma, Reggio i Modena. Rozpoczęto rokowania,lecz Fryderyk stał przy uchwałach kon-stancyjskich, wobec czego układy zerwano. D. 18 października przeszło na stronę Fryderyka Bergamo, następnie cesarz zdobył Vicenzę i Ferrarę, musiał jednak przerwać wyprawę i powrócić do Niemiec, ale wkrótce był już z powrotem we Włoszech. Wtedy Ezzelin zdobył Padwę, Treviso i pokonał margrab. d’Este; cesarz zajął Mantuę i Montechiaro. Po przybyciu posiłków z Pawii, Tortony i Bergamo Fryderyk d. wojska L-i

wę. L-a poprosiła o pokój- cesarz zażąda! zdania się na łaskę i niełaskę. W następnym roku cała już Lombardya znalazła się w rękach Fryderyka prócz Medyolanu, Alessandryi, Brescii, Piaeenzy, Bolonii i Faënzy. Ostatecznemu dokończeniu podboju stanęła na przeszkodzie walka z papieżem i stosunki wewnętrzne Nie-

zerwane zostały wskutek protestu cesarza przeciwko dopuszczeniu do umowy papieża Aleksandra jako członka L-i. Wojna wybuchła uano-wo. Kremona nie chciała zwalczać swego własnego projektu pokoju i pozostała neutralną i przewodnictwo L-i przeszło do Medyolanu.

P>itwę stoczono pod Legnano d. 29 maja r. 1176 Fryderyk poniósł klęskę, i schroni! siędoPawii.

Nadszedł okres skupiania sił nowych; L. nie miała dość mocy na złamanie ostateczne cesarza, Fryderyk zaś postanowił pogodzić się z papieżem. Ostatecznie postanowiono odbyć zjazd pokojowy, we wrogiej cesarzowi Bolonii; później wskutek pośrednictwa papieża wyznaczono Ferrarę, gdzie po przedwstępnych obradach uchwalono miejsce zjazdu w Wenecyi.

Podczas obrad okazało się, że wielu członków L-i skłonnych jest do przerzucenia się na stronę cesarza, byleby odeń otrzymać nagrodę pod postacią przywilejów oraz wzmocnić swe stanowisko względem sąsiadów. Delegaci cesarza umieli położenie wyzyskać; Chrystyan postawił uciążliwe warunki pokoju. L. stała na gruncie niedoszłego do skutku pokoju w Montebello,

Chrystyan zaś stanowczo odmówił przyjęcia za podstawę stanu prawnego z czasów Henryka V. Po długich sporach, gdy już Fryderyk zbliżał się do Wenecyi — chociaż wstęp do niej był mu na mocy uwowy przedwstępnej wzbroniony,—zawarto zawieszenie broni na lat 6, zaprzysiężone d,

listopada r. 1237 zaatakował Cortenuova i pobił na glo-

1 sierpnia r. 1177. W ciągu tych lat sześciu udało się Fryderykowi osiągnąć porozumienie z Alessandryą, która okupiła uznanie swych praw przerzuceniem się do obozu cesarskiego oraz przyjęciem nazwy Cezarei, a działała przytem z wiedzą L-i. Rokowania o pokój w Konstancyi ciągnęły się długo i ospale. Ostatecznie odgraniczono same miasta od ich o-kręgów, przyznając pierwszym prawo regaliów, gdy w drugich Fryderyk zatrzymywał je dla siebie. Cesarz uznawał istnienie L-i, L. — zwierzchnictwo cesarza. Mieszkańcy miast w wieku lat 15 — 60 składać mieli przysięgę cesarzowi, osobną przysięgę składali wasale państwa. Dozwolono apelacyi do cesarza w sprawach ponad 25 grzywien. Cesarz w podróży miał prawo żądać od miast utrzymania. Dla każdego miasta mianował zastępcę swego, miał również wpływ na mianowanie urzędników miejskich, kou-sulowie mieli otrzymywać inwestyturę od niego; za zaległe regalia płaciła L. 15 000 grzywien.

Na tych warunkach stanął pokój d. 25 czerwca r. 1183. Po r. 1183 w Lombardyi poszczególne miasta toczyły walki ze sobą, inne znowu toczyły spory z cesarzami, a że Medyolan korzystał z ich poparcia, zachował więc stanowisko przewodnie. Gdy Fryderyk II na Wielkanoc r. 1226 zwołał do Kremony sejm celem

1883).

St. Buk.

rzecz Irlandyi.

mieć. L. 1. nie mogła stworzyć państwa włoskiego wobec rozbieżności interesów miast, była jednak dość silną, aby przeciwdziałać krępującym ją więzom Cesarstwa.—Literatura: Voigt „Gesch. d. Lombardenbundes und seines Kampfes mit Kaiser Friedrich I“ (Królewiec 1818); Vignati C. „Storia diplomatica della Lega Lombarda (Medyol. 1866); Marchi P. „La lega lombarda e l’imperatore Federico I“ (Por-denone 1896); Tschirch 0. „Beiträge z. Gesch. Mailands v. d. Zerstörung d. Stadt bis z. Ausgange Friedrichs I“; Guterbock F. „D. Friede v. Montebello und die Weiterentwicklung d. Lombardenbundes⁻⁴ (Berlin 1895); Mitrovic „Federico II e Lopera sua in Italia“ (Tryest 1890); Grossmann „König Enzio“ (Getynga

S. Ehr.

Liga Narodowa, tajna organizacya polityczna polska, zawiązana przez grono emigrantów w Szwajcaryi w r. 1886, rozszerzyła się następnie w kraju we wszystkich dzielnicach śród młodszych gron inteligencyi. Celem L-i N-ej była praca nad urzeczywistnieniem polskich ideałów narodowo-politycznych przez uświadomienie narodowe inteligencyi, a głównie mas ludowych. Jako hasła kierownicze wyznawane były: rozwój poczucia jedności narodowej i potrzeba jednolitej polityki dla całego narodu polskiego; podjęcie wewnętrznej pracy obywatelskiej w społeczeństwie jako czynnika głównego jego odrodzenia, oparcie działalności na czynnem współdziałaniu mas ludowych i uznanie interesu narodowego za naczelną zasadę wszelkiego działania politycznego. Głównym środkiem praktycznym, prowadzącym do celu, była propaganda bezpośrednia, ustna, a nadto publicystyka peryodyczna, zarówno dla inteligencyi jak i dla ludu, broszury, rozprawy i inne wydawnictwa liczne. Najszerszą działalnością L-i N-ej było organizowanie oświaty ogólnej mas ludowych w zaborze rossyjskim łącznie z uświadomieniem narodowem tychże mas i jednolitem oddziaływaniem na młodzież uniwersytecką i szkolną we wszystkich zaborach i na obczyźnie. L-a N-a była początkowo or-ganizacyą ściśle tajną, t. j. wiadomość o jej istnieniu nie powinna była wychodzić poza obręb członków. Od r. 1898 istnienie L-i N-ej ujawniano w szeregu odezw do społeczeństwa, wydawanych za podpisem organizacyi, a dotyczących różnych ważnych spraw narodowych danej doby. Ostatnia odezwa L-i N-ej pojawiła się na początku r. 1905.

Liga narodowa irlandzka, założona w r. J882 w Dublinie na miejsce zamkniętej przez rząd L a n d -1 e a g u e (ob.). Postawiła sobie za cel uzyskanie parlamentu irlandzkiego odrębnego, samorządu miejscowego, reform rolnych i stworzenie własności włościańskiej w Irlandyi. Wówczas jednak wystąpiło na scenę stronnictwo nieprzejednane irlandzkie Fenian (ob.), dążące do wywalczenia wolności środkami

gwałtownerai. Nastąpił okres zamachów terrorystycznych (zabójstwo sekretarza do spraw irl. Cavendish’a i jego pomocnika Burke'a w d. 6 maja r. 1882 w Phoenix-parku w Dublinie, szereg zamachów dynamitowych na budynki publiczne w Londynie i w innych miastach i t. p.). Przez kilka lat działalność L. n. pozostawała na drugim planie. Ówczesne położenie Irlandyi doprowadziło G lädst o ne’ a (ob.) do uznania żądań irlandzkich i przyjęcia programu autonomii (home-rule); z drugiej jednak strony wzmógł się opór ze strony zachowawców oraz części liberałów, którzy wystąpili z partyi i, przyjąwszy nazwę Unionistów, połączyli się z konserwatystami. Bill o home-rulę'u, wniesiony przez Gladstone’a do parlamentu, odrzuciła Izba niższa d. 7 czerw. r. 1886; Gladstone rozwiązał Izbę, ale wybory dały zwycięstwo przeciwnikom jego polityki irlandzkiej. Rządy objął gabinet reakcyjny Salisbury’ego, składający się z zachowawców i unionistów. Gdy nowy gabinet zajął postawę przychylną dla land-lordów irlandzkich, L. zorganizowała opór, któremu nadała miano „planu kampanii“. Zawezwano dzierżawców, żeby nie uiszczali czynszu dzierżawnego właścicielom ziemskim i składali go do kasy L-i. Walka rozgorzała z niezmierną siłą. W niektórych miejscach dochodziło do starć orężnych. Rząd uzyskał od parlamentu nowy Coercion-bill (zawieszenie swobód konstytucyjnych i nadzwyczajne pełnomocnictwo dla administracyi). Rozpoczęło się prześladowanie agitatorów irlandzkich, których więziono i trzymano w więzieniach na równi z kryminalistami. Przywódzcy L-i, Dil-lon (ob.) i CFBrien, zostali uwięzieni w Dublinie i skazani na 6 mieś. więzienia. D. 20 września r. 1887 rząd rozwiązał L-ę, ale walka narodu irlandzkiego o cele przez nią wytknięte trwała w dalszym ciągu w innych tylko formach, zmuszając rząd do coraz-to nowych ustępstw na

t^b.

Liga neutralnych składała się z kilku państw, które zobowiązały się bronić orężem zasad, wyłożonych w deklaracyi Katarzyny II rossyjskiej z d. 28 lut. r. 1780 do dworów: londyńskiego, wersalskiego i madryckiego. De-klaracya powyższa miała na względzie obronę handlu neutralnego, który ponosił wielkie straty z powodu akcyi wojujących państw podczas wojny amerykańsko-angielskiej (1775 — 1783), do której też czynnie należała Francy a (1778) i Hiszpania (1779). Do L-i N-ch przystąpiły prócz Rossyi: Dania (d. 28 czerw. 1780), Szwecya (d. 20 lip. 1780), Prusy (d. 18 maja 1781), Austrya (d. 9 paźdz. 1781), Portugalia (d. 13 lip. 1782) i Królestwo Obojga Sycylii (d. 10 lut. 1783). Zasady deklaracyi uznała Francya, Hiszpania, Stany Zjednoczone. Anglia z początku zupełnie nie uznawała tej deklaracyi, później jednak poczyniła pewne u-stępstwa. W najcięższem położeniu znalazła

x-y.

się Holiandya, która w grudniu r. 1780 przystąpiła do L-i N-ych. Anglia w obawie, że haudel holenderski najwięcej zyska na przystąpieniu do L-i, wypowiedziała wojnę Hollan-dyi, aby ją pozbawić praw mocarstwa neutralnego. Rossya i Szwecya uważały wojnę tę za zamach na prawa L-i i w drodze dyplomatycznej usiłowały położyć jej kres, lecz bezskutecznie. Po wojnie amerykańskiej L-a N*ch przestała istuieć faktycznie.—W historyi prawa międzynarodowego L-a N-ych posiada pierwszorzędne znaczenie. Po upadku L-i Anglia po dawnemu stosowała swój sposób postępowania, który groził zupełnem zniszczeniem handlu neutralnego. To sprawiło, że Paweł I w grudniu r. 1800 zawarł umowę z Danią, Szwecyą i Prusami na zasadach deklaracyi Katarzyny II z r. 1780, jedynie ze zmianą paragrafu określającego blokadę i dodaniem punktów nowych, dotyczących rewizyi okrętów Nowy ten związek, znany pod nazwą Drugiej L-i N-ch, przetrwał zaledwie parę miesięcy. Plota angielska zawitała do Zundu, zniszczyła flotę duńską i zmusiła Danię do wystąpienia z L-i. Tymczasem na tron rossyjski wstąpił Aleksander I, który zawarł z Anglią konwen-cyę d. 5 czerwca r. 1801, będącą wyrazem zwycięstwa Anglii nad zasadami L-i N-ch. Do tej konwencyi były zmuszone przyłączyć się Dania (d.    25 paźdz. r. 1801) i Szwecya 30

marca 1802 r.).

Liga Oświaty (Ligue de VEnseignement), założona w r. 1866 przez wielkiego popularyzatora wiedzy, Jana Macé,(ob.). Celem jej było w chwili założenia i pozostało do ostatnich czasów, sfederowanie stowarzyszeń, które inicyatywą prywatną wyprzedzały, przygotowywały i sprowadzały działalność państwa w sprawie nauczania obowiązkowego, bezpłatnego i świeckiego. W r. 1866 L. składała się z założyciela i trzech członków, pochodzących z ludu. W ciągu pierwszego okresu istnienia, do r. 1880, zakładała biblioteki ludowe, szkoły dzienne i wieczorne, kursy publiczne, podzielona na 59 kół, liczyła w końcu 18 000 uczniów. W 2-m okresie od r. 1870— 1894 skierowała swą działalność przedewszystkiem ku zdobyciu szkoły państwowej bezpłatnej i obowiązkowej; po klęsce wojennej scentralizowała akcyę w Kole paryskiem. Zainicyowana tu przez Macćgo petycya do rządu przeszła w ruch powszechny narodowy vdu sou contre Vignorancepomimo zaciętego przeciwdziałania duchowieństwa i prasy wsteczniczej, Mace udał się w r. 1873 do Wersalu z petycyą, podpisaną przez 1 247 247 obywateli. Wynik uwidocznił się dopiero w r. 1881 — 82 w formie praw o nauczaniu elemen-tarnem. W r. 1881 Gambetta nadał L-e ostateczną jej nazwę ,,L. française de VEnseignement“. Od tegoż roku L. usiłowała, m. in. środkami zapomocą kongresów corocznych, zdecentralizować działalność, robudzić energię prowincyonalną; jednocześnie dawała iuicyaty-wę do wszelkich niemal reform, ulepszeń w nauczaniu elementarnem; po przegłosowaniu w r. 1893 vde la laïcité“ w szkołach L. miała prawo oznajmić: vNous sommes une école de citoyens“ (Jesteśmy szkołą obywatelstwa). Od r. 1894 zaczął się okres nowy w życiu L-i: uzyskawszy szkołę dla dzieci, zajęła się wychowaniem umysłowem i moralnem młodzieży w okresie między wyjściem ze szkoły a wstąpieniem do wojska, rozszerzając swą działalność na dorosłych wogóle; hasłem pozostało: wychowywanie obywateli dla demokracyi; środkami stały się związki szkolne, Patronaty, Kon-ferencye, Kolonie szkolne, Stowarzyszenia byłych uczniów, Ogniska żołnierzy, Komitety damskie, kółka zawodowe, kółka biblioteczne i t. p. towarzystwa, które, zachowując szeroką samodzielność, łączyły się w sfederowanej L-e. Działalność w tym nowym okresie pozostała nadal oparta wyłącznie na inicyatywie prywatnej. Organizacya utrzymała się również dawna: praktyczna, obrończa i śmiała zarazem; ogarnia ona uietylko Francyę, lecz i wszystkie prawie kolonie; stopniowo rozwija się pole działania, rozszerza jego program. Instytucya w’ydaje walkę alkoholizmowi i tuberkulozie; nauczanie, zwłaszcza w uniwersytetach ludowych, zmierza ku temu, by stać się funkcyą społeczuą państwa republikańskiego, a więc, by być detno-kratycznem i świeckiem, pozawyznauiowem, pu-blicznem i bezpartyjnem. L., jako federacya, utrzymała się w charakterze ośrodka odpowiedniej propagandy, biura centraluego do u~ dzielania wskazówek, ułatwiania wzajemnego porozumienia się,—ostoją moralną i materyalną wszystkich towarzystw sfederowanych. Na czele L-i stoi Rada powszechna, której prezesami honorowymi są Fallières, obecny i Loubet, były prezydent rzplitej, wśród jej członków znajdują się nazwiska najwybitniejszych obywateli francuskich. W r. 1908 L. jednoczyła 3 938 stowarzyszeń sfederowanych. W tymże roku zorganizowany w Paryżu XXVIII Kongres narodowy zajął się przedewszystkiem zorganizowaniem sił do walki, którą duchowieństwo wydało samym hasłom nauczania obowiązkowego, bezpłatnego i świeckiego. Jednocześnie II Kongres międzynarodowy oświaty ludowej, wypowiedział pogląd, że oświata ludu przedstawia we wszystkich krajach jednakowe zagadnienie zasadnicze, którego poza o-brębem idei demokratycznych rozwiązać zgoła niepodobna. W kongresie tym, w którego prezydyum zasiadał prezydent rzplitej i wszyscy ministrowie, wzięło nadto udział 5 000 przyjaciół ludu, miało swych przedstawicieli 12-e narodów, m. in. i Polacy. Kongres postanowił utworzyć Biuro międzynarodowe oświaty ludowej, któreby w dalszym ciągu pracowało przez porozumiewanie się i wzajemną pomoc międzynarodową. — Liter.

N. G.

ganiem spraw, dotyczących działalności L-i, 2) rozważeniem budżetu i sprawozdania Zarządu L-i, 3) wyborem członków do Zarządu i do innych organów wykonawczych L-i, nakoniee wybraniem komisyi rewizyjnej do sprawdzenia działalności Zarządu. Reakcya, która następnie zapanowała w państwie, zahamowała działaluość L-i, jednakże żyje ona i rozwija się powoli. W chwili gdy to piszemy (lipiec 1909) sprawozdanie pierwsze jeszcze nie wyszło.

i zgodą obywatelską.

E. Gr.

Dessoye ,,Ligue de l‘Ens.‘‘ (Paryż 1902); Bu-letyn kwartalny L-i, w którym dokładne sprawozdania z kongresów.

Liga Oświaty w Rossyi, stowarzyszenie mające na celu reorganizacyę oświaty i szkolnictwa w calem państwie na zasadach najbardziej demokratycznych. Nizki stopień oświaty w państwie rossyjskiein, stanowość nauki i wadliwość szkoły urzędowej już dawno były ciężką troską inteligencyi ros-syjskiej. Radzono sobie w miarę możności śród niewypowiedzianych przeszkód i trudności, stawianych przez sam rząd nauczaniu prywatnemu. Po wielu trudach udało się na-koniec uzyskać pozwolenie na otwarcie K o-mitetu Oświaty przy Stowarzyszeniu Ekonomicznem Wolnemw Petersburgu. Niedługo cieszono się jednak wolnością. D. 15 grud. r. 1895 w dobie największej reakcyi w państwie Komitet rozwiązano, uniemożliwiając zarazem wszelkie próby współdziałania społeczeństwa w dziele podniesienia poziomu oświaty w państwie. Skoro tedy rewolucya wstrząsnęła Rossyą i nieco rozluźniła więzy biurokratyczne, inteligencya ros-syjska przypomniała sobie swój obowiązek i w rocznicę 10-tą rozwiązania Komitetu 0-ś wiat y wydała (d. 16 grud. r. 1905) odezwę gorącą do społeczeństwa bez różnicy narodowości, nawołającą do zrzeszenia się wspólnego w „L-ę O-ty w R-i“. Odezwę podpisali, między innemi, hr. P. Heyden, K. Arseniew, S. Wengerow, prof. D. Zjernow, akad. M. Be-kietow, akad. S. Oldenburg, prof. D. Owsianko-Kulikowskij, L. Pautelejew, T. Petrunkiewicz,

F. Rodiczew, G. Falbork, W. Czarnołuskij, akad. A. Szachmatow, prof. J. Baudouin de Courtenay i w. in. Pierwsze zebranie organizacyjne odbyło się d. 17 mar. r. 1906, na którem przedstawiciele wszystkich krajów i narodowości w państwie wypowiedzieli swe potrzeby w sprawie oświaty. Przyjęto nadto u-stawę. Według niej L. ma za zadanie krzewienie oświaty w państwie zarówno drogą szkoły niższej, średniej i wyższej, jak i w drodze wychowania i kształcenia pozaszkolnego. Dalej zadaniem L-i jest teoretyczne poruszanie i rozstrzyganie różnych spraw z dziedziny o-światy i wcielanie ich w życie. Pod względem organizacyjnym L. składa się: 1) ze zjazdów ogólnych, 2) Zarządu i 3) Wydziałów Krajowych. Królestwo Poiskie np. miało tworzyć wydział krajowy samodzielny. Zjazd o-gólny składa się z przedstawicieli wydziałów krajowych w stosunku 1 przedstawiciela na każdych 500 członków wydziału. Zarząd L-i składa się z 24 członków, obieranych na 2 lata na Zjazdach ogólnych. Należeć do L-i może każdy pełnoletni obywatel bez różnicy płci, posiadający rekomendacyę 2 członków i przyjęty do wydziału krajowege przez głosowanie tajne. Zjazdy ogólne zajmują się: 1) rozstrzy

E Chw.

Liga patryotyczna (por. Nacyonali-ści), stronnictwo polityczne we Fraucyi; L-ę założono r. 1882 pod wpływem płomiennej frazeologii Déroulède’a. Dzięki licznym darom, składkom L. w krótkim przeciągu czasu bardzo się wzmogła. Miano na celu propagowanie kierunku militarnego i patryotycznego. Tworzono stowarzyszenia gimnastyczne, strzeleckie, szermierskie. Organem L-i był tygodnik „Drapeau“ (od r. 1882). R. 1888 w L-e nastąpił rozłam: opozycya założyła „L'union patriotique de Francew skład tej opozycyi wchodzili ludzie uiepocliwalający bulanżyzmu. Drugi odłam, z Déroulèdem na czele, przeobraził się w komitet wyborczy, namiętnie propagujący bulanżym; komitet ten osiągnął zwycięstwo w r. 1889, gdy Boulangera wybrano w Paryżu. Od tego czasu rząd baczniej zaczął śledzić działanie L-i; wytoczono proces jej członkom. L-ę zamknięto i przeszkadzano jej zgromadzaniu się. Ostateczna klęska L-i nastąpiła po klęsce bulanżyzmu. Pomimo to podczas procesu Dreyfusa L. bardzo silnie dawała się we znaki i przyczyniała do rozbudzania najniższych instynktów tłumów paryskich. Wznowiono ją r. 1896; działalność swą zaznaczyła zwłaszcza r. 1899, gdy przewódca L-i Déroulède usiłował podburzyć żołnierzy do powstania przeciwko republice, R. 1900 powstała „Ligue de la Patrie françaiseskładała się z 200 osób z pośród arystokracyi i duchowieństwa wyższego; teudencye tej L-i były tesa-me co i L-i patryotyczuej: klerykalizm, antysemityzm, militaryzm i szowinizm; „Francya dla Francuzów“—było hasłem tego kierunku. Występowano gwałtownie przeciwko rewizyi procesu Dreyfusa. Tej L-e przeciwstawiała się „ Union nationale“; w jej skład wchodziła in-teligencya, grupująca się dokoła Öorbouuy; o-świadczono się za rozstrzygnięciem sprawy Dreyfusa przez sąd kasacyjny, za równością

E. Gr.

Liga praw człowieka (Ligue des droits de Vhomme) — założona z powodu ruchu wywoła-| nego przez proces Dreyfusa przez szereg wybit-' nych polityków, uczonych, artystów i myślicieli, jak: Scheurer-Kestner, Trarieux, Grimaux, Duclaux i in. Celem L. jest pogłębianie u-czuć humanitarnych, poczucia prawa i sprawiedliwości.

oi- j. p.

A. Pol.

Ą. Pol.

dolnych.

go.

T. C. str. 352).

Liga rolna, ob. Land-league.

Ligamenta, ob. Więzy.

Ligaryusz K w intus (Q. Ligarim), potomek rodu sabińskiego, zarówno sam, jak kilku krewnych jego, odegrał rolę wybitniejszą podczas wojny domowej między Cezarem a Pompejuszem. W r. 50 przed Chr. służył jako legat w Afryce, w roku następnym jako stronnik Pompejusza, walczył przeciwko Kuryonowi, wodzowi oddziału Cezarowego, w r. 49 przeciwko Cezarowi samemu i pod Adrumetem dostał się do niewoli. Odzyskał wprawdzie wolność, lecz do Rzymu powrócić nie mógł, dopiero po długich usiłowaniach przyjaciół, a zwłaszcza Cycerona, otrzymał ułaskawienie od Cezara, lecz nie pogodził się z nim bynajmniej: przeciwnie przystąpił do sprzysiężenia Brutusa i Kassyusza przeciwko niemu. Koniec jego jest nieznany. Podczas proskrypcyi r. 43 śmierć znaleźli dwaj bracia L-e; może był jednym z nich (Caesar „de bello Afric.“ 89; tenże „de bello civ.“ I 31; Cicero „pro Ligario“ 4, 5; tenże „ad famil.“ 6, 13; Plutarch „Cicero“ 39, tenże ,,Brutus“ 11).—Prawdopodobnie Pub li us L., który z nim razem dostał się do niewoli, był jego krewnym, Cezar ułaskawił go wprawdzie, lecz gdy poraź drugi za broń chwycił przeciwko niemu, pojmawszy go, stracić kazał (Caesar ,,de bello Afr.‘‘ 64)

Ligatura w chirurgii, ob. podwiązanie.

Ligatura (łac.) 1) w muzyce wyraz muzyczny, oznaczający: 1) wiązanie, łączenie z sobą dźwięków w grze, czy śpiewie. Znakiem graficznym L-y jest kreska w formie łuku. 2) W nauce kontrapunktu ma tosamo znaczenie co synkopa (ob.). 3) W muzyce menzuralnej L. łączyła z sobą dużo lub kilka nut w jedną grupę, w której wartość nuty poszczególnej była zależna od jej położenia. 2) w chirurgii tyle co podwiązanie (ob.).

Ligawka, starodawne narzędzie muzyczne pasterzy polskich. Robią ją z klepek drewnianych w formie długiej trąby, zakończonej lejkowato, bądź zakrzywionej (rzadziej) w kształcie rogu, związanych witkami. Ponieważ rozsycha się stale—a wówczas nie działa należycie- przeto moczą ją przed użyciem w wodzie. L. służy właściwie do dawania sygnałów na pobudkę; dlatego jest używana na otwartem powietrzu. Zwykle wieczorem pastuszkowie trąbiąc na L-ce dają znać sąsiadom, że nazajutrz rano należy bydło wypędzać na pastwisko. L. wydaje tony huczące, bardzo donośne, o brzmieniu żałosnem, i tylko tony naturalne: G-c-e-g-a, skromną więc jedynie melodyę, wygrać na niej można.

Ligher Józef, w r. 1808 rytownik stempli w mennicy warszawskiej; znany jest również jako rytownik na miedzi, jego roboty są portrety: Fryderyka Augusta księcia warszawskiego, ks. Józefa Poniatowskiego i Dąbrowskiego zamieszczone przy kalendarzyku politycznym

Wielka Enc. Powsz. Illustr, Ser. I. Tom XLIII—IV Zesz 344a.

z r. 1810; wykonane są sposobem punktowym,

lub kreskowym, zalicza się je do bardzo nieu-

w. w. w.

Ligenza, pseudonim Zygmunta Krasińskiego (ob.).

Liger (gr. Asiyrjp, Atyrjp, Aîypoç) nazwa łacińska rz. Loary (Loire) we Francyi (ob.). Ligęza, pseud. Zygmunta Sumińskie

Ligęza (Legędza, Legeza) Jakób, lekarz polski (w. XVII), dyplom magistra uzyskał w Krakowie w r. 1638, dwa lata później tamże został doktorem filozofii; był lekarzem kapituły poznańskiej, za co pobierał płacy rocznej złp. 100 i po jednym bochenku Chleba tygodniowo. W r. 1658 król Jan Kazimierz mianował L-ę lekarzem i sekretarzem swym, przyczem kamienicę jego w Poznaniu uwolnił od stacyi (ob.) i obowiązku dawania stróżów miejskich, osobę zaś wyjął z pod wszelkiej władzy sądowej, okrom marszałkowskiej. Por. L. Gąsiorowskiego ,,Zbiór wiad. do hist. szt. lek. w Polsce“ (T. II str. 194), S. Ko-śmińskiego ,,Słown. lek. polskich“ (str. 279) i Fr. Giedroycia „Źródła biogr.-bibliogr. do dziejów med.“ (w „Pamiętn. Tow. lek. warsz.“

Dr J. P.

Ligęza Mikołaj Spytek z Bobrka, mówca i polityk doświadczony za Zygmunta III (f 1637). Byt od r. 1609 kasztelanem czchowskim, od 1613 żarnowskim, po r. 1624 sandomierskim. Na sejmach zabierał głos w sprawach polskich; Jabłonowski wspomina nawet jego „Mowy sejmowe“ w 2 tomach, dotąd w literaturze polskiej nieznane. W Dąbrowie, mieście rodzinnem (w pow. Tarnowskim w Gali-cyi), założył w r. 1618 drukarnię, w której prace swe drukował; był wielkim dobroczyńcą ludu wiejskiego i ubogich. Wydał drukiem: „Schola Jesu Christi meditationum mentalium“ (Dąbrowa 1618); „Votum które miał... oretenus w senacie na seymie pierwszym koronacyi Władysława IV“ (Kraków, 1633); „Votum na seym walny warszawski“ (tamże 1635). W pracach tych rozważa L. stan polityczny Polski i wskazuje środki zaradcze, zwłaszcza występuje w obronie stanów miejskiego i wiejskiego. (Porówn. art. F. M. Sobieszczańskiego w ,,Encykl.“ Orgelbr. większej i Estreicher K. „Bibliografia“ XXI).

Ligęzowie, ród szlachecki polski herbu Półkozic. Stara wygasła już rodzina senatorska, dobrze krajowi zasłużona; pisali się z Bobrka. Należeli do L-ów; Dobiesław, kasztelan krakowski (1379), Jan, wojewoda łęczycki (1395), Jan, kasztelan biecki (1451), Mikołaj, kasztelan sandecki (koło 1540), Feliks i Stanisław, kasztelanowie żarnowscy (1550 — 60), Mikołaj, kasztelan wiślicki (1587 — 1603), Feliks, arcybiskup lwowski (1560), Mikołaj, kasztelan sandomierski (1627) i Hermolaus, pod

skarbi wielki koronny (1632).—Źródła: Nie-siecki; Krasicki.

lutym r. 1531 przez Jana Saskiego, Filipa Heskiego, książąt Brunświk-Liineburg i Anhalt, hrabiów Mansfeld, reprezentatów 24 miast niemieckich w obronie protestantyzmu powstała, z porady kanclerza cesarskiego, Macieja Helda Liga katolicka pod egidą króla Ferdynanda w porozumieniu z cesarzem Karolem V w interesach katolicyzmu. Po długich, żmudnych rokowaniach przyszedł ostatecznie ten związek do skutku w Norymberdze d. 10 czerw. r. 1538. Przystąpili do niego: Jerzy Saski i Henryk z Brunświku na północy, a na południu król Ferdynand, Bawarya, Salzburg i Moguncya, przeważna jednak liczba książąt duchownych nie przyłączyła się do Ligi katolickiej i dla erat tego związkowi Szmalkaldzkiemu nie dorównała.—Skoro we Francyi wybuchły wojny religijne, zaczęły i tu również powstawać przeróżne L-i w obronie katolicyzmu, choć nie bez celów politycznych. Rozwinęły się zwłaszcza po zawarciu przez Henryka III pokoju w r. 1576 w Beaulieu z hugonotami. Na północy Francyi (najpierw w Pikardyi pod gubernatorem Jakóbem de Humières) potworzyły się

u.

Lightfoot Jan, teolog i hebraista anglikański (* w Stoke-upon-Trent, w Anglii 29 mar.

1602—f w Ely d. 5 grudnia r. 1675). L. był duchownym w rozmaitych parafiach i zajmował się wszystkiemi sprawami bieżącemi, ty-czącemi się Kościoła. Pod wpływem Rowlan-da Cottona specjalizował się w studyach hebrajskich, a zwłaszcza w literaturze talmudycz-no-rabinicznej i pierwszy starał się objaśniać księgi Nowego Testamentu za pomocą paralleli z tejże literatury.—Dzieła: „Erubin or Miscella-nies Christian and Judaicall, and others, pen-ned for récréation at vacant houres“ (Londyn 1626); „Ministerium Templi quale tempore nostri Salvatoris“ (1649; „Descrip-tio Templi Hierosolymitani“ ( 1650 ), a szczególnie    „Horae Hebraicae et Talinu-

dicae“ do    większej części Nowego Testa

braist“ (Lipsk 1878).    nr s, r.

Ligi w Niemczech i Francyi w wieku XVI i XVII w okresie zwłaszcza wojen religijnych francuskich, znalazły grunt podatny do szerokiego rozpowszechniania się. Nazwa L. używana w znaczeniu dzisiejszem związku, przymierza państwowego, czy też koalicyi sił stronniczych znana była dość dawno. Pominąwszy L-ę dobra publicznego (ob.), jako ty-    Bretanię i Burgundyę i wydała manifest, że

czącą się w. XV-go. już w zaraniu w XVI    pragnie usunięcia wpływu zauszników królew-

spotykamy się z L-mi, za wiązy wanemi do ce-celów państwowych. Tego rodzaju przymierze zawarł w grudniu r. 1508 np. cesarz Maksymilian I (ob.) z papieżem Juliuszem II (ob.) z Francyą, Hiszpanią i Szwajcarami, p. n. ,,L i-gi Kamb rej skie j“, w celu ukarania Weue-cyi, która przeszkodziła mu w odbyciu zjazdu koronacyjnego w Rzymie. Do podobnegoż a-liansu uciekł się wkrótce i papież Juliusz II w r. 1511 i wszedł z Hiszpanią w przymierze p. n. „Liga santa“ w celu wyparcia Francuzów z ziem włoskich. Najszersze atoli zastosowanie zyskał ten sposób łączenia się podczas wojen religijnych. Tak przeciwko Li d ze S z ma 1 k al d z kie j, zawartej ostatecznie w ! że Henryk z Nawarry jest mniej dla niego niebez-

mentu (1658 i nast.), które i dziś jeszcze nie są bez wartości. Mniejsze znaczenie mają badania z dziedziny historyi biblijnej i studya nad sbarmonizowaniem wiadomości podanych przez 4-ch ewangelistów; a mianowicie: „Har- wszędzie związki, L-i, przeciwko pokojowi w monia Quatuor Evangelistarum“ (1644); „Har- Beaulieu i zmusiły króla do zniesienia edyktu rnouia Chronica et Ordo Veteris Testamenti“ pokoju, jako niezgodnego z przysięgą ko-(1647); „Harmonia etc. Novi Testamenti“ (1655). ronacyjną. Do ruchu tego we Francyi przyczy-W wydaniu Biblii poliglotycznej Waltona zre- niły się i względy polityczne. Skoro tylko stało widował tekst samarytański Pięcioksięgu i u- się wiadomem, że wskutek śmierci Franciszka mieścił geografię Palestyny. Wyd. zbiorowe Anjou-Alençon korona Francyi przejdzie po dzieł jego wyszło naprzód po angielsku (z tłom. Henryku III na głowę protestanta Henryka łacińskich na angielski) w Londynie 1684 (wyd. z Nawarry, w obozie katolickim francuskim 2-e tamże 1822 — 23), a następnie po łacinie zawrzało. Nieprzebierający w środkach Guiso-(z tłómaczeniem z angielskiego na łaciński) w wie, kierujący ruchem katolickim, zawierają w Rotterdamie 1686 (wyd. 2-e Franecker 1699). Joinville d. 31 grudnia r. 1584 „L-ę ś w i ę-Por. Welton „John Lightfoot, the English He- tą“ z Filipem II hiszpańskim, obiecując przyszłą koronę kardynałowi Karolowi de Bourbon, bratu Antoniego z Nawarry, i uchwalają działanie wspólne w celu wytępienia protestantyzmu we Francyi. L. ta obrała siedzibę w Paryżu, skupowała broń i starała się wszelkiemi środkami budzić niechęć wszędzie do kacerza Henryka z Nawarry. Niebawem rozpowszechniła się na Szampanię, część Pikardyi, Normandyę,

skich, utworzenia monarchii ograniczonej przez stany państwa i zapobieżenia następstwu protestanta. Bezradny Henryk III poprosił Katarzynę de Medicis matkę swą, o pośrednictwo między nim i L-ą. Ugoda stanęła w Nemours, (7 lipca 1585), na mocy jej Guisowie i ich stronnicy zyskali w posiadanie kilka twierdz a król przyjął politykę represyjną względem protestantów. Takie rozwiązanie sprawy nie zadowoliło jednak żadnej ze stron walczących. Guisowie, popierani przez żądną zdobycia Francyi Hiszpanię, wciąż jeszcze obawiali się następstwa tronu przez Henryka z Nawarry, król zaś nabierał coraz więcej przekonania

pieczny niż Guisowie. Obie strony zaczęły szyko- gą pod postacią L-i katolickiej, zawiąza-wać się do walki. Nareszcie udaje się Guisom o-budzić niechęć do króla w ludzie paryskim.

Szesnaście dzielnic Paryża zawiązuje się w „L-ę Szesnastu“ (Ligue des Seize) celem ochrony wiary katolickiej i opanowuje miasto.

Guisowie łączą się z nią i Henryk III znowu ulega jej przemocy. Skoro jednak stany państwa na życzenie L-i zażądały od króla na zebraniu w Blois w r. 1588 ograniczenia władzy (Paryż 1829; 5 t.). królewskiej, Henryk III rozjątrzył się niesłychanie i postanowił zdradziecko skończyć ze swymi wrogami. Z polecenia króla zamordowano tedy wkrótce księcia Henryka de Guise, oraz brata jego, kardynała, a kardynała Karola de Bourbon uwięziono. Ze śmiercią atoli przywódców działalność L-i nie ustała. Katolicka

nej pod „dyrektoryatem“ Maksymiliana I bawarskiego w Monachium w czerwcu r. 1609 na lat 9 przy współudziale biskupów z Passau, Regensburga, Augsburga. Konstancyi i in. o-raz 3 elektorów duchownych. Celem tej L-i nie było jednakże wystąpienie czynne przeciwko protestantom, lecz tylno obrona praw katolików. — Por. Mignet „Histoire de la Ligue“

fi. Clr.v.

Ligne, herb polski z indygenatu. Na tarczy w polu złotem — pas czerwony, położony ukośnie w prawo. Nad hełmem w koronie szlacheckiej na dwu okrągłych ekran ach w zęby, srebrnych, obramowanych czerwono — mała tarcza złota

część Prancyi na ten krwawy czyn odpowiedziała rokoszem gwałtownym. Na północy i na wschodzie stanął na czele ruchu Karol de Mayenne, brat zamordowanych; na południu — Lyon. W tein położeniu zagrożony ze wszech stron, Henryk III znalazł tylko jedno wyjście w celu poskromienia L-i: wstąpił na drogę u-kładów z Henrykiem z Nawarry i z Hugonota-mi, gdy wtem sztylet fanatycznego mnicha, dominikanina Jakóba Clément (ob.) przeciął pasmo dni jego. Na tron francuski wstąpił Henryk z Nawarry, jako Henryk IV, pierwszy król z rodu Bourbonów. Lecz L. żadną miarą nie chciała uznać kacerza królem Francyi; obwołała—a z nią także parlament paryski—następcą kardynała de Bourbon, jako Karola X, a ponieważ ten znajdował się w mocy Henryka IV, więc Karol de Mayenne objął rządy jako namiestnik. Dopiero z biegiem czasu, dzięki znacznym ustępstwom na rzecz katolicyzmu i po ujawnieniu zdradzieckich względem    z pasem czerwonym, idącym ukośnie w prawo.

Francyi zamiarów ze strony Hiszpanii, udało    Labry czarne, usiane srebrnemi listkami lipo-

się Henrykowi IV złamać opór L-i Szesna-    wemi, podszyte materyą czerwoną. Tarczę pod-

stu. Gdy zaś papież Klemens VIII zwolnił    trzymują: złoty lew w koronie z prawej, gryf

Henryka IV-go od klątwy, wówczas dopiero    złoty z lewej strony. Dewiza: vQuo res cunqne

poddał się ostatecznie królowi i Karol de Ma-    cadunt stat linea reda¹¹. Całość okala płaszcz

yenne wraz z najważniejszymi zwolennikami    gronostajowy, uwieńczony u szczytu mitrą ksią-

L-i, która też w r. 1593 została rozwiązana.—    żęcą. Używała go stara rodzina książęca belgij-

Równie częste bywały różne L-i religijno-poli-    ska de L., wywodząca się od książąt lota-

tyczne podczas wojny trzydziestoletniej. Pro-    ryńskich, z której Karol otrzymał indygenat

testanci, w miarę jak władza wysuwała się    polski w r. 1780.—Źródła: Vol. Legum VIII,

im z rąk, pragnąc utrzymać swą dawną prze-    982; ks. kancl. 106, str. 93; Ostrowski,

wagę, postanowili wzorem związku Szmalkaldz-kiego utworzyć nową L-ę (uuię). Jakoteż w r. 1608 kilku książąt protestanckich związało się w Anhltem w unię ewangielicką. Na czele stanął Krystyan z Anhaltu, jako przedstawiciel Palatynatu, a książęta Badenu, Wirtembergii, Brandenburg-Ansbach i Pfalz-Neuburg skupili się dokoła niego, uchwalając 10-letnie przymierze celem wspólnej obrony i założenie kasy związkowej. Unia ta jednak, będąc związkiem nielicznym i nieznacznych książąt, niezdolna była do podjęcia działalności szerszej.

Spotkała się natomiast z poważną przeciwwa-

IKK

liii

ipte

1&

■r

mß

«P

mu

Fig. 61. Ligne (herb).

D.

Ligne, ród belgijski, książęcy, wywodzący się, według jednych od książąt lotaryńskicli, według innych od królów czeskich, według innych jeszcze od hrabiów udzielnych Alza-cyi, a wreszcie jakoby pochodzący ze szlach-gijskiej, ze wsi L. (Lignum, Li-u m), przy drodze żelaznej z Bru-kselli do Tournay położonej. Ten ostatni wywód jest, zdaje się, najbliższym prawdy. Źródła dziejowe z w. XI wspominają już o panach de L. O Walterze (Wauthier) de L. wiadomo np., że towarzyszył Baldwinowi Flan-dryjskiemu w wyprawie na Konstantynopol. Od-

ty

es cr

TT

E. Chw

tąd wciąż w dziejach Belgii, w ciągu przeszło 30 pokoleń, spotykamy się z tym rodem, wznoszącym się stopniowo i uczestniczącym we wszystkich wypadkach społecznych i politycznych kraju. Daue szczegółowsze o rodzie i jego rozgałęzieniach pochodzą dopiero z w. XV. Wówczas-to zasłynął zasługami Jan II (f 1491) baron de L., pan na Roubaix i Maulde, marszałek Henegowii, podkomorzy cesarski, który uzyskał pierwszy od cesarza Maksymiliana 1 dla całego rodu tytuł kuzyna w r. 1479. Z tytułu tego ród de L. korzysta i dotychczas. Syn Jana Ii-go, Antoni de L. (f 1532), dla nieustraszonej waleczności przydomek „Wielkiego Dya-bła“ mający, otrzymał od Henryka VIII, króla angielskiego, tytuł de Mortagne za zasługi okazane Anglii, a od cesarza Karola V tytuł hrabiego Fauquemberghe. Syn Antoniego, Jakób de L. (f 1552) uzyskał godność hrabiowską de L. dla całego rodu od tegoż cesarza Karola V w r. 1544. Jeszcze wyżej podniósł się ród za wnuka Jakóba, Lamorala hr. de L. (f 1624), którego za gorliwe popieranie domu austryackie-go przeciwko zamysłom Francyi i Hollandyi, obsypał łaskami dom Habsburgów. Ten L. był gubernatorem prowincyi Artois w r. 1597, przez pewien czas ambasadorem Filipa Ii-go, króla hiszpańskiego, przy Dworze Eolskim, w r. 1592 uzyskał tytuł księcia d’Epinay, a 20 marca r. 1601 otrzymał od cesarza Rudolfa II, za służbę wierną, godność książęcą dziedziczną dla całego rodu. Syn jego, Florenty ks. de L. (f 1619) przez małżeństwo z ks. Ludwiką Lotaryńską posiadł w r. 1608 tytuł ks. d’Amblise, tudzież dobra olbrzymie w Lotaryngii, które pozostały dotąd w rodzie. Syn Florentego, Klaudyusz La-moral ks. de L. (f 1679) na służbie hiszpańskiej dostąpił nowych godności. Był czas jakiś ambasadorem hiszpańskim przy dworze angielskim, wicekrólem Sycylii, nakoniec członkiem Rady tajnej króla hiszpańskiego i za zasługi, położone dla Hiszpanii, uzyskał w r. 1643 godność dziedziczną granda hiszpańskiego klasy pierwszej. Synem Klaudyusza Lamorala był słynny Karol Józef ks. de L. (ob. niżej); ten pozostawił po sobie 2-ch synów: młodo zmarłego Karola Józefa Em -nuela ks. de L. (f 1792) i Ludwi a Lamorala ks, de L. (* 7 maja 1766 — f 10 maja 1813), który po śmierci brata posiadł całe dziedzictwo. Synem Ludwika, z małżeństwa z Ludwiką hr. Durfort Duras, był Eugeniusz Lamoral (* 1804—f 1880) ks. de L., d’Aremberg książę d’Amblise, d’Epinay, znany belgijski klerykalny mąż stanu (ob. niżej); synem zaś Eugeniusza—książę Henryk Maksymilian Józef (* 1834) de L. ożeniony z ks. Talley-rand-Périgord. — Rezydencyą tegoczesną rodową książąt de L. jest zamek Bel-Oeil, w pobliżu Ath w Hennegowii. Możne domy arystokratyczne Aerschott, d’Aremberg, Barbançon, hr. Beaumont, ks. Chimay, ks. de Croy, d’Epinay,

de Montreuil sur Aisne, Moy i t. d. są gałę-| ziaini pobocznemi tego starożytnego rodu. Por. j Gachard L. „Notice sur la famille de Ligne“ i („Revue de Bruxelles“ 1839, Oct.).

Ligne Karol Józef, książę Aremberg de, generał - feldmarszałek austryacki i rossyjski, i literat, pamiętnikarz, pisarz wojskowy francu-j ski, szlachcic polski (* w Bruksęlli w 1735 — + w Wiedniu 1814). Odznaczył się w bitwach pod Wrocławiem, Leuthen i Hochkirchem, mianowany generałem podczas wojny siedmioletniej; po zawarciu pokoju został przyjacielem ces. J ó-zefa Ii-go (ob.) i zamieszkał w Wiedniu. Był obecny przy spotkaniu się Cesarza z królem pruskim w Neustadt (1770). Odziedziczywszy olbrzymi majątek po ojcu, zasłynął z życia nader wystawnego, zwiedził Anglię, Niemcy, Wło-j chy, Szwajcaryę, błyszcząc wytwornością umysłu i uprzejmością charakteru. Zjednawszy sobie łaski Katarzyny II w r. 1782, otrzymał od niej godność feldmarszałka i dobra na Krymie, dokąd towarzyszył jej w podróży w r. 1787 i był podczas jej zatrzymania się w Kaniowie; w Petersburgu pomagał carowej do zaszachowania akcyi posła de Ségur. W r. 1789 razem z Laudonem zdobył Belgrad. Powodzenie, które mu dotąd sprzyjało, zachwiało się wskutek nieufności cesarza, który go podejrzewał o zdradę pomimo że na wezwanie rewolucyonistów belgijskich, aby chciał przyjąć tron, odpowiedział dowcipem, że nigdy nie buntuje się w zimie. Chociaż cesarz Józef II powrócił mu zaufanie, a po śmierci tegoż Franciszek II mianował go feldmarszałkiem, książę nie mieszał się już do życia publicznego, lecz oddał się pracy literackiej, zachowując do chwili ostatniej zadziwiającą żywotność. Jako pisarz odznaczył się oryginalnością, łatwością i wdziękiem stylu; pisma jego są źródłem bogatem do historyi współczesnej; bezstronność, którą wykazał w ocenieniu wojowników jak Wallenstein, Eugeniusz Sabaudzki, Laudon, jest znamienna. Prace z dziedziny militaryzmu mają dziś jeszcze wartość. W utworze jego: «Coup d’oeil sur Beloeil“ (1778) znaleść można ważne wskazówki tyczące się zwrotu do czci przyrody, który nastąpił w przeddzień rewolucyi fraucu-skiej. L. wydał sam swoje pisma w 32 tomach p. n. „Mélanges militaires, littéraires, sentimentales“ (Wiedeń 1795 — 1809; „Oeuvres choisies littér. hist, et militaires, contenant des mémoires sur la Pologne, les Juifs, les Bohémiens“ (Genewa-Paryż 1809). Pani de Staël wydała w tymże roku „Lettres et pensées du maréchal prince de L.“, a w r. 1859 wyszły w Brukselli „Oeuvres historiques, littéraires, poétiques, dramatiques etc.“ w 4 tomach. Starszy syn księcia, Karol, zginął, walcząc przeciw Francuzom pod La Croix-au-Bois w r. 1792; drugi służył w wojsku belgijskiem i odznaczył się wzięciem Gaudawy. L. ożeniony był z synowicą bpa wileńskiego Ign. Massalskiego,

Heleną (ob.). Najgłówniejsze źródła, do życia księcia są: Gachard L. „Notice sur la familie de L.“ Peetermans „Le prince de L. (Liège

1857); „Le prince de L. ou un grand seigneur à la fin du XVIII s.“ (Liège 1861); Du Bled „Le pr, de L. et ses. contexnporains“ (Paryż 1899). Po archiwach naszych znajdują się je- j szy, chemikaliów, szczotek, mydła; cegielnie go listy (np. w rkpsie nr. 111 Akad. Urn. 44 listy do ks. Józefa Poniatowskiego), w publicystyce stanisławowskiej wzmianki; wspominają o nim Kalinka, Kraszewski, Askenazy. Z prac francuskich skorzystał Siemieuski L. do zarysu „Ks. K. de L.“ (Dzieła II, Warsz. 1881); Mie-leszko-Maliszkiewicz pisał o nim w „Wędrow-

dla idyotów, dla głuchoniemych, dla panien szlacheckich, klinika oczna, teatr, schronisko dla ubogich i robotników, odlewnia żelaza i fabryka maszyn, fabryki: maszyn do szycia, wyrobów wełnianych, galanteryjnych, stolarskich, sukna, rękawiczek, fortepianów, lasek, kapelu-

i tartaki parowe: ogrodownictwo; drzeworytni-ctwo. Piękne promenady i ogrody; pomnik Fryderyka Wielkiego według szczecińskiego posągu Schadowa, pomnik Wilhelma I, dzieło Bosego, pomnik na cześć żołnierzy poległych w wojnie r 1870 — 71. — L., wspomniana po raz pierwszy w r. 1004, od r. 1163 stolica książąt dolno-śląskich z rodu Piastów, którzy około r. 1170 zbudowali zamek, następnie zniemczyli się i w w. XVI sprotestantyzowali, a w r. 1675 wygaśli na Ks. Jerzym Wilhelmie. Duia 9 kwiet. r. 1241 bitwa z Tatarami na

cu“ 1899 nr. 13.

Br. .1

Dobrempolu (Wahlstatt, dziś majorat księcia Blii-chera von Wahlstatt), miasto zburzono wówczas. W r. 1522 wkracza tu reformacya; w r. 1632 L. zdobyta przez Szwedów, ale wkrótce potem odebrana przez cesarskich i zwrócona księciu; d. 13 maja r. 1634 zwycięstwo Sasów pod Arnimem uad cesarskimi pod Colloredem; r. 1757 L. zdobyta przez Austryaków, ale niebawem odzyskana przez Prusaków; d. 15 sierp. r. 1760 zwycięstwo Fryderyka W. nad Laudonem; d. 26 sierp. r. 1813 Blüchera (nad rzeczką Kacbach) nad Macdonaldem.—L. jest miastem rodzinnem sławnego fizyka Dovego (1803).—Tytuł księżnej lignickiej otrzymała w r. 1824 hrab. Augusta Harrach, żona morganatyczna Fryd. Wilhelma III, zmarła d. 5 czerw. r. 1873 w Hamburgu. Bibi. Schuchard „Die Stadt L. ein deutsches Gemeinwesen bis zur Mitte des 15 Jahr. (Berlin 1868); Sehorrmacher „Urkundenbuch d. Stadt L. bis 1455“ (L. 1866); Langenhahn „Liegnitzer plastische Alterthümer“ (L. 1902); Lutsch „Die Kunstdenkmäler d. Fürstenth. L.“ (Wrocław 1890); Neumann „Orts und Verkehrs-Lexicon d.

Dr St K.

Ligne Eugeniusz Lamoral ks. d ’Am-blise i d’Epinoy de, mąż stanu belgijski (* w Brukselli 1804). Kiedy Belgia w r. 1830 odłączyła się od Hollandyi, stronnicy przedstawili go na kandydata do tronu, na który wstąpił Leopold I (oh.). Od tego czasu sprawował L. kilka misyi dyplomatycznych i politycznych, był posłem w Anglii na koronacyę kr. Wikto-ryi (1838), ministrem w Hadze, we Francyi 1845—48, we Włoszech w r. 1849, w roku zaś 1852 prezydentem senatu. W r. 1856 posłował w Petersburgu. Skoligacony był z naj-znakomitszemi domami w Europie; trzecią jego żoną była księżniczka Lubomirska. Pozostawił 5-ciu synów z których najstarszym jest Ks.

Br. J.

Henryk Maks. Józef.

Lignica (Legnica, może niegdyś Lęgu i ca; niem. Liegnitz), miasto nad rzeką zw. dziś Kacbacli w Prusach, na Śląsku, w reg. i powiecie L-m; 54882 m. i to 43 793 ewangelików, 9 658 katolików i 877 żydów. W mieście sztab 18-ej brygady piechoty, pułk piechoty, komenda okręgowa, poczta, telegraf, telefon, koleje żelazne: Sommerfeld —Wrocław,

Lignica — Merzdorf, Sommerfeld- Kohlfurt, Ko-ziaszyja (Ziegenhals)-Rudy (Raudten), Lignica --Kobylin. Filia banku rzeszy (obrót 1903

Lignickie księstwo (właściwie Legnickie) wytworzyło się po śmierci Henryka II Pobożnego (ob.), który zginął w bitwie z Tatarami pod Legnicą. Po kilkoletniej i zaciętej, przerywanej i ponawianej walce między synami Henryka, najstarszy z nich Bolesław (II) Łysy, zwany Rogatka (ob.) utrzymał się przy Legnicy i Głogowie. Zdołał rozszerzyć nieco to swoje panowanie, nie nadługo jednak, bo wkrótce potem, w r. 1278, umarł. Oddziedzi-czył wówczas księstwo syn jego najstarszy Henryk (V), który wespół z młodszymi braćmi prowadził wojnę z Henrykiem Probusem, wrocławskim w r. 1280, i to nawet przy pomocy elektora brandeburskiego; ale za pośrednictwem Leszka Czarnego przyszło do zgody i książę zobowiązał się pomagać zbrojnie Henrykowi Probusowi w jego wszystkich wojnach. Jakoż

krakowski po

5.468 milionów marek), filie wrocławskiego deutsch. Reiches“ (1605). ban. wekslowego i ban. śląskiego, towarz. pożyczkowe i kredytowe, bank hypoteczny; re-gencya, landratura; sąd ziemski, przysięgły i okręgowy, wyższa dyrekcyą poczty, izba handlowa, izba rzemieślnicza, naczelny urząd celny, inspekcya leśna, inspekcya przemysłowa; stary kościół katolicki św. Jana, z grobowcami książąt z rodu Piastów i licznemi malowidłami z dziejów Śląska i Polski; nowy kościół katolicki św. Trójcy; dwa ewangelickie, staroluter-ski, kościół Irwingianów; zamek, dziś siedziba regencyi, po pożarze w r. 1835 odbudowany w stylu gotyckim podług planu Schinkla; ze starego pozostały dwie wieże z r. 1415 i portal renesansowy z r. 1533; stary barokowy ratusz i nowy ratusz, synagoga, giinn. ewangelickie akademia rycerska z seminar. pedagogicz-nem, szk. realna, ewangelickie semin. nauczycieli i nauczycielek, szk. agronomiczna, zakład w walce Henryka o tron

śmierci Leszka Czarnego (1288), Henryk legnicki dowodzi wojskami oblegającemi Kraków kilkakrotnie i w końcu gród ten podstępem zdobywa, a Władysław Łokietek, w ucieczce przy pomocy 00. Franciszkanów, szukać musi ocalenia (1289) i Probus staje się panem Krakowa. Ten-to Henryk legnicki zostaje potem także i księciem wrocławskim jako Henryk V, ale o tron ten walczyć musi z Henrykiem ks. Głogowskim, wpada wskutek zdrady w jego ręce w r. 1293 i zmuszony przezeń do haniebnego układu w trzy lata potem umiera. W r. 1311 przychodzi do podziału państwa ojcowskiego: jeden syn Henryka legnickiego, Henryk (VI), otrzymuje Wrocław, Władysław- Legnicę, Bolesław—Brzeg. Jest więc teraz Legnica księstwem samodzielnem. Jej książę wszakże jest zwykłym „Raubritter’em“, dlatego właśni jego poddani chwytają go w zasadzce i wydają w ręce brata Bolesława, ks. brzeskiego. Ten też wtrąca go do więzienia i Legnicę łączy z Brzegiem. W ten sposób powstaje na długi szereg lat księstwo legnicko-brzeskie.—Bolesław (III) był bardzo złym gospodarzem, pozastawiał bardzo wiele miast ze swego księstwa, np. Legnicę za 8 000 grzywien. Tymczasem w Czechach objęła panowanie dynastya luksemburska w osobie króla Jana. Względem niego, jako swego szwagra, zachowywał się Bolesław (III) początkowo bardzo lojalnie, był nawet pewien czas jego namiestnikiem w Czechach podczas jego nieobecności. Ale gdy w r. 1327 Henryk (VI) wrocławski wprost swoją dzielnicę przekazał Janowi luksemb., Bolesław III inne powziął zamysły: nie chciał uznać zwierzchnictwa czeskiego i, porozumiawszy się z książętami Głogowa, Że-gania, Oleśnicy i z Władysławem Łokietkiem, próbował znieść panowanie pzeskie na Śląsku i odebrać równocześnie zagrabione przez Jana księstwo wrocławskie. Nie powiódł się jednak ten plan: Jan luksemburski dyplomatycznie (za pośrednictwem owego wypędzonego brata Władysława, a raczej jego żony, księżniczki mazowieckiej) zmusił go do uległości i złożenia hołdu wr. 1329; Boi. panował do r. 1352. I znowu księstwo legnicko-brzeskie rozpadło się na dwie odrębne dzielnice; ale już synowie Wacława I, ks. legnickiego, a starszego syna Bolesława III, Ruprecht i Wacław, nie pozostawili żadnych synów; tak, iż Ludwik II, prawnuk Bolesława III, połączył napowrót Legnicę i Brzeg w jedno księstwo na początku XV w. Ale ten Ludwik miał tylko córkę Jadwigę, wydaną za Jana, ks. bukowskiego. Według zasad prawa lennego kobieta nie mogła dziedziczyć; groziło zatem ks. legnickiemu wcielenie bezpośrednie do korony czeskiej, którą wówczas już władała dynastya habsburska. Ówczesny cesarz, Fryderyk III, pragnął (1450) osadzić na Legnicy ks. saskiego Fryderyka; mieszczanie przychylnie go przyjęli i złożyli mu hołd, ale Jan ks. bukowski chwycił za broń, i ostatecznie przy pomocy Jerzego z Podiebradu udało się oddać Legnicę owej ks. Jadwidze, a jej syn Fryderyk I został znowu ks. legni-cko-brzeskim. Niemało to jednak kosztowało walk i trudów i Jana bukowskiego (Lüben) i Fryderyka I i wreszcie syna tegoż, Fryderyka II, nim się przy ks. legnickiem utrzymać zdołali, zwłaszcza, gdy się przypomni wojnę Władysława Jagiellończyka z Maciejem Korwinem, królem węgierskim. Do pewnego stopnia czasy od śmierci Ludwika II, tj. odr. 1436 do 1623, uważać można za okres walki o Legnicę, tylko z przerwami. W r. 1523 udało się Fryderykowi II zjednoczyć w swych rękach Legnicę, Brzeg i Wołów. Książe ten był wielkim przyjacielem i krewnym elektora brandenburskiego Joachima; on też w r. 1537 zawarł umowę z Joachimem, na mocy której wrazie wygaśnienia jednej z dynastyi (Hohenzollernów lub Piastów) posiadłości tak wygasłej przechodzą pod panowanie drugiej. Umowa ta umocniona została związkami małżeńskiemi między synami Joachima i Fryderyka. Była ona jednak bezprawna a przeciw Habsburgom skierowana. To też brat Karola V, a pau Austryi, skierował gniew swój na Fryderyka II i w r. 1546 przybył do Wrocławia, zawezwał go przed sąd swój, zmusił do odwołania podpisu i całą umowę ową uniewTażnił; synowie zaś jego i następcy, Fryderyk III i Jerzy II, w r. 1547 wyrzekli się uroczyście wszelkich związków z Hohenzollernami. Na tej umowie -opierał później Fryderyk II król pruski swoje uroszcze-nia do Śląska, gdy go najechał w r. 1740. Przyjaźń swoją z Brandenburgią zawarł ks. legnicki celem obrony reformacyi przeciw energicznemu, a wrogiemu dla protenstantyzmu Ferdynandowi habsb.; Fryderyk II bowiem był jednym z pierwszych, którzy w swoich posiadłościach ogłosili protestantyzm, i sam go przyjął, jego zaś poddani mile nową religię powitali. On był także jednym z pośredników między Zygmuntem Starym a Albrechtem pruskim, W. mistrzem krzyżackim, który długo bawił na dworze ks. legnickiego, gdy się wyłaniała myśl o sekularyzacyi Prus. Był Fryderyk II najbogatszym podówczas i najpotężniejszym księciem śląskim, także i gubernatorem Śląska Dolnego. Synowie jego, Fryderyk III i Jerzy II, po śmierci ojca w r. 1547 podzielili znowu państwo między siebie. Fryderyk III został panem Legnicy; i oni obaj byli już protestantami, jak i ich potomkowie. Synowie Jerzego II, ks. brzeskiego, znowu Legnicę i Brzeg w swych rękach połączyli z końcem XVI w. Samodzielnym ks. legnickim był jeszcze Henryk XI, awanturnik na wielką skalę i bardzo uciskający poddanych; zamyślał on o koronie polskiej i ubiegał się o nią bezskutecznie po ucieczce Henryka Walezego. Ostatnim ks. legnickim, a zarazem ostatuim z rodu Piastów, był Jerzy Wil-

M. Gy.

Dr A. G.

Z. W.

Dr A. G.

Dr A. G.

Ig. F,

hełm, syn Krystyna, ks. z Wołowa; zarządzał on równocześnie Wrocławiem, ale umarł już w 15-m roku życia, w r. 1675. Wówczas ks. leguicko-brzesko-wołowskie, ostatnie księstwo śląskie, wcielono bezpośrednio do Austryi.—Po r. Grünhagen C. „Geschichte Schlesiens“ (T. I —II, Gotha 1884 — 1886); Grotefend „Stammtafeln der schlesischen Fürsten¹' (Wroclaw 1889); Ko-neczny F. „Dzieje Śląska“ (Bytom 1897).

Lignina (lignoza, sklerogen, drzewnik w ścisłem słowa znaczeniu) jest częścią składową t. zw. ciał inkrustacyjnych roślin i drzewa, tworzących się przez starzenie początkowo delikatnych ścianek komórek i naczyń roślinnych, którą-to sprawę nazywamy zdrzewianiem się. L. występuje jednocześnie z celulozą, której jest zapewne produktem polimeryzacyi lub przemiany. Skład chemiczny L-y wyrażamy wzorem empirycznym C]9 Il₂₄ 0la, lecz jest ona prawdopodobnie mieszaniną kilku rozmaitych, wszakże pokrewnych między sobą związków. Zawartość L-y w drzewie i roślinach, w których tworzy część niestrawną, jest zmienna. Charakterystyczne reakcye na L-e są zabarwianie się jej na kolor żółty od działania siarczanu aniliny, a na kolor czerwony pod wpływem fluoroglucyny i kwasu solnego; za pomocą tych reakcyi z łatwością odnajdujemy L-ę w papierze.

Lignit, czyli węgiel brunatny, zwany również w Galicyi barbarzyńskiem mianem burowęgiel lub r u d o w ę g i e 1 (szkaradny, urągający polszczyźnie, mechaniczny przekład niemieckiego Braunkohle). Jest to węgieł młodszych skał osadowych, zawierający często dobrze jeszcze zachowane szczątki roślinne. Budowa zbita, ziemista lub drzewna; barwa brunatna do smołowo-czarnej, rysa brunatna. Gęstość 1.2 do 1,4. L. składem chemicznym różni się od włókien drzewnych o tyle, że zawartość wodoru i tlenu jest znacznie mniejsza. L, pali się łatwo i wydając woń nieprzyjemną. Ogrzany z ługiem potasowym oddaje mu od 2% do 75$ części rozpuszczalnych, przyczem roztwór przybiera barwę brunatną. L. jest rozpowszechniony zwłaszcza na nizinie półno-cno-niemieckiej, gdzie często występuje bezpośrednio na powierzchni tak, że może być wydobywany odkrywkami. Do rzędu najbogatszych należą pokłady L-u w Czechach półn. pomiędzy Chebem a Cieplicami. Bogate pokłady znaleziono aż w krajach alpejskich, a także na Węgrzech i w Siedmiogrodzie. W Polsce „for-macya lignitowa'⁴ jest ciągiem dalszym półno-cno-niemieckich pokładów węgla brunatnego. W glinach i piaskach trzeciorzędowych napotykają się często grubsze lub cieńsze warstwy L-u, zwłaszcza na prawym brzegu Wisły, koło Płocka i Dobrzynia, w Dąbrówce pod Zgierzem, w okolicy Krzemieńca na Wołyniu i w wielu innych miejscach. Węgiel brunatny kryje się także w pokładach jurskich np. w Łazach i Rudnikach pod Częstochową. Własnościami

j L-u odznaczają się też węgle tryasowe, wydobywane w okolicach Siewierza i Kromołowa. Galicya posiada liczne pokłady węgla brunatnego (mioceńskiego). W Karpatach pokłady L-u występują w okolicach Nowego Sącza, Czchowa, Kołomyi, Zabłotowa. Na Podolu odkryto pokłady w okolicach Rawy ruskiej, Glińska, Strusowa. L. o przełomie muszlowym i połyskującym bywa oznaczany nazwą gagatu (czarnego bursztynu). W Anglii istnieje drobny przemysł wytwarzający z tego gatunku węgla wyroby galanteryjne, zwane dżetami (paciorki, bransoletki, naszyjniki i t. p. ozdoby noszone przeważnie podczas żałoby). L. drzewiasty odznacza się wyraźną jeszcze włók-nistością, oprócz tego zawiera dość często pnie, sęki, korzenie drzewa smolnego. L. ziemisty z okolic Kolonii znany jest w handlu pod nazwą umbry kolońskiej. L. błotny odłam ma równy, zawiera wiele wilgoci, skutkiem czego na powietrzu suchem rozpada się i pęka. Niekiedy bywa też szlamisty, daje się formować jak torf. Wysuszony staje się ziemistym. L. łupkowy składa się z warstewek cienkich, giętkich, częstokroć wygląd skóry mających i mocno gliną zanieczyszczonych. Gdy warstwy są bardzo cienkie, wówczas mamy t. zw. L. papierowy. L. jest paliwem wielce użytecznem, a także jako materyał do suchej destylacyi, za pomocą której otrzymuje się gaz oświetlający, parafinę, benzynę, kwas karbolowy. Wyraz L. pochodzi od łae. Lignum—drzewo.

Lignocerynowy kwas C₂₄ H₄₈ o₂ otrzymany ze smoły bukowej i oleju arachisowego; na-leży do rzędu kwasów tłuszczowych, lecz nie został dotąd dokładnie zbadany.

Lignosulfit, odpadkowy wytwór otrzymywany przy oczyszczaniu celulozy za pomocą kwasu siarkowego w celu przygotowania masy papierowej. L. zalecano też jako środek leczniczy na suchoty a mianowicie do inhalacyi.

Lignoza, ob. Lignina.

Ligny: 1) L.-e n-B a r r o i s, m-sto we Fran-cyi, w dep, Mozy, nad rz. Ornain i kanałem łączącym Marnę z Renem. Ruiny zamku, kościół z grobem marszałka de Luxembourg; fabryka narzędzi optycznych i matematycznych; około 5 000 mieszkańców.—2) L. wieś w Belgii, w prow. Namur.—Pod L. stoczona została d. 16 czerw. r. 1815 bitwa pomiędzy Prusakami pod Bliicherem, a Francuzami, którymi dowodził Napoleou I. Prusacy ponieśli klęskę; stracili 12 000 ludzi i 21 dział (strata Francuzów wyniosła 8 000 ludzi); Blücher omal nie dostał się do niewoli. Zdołał jednak szybko doprowadzić do porządku pobite wojsko i w 40 godzin później nadciągnął marszem forsownym pod Waterloo (ob.), gdzie przechylił szalę zwycięstwa na stronę koalicyi.—Por. Treuenfeld „D. Tage v. L. u. Belle-Alliance“ (Hanower J880).

Ligorio Piotr, architekt, malarz i zbieracz [ niuach Wisły i Odry górnej, więc w Małopol-starożytności (* w Neapolu 1530 — f w Fer- j sce i na Śląsku. L. należeli do związku lu-rarze 1580). Jako malarz pozostawił jedyne znane dzieło Uczta Heroda, w Kościele San Giovanni Decollato w Rzymie, lecz jako architekt wykonał prace wybitne przy budowie Kościoła ś-go Piotra, mając polecone wykonanie kopuły według planu Michała Anioła; podobno papież Pius V w r. 1567 odjął mu to zadanie za zamiar poprawiauia mistrza. Z dzieł jego znakomitsze są: Villa Pia w ogrodach Watykanu, zbudowana dla papieża Piusa IV, mauzoleum tegoż papieża w Kościele Santa Maria Sopra Minerva i wiele innych gma- VII, 290. chów w Rzymie. W r. 1568 L. przeniósł się do Ferrary na dwór Alfonsa I. Wybudował dla niego willę d’Este w Tivoli. W Ferrarze ułożył zbiór napisów jakoby starożytnych i wydał w 34 voluminach. Rękopisy jego znajdują się w Turynie i w bibliotece Watykanu, ofiarowane dla niej przez królową Krystynę szwedzką; część tego posiada księgozbiór Barberinich. Olbrzymi ten zbiornik, w którym są rysunki autora, zjednał mu tytuł osnuty na pochwale Mattea Toscano: homo totius antiquitatis peritis-simus nulliusque bonae artis ignoras; lecz poszukiwania najnowsze w dziedzinie archeologii i epigrafiki wykazały, że L. był najzręcz- functionen“ (1890). niejszym i najśmielszym fałszerzem zabytków starożytności—który wielu uczonych w błąd wprowadził. — Por. Vasari ed. medyolańska; Pór-cier et Fontaine: „Choix des plus célèbres maisons de plaisance de Rome etc“ (Paryż 1809 —1813); Burckhardt J. „Gesch. der Renaissance“ (Sztutgart 1891) Müntz „Histoire de l’art pendant la Renaissance“, itp.

dów zebranego przez króla Maroboduusa (ob.). Blizko r. 84 po Chr., gdy ces. Domi-cyan panował, L. walczyli zwycięzko z Kwa-dami; później o nich w dziejach już głucho.— Tacyt „Germania“ 48, „Ann.“ XII, 29, 30; W. Kętrzyński („D. Lygier“, Pozn. 1868, 124 str. 8-o, 1 kart. mapa) uważa L-ów za Słowian zachodnich między Odrą a Wisłą wzdłuż Warty, na północ aż do Noteci, a nazwę ich za ró-wnoczesDą z nazwą Lechów. W rozprawie jego obfita literatura.- Por. Strabon „Geographica“

Dr J. p.

Ligowski Wilhelm Jan Otto, matematyk niemiecki (* 1821—f 1893). Wychowaniec szkoły wojskowej w Poczdamie, wykładał od r. 1868 w szkole i akademii morskiej w Kielu. Z prac jego wymieniamy: „Sammlung fünfstelliger logarithmischer, trigonometrischer, nautischer und astronomischer Tafeln nebst Erklä

rungen und Formeln der Astronomie, mit besonderer Rücksicht auf die Nautik“ (wyd. 2-e 1892), „Neue Näheruugsformeln zur Berechnung bestimmter Integrale“ (1875); „Tafeln der Hy-perbelfunctionen und der Kreisfunctionen nebst Auhang, enthaltend die Theorie der Hyperbel-

A. Ł

Ligroina, znany pod tą nazwą wytwór de-stylacyi ropy nafeiauej albo nafty; wrze przy 8(J—120°C i posiada C. Wł. 0.68—0.72. Znajduje zastosowanie częste do ekstrakcyi tłuszczów, do wywabiania plam, do fabrykacyi linoleum, lakierów, laku, w t. zw. pralniach chemicznych, do oświetlania, do karburowania gazu świetlnego i t. p. Ob. Nafta.

Ligue des Droits de l’homme, ob. Liga

praw człowieka.

Ligue de la Patrie française, ob. Liga pat ry o t y czn a.

Ligulidae. Rodzina robaków pasorzytniczych z rzędu Tasiemców — Ce sto des (ob). Według innej systematyki robaki do rodziny tej zaliczaue tworzą jeno rodzaj L., należący do rodziny Dibothriocephalidae. — Gatunki L-ów posiadają ciało długie, właściwe tasiemcom (dosięgające 30 cm.), bez wyraźnego członowania zewnętrznego, jednak narządy rozrodcze powtarzają się t. j. są członkowane, głowa nie posiada przyssawek (u pewnych gatunków w wieku późniejszym wyodrębniają się na niej 2 rowki podłużne ssawkowe); otwory narządów rozrodczych na powierzchni ciała. Jedyny rodzaj L., o cechach rodziny, z 6-iu gatunkami. L. sim-plicissima Rud. Robak długości 15 — 30 cm.; szerok. w środku 6 — 10 mm. Postaci mło-

Dr A, G.

lir J.

Ligota, Lgota, L g o t k a, Lgoczanka, czes. Lhota, Lehota, niem. Eil gut, El go t.

Öhlhütten (z przymiotnikami: Wielka, Mała,

de, płciowo niedojrzałe, żyją w jamie ciała wielu ryb słodkowodnych, jak okuni, sandaczy, sumów, szczupaków, opłoci i w. in., które skutKiem tego mocno chudną, tracą łuski i zabarwienie. Osobniki dojrzałe płciowo żyją w przewodzie pokarmowym wielu ptaków błotnych i wodnych; mew. czapli, nurków, beka-

Murowana, Błotna, Gawronna, Wolbromska, Ko-ziegłowska, Dolna, Górna, Zamkowa, Proszkowska i t. d.), nazwa wielu wsi, dziś istniejących w Kiele-ckiem, Piotrkowskiem, na Śląsku Pruskim i Au-stryackim, oraz w Czechach i na Morawach, a będących w odległej przeszłości odrębną kate-goryą osad. Jak sama nazwa wskazuje (lgota= ulga, wola, wolność, swoboda), były to najdawniejsze osady w Polsce, z ludnością wolną, obdarzane przez dominium lub pana pewnemi swobodami, a więc zwalniane na określoną liczbę lat (do 20-u) od wszelkich opłat, czynszów i podatków za użytkowanie wydzielonych im działów ziemi. Istniały takie wolne wsi na prawie polskiem i na niemieckiem. Najliczniej występują w północnej i wschodniej części Małopolski i L-y na kresach zachodnich Wielkopolski, na Mazowszu nie spotykamy ich wcale. Późniejsze osady tego rodzaju, na całym obszarze Polski istniejące, nawet na Rusi i Wołyniu, zwano Wolami (ob).    . * .

Ligowie, L i g i o w i e (łac. Ligii, Lygii, Lugio-nes). Lud dzielący się na kilka gałęzi, należący jakoby do szczepu Suebów, osiadły na rów-

cyą. Na tę uchwałę zgadza się papież. Jako biskup umie L. połączyć gorliwość św. Karola Boromeusza ze słodyczą św. Franciszka Saleze-go. Wyrozumiały dla błędów ludzkich, anioł pocieszyciel, nieugięty względem nieposłusznych i zaniedbujących się w obowiązkach. Pomimo Liguori A 1 fons Mar y a, św. biskup, doktor licznych obowiązków, steranego zdrowia, prowa-Kościoła, założyciel zgromadzenia Redemptory- dzi żywot ubogi, surowy, prawie pokutniczy, stów (* 27 wrzieś. 1696 w Marianella pod Nea- Po trzynastu latach pasterzowania otrzymuje od polem—f 1 sierp. 1787). Pierwsze zasady przy- Piusa VI upoważnienie do zrezygnowania z jął od matki, która wiarę gorącą zaszczepiła biskupstwa, wraca do swej kongregacyi i za-w sercu syna. Zdolny i pracowity, tak nadzwy- mieszkuje w Nocera dei Pagani. Nie chce odpo-czajne czynił postępy w naukach, że w 16-ym czywać i cały swój czas poświęca pisaniu roku życia otrzymał godność doktora prawa, dzieł treści teologicznej i ascetycznej. Trudno Zgodnie z wolą rodziców poświęca się zawodo- zrozumieć jak mógł jeden człowiek, pomimo wi adwokackiemu. Rozległa wiedza, sława na- licznych obowiązków stanu i następnie zrujno-zwiska rodowego, liczne stosuuki rychło zje-    wanego zupełnie    zdrowia, zostawić tyle dzieł,

sów i t. p. W niektórych miejscowościach Włoch i Francyi formy młodociane L-i jadane bywają pod nazwą t. z w. „maccheroni piat-

Pt Min.

Liguliflorae, języczkowe rośl., ob. Z ł o-

żonę.

dnywają mu wziętość; L. jednak, czując powo-    co L-i. Dzieła    jego gruntownością i prostotą

łanie do życia innego, wyrzeka się godności i    budują zarówno    uczonych, jak i nieoświeconych.

zaszczytów i w r. 1723 wstępuje do stanu du-    Pius VII zalicza    go w poczet błogosławionych

duszy“ (Wilno 1856); „Nawiedzenie Najświętszego Sakramentu i Niepokalanie Poczętej N. Maryi Panny, na każdy dzień miesiąca“ (Poznań 1843 i nast.); „O ważności modlitwy“.... (Kraków 1856 i nast.); „Zegar Męki Pańskiej, czyli rozważania i ubolewania nad cierpieniami Jezusa Chrystusa Boga—człowieka“ (Warszawa 1860). —Literatura, życiorysy: Tannoja (Neapol 1798 —1802,    3 t. po włosku); Saintrain

(Tournai 1879, po niem. Schepers 1898); VII-lecourt (Tournai 1863,    4 t.); Dilgskron (Ra-

tysbona 1887,    2 t); kard. Capecelatro (Rzym

—Tournay 1893, 2 t. po włosku); Berthe (Paryż 1909, 2 t. po franc.); o nauce i pismach: .Gousset „Justification d. 1. théol. mor. du b. A.“ (Besançon 1832); „Santita e dottrina d. b. A.“ (Terentino 1834); „Vindiciae Alphonsianae“ (Rzym 1873, Tournay 1874); De Caigny „A-pologetica de aequiprobabilismo Alph.“ (Tournay 1894); „De. genuino mor. System. S. A.“ (Brugia 1901); Arendt „Crisis“ (1897); Mes-sert „Der hl. A.“ (1901). W ostatnich czasach przeciwko L-mu wystąpili Grassmann, Hoensbroech i inni; w odpowiedzi na to posypały się prace: Księcia Maksa Saskiego, Seidla, Einiga, Maira.

chownego. W r. 1725 zostaje wyświęcony na d. 6 wrześ. r. 1816, Grzegorz XVI kanonizuje kapłana. Przez pierwsze sześć lat kapłaństwa jako świętego d. 29 maja r. 1839, Pius IX w pracuje w mieście rodzinnem nad zbawieniem r. 1871 przyznaje mu, wskutek prośby episko-dusz ludzkich. W towarzystwie kilku kapłanów patu katolickiego, tytuł Doktora Kościoła. Po przebiegał wioski, zgromadzał kmiotków, uczył śmierci L-go wydano wiele razy całkowity ich praw zbawienia, wyszukując przedewszyst- zbiór prac jego w tekście oryginalnym lub w kiem najuboższych i najczęściej opuszczonych, tłumaczeniu: Neapol 1840, Wenecya 1830, Mon-Widząc skutki tej pracy, postanawia założyć za 1819, 1823; Turyn 1824 i nast., ostatnie zgromadzenie wyłącznie poświęcone opowiada- 1887; po niemiecku Ratyzbona 1840; po franc, niu słowa Bożego prostaczkom i uczeniu dzia- J Tournai 1855; są i wydania angielskie, holender-tek. Dlatego wr. 1732opuszcza Neapol i pod kie- skie. Najlepsze wydania teologii moralnej: Me-runkiem b-pa z Castellamare, Tomasza Falcoja, chlin 1845 i Paryż 1857. W ostatnich czasach z dwunastu podobnymi sobie kapłanami tworzy wydał P. A. Walter po łac. dzieła dogmatyczne, kongregacyę Redemptorystów (Przenajświętszego W przekładzie polskim posiadamy: „Uwielbie-Odkupiciela) w Scala, w obwodzie Beneventu; nia Maryi“... (pierwszy raz Warszawa 1849 i w trzy lata później zakłada drugą misyę w nast.). „Modlitwa, najlepszy sposób zbawienia Cionani, w dyecezyi Salerno. Regułę nakreśloną przez L-go przy pomocy kilku osób światłych, zatwierdza Benedykt XIV w r. 1759.

Powoli, lecz coraz bardziej, szerzy się kongrega-cya Redemptorystów, zw. niekiedy Liguoryauami, w Królestwie Neapolitańskiem i Państwie Ko-ścielnem; L. obrany został przełożonym generalnym dożywotnim. Nie poprzestając już na spełnianiu obowiązków misyonarza, zabiera się do studyów nad ascetykąt teologią, mając przed oczyma cel podwójny: dać wiernym zdrowy pokarm duchowy, dopomódz kapłanom w kształceniu się na dobrych kierowników dusz ludzkich. Pierwszym owocem tej pracy jest komentarz do teologii moralnej Busenbauma. Dzieło to, wydane za życia L-go 9 razy, zjednało mu sławę pierwszorzędnego znawcy teologii moralnej. Wydanie 9-te teologii moralnej zostało zaaprobowane przez Stolicę Apost.

W r. 1762 Klemens XIII mianuje L-go biskupem dyecezyi S. Agaty Gotów, obowiązek ten przyjmuje L. jedynie z posłuszeństwa dla papieża. Kapituła generalna Redemptorystów nie chce wybrać nowego przełożonego lecz prosi L-go, aby wyznaczył wikaryu-sza, któryby w jego imieniu rządził kougrega- ¹ Znakomitą odprawę Hoensbroechowi dał anoni-

mowy autor (Pilatus) w „Was ist Wahrheit“    wtedy-to dopiero po pokonaniu szczepu L i-

(1902). W otstatnich latach, już w wieku XX,    gures comati s. capillati rządy rzym-

bardzo wiele pisano o L-m; między inn. P. F.    skie ustaliły się na dobre, L. zaś oddąd prze-

Ter. Haar w „Das Dekret Innozeuz’XI über    zwana została „provincia Alpium maritimarum“.

Dr .7. P.

den Probabilismus“ występuje przeciwko zarzu-    O L-i i L-ach wspominają często: Liwiusz,

tom prof. Herrmanna.    x-H-p- Tacyt i Strabon,

Ligurowie (łac. Ligures, gr. At fosę i A170-    Liguoryści, ob. Redemptoryści,

aùvot). L-owie byli ludem tubylczym, szeroko    Ligurya, ob. Ligurowie.

rozsiadłym wzdłuż wybrzeży połud. Gallii    Liguryjska Rzeczpospolita, była jedną z

i Italii półn., zajmowali zaś kraj od Alp mor-    kilku republik, powstałych we Włoszech pod

skich do Apenin, od Massilii {Marseille) aż    wpływem rewolucyi francuskiej. Były one

do Pizy. Zdaje się, żo był to naród swoisty,    wprost tworzone przez generała Bonapartego

posiadający język odrębny zupełnie, a także    według wzoru francuskiego; nazywały się re-

cechy antropologiczne sobie właściwe, zaludnia-    publikami córkami w stosunku do Republiki

jący obok Iberów Europę połud.-zachód, przed    francuskiej. Faktycznie zostawały w zależno-

mu-

ukazaniem się tam ludów pochodzenia aryjskie-    ści zupełnej od generałów francuskich i

go. Badacze niektórzy L-ów uważają za lud    siały utrzymywać na swój koszt liczne wojska

powstały z tubylców niearyjskich i z Celtów    francuskie. L. Rz. została utworzona w r. 1797

oraz Italików, później w ich strony przybyłych,    w Genui i obejmowała całe wybrzeże t. z. Li-

Za panowania ces. Augusta granice L-i były    guryę. Ogłoszenie rzeczypospolitej odbyło się

następujące: na zach. Alpy morskie i rz. Va-    dn. 5 czerwca, a faktyczna organizacya dn. 2

rus (dziś Var), dzielące L-ę od Gallii, na wsch.    grudnia. Konstytucya nowej rzeczypospolitej

połudn. rz. Macra (dz. Magra), odgraniczająca    wzorowana na francuskiej dyrektoryalnej: Rają od Etruryi, na płn, rz. Padus (dz. Po), od    da Młodych, Rada Starszych i Dyrektoryat z

połud. morze, czyli zatoka Liguryjska. A za-    5 członków złożony. Podczas oblężenia w r.

tern kraj ten obejmował dzisiejsze: Nizzę, Ge-    1800 Massena (ob.) ustanowił zamiast Dyrekto-

nuę, Piemont połudn. i część zachód, dawniej-    ryatu Komisyę Rządzącą. Po opanowaniu Genui

szego ks. Parmy. Kraj cały był górzysty, miej-    przez Austryaków dn, 4 czerwca utworzyli

scami bagnisty, a kwitła w nim zwłaszcza ho-    oni regencyę cesarską i królewską. Kiedy

dowla bydła. Ponieważ wybrzeże L-i, pomimo    zaś napowrót się zjawili Francuzi dn. 24

długości znacznej posiadało tylko jeden port    czerwca, znów powołali do życia komi-

znaczniejszy (Genua), więc też handel płodami    syę wykonawczą i Radę. Ten prowizoryczny

kraju (bydło, konie, muły, miód, budulec itp.)    stan rzeczy trwał do r. 1802. Bonaparte, któ-

nigdy nie mógł się rozwinąć pomyślnie.—L-ie    ry wtedy był pierwszym konsulem Republiki

rozpadali się na szczepy: Ve di ant ii (pod    francuskiej i prezydentnin rzplitej włoskiej;

Monaco), lntemelii (pod Vintimiglia), ln-    na przedstawieuia Liguryjczyków, aby im nadać

gauni (pod Albenga), Genuates (pod Ge-    konstytucyę ostateczną, powierzył władzę wy-

nuą), Taurini (pod Turynem), Statielli    konawczą Senatowi, złożonemu z 30 członków

(pod Polenzą), Caburriates (pod Careur), , pod prezydencyą doży. Rada narodowTa uchwa-Bagieni (pod Bene) i in. pomniejsze. Za- j lała prawa wnoszone przez Senat. Na żąda-mieszkiwali przeważnie w górach, skupiając    nie Bonapartego Girolamo Durazzo obrany zo-

się w wioskach lub zamkach niewielkich. Ja-    stał dożą genueńskim. Dn. 11 czerwca r. 1805

ko miasta ligurskie, z których niejedno było    rzeczpospolita liguryjska przestała istnieć. Na-

kolonią gr. z Massilii, znane są: nad morzem,    poleon, będący już wówczas cesarzem, włączył

licząc od zach.: Nicaea(dz. A isza), Hercu lis    ją do cesarstwa francuskiego i utworzył z niej

Mono eci p o rtus (dz. Monaco), Alb ium Inte-    trzy departamenty: Genui, Montenotte i Apenin,

m e 1 i o r u m (d. Vintimiglia), Albium Ingau-    Por. Lorenzo Foresti „Compendio della storia

nu m {Az.Albenga), S avoalbo Va d a Sabatia    di Genova“ (Genua 1857); „Cenni storici sulla

(dz. Savona), Genua, Se g esta T i gu li o- Liguria e sul Genova“ (Genua 1858). x'y rum (dz. ISestri), Portus V eneris (dz.    Liguryjskie morze, częśc morza Sródziem-

Porto Venere); wewnątrz kraju: Pollentia    nego na północ od Korsyki; czasem nazwa da-

(dz. Polenza), Ciast i di um (dz. Casteggio)\    wana zatoce genueńskiej.

Alba Pompeia (dz. Alba), Hasta (dz. A-    Liguryt, ob. Tytanit.

sti), Der to na (dz. Tortona), Ir i a (dz. Vog-    Lîgusticum simplex All., ob. Neogaya.

liera) i z miast największe Augusta Tauri- i Ligustr {Ligustram) jest krzewem należą-norurn (dz. Turyn). Wysepki wzdłuż wy-    cym do rodziny Oliwkowatych (Oleacea) Spo-

brzeża należały również do L-ów. L-owie, u-    tykany u nas L. p o s p oli t y lub K o c i e r p k a

miejąc wyzyskać należycie właściwości kraju    (L. vulgare) dochodzi do kilku metrów wyso-

górzystego, a przytem odważni i silni, dosyć    kości. Jest krzewem bardzo rozgałęzionym, o

długo zdołali zachować niezależność. Rzymia- . gałązkach dających się giąć, o drewnie białem, nie już w r. 280 przed Chr. rozpoczęli podbój i twardem i zwięzłem. Korzenie rozchodzą się L-i, lecz parali się nim do r, 14 przed Chr.; * szeroko tuż pod powierzchnią ziemi i są czar-

J. Rei.

szkoły zawodowe i wiele przedsięwzięć mających na celu rozwój przemysłu i wogóle życia ekonomicznego w Chinach. W działalności tej spotyka wielu wrogów wśród zaciekłych konserwatystów, którzy często paraliżują jego zamiary. Posiadając wybitne zdolności dyplomatyczne, L. niejednokrotnie uczestniczy w per-traktacyach z innemi państwami i zawieraniu traktatów (1876 pertraktacye z posłem angielskim w sprawach Yun-neńskich zakończone konwencyą w Czifu; 1882 — 84 rokowania z Koreą, która uznaje prawo Chin do pośrednictwa w traktatach, zawieranych z innemi państwami; 1884 konwencye z ETancyą o Tonkin i t. d.). W r. 1894 prowadzi rokowania z Japonią, zakończońe wojną. Klęski Chin w tej wojuie, które wykazały braki wojskowości i marynarki chińskiej, stały się przeciwko niemu w ręku jego przeciwników bronią skuteczną.Wpada w niełaskę,pozbawiony godności i urzędów, mimo to jednak zostaje wysłany do Japonii jako poseł pełnomocny w celu rokowania o pokój, i przeprowadza je z nadzwyczajną zręcznością, podpisując traktat w Szymonoseki. Podczas pobytu w Japonii zostaje raniony przez japońskiego fanatyka. W r. 1895 przywrócony do łaski mianowany pierwszym ministrem, w r. 1896 wydelegowany jako przedstawiciel Bogdychana na ko-ronacyę cesarza rossyjskiego do Moskwy, w powrocie stamtąd zwiedza Niemcy, Belgię, Ho-landyę, Francyę, Anglię, Stany Zjednoczone, wszędzie obudzając niezmierne zainteresowanie, spotykany z wielkiemi honorami, sławiony jako „Bismarck Wschodu“. Po powrocie do Chin, obarczony wiekiem, nie grał już większej roli politycznej.

Lija, małżonka Jakóba, ob. Jakób.

Lika-Korbawa, niegdyś żupa chorwacka, połączona następnie z sąsiednią Korbawą, dziś komitat w Sławonii chorwackiej z miastem gtównem Gospić. Nazwę swoją wywodzi od rzeczek Liki i Kobawy. M-ców około 200 000,

i wyznania gre-

j f. o.

r>r J p.

ne. Liście gładkie, lancetowate; krótkoogon-kowe, wierzcliem ciemno, a spodem jasno-zie-lone, są całobrzegie i zebrane w okółkach po dwa. Kwiaty w gronacli wiechowatych, 5 — 10 cm. długich, stoją na końcach gałązek; są barwy białej, o kielichu zrosłym, małym, kubkowatym, czterozębuym, zielonym, o koronie zrosłej, rurkowatej, ku górze tacowato rozszerzonej, cztero-zębnej, białej. Pręciki dwa, przyrosłe nitkami do rurki korony, o pylnikach żółtych, nieco wystających; słupek dwukomorowy. Kwiaty pachną słodkawo, dość przyjemnie. Owocem jest jagoda czarna, dwukomorowa, zawierająca w każdej komórce dwa, względnie jedno nasienie jajowate. Bardzo pospolity w Europie południowej, u nas często hodowany w ogrodach jako krzew ozdobny. Drewno L-u twarde nadaje się do wyrobów, podobnie i młode gałązki służą do celów koszykarskich; zwęglonego drewna używa się do wyrobu prochu strzelniczego. Do owadów, spotykanych często na nim, należy majka lekarska (Cantharis vesicatoria). Liści i kwiatów używają w lecznictwie ludowem przeciw owrzodzeniom ust, gardła jako ściągających. Jagody służą do farbowania wina, do wyrobu atramentów pośledniejszych, a także do farbowania na czarno i granatowo.

Li-hung-czang, mąż stanu chiński (* 1822 w Ho-fei—f 7 listop. 1901). Po ukończeniu szkół wstąpił do służby państwowej, wykazał wielkie zdolności wojskowe i administracyjne podczas powstania Tajpiugów (ob.) czem zwrócił na siebie uwagę i w r. 1862 został mianowany Lao-tajem (gubernatorem), prowincyi Kiang-su. W r. 1863 w Su-czeu, gdzie zamknęli się przywódcy powstania, zmusza ich do kapitula-cyi i wbrew warunkom tejże dopuszcza do ich ścięcia. Po wzięciu Nankinu i zupełnem wygaśnieniu powstania, obsypany zaszczytami, piastuje generał-gubematorstwa w różnych pro-wincyach; w r. 1870 mianowany wice-królem prow. Czyli. W r. 1874 po śmierci cesarza Tsung-czy popiera plany cesarzowej wdowy, wraca na czele wojsk do Pekinu, zajmuje pałac cesarski, aresztuje przeciwników cesarzowej i doprowadza do ogłoszenia cesarzem 2-letniego syna ks. Czuna z tytułem Kwang-su (ob.). Jako rządca głównej prowincyi chińskiej i główny doradca korony, wywiera wpływ na rządy, dążąc do zreformowania życia chińskiego w duchu postępu i zbliżenia do kultury zachodniej. Sprowadza europejskich inżynierów i wojskowych, zakłada pierwsze arsenały w Fu-czeu i Tientsinie, przebudowuje, uzbraja forty w Taku, stwarza flotę chińską, reformuje wojskowość, rozwija przemysł górniczy, organizuje chińskie towarzystwo handlu i żeglugi w celu usuuięcia monopolu cudzoziemców w handlu nadbrzeżnym. Dzięki jego staraniom w Chinach przeprowadzone zostają pierwsze linie kolei żel. i telegraficzne, powstają pierwsze

T. R.

w połowie katolików ckiego.

Likantrop, ob. Wilkołak.

Likajos (gr. Aôxatoç): 1) Przydomek Z e u-s a (ob.) czczonego na wierzchołku góry Lika-jon w Arkadyi; początkowo składano mu tam ofiary z ludzi, co dopiero ustało w czasach historycznych. Kult jego miał zaprowadzić L i-kaon, syn Pelasgosa, król pierwszy Arkadyi. — Por. Preller „Griech. Mythologie“ (wyd. 2-e T. 1 str. 98 i nast.) —2) Przydomek dawany Apollinowi (ob.).— l’or, tamże (T. I str. 194 i nast.).

Likaon (gr. Aoxdtov): 1) Król bajeczny Arkadyi, który zaprowadził tam kult Zeusa L y-kajosa (ob.).—Por. L. Prellera „Griech. Mythologie“ (wyd. 2-e T. I str. 99).—2) Syn Pryama i Laothoi, zabity przez Achillesa pod Troją.—Homera „Iliada“ (Pieśń XXI, w 35

Dr J. 1'

Dr J. P.

Dr A. .1. G.

Dr J. P.

Dr I . P

str. 575).

Likoreja (Anxwpsta), szczyt najwyższy (półn.) Parnasu (ob.), wys. 2 459 m. nad p. m.; dziś Lykeri u podnóża L-i; według podania istnieć miało m-to tejże nazwy, siedziba Deukaliona

nast. i XXII, 46 nast.). — 3) Ojciec Pandarosa, bajeczny władca Licyi, wspomniany przez Homera w „Iliadzie“ (II 826).

Łikaonia (gr. Aoxaovîx dziś Kar aman), kraina w środku Azyi Mniejszej, położona między Kapadocyą, Galacyą, Cylieyą, Pizydyą i Frygią (ob. te wyr.); poraź pierwszy wymieniona w dziejach z powodu wyprawy Cyrusa Młodszego (ob.); granic jej dokładnie o-znaczyć nie sposób. Od połud. ciągną się góry Tauros (sernic. Tur, dz. Rurun albo Ala Dagh), na zach. półn. góry Paroreos. Większa częś kraju, zwłaszcza na północy, jest rodzajem stepu nieurodzajnego, ubogiego w drzewo i wodę, służyć mogącego tylko za pastwisko dla owiec, rozciągającego się aż do jeziora słonego Tatta (dz. Tus-czöllü). Mieszkańcy, podług podań greckich, potomkowie Likaona (pb.), szczepowo spokrewnieni z Pizydami oraz Izauryjczykami, trudnili się głównie rozbojem i wojną. Wobec Persów umieli skutecznie bronić niezależności, lecz ulegli Macedonii, a potem Rzymowi. W r. 25 przed Chr. Rzymianie przyłączyli L-ę do prowincyi Galacyi.—Stolicą kraju było Iconium (dz. Konia), leżące w środku kraju; m-ta inne: Laodicea (dz. Ladik), Ty-riaion na półn. wsch. (dz. ïlyiin), Lystra, Pariais (kolonia rzymska), Laranda (dz. Kar a mań) i Derbe na połud.—Ksenofonta „Anabasis“ (1, 2, 19.    3, 2, 23), Liwiusz XXXVIII, 39;

Strabon XII, 568.

Llkaryowy olejek, olejek eteryczny, otrzymywany z białego drzewa cedrowego, rosnącego miejscami we franc.Guyauie ( Cayenne) znanego w handlu pod nazwą Bois de rose femelle, a zapewne także z rośliny należącej do laurowców (Acro-diclidium). L. o. jest prawie bezbarwny, lżejszy od wody, posiada zapach róż i cytryn i znajduje dzięki tym właściwościom zastosowanie w fabrykacyi perfum. Nazywają go też olejkiem linaloowytn.

Likier, dawniej także Likworem nazywany '(Ir. liqueur, łac. liquor=płyn, ciecz wo-góle), wódka mocna, słodka, przyprawiła korzeniami, ziołami, zapachami różnemi. Jeżeli za przyprawę służą owoce świeże lub kwiaty, na które się nalewa wyskok lub wódkę bardzo mocną, albo też jeżeli wódka jest zaprawiona sokami owocowemi, to wtedy bywa często nazywana nie L-m, lecz ratafią (por. Nalewka). L-y są wynalazkiem włoskim, ale pod koniec

w. XVI fabrykowano je także już w Hollandyi; u nas również, jak świadczy Mucante w r. 1596, mieszczanie krakowscy pędzili gorzałkę i przyprawiali ją cukrem i korzeniami (J. U. Niemcewicza „Zbiór pamięta.“ T. II, str. 140), a F. Falibogowski („Diseurs marnotraetwa“ Kraków 1625) pisze już o L-e włoskim „ros-solisie“ (właściwie rosolio albo rosolino) jako o napitku dobrze znanym. We Franeyi także L-y znane już były pod koniec w. XVI, lecz użycie ich rozpowszechniło się dopiero bardziej w w. XVII. Fabryka L-ów najdawniejsza powstała w Montpellier (A. Franklin „La vie privée d’autrefois. Les repas“ Paryż 1889 str. 146—148). W w. XVII najsłynniejsze były L-y włoskie rosolio i populo; lecz b. szybko powstało mnóstwo gatunków innych. L-y pomarańczowe hollenderskie (Curaçao) słynęły już w w. XVI (Bools) i XVII (W. Focking). a firmy obie, wtedy założone, istnieją dziś jeszcze, obecnie walczą z niemi o lepsze fabryki francuskie, zwłaszcza Cuseniera. Śród L-ów ziołowych uchodzi przyrządzany dawniej przez Kartuzów pod Greuoblą (Chartreuse) za najprzedniejszy; sławne są też wyroby Maryi Bri-zard (Bordeaux) i wdowy Amphoux (wyspa Martynika) z ziół i owoców podzwrotnikowych, nalewanych rumem Z L-ów włoskich dziś najpowszechniej znany jest Maraschino, szczególnie dobrze wyrabiany w Żarze dalmackiej. L-y bardzo słodkie, gęstawe Francuzi nazywają Crèmes albo Huiles.

Ltkofron (łac. Lycopliron, gr. Aoxocppcov), syn Likosa, rodem z Chalkis na wyspie Eubei, gramatyk uczony i poeta, przebywający w A-leksandryi za rządów Ptolemeusza Filadelfa (w. III przed Chr.), miał sobie polecone uporządkowanie dzieł komedyopisarzów, w bibliotece królewskiej przechowywanych. Przy tej sposobności napisał rozprawę o komedyi He.pi xo>p.t[)Sia(;), był także autorem tragedyi licznych, z których pozostały tylko urywki skąpe (ogłosił je Nauck w ,,Tragicorum Graecorum frag-menta‘‘ wyd. 2-gie, str. 817 i nast.), oraz poematu złożonego z 1474 wierszy jambicznych p. n. ,,Kassandra‘‘ (także ,,Aleksandra“). Wartość poetyczna utworu tego, skażonego językiem zawiłym i stylem niejasnym, jest b. mała, natomiast cennym dla nas go czynią zawarte w nim obficie wiadomości mitologiczne, historyczne i geograficzne. Są to niby przepowiednie Kasandry (ob.), tyczące się doli Troi, bohaterów wojny trojańskiej, aie sięgające aż do czasów Aleksandra W-go.—Poemat ten, wraz z objaśnieniami T zet zes a (ob.) wydał w r. 1830 Bachmann (Lipsk), wydanie najlepsze Holzingera (Lipsk 1895, tekst gr. przekład niem. i objaśnienia). — Por. W. Christ ,,Gesch. der griech. Litteratur‘‘ (Monachium, wyd, 3-e 1898, str. 538, 540 i nast ).

Likon (Aôxoov), syn Astyanak^a, pochodził z Troady w Azyi Mniejszej, a w Atenach przeszło lat 40 (270—226 przed Chr.) stał na czele perypatetyków (ob.), umarł, dożywszy lat 74-ech; z dzieł jego nic się do czasów naszych nie dochowało; wspomina o nim Cy-cero (,,De finibus“ V, 5, 13). —Por. W. Christ „Gesch. der Griech. Litter.‘‘ (wyd. 3-e

Dr j. v.

(ob.).—Por. Vischer „Erinnerungen u. Eindrücke też ofiarą padło seminaryum duchowne w Po-aus Griechenland“ (1856, str. 611 i nast.). 1,r-J *"• | znaniu, L. pojechał, nie chcąc się poddać no-Likortas (Aoxôptaç) z Megalopolis, ojciec ; wym krępującym je w swej wolności ustawom historyka Polibiusza (ob.;, po śmierci Filo- państwowym, na jakiś czas do Paryża, aby tam poi men a (oh.) został w r. 183 przed Chr. bliżej poznać urządzenie i kierunek semina-wodzem związku Achajskiego, a mszcząc się za zabójstwo poprzednika, zmusił Messenię i Spartę do przystąpienia do związku, którego jednakże pomimo wysiłków od upadku ocalić nie zdołał. Kallikrates i zdrajcy inni już od r.

ryum Saint-Sulpice. Z czasu, w przeciągu którego seminaryum było zamknięte, skorzystał na opracowanie „Historyi Unii Kościoła ruskiego z rzymskim“ (1875) i „Dziejów Kościoła Unickiego w XVIII i XIX wieku“. Drugie to dzieło zostało uwieńczone na konkursie przez Towarzystwo historyczno-literackie w Paryżu w r. 1880 i w tymże roku ukazało się w druku w Poznaniu, a poraź drugi w Warszawie (1906). W latach 1882 i 83 wydał: „Décrétâtes summorum Pontificum pro RegnoPolo-niae et Constitutiones Synodorum proviuciona-lium et dioecesanarum ad summara collectae“

179 podkopywali zarówno wpływ L-a jak i samo istnienie związku i zaprzedali go Rzy-

mówi.

Dr J. p.

(Poznań 3 tom. in folio, wspólnie z ks. Zenonem Chodyńskim). Podczas Kulturkampfu (od r. 1873 — 86), gdy seminaryum duchowne było zamknięte i fundusze seminaryjne przez rząd zagrabione, by umożliwić przyrost duchowieństwa, L. sam się starał o fundusze potizebne do kształcenia przyszłych lewitów na uniwersytetach niemieckich; w teu sposób przynajmniej kilkunastu księży rok-rocznie było święconych. Za to zaś, że nie chciał zdradzić tajnego administratora dyecezyi, wespół z kilkunastu księżmi spędził trzy miesięce w więzieniu.—W latach następnych przygotował do druku: „Hi-storyę Unii Brzeskiej“ (Pozn. 1896 wyd. 2-e Warszawa 1907). Tymczasem Akademia Umiejętności w Krakowie miauowała go w r. 1887 członkiem czynnym, a w r. 1894, po śmierci Augusta Cieszkowskiego, został obrany prezesem Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego. Gdy kardynał Ledóchowski zrezygnował z arcybiskupstwa w r. 1886 i zajął stolicę arcybiskupią arcybp Juliusz Din der (ob.), powołał L-go na kanonika katedralnego poznańskiego i oficyała dyecezyi poznańskiej. W r. 1887 został sufraganem poznańskim (konse krowany 1 maja 1887). Na trudnem tern stanowisku pozostał do końca życia Dindera i wielkie położył zasługi wobec archidyecezyi, w której po trzynastoletniej przerwie w admi-nistracyi wszystko n ano wo trzeba było organizować. W r. 1887, gdy nauka religii w języku polskim z większej części szkół lu-wych została usunięta i ograniczona do przygotowania dzieci poza szkołą do Sakramentów Świętych, okazała się potrzeba katechizmu odpowiedniego, skróconego, a zawierającego całość wiary i przystępnego, L. ułożył go i wydał. Katechizm ten doczekał się dotąd siedmiu wydań. Jest zaprowadzony w archidyecezyi gnieźnieńskiej i poznańskiej i w Galicyi (Tarnów). Po śmierci arcybpa Dindera obrała kapituła metropolitalna L-go administratorem dyecezyi Był nim przez 7 kwartałów aż do nomiu. arcybpa Stablewskiego (ob.). Przez ca-

Likowski Edward, bp tyt. aurelispolitań-ski, sufragan poznański, asystent tronu papieskiego, dziekan kapit. katedr, pozn., dr. św. teol., czł. Akad. Umiej, w Krakowie (* 26 wrześ. 1836 we Wrześni). W r. 1850 wstąpił do gimnazyum Ostrowskiego, skąd po 3‘/^rocznym pobycie przeszedł do gimnazyum poznańskiego św. M. Magdaleny; w r. 1857 z odznaczeniem ukończył je. Następnie blizko cztery lata odbywał studya filozoficzne i teologiczne w Akademii Monasterskiej, ukończył je ze stopniem licencyanta św. teologii, później przeszedł na wydział teologiczny Akad. Monasterskiej i otrzymał doktorat z teologii, godnością tą zaszczycony został jeszcze z okazyi 500-letuiego jubileuszu uniwersytetu Jagellońskiego. Po wyświęceniu na kapłana, w końcu roku 1861. sprawował przez 10 miesięcy obowiązki wikaryusza w Kcyni, a następne trzy lata urząd nauczyciela religii i języka hebrajskiego w gimnazyum św.

M. Magdaleny w Poznaniu. Widząc brak podręczników do nauki religii, opracował w języku polskim katechizm Deharta dla młodzieży dojrzalszej, który się doczekał kilku wydań.

Równocześnie pisywał artykuły naukowe do wychodzącego wówczas „Tygodnika Katolickiego“. Z początkiem roku 1866 powołany został na profesora historyi kościelnej i prawa kanonicznego do seminaryum duchownego w Poznaniu. Po objęciu rządów dyecezyi przez arcybpa Ledóchowskiego (ob.) został mianowany regensem seminaryum z zachowaniem wspomuianych katedr. W tych latach wyszły z pod jego pióra w „Tygodniku Katolickim“ rozprawy o Reformacyi w Polsce, o Katalogu papieży, o Katakumbach (praca dłuższa, oparta na Rossiego „Roma Sotteranea“). Gdy w r.

1869 zwołany został Sobór Watykański, zabrał go z sobą do Rzymu arcybp Ledóchowski jako teologa swego., W czasie togo pobytu w Wiecz-nem Mieście L. zebrał bogaty plon wiadomości i doświadczenia. Arcybp Ledóchowski należał do komisyi traktującej de rebus fidei (o rzeczach wiary). Z każdego posiedzenia tej komisyi dyktował swemu teologowi sprawozdanie, informując go o sprawach na nich się toczących. Podczas soboru mianowany został prałatem domowym Jego Swiątobl. Gdy w r.

1873 wybuchł t. zw. „Kulturkampf“, którego

Ki

X. Dr Z,

lach.

S. P.

ły czas rządów tegoż, t. j. aż do 24 listop. r. 1906, był L. znów oficyałem i wikaryuszem generalnym, a przez ostatnie 9 lat życia arcy-bpa Stablewskiego, wskutek jego choroby, większa część ciężaru rządów na L-im spoczywała. Od r. 1906 sprawuje poraź drugi administracyę dyecezyi.

Liksna, Lixna, po łotewsku Lejksna, w dokumentach krzyżackich L ixt en, wieś i dobra w dawnych Inflantach Polskich, pow. Dyneburskim, przy zbiegu Liksnianki z Dźwi-ną; st. dr. ż. rysko-dyneburskiej, własność Pla-terów-Zybergów; kościół murowany, piękny pałac z r. 1798, odbudowany po spaleniu się w r. 1880, fabryka terpentyny. W w. XIV przebywali tu komturowie krzyżaccy; w r. 1626, podczas wojny ze Szwecyą o Inflanty, pod L-ą pobity został Horn przez Aleksandra Gą-siewskiego, wojew. smoleńskiego. („Słown. Geogr.“).

Liktor (łac. Lictor) sługa wysokich urzędników i dostojników rzymskich, przed którymi kroczył, gdy występowali publicznie, niosąc pęk rózg, a raczej prętów, zwany fasces (ob.). Stanowisko społeczne L-ów było podrzędne, składali się oni przeważnie z wyzwoleńców i tworzyli w stolicy stowarzyszenia zamknięte, dzielące się na oddziały zwane decu-riae. Trzy z nich, po 24 ludzi każda, służyły urzędnikom najwyższym, jedna (lictor es curia-tii) pełniła służbę podczas składania ofiar bogom, lub towarzyszyła dostojnikom różnym.— Przed konsulem urzędującym kroczyło zawsze 12 L-ów, jeden za drugim; przodujący zwał się lictor prinius, ostatni tuż przed konsulem idący l. proximus. Dyktatora poprzedzało 24 L-ów; prokonsulowie mieli prawo do 12-u, pretorom i propretorom służyło poza murami Rzymu po 6 L-ów, w mieście samem prawdopodobnie tylko po dwu. Przed cesarzami postępowało 24 lub 12; prawo liczby ich nie określało. Za cesarstwa legaci miewali po 5-u, cenzorowie i prokuratorowie cesarscy musieli się bez nich obywać. Od r. 42 przed Chr. arcykapłan Jowisza (Flamm Dialis), tudzież westalki (ob.) miewali prawo do 1 L-a. — Obowiązkiem L-ów było nietylko towarzyszenie, osobom dostojnym, ale także torowanie im drogi śród tłumu ulicznego {summo ver e plebem) i przestrzeganie porządku koło nich, jako też pilnowanie ich bezpieczeństwa osobistego, nadto należało do nich także wykonywanie wyroków śmierci na obywate-

Dr J. p.

Likurg (Aoxoôpyoç), na pół bajeczny prawodawca Sparty (ob.), obok Minosa kreteńskiego, Zaleuka z Lokroi i innych, nadał Lacedemoń-czykom pierwszą konstytucyę społeczną. Naliczono w tradycyi greckiej jedenaście waryan-tów podania o L-u (Schömann I, 227), dosyć zresztą późnego; opowieść historyków greckich powstała ze zlania się dwu tradycyi zgoła różnych, z których jedna, dawniejsza, przypisuje koustytucyi L-a pochodzenie kreteńskie, druga zaś, późniejsza, z początku w. IV wywodzi ją ze świątyni delfickiej; tradycya ta wiąże się z walkami politycznemi za panowania Pauzaniasza. Niektórzy i dziś jeszcze bronią historyczności L-a. Olbrzymia większość hellenistów ją odrzuca (Busolt, Beloch, E. Meyer, v. Wilamowitz. Schömann). „Czy L. istniał—pyta jeden z nich, Niese — daremnie pytamy o to; był to heros, istniał o tyle, o ile istnieli Agamemnon lub Achilles“. Tradycya czyniła go bądź wysłańcem bogów, bądź bogiem. L. posiadał w Spareie świątynię, kapłanów, kult. Źródła tych wszystkich podań szukać pewnie należy w tym fakcie, że prawo publiczne Sparty zostało skodyfikowane w ciągu stuleci przez pracę prawników (starszych), przemawiających w imieniu boga albo herosa narodowego. Napis przechowany poucza, że za czasów cesarstwa jeszcze istniał w Spareie u-rzęduik wykładacz ustawy L-ej (I^yt|T^ç td>v Aox,oopY£i(ov). Przeżytek ten wskazuje wyraźnie, że konstytucya L-a powstała z pracy kapłanów. Selzer mówi: „L. jest tytułem hieratycznym. Imię jego krystalizuje dzieło korpora-cyi kapłanów, czynnej w ciągu kilku pokoleń“. Meyer i Busolt uważają L-a za stare bóstwo uarodowe i utożsamiają go z Zeusem Lykaio-sem (ob.). Według nich konstytucya Lacedemonu była dziełem stuleci, przypisywano ją L-wi dlatego, że stworzyła ją starszyzna, działająca w imieniu tego bóstwa Ob. Sparta.—Por. Schömann (ed. Lipsius) „Griech. Alterthümer“; E. Meyer „D. lykurg. Verfassung“ w „Rheinisches Museum“ 1886 -7; Busolt „Griech. Geschichte“ I, 565; Niese „Zur Verfassungsgeschichte Lakedämons“(w „Histor.Zeitschr.“ 1899); Beloch „Griech. GeschC (I, 106); Selzer „Lykurg und die delphische Priesterschaft („Rhein. Mus.“ 1873); Holm „Griech. Gesch“ (I, str. 212 i 225).

Likurg (Aoxoùpyoç) mąż stanu i finansista ateński (* prawdopod. 396 przed Chr. - f bliz-ko 324), był synem Likofrona, pochodził zaś z rodu starożytnego Butadów. Koleje życia jego wcześuiejsze nie są znane; występuje w dziejach dopiero gdy król macedoński Filip II (ob.) za pomocą zabiegów chytrych stara się powaśnić państewka greckie, aby je następnie tern łatwiej zagarnąć, wtedy to L., podobnie jak Demostenes (ob.), staje w obronie wolności Aten. Przedewszystkiem starał się o u-porządkowanie spraw wewnętrznych i skarbowych, aby w razie wojny mógł wystąpić z siłą należytą. Od r. 341 do 329 przed Chr. (według innych 338—326) zarządzał skarbem a-teńskim wzorowo, bacząc przytem na to, aby grosz publiczny został użyty na dobro miasta i kraju. Doprowadził do porządku trzy porty ateńskie, dokończył budowy arsenału i zaopatrzył go w potrzeby wszelkie, uzupełnił i u-

lepszył flotę wojenną; nadto wystawił wielki j maja 1808 i 16 marca 1809. Miała ta C. K. teatr kamienny pod Akropolem, wybudował L. roztrząsać pretensye do skarbu za dostawy stadion panatenejskie, upiększył giinnazyum dla armii francuskiej i wojska polskiego od i liceum i prócz tego przyozdobił miasto ro- listop. r. 1806 do traktatu tylżyckiego (7—9 lip-dzinne wielu gmachami innemi. Odznaczał się ca 1807), a później i za daną skarbowi r. rozumem, prawością i miłością ojczyzny. Gdy 1808 — 9 pożyczkę wewnętrzną jakby prywat-umarł uczczono go pogrzebem na koszt pu- uą. Na pretensye słuszne wystawiała komi-bliczny, w r. zaś 307 przed Chr., na wniosek syadowody, zwane c er tyf ikatam i C. K. L-ej. Stratoklesa, upamiętniono zasługi L-a dekretem, Umarzanie dowodów przez wykup szło opornie, którego urywki w r. 1860 znalezione w Ate- bo skarb był pusty; certyfikaty skupowali spe-nach wydał i objaśnił G. Curtius w wyd. kulanci z sutym zyskiem. Po zajęciu Warsza-„Philologus“ 24,    83, 261, por. też „Corpus wy przez wojska rossyjskie działalność K-i

Inscript. Attic.“ II, 1, 240), L. broniąc poli- prawie zupełnie ustała, ale po wytworzeniu tyki swej, lub zwalczając jej przeciwników, królestwa kongresowego wzmocniła się znacz-występował niejednokrotnie jako mówca pu- nie, i nawet zasadniczo rozszerzyła, gdy art, bliczny. Źródła starożytne wspominają o 15 XXXIV traktatu z Austryą a XXXVI trakt, z mowach jego; z nich tylko jedna, przeciwko Prusami, obu z d. 3 maja 1815, ustanowił w War-Leokratesowi, dochowała się do dni naszych; szawie komisyę umyślną do wzajemnych obra-wydali ją Pinzger (Lipsk 1834), Rehdantz chunków między mocarstwami rozbiorowemi a (tamże 1876) iw opracowaniu kryty cznem królestwem. Tej nowej komisyi nie potrzebo-Thalheim (Berlin 1880). —Por. W. Christ wano tworzyć: dość było na już istniejącą na-„Gesch. d. griech. Litterat.“ (wyd. 3-e, str. winąć komisarzy państw traktatowych i wzmo 404) i W. Dörpfeld u. E. Reisch „D. griech. cnić w niej siły pracujące: tak też uczyniono. Theater“ (Ateny 1896; str. 39).    I,r ’• v C. K. L. odtąd roztrząsała nietylko pretensye

Likwidacya oznacza właściwie obrachunek, osób prywatnych, ale jeszcze i trzech rządów lecz nie obrachunek wogóle, jeno w pewnych rozbiorowych w stosunkach wzajemnych pomię-wypadkach. Tak np. adwokaci podają sądowi dzy niemi i każdego z nich z królestwem, je-przy każdej sprawie L-ę kosztów sądowych go obywatelami, osobami prawnemi i fundusza-wyłożonych na jej prowadzenie. Urzędnik, dele- mi. W związku z nią pozostawała właściwa gowany do jakichś czynności specyalnych, komisya dyplomatyczna, znana p. n. T r y 1 a-przedstawia swej władzy L-ę za przejazdy i po- feralnej (ob.). Atrybucye C-ej K-i L-ej niesione koszty. W znaczeniu kupieckiem L. jeszcze urosły, kiedy postanowienie namiestni-oznacza zakończenie interesu. We wszystkich ka z d. 12 r. 1816 przekazało jej ogromną spółkach zwyczajnych, udziałowych lub akcyj- sprawę zaspokojenia praw obywateli królestwa nych, w pewnych wypadkach z góry określo- z tytułu dostaw dla armii rossyjskiej w r. nych lub w razie niepowodzenia następuje L. 1813—5 (ok. 240 milion, złot.). W r. 1818 Likwidatorowie, którzy mają za zadanie zreali- dla oszczędności zwinięto C-ą K-ę L-ą i zapro-zowanie aktywów, wypłatę należności i przy- wadzono Biuro Likw. przy kom. Prz. i Ek., ale gotowanie ostatecznego bilansu, mogą być wy- ją przywróciło nowe postanowienie nam. z d. brani za zgodą wspólników lub wyznaczeni 27 stycz. r. 1824 i odtąd urząd ten istniał aż przez sąd. W masach upadłości takimi likwi- do ostatnich lat przed zupełnem zniesieniem datorami, upoważnionymi do wszelkich działań udzielności administracyjnej Królestwa (1867 — związanych z realizacyą masy upadłości, za- 8). Pod koniec tej udzielności, na mocy uka-kończeniem interesu, przeprowadzeniem układu ! zu o uwłaszczeniu włościan (d. 3 marca 1864) z wierzycielami i t. d. są syndycy b.) | zjawiła się nowa K. L., wypuszczająca i uma-masy.    s-    rzająca listy likwidacyjne, któremi spłacano

Likwidacyjna komisya. Pod taką urzędową nazwą pierwszy raz występuje w knstytu-cyach sejmowych, mianowicie z r. 1780, grono komisarzy nadzwyczajnych do spisania i sprawdzenia długów Stanisława Augusta i Rzplitej, przez sejm z r. 1773 — 5 wyznaczonych. Tak też nazywano i komissyę, którą trzy dwory po ostatnim rozbiorze między sobą złożyły dla ostatecznego obliczenia długów po państwie polskiem i jego królu pozostałych i rozdzielenia ciężaru ich według art. III i IV konwen-cyi petersburskiej z d. 26 (15) stycz. 1797. W samem ustanowieniu nazwę K-i L-ej, z dodatkiem „Centralna“, otrzymał urząd wieloosobowy, powołany do życia w Ks-e Warszaw-skiem przez dekrety króla Saskiego z d. 13

s,

dawnych właścicieli gruntów.

Likwidacyjna komisya w Ks. Warszaw-skiem, ob. Warszawskie Księstwo, Likwidacyjna Komisya z r. 1864 w Królestwie Polskiem, ob. Uwłaszczenie.

Likwor, ob. Likier.

Likworyści, zwolennicy wprowadzenia do sakramentu Eucharystyi wody, mleka, piwa lub miodu, zamiast wina. Spór powstał w Szwe-cyi po odłączeniu się jej w r. 1560 od Kościoła katolickiego, gdy zupełuy brak wina dał powod do tej reformy. Na czele L-stów stanęli teologowie protestanccy: Dyonizy Beurius i bp. Jan Mikołaj Ofreg a. Ofeg z Westerräs, lecz biskupi z UpsaB i Stregnäs, Wawrzyniec Petri i Heising, sprzeciwili się temu, żądając

s. P.

raczej zawieszenia na czas jakiś odprawiania Mszy św., aniżeli odstąpienia od formy pierwotnej. Spór wzmagał się, w końcu jednak synod szwedzki z r. 1563 potępił L-ów i ogłosił w tym przedmiocie księgę symboliczną p. n. „De fundamentis fidei de Sanguinis Dominici participatione in vino et non in alio potu“.— Por. Schinmeyer: „Lebensbeschreibung der drei schwedischen Reformatoren“ (Enc. Kose.).

Lilblirne John, agitator religijno-polityczny angielski, słynny publicysta i pamflecista z doby Cromwella (* w Greenwich pod Londynem 1615—f 1657). We wczesnej już młodości stał się fanatycznym purytaninem i wcześnie oddał się propagandzie religijnej, a ścigany za nią w r. 1635 musiał szukać schronienia w Hollandyi. W grudniu r. 1637 wrócił do Londynu, gdzie wskutek zdrady był aresztowany i osadzony w więzieniu i d. 18 kwietnia r. 1638 przyprowadzony pod szubienicę na pośmiewisko publiczne, dopóki-by nie odwołał błędów swych w wierze; ale on zamiast odwołania rzucił w tłum kilka egzemplarzy broszury podżegającej i klątwę na swych sędziów. Nałożono mu kajdany na ręce i nogi i odprowadzono go do lochu więzienuego, gdzie przesiedział dwa lata,daremnie błagając, aby go powieszono i śmiercią skrócono mu męczarnie. W r. 1641 Długi Parlament uwolnił go wespół z wielu innymi z więzienia. Lud sypał im kwiaty pod nogi. Z powodu petycyi L-a o odszkodowanie Cromwell miał pierwszą swoją mowę w Izbie Gmin, która na wniosek jego orzekła, że kara wymierzona na L-a przez Izbę Gwiaździstą była „bezprawna, przeciwua obyczajom, krwiożercza, bezwzględna, barbarzyńska i tyrańska“, i postanowiła go odszkodować, ale od słowa nieprędko przyszło do czynu. L. cierpiał nędzę, pracował w browarze na życie. W grudniu r. 1641 w zbrojnej demon-stracyi przeciwko lordom i królowi, odniósł ciężką ranę. Po ucieczce Karola (styczeń 1642) wstąpił do wojska parlamentu; wzięty do niewoli w Oxfordzie skazany został na śmierć. Nie wykonano wyroku z powodu groźby parlamentu, który zagroził rozstrzelaniem wszystkich jeńców wojennych za jednego L-a. We wrześniu r. 1643 jeńca wymienioDO za wziętych do niewoli rojalistów. Otrzymał wtedy od Cromwella nominacyę na majora jazdy, w r. 1644 na pułkownika dragonów Gdy L. ogłosił apologię sekt i złośliwie wyśmiał tyranię duchową presbyteryan, parlament napiętnował ten pamflet jako „pismo błazeńskie, oszczercze i oburzające“ i nakazał śledztwo, a gdy obwi-niouy wyśmiał w nowym pamflecie procedurę nad sobą, kazał go uwięzić (1645). Pod wpływem atoli opinii publicznej, deputacyi obywateli w parlamencie, zapowiedzi szturmu do więzienia itp. wypuszczono L-a na wolność. Skorzystał z niej, aby w dwu lotnikach ostro pisanych oburzyć na siebie większość Izby duchowieństwo i rząd; d. 14 kwiet. r. 1646 został nanowo uwięziony. Stawiony przed Sąd Izby Gwiaździstej i skazany na 7 lat więzienia i 2 000 f. st. grzywien, w końcu r. 1647 wypuszczony za poręczeniem obywateli, napisał Petycyę wielu wolnych mieszkańców tegę kraju, którą parlament polecił katowi spalić (29 maja 1648), jako sprzeciwiającą się istniejącej konstytucyi, a L-a osadzić w więzieniu. Ale wskutek petycyi 10 000 obywateli londyńskich publicysta odzyskał wolność (sierpień 1648). Na ten czas przypada powstanie sekty Le veil e-rów (jako skrajnego skrzydła indepedentów, zwróconego przeciwko Cromwellowi i zbyt łagodnym a ugodowym metodom walki z królem. Przewódcą tej sekty stał się L. Po ukazaniu się słynnego manifestu „The Agreement of the peo-ple“(Uchwała ludu) znowu znalazł się w więzieniu. Wypuszczony z Toweru miał wejść do składu sądu nad królem, ale odmówił wejścia, nie zgadzając się na trybunał wyjątkowy. D. 31 stycz. r. 1649 ginie Karol I na szafocie, a w lutym L. występuje wobec parlamentu jako przeciwnik krwawych środków. Nie przyjmuje dobrze płatnego urzędu, którym nowy rząd chce nagrodzić jego zasługi; pracuje nadal jako wyrobnik, tym razem już w mydlarni. Odkrywszy nowe kajdany Auglii w broszurze „Englands new chains discovered“, ostrzega naród przed zbrodniami nowego rządu i domaga się bezwzględnego uszanowania praw ludu. W marcu r. 1649 ogłasza „część drugą swoich odkryć“, za co dostaje się do więzienia jako wróg rzeczypospolitej. Z więzienia zwraca się jeszcze parokrotnie przeciwko rządowi; przyczem protestuje przeciwko utopijnym pomysłom rzeczywistych Levellerôw, przeciwko „głupim komunistom“; widząc zaś jak powaga władzy Cromwella w kraju wzrasta coraz bardziej, we wrześniu r. 1649 zwraca się do prześladowców swych z prośbą, aby mu pozwolili emigrować do Indyi Zachodnich. Stawiony przed sądem przysięgłych z powodu broszury przeciwko Cromwellowi (oskarżenie L-a jako zdrajcy), po uniewinnieniu stał się przedmiotem owacyi powszechnych; przesiedział w Towerze jeszcze do 8 listopada, wreszcie wypuszczony na wolność, otrzymał od parlamentu grunta pod tytułem owego odszkodowania. Ale nowa zapal-czywość ściąga nań grzywny w kwocie 7 000 f. st. i banicyę. Na wiosnę r. 1652 L. wyjeżdża do Hollandyi, skąd w r. 1653 wraca pokryjomu. Cromwell każe go ująć i oddaje sądowi przysięgłych; sąd uwalnia banitę, ale po nowem rozpędzeniu parlamentu i zaprowadzeniu konstytucyi, stawiającej na czele rządu „lorda protektora“, L. zostaje wygnany na w. Jersey (marzec 1654). f 29 sierp. 1657 w Elthamjuż jako kwakier, z przeświadczeniem o bezużyteczności walki politycznej w warunkach życia angielskiego, wobec niedojrzałości ludu. — Por. Prof. Firth w „Dictionary of National Biogra-phy“; tamże bibliografia.

Lilia (herb) —Lilibeum.

465

D.

J. Rei.

Lilia, herb polski. Taką nazwę nosi w heraldyce jedna z odmian herbu Gozdawa (ob.), nosząca w tarczy pole czarne, a używana przez rodziny: Korsaków w W. Ks. Poznańskiem i Ozo-chowskich w Galicyi. Z taką również nazwą herbu, użytą niewłaściwie, wylegitymowały się w ostatnich czasach w Galicyi rodziny, pieczętujące się Gozdawą zwykłą: Chołojewskich, Fa-biankowskich, Gaździńskich, Gołąbkowskich, Pańkowskieh (nobil. 1786) i Pawłowskich. — Źródła: Poczet szlachty galicyjskiej; Siebma-cher IV, 14.

Lilia (Lilium) rodzaj roślin z rodziny L i-li owa tych (ob.), odznaczających się tern, że ich okwiat, nieco dzwonkowaty, składa się z 6 barwnych listków, stojących w dwu okółkach; pręcików mają 6, słupek górny złożony z trzech owocolistków, owocem jest torebka. Są one bylinami o cebulach łuskowatych. Kwiaty ich, najczęściej jednobarwne, są pięknie pachnące i należą do ozdób ulubionych ogrodów naszych. L-e znane są od wieków, a przez kulturę rok rocznie otrzymują ogrodnicy odmiany nowe. Hodowla L-i nie przedstawia zbyt wielkich trudności; lubią grunt lekki, łatwo przepuszczający, gdyż nie znoszą wilgoci. Na zimę należy je, szczególnie odmiany z krajów podzwrotnikowych, okładać liśćmi i nawozem. Rozmnażają się już-to zapomocą nasienia (nie wszystkie jednak wydają nasienie u nas, a niektóre nigdy go nie wytwarzają), już-to zapomocą rozsadzania cebulek przybyszowych; rozsadzanie to należy uskuteczniać od lipca do września, stosownie do gatunków. Z licznych gatunków i odmian, hodowanych w cieplarniach i ogrodach, wymieniamy następujące: L. złota (L. auratum) pochodząca z Japonii, o kwiatach wielkich, białych ze złoto-żółtym środkiem, o licznych plamkach purpurowo-brunatnych; kwiaty jej pachną mocno. Z Ameryki północnej pochodzi L. Kanadyjska (L. canadense) o kwiatach zwieszających się, barwy pomarańczowej, żółto i purpurowo nakrapianych; nie pachnie. Jest jej kilka odmian. — L. biała (L. album s. candidum) znana u nas powszechnie i najczęściej hodowana, pochodzi z Europy południowej, ma kwiaty białe, duże, mocno pachnące, o pylnikach z pyłkiem żółtym. Udaje się u nas dobrze, nie znosi jedynie gruntu zbyt mokrego; rozmnaża się ją z cebulek. Użytek z niej jest wieloraki, szczególnie w wyrobie perfum i mydeł toaletowych; kwiaty jej i łodygi, namoczone w wyskoku, służą jako lekarstwo na skaleczenia i rany. Oddawna jest uważana za symbol czystości i niewinności, a w Grecyi poświęcona była bogini Junonie. Ludwik VII, król francuski, przyjął ją do swego herbu.—Z łotogłów lub Z a w o j e k (L. Martagon), śliczna ozdoba naszych lasów, gdzie rośnie dziko, hodowana jednak bywa i w ogrodach. Ma kwiaty małe, zwieszające się, barwy różowej z plamami ciemnemi; znana jest z licznych odmian hodowlanych. —L. w s p a n i a-

Wiel. Encykl Powsï. Illustr. Ser. I. Tom XLIII-IV Zesz. 344 a-ła (L. speciosum), pochodzi z Japonii, należy do liczby gatunków najpiękniejszych; ma kwiaty mocno pachnące, harwy porcelanowo-białej, czerwono poplamione, do 12 cm. długie. Wyprowadzono z niej bardzo wiele odmian. —L. olbrzy-m i a (L. giganteum) z Indyi Wschodnich, do 3 m. wysoka, o kwiatach licznych, dużych, białych, wewnątrz purpurowych.—L-ą nazywają u nas także grzybienie białe i żółte (ob.j, a także gatunki kosaćca i sasanki. Bibliografia: Jankowski: „Kwiaty naszych ogrodów“; Canart d’Hamale „Monographie des lis“; Allen-dorf „Kulturpraxis der Kalt-und Warmhauspflanzen“ (1905); D. Bois „Dictionaire d’horticulture“ (1899), Ogrodnictwo; Lehmann „Unsere Garten - Zierpflanzen“ (1907); Rumpler „Die schönblühenden Zwiebelgewächse“ (1882); Schultz „Unsere Zierpflanzen“, „Wiener Illustrierte Garten-Zeitung“ i w. in.

Lilia Piotr, teolog, ksiądz (* w Poznaniu 1546—f tamże 1606), pobierał nauki w kol-legium Lubrańskiego, następnie w Krakowie i Rzymie, gdzie otrzymał godność doktora teologii. Jakiś czas pełnił obowiązki kapelana i kaznodziei króla Stefana Batorego, zastępując ks. Sokołowskiego; został profesorem w Akade-demii Krakowskiej, skąd ok. r. 1582 wysłany został na stanowisko rektora kollegium Lubrańskiego do Poznania. W r. 1588 został kanonikiem poznańskim, był przytem proboszczem w Środzie. Główniejsze prace jego: ,,De Deo tri-no et uno oratio“ (Kraków 1582); ,,Responsio ad cujusdam Nicolai Regii epistolam qua Christ. Varsevicii... orationes reprehendit“ (Wilno 1584); ,,Salomon sive pro religione catholica et dignitate sacerdotii oratio“ (Kraków J588); ,,Actio pro domo ad praelatos et canonicos Ecel. Cath. Posnan.“ (Poznań 1596); ,,Commen-tarius super sententias Gregorii Nazianzeni e graeco in latinum versas“ (b. w. m. d. i r.). Ob. E n c y kl. Kości e 1.“ Nowodworskiego 12, 235 — 6.

Liliana, pseudonim Z. Porębskiej.

Lilibeum (łac. Lilybaeum, gr. A-rAußaiov), przylądek na wybrzeżu zach. wyspy Sycylii, tylko o 1000 stadyów (około 20 mil.) odległy od przylądka półn.-afrykańskiego Promuntu-riwn Mercurii (dz. Ras-Addar albo Cap Bon). Gdy w r. 397 przed Chr. Dionizyusz (ob.) odebrał Kartagińczykom miasto Motyę (Motor)), na wysepce nadbrzeżnej (dz. Isola San-Panta-leo) zbudowane, i zburzył je, założyli miasto nowe na przylądku L. i od niego mu nazwę nadali, a stało się ono podporą ważną ich panowania na wyspie Sycylii; utrzymywali w niem załogę dwudziestotysięczną (Polybius I, 42, 45). Rzymianie, wojując z Kartaginą, napróźno w r. 250 przed Chr. kusili się o zdobycie L-u (Polyb. I, 42, 47) i opanowali je dopiero na mocy zawartego pokoju. Za czasów rzymskich L., będące stolicą jednego z dwu kwestorów sycylijskich, zachowywało długo znaczenie swe daw-

Dr J. P.

D,

K. A.

Mm

ne.—M-to dzisiejsze M ar sa la (ob.) wznosi się na gruzach części połnd. miasta dawnego L.— Por. Strabo „Geograph.“ VI, 265.

Lilie, herb polski z nadania. Na tarczy o-bramowanej złotem w polu srebrnem pas błękitny, położony ukośnie w prawo między dwiema liliami złotemi. Nad tarczą w koronie szlacheckiej pięć piór strusich białych. Nadany wraz z nobilitacyą Józefowi Kochowi, kapitanowi kwatermistrzowstwa w korpusie artyleryi koronnej przez Stanisława Augusta, króla polskiego, w d. 16 kwietnia r. 1792-go. —Zr ó d ł a: Metr-Litewska ks. 220, str. 479; ks. kancl. 98, str. 267.

Lilie morskie, Ob. Crinoideae.

Liliencron Roch, von, germanista i historyk muzyki (* 8 grud. 1820 w Plön w Holsztynie), w Kielu i Berlinie uczył się prawa, później zajął się filologią germańską; w r.1846 — 7 pracował nad jęz. staro-skandynawskim w Kopenhadze, doktoryzował się w Bonn; w r. 1848 po wojnie prusko-duńskiej przez lat kilka piastował różne urzędy w kraju i poza krajem z ramienia rządu duńskiego. Objął katedrę filologii nordzkiej w Kielu, nie został wszakże zatwierdzony przez Danię, w r. 1852 przeniósł się do Jeny, jako prof. jęz. i lit. uiem. Następnie piastował różne urzędy na dworze książąt Meiningen (bibliotekarza, intendenta kapeli i in.). Zostawszy członkiem Akademii bawarskiej w Mnichowie, przeniósł się tam (1869) i kierował, jako członek komisyi hist. wydawnictwem:    „Allgemeine Deutsche Biographie“

(Lipsk 1875). Od r. 1876 osiadł w Szlezwigu jako przełożony instytutu szlacheckiego panien. L. napisał: „Zur Runenlehre“ (wraz z Miille-hoffem, Halla 1852); „Ueber die Nibelungen-haudschrift C.“ (Weimar 1846). Wydał: „Lieder und Sprüche aus letzter Zeit des Minnesangs“ (tamże 1854); „Die historischen Volkslieder der Deutschen vom 13 bis 16 Jahr.“ (z muzyką; 4 t. Lipsk 1865—69); „Deutsches Leben im Volkslied um 1530“ (Stuttgart 1885); „Liturgisch-musikalische Geschichte der evang. Gottesdienste 1523 — 1700“ (Szlezwig 1893). L. należał do grona wydawców „Thüringische Geschichtsquellen“ (Jena 1859 nst.).

Liliencron Detlev v„ poeta niemiecki (* 3 czerw. 1844 w Kielu — f w Hamburgu 22 lipca 1909). Po ukończeniu gimnazyum w mieście rodzinnem wstąpił do wojska pruskiego. Walczył w wojnach r. 1866 i 1870; był dwa razy ranny; wystąpił ze służby w 7-ym dziesiątku lat jako pułkownik. Przez pewien czas był urzędnikiem. Potem mieszkał w Alt-Rahlstedt, niedaleko Hamburga.—Najważniejszą dziedziną twórczości L-a jest liryka. Pierwsze wydania poezyi—„Adjutantenritte u. andere Gedichte“ (Lipsk 1883); „Gedichte“ (tamże 1889); „Der Haidengänger u. andere Gedichte“ (tamże 1890); „Neue Gedichte“ (tamże 1893); „Kampf u. Spiele“ (Berlin 1897);

„Kämpfe u. Ziele“ (tamże 1897); „Bunte Beute“ (tamże 1903)—są epoką w rozwoju nowożytnej liryki niemieckiej, zapewniają L-owi miejsce obok pierwszorzędnych poetów niemieckich. Z innych dzieł jego najcenniejsze są nowele, do których tematy czerpał przeważuie z życia wojskowego: „Eine Sommerschlacht“ (Lipsk 1886); „Unter flatternden Fahnen“ (t-że 1888); „Krieg u. Frieden“ (t-że 1891); „Kriegsnovellen“ (t-że 1893). Liryczny kierunek talentu L-a wytwarza braki w budowie jego powieści, jak „Breide Hummelsbüttel“ (Lipsk 1887); „Der Mäzen“ (t-że 1889); „Auf dem linken Ulenbagen“ (Berlin 1899), które obfitują jednak w obrazy potężne natury i są wyrazem przeżyć wewnętrznych i poglądów autora; pod tym względem zasługuje na uwagę szczególną powieść autobiograficzna „Leben und Lüge“ (Berlin 1907). Utwory dramatyczne L-a mają raczej wartość poetycką niż teatralną: „Knut der Herr“ (Lipsk 1885); ,,Der Trifels und Palermo“ (t-że 1886); „Arbeit a-delt“ (t-że 1886); ,,Die Rantzau und die Pag-wisch“ (1886); „Die Merowinger“ (t-że 1888); „Pokahuntas“ (Berlin 1905). Charakter wyznań osobistych nosi epopeja ,,Poggfred“ (Berlin 1896). —Wydanie dzieł: „Sämmtliche Werke“ (15 tomów, Berlin 1904—07).—F. Oppenheimer „Detlev v. L.“ (Berlin 1897), J. O. Bierbaum „Freiherr D. v. L.“ (Lipsk 1892); F. Servaes „Präludien“ (Berlin 1899); J. E. v. Grotthuss „Probleme und Charakterköpfe“ (Stuttgart 1897).

Lilienfeld Paweł v., socyolog, urzędnik rossyjski, gubernator, później senator (*    1829

—f 1903 w Petersburgu). Od r. 1860 zaczął ogłaszać przyczynki socyologiczne (początkowo ekonomiczne: „Zasady ekonomii politycznej“ pod pseudonimem Lilejewa). W r. 1872 o-głosił Myśli o nauce społecznej przyszłości (po rossyjsku pod lit. P. L.), 1873, wydane po niemiecku jako „Gedanken über die Socialowis-senschaft der Zukunft“; praca ta była wstępem do całego szeregu tomów ogłoszouych w krótkich odstępach czasu: „Die menschliche Gesellschaft als socialer Organimus“, „Die socialen Gesetze“, „Die sociale Psychophysik“, „Die sociale Physiologie“, „Versuch einer socialen Theologie“. Członek i prezes kongresu Instytutu Socyologicznego, ogłosił po francusku, z przedmową sekretarza tej instytucyi, R é n é W or m sa, tom poświęcony „Pathologie Sociale“ (1896), a na kongresach odczytał prace: „La méthode organique en sociologie“ „Ya-t-il une loi de l’évolution des formes politiques“ L. rozważa społeczeństwo jako organizm me metaforycznie, lecz w znaczeniu zjawiska przyrod-niczo-realnego. Życiem społeczeństwa rządzą tesame prawa co pozostałą przyrodą; zjawiska społeczne rozwijają się analogicznie do fizyologicznych. Za przykładem Spencera (ob.) przeprowadza L. analogie biologiczne w swo-

Lilienthal Michał—Lilioróg (herb).    46

-a.

im systemacie socyologicznym z drobiazgo- —Porów. Estreicher Karol „Bibliografia*⁴ T. wością, prowadzącą do absurdu i karykatury, i XXI, str. 276— 79.    •

Paryżu (1898) poddano organiczny pogląd na społeczeństwo zabójczej krytyce (ob. L. Stein, „D. organische Methode in der Sociologie“ 1898). Ob. Socyologia. Społeczeństwo (wskazówki bibliograficzne szczegółowe przy tych artykułach, tutaj tylko: Barth „Geschichtsphilosophie als Sociologie“.

s. p.

Lilienthal Michał, historyk i bibliograf (* 1686 w Leibstadzie w Prusiech Królewskich — f 1750 w Królewcu). Był pastorem i profesorem uniwersytetu królewieckiego, znawcą i miłośnikiem literatury polskiej oraz zasłu- j żonym badaczem dziejów Prus Królewskich. Oprócz mnóstwa rozpraw, wydał następujące prace, zawierające wiele cennego materyału źródłowego do historyi i literatury naszej: „Das Gelahrte Preussen aus neuen und alten Schafften wie auch der gelahrten Männer, welche < in Preussen gebohren oder daselbst gelebet, oder von Preussischeu Sachen geschrieben, Nahmen u. Leben“, tygodnik wydawany przez L-a wraz z Jerzym P. Schultzem (Toruń 1722 — 23). Ciągiem dalszym tego wydawnictwa jest: „Continuirtes Gelahrtes Preussen“ (kwartalnik, tamże 1725); „Erleutertes Preussen oder auserlesene Anmerkungen ueber verschiedene zur Preussischeu Kirchen-Civil-und Gelehrten-Historie gehörige Dinge“ (Królewiec 1724—28, 4 tomy; tom 5-y tego dzieła, wydany w r. 1742, zawiera uzupełnienia i poprawki poprzedzających 4-ch; sprzedawany również w handlu osobno p. n. „Preussische Merkwürdigkeiten“); „Preussische Bibliothek, das ist sorgfältiges Verzeichniss deren Scribenten welche die Historie, Geographie, Politic, Rechtsgelehrsamkeit, Kirchen - und Gelehrten-Geschichte, Naturkunde. Altertümer u. dergleichen Merkwürdigkeiten von Preussen erleutert haben“ (tamże 1741; poczet pisarzy pruskich, również wielu Polaków oraz piszących o rzeczach polskich lub z Polską związek mających). Pornui-kowem, wielkiej pracowitości dziełem L-a jest „Acta Borussica ecclesiastica, civilia, literaria oder Sammlung zur Geschichte des Landes Preussen gehöriger Nachrichten, Urkunden, Schrifften u. Documenten*⁴ (Królewiec i Lipsk, 1730—32, 3 tomy; ciąg dalszy „Erläutertes Preussen“; zawiera mnóstwo życiorysów uczonych z ich portretami, zbiór dyplomatów pruskich i dokumentów historycznych; dawniej pracę tę przypisywano błędnie Michałowi Praeto-riusowi Linde w „Roczn. Tow. Warsz. Przyj. Nauk“, T. XV); „Schediasma de praecipuis rerum prussicarum scriptoribus“ (Królewiec 1718).

s. p.

Mało czytywany za życia, wpływu na rozwój ■ Lilienthal Karol v., prawuik jeden z wy-socyologii nie wywarł. Z powodu referatu je- j bitniejszych przedstawicieli nowszej szkoły go na Zjeździe Instytutu Socyologicznego w : kryminalistów niemieckich, zgrupowanych około Lista (ob.), założyciel i współwydawca „Zeitschrift f. d. gesammte Strafrechtswissenschaft“ (* 31 sierp. 1853 w Elberfeldzie), nauki prawne pobierał w Berlinie, tam aplikował w sądzie karnym; w r. 1879 został docentem w Halli, był profesorem w Zuriehu (1887 —89), w Marburgu (1889 — 1896), nakoniec w Heidelbergu. Prace ważniejsze: „Beiträge zur Lehre von den Kollektivdelikten“ (1879); „Hypnotismus und Strafrecht“ (1887); „Ort der begangenen Handlung“ (1891); „Grundriss zur Vorlesung über deutsches Strafrecht“ (wyd. 3-e 1908); „Heidelberger Strafechtslehren im 19 Jahrh.“ (1903): W Encyklopedyi Prawnej, wydanej przez Birkmeyera, ogłosił wykład Procesu karnego, w zbiorowym, wielkim wykładzie porównawczym prawa karnego niemieckiego i cudzoziemskiego („Vergleichende Darstellung d. deutschen und ausländischen Strafrechts“) różne rozdziały w T. IV części ogólnej i T. V części szczegółowej. Wreszcie w piśmie zbiorowem ku uczczeniu Bekkera (E. J., pandektysty heidelberskiego) rozprawę o „Medizin und Strafrecht“ (1897).

Le-

L. K.

Liliental Regina, z domu Eiger (* w Zawichoście d. 14 list. 1875). Napisała: „Przesądy żydowskie“ (Wisla t. XII, XIV); ^Wierzenia, przesądy i praktyki ludu żydowskiego*4 (Wisła, t. XVIII i XIX); „Zaręczyny i wesele żydowskie“ (Wisła, t. XIV); „Pieśni ludowe żydowskie“ przekł. (Wisła, t. XVI—XVIII); „Życie pozagrobowe i świat przyszły w wyobrażeniu ludu żydowskiego*⁴ („Lüd⁴⁴ t. VIII); gendy żydowskie o wyjściu Żydów z Egiptu“ („Lud“, t. IX); „Dziecko żydowskie“ („Mat. kom. antropol.-archeol. i etnogr.“, t. VII); „Święta żydowskie w przeszłości i teraźniejszości*⁴ („Rozp. wydz. filolog. Akad. Umiejętności“ t. XLV); „Zjawiska przyrody w wyobrażeniu i praktyce ludu żydowskiego, Ciała niebieskie“ („Safrus“ książka zbiorowa, poświęcona sprawom żydostwa, Warszawa 1905); „Precz z barbarzyństwem, rzecz o Obrzezaniu*⁴ (Warsz, 1908); nadto zabierała głos w sprawach żydowskich i innych w „Przegl. Tyg.“, „Ogniwie*⁴ i inn. pismach, oraz tłómaczyła z żargonu utwory L. Pereca.

Lilijka, ob. Lili'owiec.

Lilioróg, herb polski z nadania. Na tarczy w polu złotem między rogiem jelenim czerwonym a bawolim czarnym lilia srebrna. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć piór strusich białych. Nadany wraz z nobilitacyą Maciejowi Walentemu Gagatkiewiczowi na sejmie 1775 roku. Dyplom wydany został d. 2 kwiet.

r. 1776-go. — Źródła: vol. Legum VIII, 303; ks. kancl. 41, str. 328.

potraw. Pędy młode szparagowatych (Asparagus) dają jarzynę smaczną. Do L-ych należy też t. zw. Len nowozelandzki (Phormium te-na.x), dostarczający włókien wybornych, podobnie i Sanseviera. — L., napotykane nieomal na całej kuli ziemskiej, z wyjątkiem krajów zimnych, obejmują blisko 2 600 rodzajów, z których liczba największa rośnie w pasie między-zwrotnikowym, a te odznaczają się kwiatami najokazalszemi, hodowanemi też często w o-grodach krajów umiarkowanych, albo w cieplarniach; do nich m. in. należą: Tulipa Tour-nef, Lilium L., Fritillaria L., lunhia L., A-gapanthus Hérit., Hy a eint hum L., Hemerocal-lis L., Muscari Tournef Tournef., Yucca L., i Dracaena Vand.—L. dzielą się na Melanthioideae (ziemowit), Aspho-deloideae (np. aloes, koźle jajka), Allioideae (cebula, czosnek, szczypiorj, Dracaenoideae (Juka [podpłomycze], smokiew), Asparagoideae (szparagi, konwalia), Ophiopogonideac (Sanseviera), Lazuragoideae (rosnące w Australii, Nowej Zelandyi i Chile) i Smilacoideae (kolco-woje).— Por. Redouté „Les Liliacées“ (Paryż 1812 — 1816, 8 tomów), Regel „Die Funkia-Ar-ten d. Gärten“ („Gartenflora“ 1876), Elwes „Monography of the genus Lilium“ (Londyn 1877) i różne podręczniki botaniki;

Liliowce, ob. C r i n o i d e a e.

u.

Aloe

Scilla L.

Fig. 62. Lilioróg (herbj.

Liliowate (Liliaceae), rodzina roślin kwiatowych (Phanerogamae), okrytonasiennych (An-giospermae), jednoliściennych (Monocotyledones).

br i. I>.

Liliowiec, ob. Hemerocallis,

Kwiaty składają się z okwiatu sześciolistko we-go, miewają sześć pręcików i jeden słupek, mieszczący się nad nasadą okwiatu. — Większość L-ych należy do ziół soczystych, wyrastających z cebul, bulw, lub kłączy, tylko niektóre gatunki wyrastają w krzaki lub nawet drzewa (Aloe, Dracaena)., Ziółko wate posiadają często jednę łodygę prostą, otoczoną dokoła liśćmi, liście te bywają bezogonkowe, a w stosunku Lilith, słowo hebrajskie, znajdujące się do długości zazwyczaj są wązkie, proste, o brze- raz tylko w Biblii (Jez. 34, 14). Pochodzi praw-gach gładkich, wyjątkowo tylko bywają wyzę- dopodobnie od słowa lail „noc“ i oznacza mo-bione (Aloe), wyrastają zaś wprost z cebuli lub że ptaka nocnego, np, sowę, ale już bardzo bulwy. U krzaczastych i drzewiastych liście wcześnie przybrało znaczenie widma, albo de-stoją na końcach gałązek. U spodu liście są mona nocnego. Niektórzy uczeni atoli (np. Sayce, zwykle pochwowate, obejmujące mniej lub wię- Tossey i inni) wywodzą L. od assyryjskiego cej łodygę, czasem tworzą cewki długie, wy- li litu, pochodzącego od sumeryjskiego lii jątkowo tylko zdarzają się szerokie, posiadają- „wicher“, tak, że L., z początku przynajmniej, ce szypułki; unerwienie przebiega podłużnie, była boginią wichru, a później dopiero, właśnie równolegle do brzegów.—Kwiaty, przeważnie po- pod wpływem słowa lail, otrzymała znaczenie kaźne, żywo zabarwione, u wielu mile pachnące, demona nocnego. W agadzie talmudycznej i w stoją nieraz samotnie na końcu łodygi (np. tu- późniejszej literaturze hebrajskiej L. przybiera lipany), ale tworzą także grona (np. hijacynty), różne postaci i służy za temat do rozmaitych lub zespolają się w kłosy, baldaszki, lub inne wywodów fantastycznych, opartych na przesą-układy złożone.—Owoc bywa torebką trójdziel- dach ludowych. Tak np. ma ona postać ludzką, ną, rzadziej jagodą, albo orzeszkiem. Nasiona ale jest skrzydlata, była pierwszą małżonką bywają przeważnie mięsiste lub chrząstkowate; Adama, któremu urodziła różne demony, a po-z kiełkiem prostym albo zakrzywionym, w osi tein stała się jedną z 4-ch nałożnic • Samaela podłużnej leżącym; pokrywa je zazwyczaj łu- (dyabła) i ma do swego rozporządzenia 480 de-pinka czarna, skórzasta lub skorupiasta. — Za- monów. Fruwa po nocy jako wystrojona nie-pylanie najczęściej odbywa się za pośredni- wiasta z długiemi, rozpuszczonemi włosami, ku-ctwem owadów, przywabianych przez kwiaty si mężczyzn i kradnie dzieci, ma też prawo za-barwne, wonne, u wielu posiadające t. zw. bijać wszystkie dzieci, nagle, w sposób grze-nektarye.—Ziele L-ych soczyste zawiera czę- szny, a lud żydowski po dziś dzień jeszcze ob-sto sok śluzowaty, w niektórych napotykamy wiesza pokój położnicy amuletami, mającemi istotę żywiczną, gorzką (aloes), w innych isto- głównie za zadanie ochronić nowonarodzone tę wyciągową ostrą (Scilla); obie stosowane by- dziecko od zamachów L-y. Przeszła ona także i wają w lecznictwie. Rodzaj Allium (cebulowa- do zabobonów nieżydowskich. Analogicznemi pote), bogaty jest w olejki eteryczne, zawierają- staciami są: Empuzy, Lamie i Mormolyki grecko-ce związki siarki, a służy jako przyprawa do ! rzymskie, oraz Ghule arabskie.    Dr' s' p-

A. Pol.

Km.

i t. d.

Br. J.

Br. J.

Liliusz Wincenty (* w Rzymie w końcu w. XVI —f około r. 1653 w Krakowie), lutnista i kompozytor kapeli Zygmunta III. Osiedliwszy się w Polsce, z żoną Orgalią, rodzinne nazwisko Giglio spolszczył na L., i wogóle wraz z żoną i dziećmi spolszczył się zupełnie. Z jego kompozycyi dochowała się w zbiorach wawelskich msza czterogłosowa na tematy pieśni wielkanocnych, łacińskich i polskich. Wydał 20 utworów muzyków kapeli królewskiej p. u. „Melodiae sacrae 5, 6, 7, 8 et. 12 vocum etc.“ (Kraków 1604).    A- Po1'

Liliusz Franciszek (f 1657 w Krakowie) kompozytor muzyczny, syn Wincentego L-a (oh.). Poświęciwszy się stanowi duchownemu, został kauonikiem saudomierskim, później tarnowskim, nakoniee powołano go na kapelmistrza kapeli katedry krakowskiej. Dochowała się do dziś dnia jego pieśń o św. Jacku z r, 1645, oraz kilka mszy.

Liljefors Bruno, malarz szwedzki (* 1860 w Upsali), słynny z obrazów, przedstawiających zwierzęta leśne. Muzeum Sztokholmskie posiada jego Lisy, a w galeryi Drezdeńskiej można oglądać obraz Lis i zając. Zbiór jego studyów wyszedł w r. 1891 p. n. Z lasów i z pól. W r. 1892 L. otrzymał pierwszy medal na wystawie monachijskiej.

Liljegren Jan Gustaw, historyk szwedzki (* w Smalandzie 1789 — f 1837); jako magister filozofii (1814) wykładał w uniwersytecie o starożytnych zabytkach narodowych. Sprawował różne urzędy, a w r. 1835 został archiwistą królestwa. W młodości należał do grona zapaleńców Towarzystwa Gotyckiego; choroba i zniechęcenie do życia popchnęły go do samobójstwa. Prace jego są bardzo liczne; wyróżniają się legendy historyczne skandynawskie (1818—19), Starożytności skandynawskie (1821); Dzieje starożytnych Skandynawów (1824); „Di-plomatarium Suecicum“, dalej prowadzone przez

B. Hildebranda; Gramatyka runiczna (1852)

Br. J.

Liljenstrand Aksel Wilhelm, uczony finlandzki (* w Kangasala w 1821). W r. 1830 mianowany profesorem ekonomii krajowej i prawa ekonomicznego w uniwersytecie helsiug-forskim od r. 1879, usunął się do życia prywatnego. Głównie pracami prawniczemi odznaczył się, a pisywał dużo artykułów w przeglądach zawodowych; jest nadto autorem praw o marynarce handlowej, o gospodarstwie leśnem i t. d. Dzieło jego o podziale dóbr ziemskich i o dawnej organizacyi ich, w Finlandyi drukowane było po szwedzku w r. 1879.

Liljestrale Joachim, Wilhelm pisarz szwedzki (* pod Karlstadem 1721    — f

1807); posuwając się szybko na drodze karyery sądowej, został w r. 1772 prokuratorem koronnym, lecz musiał ten urząd porzucić skutkiem intryg partyjnych. W parlamencie zasiadał kilkakrotnie, a w r. 1789, stając przeciw królowi, naraził się na więzienie wraz z Fersenem, Geerem i innymi. Jego dzieła literackie należą do szkoły Dalina; najważniejsze z nich jest poemat dydaktyczny: Fideikomis dla mego syna lngemunda (1772 i 1797), gdzie obok krytyki na współczesnych literatów z dworu Gustawa III, znaleść można wiele myśli bezwzględnych z siłą wyrażonych. Oprócz tego L. wydrukował: psalmy, wiersze na pochwałę Dalina, Manderstróma, drobne utwory i kilka tłóma-czeń z Pope’a, oraz Tomasza à Kempis.

Lille (po flam. Ryssel) miasto we Francyi, stolica departamentu Nord, leży na nizinie Fland-ryjskiej,nad skanalizowaną rzekąDeńle.L. jest wa-żnem ogniskiem przemysłu i handlu, stacyą ośmiu kolei żelaznych i twierdzą pierwszej klasy. Z dawnych fortyfikacyi została tylko cytadela, zbudowana przez Vaubana, odgrodzona od miasta przez esplanadę szeroką. Ze starych bram miejskich zasługuje na wyróżnienie Paryska, łuk tryumfalny dorycki, zbudowany w r. 1682. Obecne fortyfikacye składają się 11 wielkich fortów, otaczających miasto w promieniu 50 kilometrów. —Ciekawszych zabytków budownictwa zawiera L. niewiele; składa się na nie kilka starych kościołów (St.-Maurice, St.-Etien-ne, St.-André, Madeleine), nowy kościół Notre-Dame de la Treille, zbudowany w stylu wieku XIII, giełda (z 1652), ratusz, gmach prefektury, pałac sztuki i kilka innych. Na jednym z placów miejskich wznosi się kolumna na pamiątkę oblężenia L. w r. 1792; oprócz tego posiada L. pomniki generałów Négrier i Faid-herbe i senatora Testelin. Mieszkańców 210 696 (1901).—Przemysł w L. jest bardzo rozwinięty. Składają się nań przędzalnie lnu (205 000 wrzecion, 12 000 robotników), fabryki nici (3 000 robotników), tkanin lnianych, przędzalnie (750 000 wrzecion, 10 000 robotników); fabryki sukna, tiulu i koronek, farbiernie, blichar-nie, apretury; fabryki maszyn i narzędzi, rafi-nerye oleju, cukrownie, browary, fabryki przetworów chemicznych i wyrobów z tytuniu. — Kwitnie też w L. handel, zarówno wytworami przemysłu, jak i towarami Kolonialnemi, winem, wódką i płodami rolnictwa okolicznego.— Z uczelni posiada L. cztery wydziały państwowe, wolny uniwersytet katolicki o pięciu wydziałach, liceum, kolegium dla dziewcząt, kilka szkół zawodowych, instytut głuchoniemych i ociemniałych, konserwatoryum muzyczne. Po-zatem znajduje się w L. biblioteka publiczna (75 000 tomów i 800 rękopisów), ogrody botaniczny i zoologiczny; kilka muzeów, w tej liczbie cenna galerya obrazów (dzieła Rubensa, von Dycka, Craeyera, Jordaënsa) i muzeum Wicara (fundacya urodzonego w L. malarza Wieara), zawierające 1 500 rysunków mistrzów włoskich i słynne popiersie woskowe dziewczęcia z wieku XVI.—L. jest siedzibą prefektury, komendy I korpusu armii, trybunału, Sądu handlowego, Izby handlowej i rolniczej, fi-

620—1804“ (Lille 1889).

Lillebonne (rzymska J u 1 i o b o n a), miasto we Francyi, w departamencie Seine-Inférieure, niedaleko od Hawru. Znajduje się tam stary kościół z portalem gotyckim i dzwonnicą z wieku XVI, zwaliska zamku i szczątki teatru rzymskiego. Ludność zajmuje się głównie tka-

ig. p.

Br. J.

karły, pigmeje.

Lilly (Lily, L y 1 y) J a n, dramaturg angielski (* około 1554 —f 1606), uważany jest za jednego z najwybitniejszych poprzedników Sha-kespeare’a. Wprowadził do dramatu angielskiego dykcyę prozaiczną i romansem „Euphues. The anatomy of vit“ wywarł poważny wpływ na styl literacki swego czasu. Styl ten, znany pod nazwą „eufuizmu“, był arcy-modny na dworze Elżbiety, wkrótce jednak stał się śmiesznym, głównie wskutek krytyki Shakespea-re’a. Treść do komedyi L. czerpał głównie

Km.

Br. J.

lii Banku francuskiego, Giełdy i wielu konsulatów.—Dzieje. Według podania, Juliusz Cezar miał ua miejscu dzisiejszego L., na wyspie rzeki Deûle zbudować zamek; stąd nazwa Insula, Vile. Miasto samo założone jednak zostało dopiero w wieku X przez hrabiów Flandryi. W r. 1213 spustoszył L. Filip II August, w r. 1297 zniszczył je Filip IV Piękny; w r. 1305 objęła Francya L. prawem zastawu. Król Karol V, żeniąc brata swego Filipa Burguudzkiego z Małgorzatą FJandryjską, odstąpił L. Burgundyi (1365). Po śmierci Karola Śmiałego miasto dostało się Habsburgom (1477). Franciszek I francuski zrzekł się wszelkich pretensyi do L., co potwierdził później Henryk IV. W r. 1667 Ludwik XIV zdobył L. i zatrzymał po pokoju Akwisgrańskim. W r. 1708 odebrał je wprawdzie Eugeniusz Sabaudzki po długotrwałem oblężeniu, ale w r. 1713 musieli Austryacy oddać m-to Francyi. W r. 1792 L. oblegane było bezskutecznie przez Austryaków.—Por. Hende „Histoire de Lille,

ig. r.

ctwem. Mieszkańców 5700.

Lillienstaedt J ó zef, mąż stanu i poeta finlandzki (* w Bjerneborg 1655—f 1732), nazywał się właściwie P a u 1 i n u s, a za zasługi położone zyskał szlachectwo i nazwisko L., w r. 1690, jako sekretarz protokółu i skarbnik koronny; w r. 1705 mianowany wice-prezesem trybunału w Wisma-rze, spełniał za Karola XII różne misye dyplomatyczne, a głównie przy zawarciu traktatu w Nystadzie (1721). Od r. 1727 aż do śmierci był prezesem trybunału w Wismarze. Jego dzieła wierszem pisane są nacechowane talentem prawdziwym, tren zaś na oddalenie się Iris należy do arcydzieł z okresu Stiern-hielma. Pisma L-a wyszły w r. 1863 w zbiorze Hauselliego; w r. 1775 wydrukowauo jego autobiografię.

Lilliput—nazwa wyspy fantastycznej, do której przybija w swej podróży Gulliver — w znanej powieści Swifta (ob.). Mieszkańcy tej krainy nie wyżsi są nad 6 cali. Stąd L-i =

M. Ab.

z mitologii klasycznej. Wydanie najnowsze „Dra-matic Works“ L-go z uwagami i z życiorysem, wyszło w r. 1858.

Lilly albo Lily Wilhelm, astrolog angielski (* w Diseworth 1602 — f Hersham w 1681). Pochodził z gminu, dopiero mając lat 30 zabrał się do gruntownego kształcenia się, w końcu oddał się astrologii — a przepowiadanymi, kalendarzami stał się rodzajem N o s t ra-d am usa (ob.) angielskiego. Zdobył majątek poważuy, co mu pozwoliło grać pewną rolę podczas rozruchów politycznych. Od r. 1644 do 1681 wydawał kalendarze ciekawe p. n. „Merlinus anglicus junior“, i mnóstwo rzadkich dziś broszur jak np. „Observations on the life and death of the king Charles“ (Londyn 1651), przedrukowane z autobtografią autora w r-1774; „Collection of Prophecies“ (1646); „Christian Astrology“ (1647) i t. d.

Lilpop Stanisław (* w Warszawie 1817— f w Biarritz 1866) przemysłowiec. Po ukończeniu szkół w mieście rodzinnem wstąpił jako uczeń do warsztatów fabryki maszyn bankowej na Solcu, celem zapoznania się praktycznie z mechaniką. Następnie Bank Polski, oceniając słusznie zdolności i postępy L-a, na koszt swój wyprawił go za granicę, aby dać mu możność wydoskonalenia się w zawodzie, zwłaszcza zaś w budowaniu maszyn rolniczych. Powróciwszy po latach kilku do kraju L. przystąpił w Warszawie do spółki z fabrykantem maszyn B. Zakrzewskim; następnie w r.1848 objął na siebie zawiadywanie oddziałem wyrobu maszyn rolniczych w fabryce bankowej na Solcu. — W roku 1854 z Wilhelmem Rauem (ob.) wszedł do spółki z braćmi Ev an sami (ob.), posiadają-ceini w Warszawie na rogu ulic Swiętojerskiej i Ciasnej fabrykę narzędzi i maszyn rolniczych, założoną już w r. 1822, oraz kopalnię i hutę żelazną w Drewnicy (pow. Opoczyński, guber. Radomska). L. objąwszy zarząd główny fabryką warszawską, rozszerzył zakres jej działalności i przyczynił się wielce do jej rozwoju pomyślnego, jakoteż do rozpowszechnienia w kraju naszym używania maszyn i narzędzi rolniczych ulepszonych. Przytem L. był nietylko wykonawcą sumiennym pomysłów cudzych, ale umiał je też ulepszać, lub zgoła zastępować własuemi. I tak, między innemi, udoskonalił żniwiarkę Mac Cormicka, przystosowując ją do potrzeb krajowych, oraz zbudował siewnik, mogący służyć do siania ziarna wszelkiego. Do zasług L-a niezaprzeczonych należy dbałość jego o rozwój i postęp przemysłu krajowego, objawiająca się zwłaszcza w tem, że nigdy nie spuszczał z oka zabiegania o wykształcenie zawodowe pracowników krajowych, aby się mógł obywać w zakładach przez siebie prowadzonych, o ile można bez cudzoziemców. W r. 1865 bracia Evansowie ze spółki wystąpili, a w roku następnym L., noszący się z zamysłem założenia krajowej fabryki lokomotyw, zmarł przedwcześnie, wyje-

1866, nr. 370).

Oroya.

wa

rno-

chawszy za granicę dla poratownia zdrowia. Fabryka, znacznie powiększona, istnieje do dziś, jako własność towarzystwa akcyjnego pod firmą L. Rau i Löwenstein, a wyrabia, oprócz maszyn, także wagony, pociski armatnie i różne in. —Por. Życiorys w „Tygodn. ilustr.“ (rocz.

Red.

Lima, departament rzeczypospolitej Peru, : ciągnie się od oc. Spokojnego do Kordylie-rów; leży pomiędzy 10°38'a 13°20’ szer. połudu. Jego obszar wynosi 34 482 kil. kw., ludność 298 106 mieszk. (1896): Pas nadmorski przy brzegach rzek jest żyzny; uprawiają tam trzcinę cukrową, kukurydzę, warzywa i owoce. W dolinach górskich głównem zajęciem ludności jest hodowla bydła. Z bogactw kopalnych posiada L. złoto, srebro, miedź, żelazo, węgiel i sól; górnictwo jest tam jednak mało rozwinięte, handel za to bardzo ożywiony. Kolej żelazna prowadzi z Callao przez Kordyliery do

ig. p.

Lima (Ciudad de los Reyes), stolica rzeczypospolitej Peru i departamentu tejże na-nazwy, leży pod 12°3’ szer. połudn. i 77°8’ dług. zach. od Greenwich: w pobliżu brzegu o-ceanu Spokojnego, od którego oddalona jest tylko o kilka kilometrów (od swego portu Callao o 14 kil.). Wznosi się na wysokości 156 m., w dolinie, otoczonej amfiteatralnie przez odnogi Kordylierów. Ze względu na znaczną ilość starych budowli z czasów hiszpańskich, stawianych w stylu mieszanym arabsko-hiszpań-skim, L. należy do rzędu najciekawszych miast A-meryki południowej. Miasto ma ulice szerokie i proste; domy mieszkalne, ze względu na trzęsienia ziemi częste, są przeważnie jednopiętrowe. L. liczy 33 place, 27 studzien, ma wodociągi i oświetlenie gazowe. Znajduje się w m-cie 67 kościołów i kaplic; przy pięknym Pla-za-Mayor wznosi się słynna katedra ogromna (w stylu Odrodzenia, odbudowana po trzęsieniu ziemi w r. 1746); katedra ta była dawniej o-zdobiona z przepychem niezwykłym, złote i srebrne ornamenty poszły jednak z czasem na łatanie budżetu państwa. Z pozostałych gmachów zasługują na wyróżnienie: pałac rządowy, ratusz i pałac arcybiskupi. Na dawnym placu inkwizycyi wznosi się piękny pomnik Boliva-ra (ob.). Fortyfikacye dawne miejskie (alame-das) zburzono w r. 1870 a na ich miejscu u-rządzono aleje spacerowe. Najpiękniejsze z nich są: Alameda de los Descahos ozdobiona licz-nemi posągami, Alameda del Callao i Alameda de la Exposicion z ogrodem zoologicznym, pałacem wystawy i pomnikiem marmurowym Kolumba.—Do liczby gmachów pokaźnych należą jeszcze wielkie klasztory Franciszkanów i Dominikanów (z Daj wyższą w mieście wieżą), pałac Senatu (dawniej inkwizycyi), gmach sejmowy, pałac sprawiedliwości i mennica.—Ludność wynosiła w r. 1896: 113 000 m-ców; w połowie wieku XVIII L. liczyła już 60 000 m-ców, przy-

rost więc jest bardzo powolny. Jeduą trzecią ludności tworzą Kreole, jedną dziesiątą Murzyni, resztę Indyanie i mieszańcy (Cholos). Przemysł nieznaczny; jest jednak trochę fabryk, głównie przerabiających metale. Cały handel opanowany przez cudzoziemców. Miasto jest siedzibą władz naczelnych rzeczypospolitej. Z zakładów dobroczynnych posiada L. pięć szpitali (szpital św. Andrzeja istnieje od r. 1557), dom obłąkanych, zakład położniczy i kilkanaście przytułków, nadto uniwersytet (założony w 1551), muzeum i bibliotekę narodowę (50 000 tomów); szkołę wojskową, rzemieślniczą, położniczą; seminaryum arcybiskupie i nauczycielskie, ogród botaniczny. Dzienników wychodzi 6, teatry istnieją dwa. Miasto zostało założone w r. 1535 pod nazwą Ciudad de los Reyes, przez Franciszka Pizzara (ob.). Ucierpiało wiele od trzęsień ziemi. Najstraszniejsza katastrofa w dniu 28 paźdz. r. 1746 pochłonęłą 6 tysięcy ofiar; szkody materyalne wyniosły 600 milionów pesos. Aż do zdobycia niepodległości L. była siedzibą vicekrólów hiszpańskich. Od stycz. r. 1881 do paźdz. r. 1883 miasto zajęte było przez Chilijczyków.—Por. Michał Chmyzow-ski „W stolicy Peruwii“ („Tygodnik Illustr.“ z r. 1909; nr. 29 i nast.).    ]g' P-

Limacinidae, rodzina mięczaków w i o słono gich (Rteropoda), oskorupionych czyli posiadających muszlę (Thecosomata)\ muszla pnista ślimakokształtna, u wielu gatunków z pokrywką, zamykającą wnijście; pokrywka z kilku skrętów. Rodzina zawiera do 5-iu rodzajów z 15 żyjącemi i 10-ma kopalnemi gatunkami. Z rodzajów wymienimy rodź. Limaci-na Cuv. o muszli spiralnie zwiniętej z wnij-ściem szerokiem i pokrywką; 2 gatunki rodzaju żyją w morzach podbiegunowych w niezliczonej ilości osobników i służą za pokarm wielorybom. Gat. L. arctica Cuv. o muszli bardzo cienkiej przezroczystej, łamliwej, mającej 5 — 6 skrętów; średnica wynosi 4 mm.; ciało mięczaka cieinnopurpurowe albo fioletowe; żyje w rzach północnych. Drugi rodzaj—Spiralis z gat. Sp. bulimoides o muszli z 6-iu skrętami; przy pływaniu wykonywają stopami wiosłowatemi ruchy skrzydłowate.    * st' Mm

Limak, ob. w i ą z.

Limanowa, do drugiej połowy w. XVIII limanów a, m-to powiat, w Galicyi, przy dawnej drodze z Krakowa do N. Sącza, u spływu trzech małych potoków, tworzących rzeczkę Sowlinę, dopływ Łososiny; leży na równinie, o-toczonej ze wszystkich stron górami 405 m. npm.; stacya kolei na linii Żywiec-N. Sącz. Siedziba sądu powiatowego i starostwa. Kościół parafialny drewniany z r. 1528 (do 1602 zawiadywali parafią kanonicy reguralni de Poe-nitentia, zwani pospolicie Markami, później duchowieństwo świeckie), szkoła 4-klasowa, wydział okręgowy Towarzystwa kredytowego ziemskiego, szpital (fundacyiks. Duszyńskiego z 1834)

powiat

graniczy na płn. z pow.: Wielickim, Bocheńskim i Brzeskim, na wsch. z Nowo-Sądeckim, na płdn. z Nowo-tar-skim; a na zach. z Myślenickim; zajmuje 16. 41 mil. Q obszaru i liczy do 80 000 m-ców. Jest pagórkowaty i górzysty, średniej urodzajności, z glebą przeważnie żytnią (w dolinach rodzi się pszenica, jęczmień i rzepak); na północy ciągną się lasy jodłowe i bukowe, na południu świerkowe. Cały powiat leży w dorzeczu rzek: Łososiny, Raby i Dunajca. Ludność polska trudni się głównie uprawą roli i hodowlą bydła. Ciekawe wiadomości o przeszłości oraz stanie dzisiejszym L-ej podał Dr. Franc. Bujak: „L., stan społeczny i gospodarczy“ (Kraków 1902).

s. p.

browar, kilka zakładów przemysłowych, dość znaczny handel drzewem, bydłem i nawozami sztucznemi; do 2000 m-ców (w 1900— 1790), trudniących się wyrobem grubego obuwia dla włościan. Pierwsze wzmianki historyczne o L-ej sięgają początków w. XVI. W r. 1565 Zygmunt August zezwoli! na założenie tu miasta na prawie magdeburskiem, zwalniając zarazem mieszkańców na lat 30 od wszelkich ciężarów na rzecz państwa. Do dnia dzisiejszego przechowują się trądycye, że w połowie w. XVII południowa część powiatu L-skiego była miejscem wygnania dla przestępców, zwłaszcza szlachty, z całej Rzplitej; co naprowadza na przypuszczenie, że przestępców, którzy schronili się tutaj przed odpowiedzialnością prawną, sądem nie ścigano. Z późniejszych wypadków należy podnieść dzielną obronę mieszczan limanowskich przed napadem rozjuszonej tłuszczy podczas smutnych rozruchów w r. 1846 oraz skierowanego przeciw Żydom ruchu w r. 1898.— Lima n o w s k i

Limanowska Wincenta z Szarskich, żona Bolesława L-go (* w Wilnie 1838 —f w Thun 15 listop. 1885) jako nauczycielka przebywała na Białorusi; podczas powstania (1863) czuwała nad więźniami w Mohylowie. Oskarżona o „czynną pomoc udzielaną powstańcom“ skazana została na wygnanie do gub. Worone-skiej. Tu, w m. Pawłosku, poznała L-go. Uwolniona na zasadzie manifestu bez prawa powrotu na Litwę, przyjęła posadę nauczycielki w Lubelskiem. W r. 1874 wyszła za mąż za L-go który podówczas przebywał w Galicyi, a w r. 1878 pociągnęła z nim emingranckim szlakiem ( do Szwajcaryi. Ciężkie warunki bytu, bolesne ! przejścia nie pozostały bez wpływu na orga- J nizm: zachorowała na raka i po kilkoletnich męczarniach zmarła na obczyźnie. Wszech- , stronnie wykształcona o pięknym talencie pisarskim, przyswoiła literaturze polskiej kilka arcydzieł literatury wszechświatowej: „Kartka miłości“ Zoli, „Ten mały“ Daudeta, powieści Erckman—Chatriana, „Nędznicy“ Wiktora Hugo.

Limanowski Bolesław, zasłużony socyo-log polski, działacz społeczny i polityczny

współczesny (* w listop. 1837 w Podgórzu na Inflantach polskich, pow. Dyneburski). Po ukończeniu gimnazyum realnego w Moskwie rozpoczął nauki wyższe na wydziale lekarskim uniwersytetu tamtejszego. Nie czując jednak powołania do medycyny, słuchał z zamiłowaniem wykładów historycznych, świetnie podówczas prowadzonych przez Granowskiego (ob.) i K u-d r j a w c e w a (oh.), przedstawicieli wolnej myśli i szeroko pojętego humanizmu. W życiu uniwersyteckiem odznaczał się gorliwością w pracy nad organizacyą studentów Polaków (było ich około sześciuset); obok napół jawnej, powstała podówczas tajna, w celu samokształcenia się członków w kierunku narodowo-re-wolucyjnym, z własnem, przepisywanem w kilku egzemplarzach, czasopismem i własnemi wykładami. W kółku tem L. wykładał historyę polską. W celach agitacyjnych przeniósł się w r. 1858 do Dorpatu, gdzie, porzuciwszy o-statecznie medycynę, przeniósł się n,a wydział filozoficzny. Organizacyę w Dorpacie udało mu się założyć w r. 1859. Wyzwolenie Włoch rozpalało wówczas młodzież całego świata, przedewszystkiem polską. Mierosławski (ob.) porozumiewał się z Garibaldim względem legionu polskiego. Wiktor Emanuel, przyjmując władzę nad Neapolem z rąk Garibaldiego, podpisał dekret o utworzeniu legionu (o 4-ech oddziałach: polskim, węgierskim, niemieckim i francuskim); tylko Cavour, ze względów dyplomatycznych, zwlekał. Nadzieja walki poprowadziła L-go, jak wielu innych, na jesieni r. 1860 do Paryża, gdzie odrazu uczęszczać zaczął do szkoły wojskowej Mierosławskiego i Wysockiego. Jednocześnie słuchał w Sorbonnie Baudril-larta i w Collège de France Francka w zakresie ekonomii politycznej i filozofii prawa. Gdy w Bibliotece na Quai d’Orléans zapoznał się z literaturą polską polityczną, zwłaszcza z emigracyjną, pierwszym jego owocem był życiorys Emilii Platerówny (,,Dzień, liter.“ lwowski 1861); w druku użył pseudonymu Janek Płakań. Przedtem w „Przegl. rz. polskich“ Elzanowskiego, drukował korespondencye z In-ilant Polskich, oraz „Odpowiedź Litwina Kur-jerowi wileńskiemu“ (1860). Po wypadkach lutowych w Warszawie młodzież, zgromadzona w Paryżu rwała się do kraju. L. w porozumieniu z kolegami stanął w Wilnie w końcu kwietnia, wespół z dwoma swymi braćmi. Pa-tryoci litewscy przystąpili natychmiast do pracy organizacyjnej, wybrali pierwszy Komitet Centralny na Litwę w celu kierowania pracą rewolucyjną; w komitecie znalazł się i L. Po wielkiej manifestacyi w kościele katedralnym w dniu 20 (8) maja r. 1861 schwytany (razem z Benedyktem Dybowskim (ob.), osadzony w cytadeli, w sierpniu wysłany został do Mezenia w gub. Archangielskiej. „Zmuszony do bezczynności politycznej — pisze—postanowiłem wreszcie naszkicować plan pracy,

której pierwszy pomysł powstał we mnie jeszcze za studenckich czasów w Moskwie pod wpływem pracy nąd fizyologią; chciałem stworzyć nową naukę, swego rodzaju fizyologię społeczną.... Praca ta, wykonana w odludnej i głuchej mieścinie, bez pomocy jakichkolwiek-bądź źródeł, wysnuta cała z tego zasobu wiadomości, jaki posiadałem, nie miała wielkiej wartości; mnie osobiście oddała wielką usługę: przyzwyczaiła dó systematycznego myślenia i pisania, dopomogła do krytycznego wyjaśnienia wielu poglądów, przyjmowanych do tego czasu na wiarę i wprowadziła mnie na drogę, ku socyalizmowi wiodącą“. Wpłynął wówczas na L-go i rossyjski „Sowremiennjik“, Czerny-szewskiego (ob.), a także powieść W. Hugo ,,L. misérables“. Zapoznał się też z rewolucyą rossyjską w osobach przywożonych do Meze-nia, a potem i do Archangielska, rewolucyoni-stów rossyjskich i małoruskich. W Mezeniu, zarządzając archiwum miejscowem, opracował, na zasadzie ksiąg celnych w. XVIII, rzecz O handlu nad m. Białein za Anny Joanówny i O środkach administracyjnych ku polepszeniu rasy koni i bydła za Katarzyny II („Archaugiel-skija Wjedomostji“ 1861). Po 9-u miesięcach przeniesiony do Archangielska, dokąd przybywały partye wygnańców polskich, a wśród nich najwięcej było rzemieślników i robotników (ok. tysiąca), L. brał gorący udział w kształceniu ich i w krzewieniu zasad solidarności społecznej; nie darmo w tyrnsamym czasie przeczytał w „Sowremienniku“ Program Robotników Lassalle’a (ob.). „Socyalizm z wyżyn nieba idealnego spuszczał się na ziemię; ujrzałem w nim potęgę polityczną, która nas zdolna wydobyć z otchłani piekielnej“. Podczas upadku powstania dokonywał się w L-im przewrót: „Wiara w siłę patryotyzmu szlacheckiego—wyznaje—zawiodła; duchowieństwo nie miało dostatecznie wielkiego wpływu na włościan; pozostawała jeszcze nadzieja rychłej re-wolucyi w Rossyi, ale i ta zawiodła.... Przychodziłem coraz bardziej do przekonania, że zbawienie nasze —w ogólnym ruchu całej Europy, któryby nietylko polityczny, ale i społeczny układ odmienił. Wiadomość o ruchu międzynarodowym była już doszła i do nas; pod wpływem Ekonomii Politycznej Milla, wydanej w przekładzie polskim w Petersburgu r.

Woroneskiej, do m. Pawłowska. Z powodu braku funduszu na drogę L. odbył tę podróż etapami, w ciągu 6 miesięcy—podróż niezmiernie przykrą z powodu strasznych noclegów w więzieniach etapowych. W r. 1868 amuestya wierzbołowska (29 maja 1867) zamknęła pierwszy okres.lat młodzieńczych i tułaczych L-go: przybył do Warszawy, pracował jako robotnik w fabryce wyrobów żelaznych; był nauczycielem domowym w Lubelskiem, gdzie powrócił do pracy nad soeyologią. W tymże czasie napisał ocenę dzieła Milia o Comte’cie („Przegl. Tygod.“ 1869). W r. 1870, w mniemaniu, iż wojua francusko-pruska nie pozostanie bez wpływu na losy Polski, wyjechał do Galicyi. Znalazł posadę korektora w „Dzienniku lwowskim“, w którym zamieszczał „Wspomnienia Wygnańca“; po upadku „Dziennika“ pracował w „Dzienniku Polskim“ i w „Gazecie Narodowej“. W r. 1871 wygłosił dwa odczyty „O

Ą\

fj

Fig. 63. Limanowski Bolesław.

kwestyi robotniczej“ w stów. rzemieśln. „Gwiazda“ (wyd. książkowe Lwów 1871). Odczyty te zwróciły na niego uwagę polieyi. Jednocześnie uczęszczał do uniwersytetu i doktoryzował się 0875) na podstawie pracy „Socyo-logia A. Comte’a“ (Lwów 1875). Powstały wówczas rozprawy „O Rzeczypospolitej Platona“ („Na dziś“ T. II i III) i „O Prawach Platona“ („Sobótka“), oraz „Komuniści Morus i Campanella, studyum socyologiczne sy-stematów Utopia i Państwo słoneczne“

1859, przestałem oceniać socyalizm ze stanowiska wyłącznie etycznego: zacząłem rozumieć jego dziejową konieczność“.—Z Archangielska próbował L. uciec na statku angielskim; schwyta- 1 (Lwów 1876;    176 str.) — praca prawdziwie

ny atoli, wskutek zdrady kapitana straży cel- piękna. Jako Jan Płakań ogłosił szkic p. t. nej, wtrącony do więzienia, wysłany został do „Dziewczę nowego świata“ (Lwów 1872;    78

odległego punktu gubernii, Szenkurska. Zna- sti.) W tym czasie zbierał zasoby do prac: leziony przy nim pierwotny rękopis „Socyolo- „Z dziejów Socyologii“ („Niwa“ Warsz. 1876); gii“ skonfiskowano i nigdy go już autor oczy- „Soeyologią Schäfflego“ („Ateneum“ 1877) i ma swemi nie ujrzał. Na początku r. 1867 [ późniejszych. Pisał też o „Losie narodowości nadeszło z Petersburga pozwolenie na przenie- I polskiej na Śląsku“, utrzymywał bliskie stosun-sienie L-go, ze względów zdrowia, do gub. | ki z młodzieżą, z robotnikami, z emisaryusza-

nieii społecznych i jej wpływu na Europę i na Polskę (T. I str. 278 — 400). Tom pierwszy kończy się ,,Spiskiem Babeufa“. W tomie drugim mieszczą się Owen S-t Simon, Fourier, komuniści (Barbés, Blanqui, Cabet.), Blanc, Proud-hon, Collins, Marx, Międzynarodówka. Nie wspomina L. nigdzie o społecznych pisarzach polskich, w których dają się zauważyć wpływy teoretyków zachodnio-europejskich (Królikowski, Heltman, Libelt). Dzieło zamyka „Przegląd historyi socyalizmu od wielkiej re-wolucyi do dni naszych“, oraz „Rozwój doktryn socyalistycznych w narodzie polskim“. W r. 1889 wyszła krótka „Historya powstania 1863—4“ (Lwów 1889, wyd. 2-e    1900), w

mi ruchu robotniczego w Królestwie. Roku 1878 ogłosił, z powodu rozprawy prof. Aua „Socyalizm“, swoje studyum „Socyalizm jako objaw upadku społecznego i jako objaw konieczny rozwoju dziejowego“; stanowić ono miało erę dla rozwoju ruchu socyalistycznego w Galicyi.—W tymże roku został uwięziony (p r o-ces krakowski 1878). Nie dowiedziono mu winy, ale w następnym roku, z rozkazu namiestnika Potockiego, musiał opuścić Galicyę. Osiadł początkowo w Genewie; założył tu drukarnię polską i zaczął ogłaszać „Literaturę socyalno-demokratyczną“; dla braku jednak funduszów wydał tylko: „Patryotyzm i socyalizm“ (Genewa 1881), „Ferdynand Lassalle i jego polemiczno-agitacyjne pisma' „Rewolucyą polityczna a społeczna“ (1883); „Manifest do ludności rolniczej“; „W obronie prawdy“. Szczególnie mocne wrażenie wywołała rzecz o rewolucyi; tu rozwinął tezę, że gdzie naród jest pod jarzmem, tam nie może być wolności politycznej, „a gdzie niema tej wolności, niepodobna myśleć o rewolucyi społecznej“. W Genewie miewał odczyty (dla so-cyalistów rossyjskich) o powstaniu r. 1863; polskie opracowanie tych odczytów wyszło jako ,,Historya powstania narodu polskiego“ (Lwów 1882 2 t.; wyd. 2-e, uzupełnione, Lwów 1908 — 9). Na żądanie wydawców polskiego przekładu „Historyi powszechnej“ Schlossera opracował „Historyę drugiej połowy XIX wieku“ (do 1880). Z powodu wystąpienia Wście-klicy przeciwko socyalistom polskim (w „Ognisku“ dla Jeża) ogłosił „List otwarty do pana W. Wścieklicy“ (Genewa 1883), z powodu zaś artykułu Dragomanowa o socyalistach polskich, odpowiedź „Quelques mots à propos de l’article de Dr. sur les révolutionnaires et les so-

Potockiego pozwolenie na przyjazd do Galicyi, porzucił ciężką a niewdzięczną pracę w Towarz. ubezpieczeń, wrócił do kraju i zamieszkał w Krakowie. Obecnie pracuje nad obszernym życiorysem Stanisław Worcella (ob.) i nad o-/"statecznem wykończeniem „Wstępu do Socyo-logii“ (pojedyńcze rozdziały drukowane już były w ciągu ostatnich lat 20 po różnych czasopismach polskich). — Por. ,,Socyalizm, Demo-kracya, Patryotyzm. Wydawnictwo w celu uczczenia czterdziestoletniego jubileuszu pisarskiego 1860 — 1900 B. Limanowskiego“ (Kraków 1902,    228 str.; tu obszerny życiorys

(„Życie i prace B. L.“ str. 11 — 79) przez W. M. Kozłowskiego, uzupełniony i poprawiony dla „Wielk. Encykl. Powsz. Ilustr.“ przez samego L-go; tu też „Bibliografia prac B. L-go“

S. F.

(1882); tymże roku „Galicya“ (na zamówienie „Przeglądu Tygodniowego“, ogłoszona 1892). — W r. 1889 przeniósł się L. do Paryża, gdzie znalazł zarobek w drukarni (1889 — 1892). Zapragnął powrócić do kraju, ale sprzeciwił się temu namiestnik galicyjski Badeni (1893): powrócił do Paryża, gdzie przez wiele lat (do 1906) pracował w towarzystwie ubezpieczeń na życie New-York. Pomimo ciężkiej pracy biurowej, za-rywając snu, L. nie przestaje pracować naukowo; dzięki temu pojawia się w r. 1901 „Historya demokracyi polskiej w epoce porozbioro-wej“ (Londyn - Zürich 1901), oraz napisana na żądanie litewskiego Towarzystwa Zelma krótka „Historya Litwy“ (Paryż-Chicago 1895). W r. 1905 przybył L. do Zakopanego i uczę stniczył w „Kursach wakacyjnych“ przez wygłoszenie czterech odczytów, wydanych w książce p. t. „Rozwój przekonań demokratycznych w narodzie polskim“ (1906). W tymże roku wyszła rozprawa jego „Naród a państwo“, w której usiłuje określić oryginalnie rodowód socyalizmu. Po stracie drugiej żony (wrzesień cialistes polonais“ (,,Le Précurseur“ Gen. 1881).    1906), uzyskawszy nakoniec od namiestnika

W „Przegl. Tygod.“ warsz. ogłaszał korespon-dencye o literaturze szwajcarskiej i francuskiej.— Poszukując pracy chlebodajnej, założył L. (1885) zakład fotograficzny w Thun. Tu spotkało go nieszczęście: ukochana żona zmarła po ciężkiej chorobie; przygnębiony tą stratą sprzedał zakład i osiadł w Zürichu. W Thun pisywał tylko dorywczo korespondencye do „Przegl. Tygod.“ i „Kur. Lwowskiego“ i napisał rozprawę „O głosowaniu powszechnem“

(„Przegl. Społeczny“ 1886); czas wolny poświęcał opracowywaniu poszczególnych rozdziałów przyszłej wielkiej pracy swojej: „Owen, S-t Simon, L. Blanc, Fourier, Proudhon“ (^Ateneum“ warsz.). Całkowita „Historya ruchu społecznego w XVIII i XIX stuleciu“ wyszła z druku w 2 tomach (Lwów 1888 i 1890,    440

Limany (Aqi.Y)v=port, łac. aestuarium) — płytkie przybrzeżne zbiorniki wody, najczęściej słabo słonej, powstające w uściach rzek — dopływów morza Czarnego i Azowskiego. Niektóre łączą się z

i 470 str.); w szeregu żywo kreślonych, str. 217 — 226. źródłowo opracowanych szkiców, mówi tu o prądach społecznych przed rewolucyą francuską, o fizyokratach, o Morellym, Mablym i Russie, o Wielkiej Rewolucyi, ze szczególnem uwzględnieniem poruszonych przez nią zagad- morzem bezpośrednio, inne oddzielone są przez

wydmy piaszczyste —utwory działania wspólne- kich Alp, w Szwajcaryi, w Tyrolu. Karyntyi, go rzek i morza. Takich L-ów większych na Salcburga, Styryi, w Karpatach polskich i półn. i zachodn. brzegach morza Czarnego liczą siedmiogrodzkich. W Rossyi L. zdarza się sto-przeszło 20, największy z nich L. D n i e p r o- sunkowo często w okolicy Wołogdy, w górach wy (około 60 w. długi i 12 w. szeroki). Ol- Ałtajskich i Uralskich, dokoła Bajkału i w Dauryi, brzymi niegdyś L. Dunaju obecnie wypełniony a w Syberyi północnej tworzy nawet lasy jest osadami rzecznemi. Poziom wody w L-ach całe. zamkniętych bywa często znacznie niższy, niż w morzu. Głębokość zawsze prawie zwiększa się w miarę zbliżania się do morza i tylko

Dr J. P.

Limbach, miasto w Saksonii, w obwodzie Cwikawskim (Zwickau). W L. znajdują się znaczne fabryki trykotów, pończoch i rękawiczęk.

ig. p.

przed samą wydmą znów szybko się zmniejsza. Mieszkańców 12 247 (1900).

Limbu, wojowniczy ród w Nepalu, wraz z Jachami i Kizantiami liczy 250 000 głów. Zwyczaje jego i język wykazują pokrewieństwo z

I-, k.

Dno składa się z ciemnego zielonawego mułu, obfitującego w szczątki organiczne, zwłaszcza w muszle mięczaków morskich. Muł ten pod

Limburg, kraj należący niegdyś do połączonego Królestwa Niderlandów, obecnie podzielony pomiędzy Hollandyę i Belgię. 1) L. Hol-lenderski, prowincya Niderlandów, graniczy na ws. z Prusami reńskiemi na połd. z belgijską prowincyą Liège, na zach. z belgijskim L-em i z hollenderską prowincyą Brabancyą Północną, na półn. z hollenderskiemi prowincyami Brabancyą Północną i Geldryą; ma 115 kilm. długości i 5 — 35 kim. szerokości, powierzchnia zajmuje 2 204.26 kilm. □, w r. 1896—276 239 mieszkańców, z których 98$ katolików, i¹/₂% protestantów i 7a $ Żydów. Największa, a jedyna rzeka spławna, Moza tworzy jednocześnie granicę z L-m belgijskim, pozatem posiada L. tylko 39 km. kanałów. Powierzchnia kraju w ²/₃ jest piaszczysta, i tylko część południowa posiada grunt urodzajny, gliniasty. Rozgałęzienia zagłębia węglowego Akwizgrańskiego dochodzą do Maastrichts góra St. Pietersberg posiada kamień wapienny. Wogóle cały kraj przedstawia równinę falistą, która pod Beschelber-giein dosięga 210 m. wysokości. Część zachodnia pokryta jest lasami i błotami; 40.7 $ całej powierzchni zajmują pola uprawne, 1.1$ ogrody warzywne, 3.1 % ogrody owocowe, 11.5$ pastwiska i 13.2$ lasy. Płody najważniejsze wysoko postawionego gospodarstwa rolnego są: żyto, pszenica, owies, tatarka,jęczmień, kartofle, len i koniczyna. Szeroko rozpowszechniona jest hodowla bydła, a nadto i pszczół. Przemysł znacznie rozwinięty tylko w miastach Maastricht i Roermonde. W Kerkrade są większe kopalnie węgla; niedawno odkryto tam nowe bogate pokłady. Miastem głównem prowin-cyi Maastricht (ob).—2) L. Belgijski, prowincya Królestwa Belgijskiego, położona na lewo od Mozy, oddzielającej go od L-a hollender-skiego, na zach. i na półn. graniczy z prowincyami belgijskieini Antwerpią. Brabancyą i Liège, zajmuje 2 412.3 km. Q. Kraj jest równiną płaską, grunta urodzajne, dobrze uprawne, wzdłuż rzeki Mozy, na samej północy ciągnie się wielki pas błotny Peel, a na półn. zachodzie leży nieurodzajna Campina. Rzeki: Deiner i Wielka Neta; na północy przechodzi kanał Wilhelma, od którego odgałęzia się kanał kampiński. Lud-

względem leczniczym rozległe ma zastosowanie ludami Kolarskiemi (ob.).

(prace prof. Weryhy, Moczutkowskiego i in.).

Ob. Rzeki,

Lagu-

M. Ab.

O L-ach wogóle pod względem geologicznym i geograficznym istnieje osobne dzieło prof. Sokołowa (1895).

ny.

Limax, ob. Ś 1 i m a k.

Ig. p.

Limay, rzeka w Patagonii półn., wypływa na wysokości 261 m. z malowniczego jeziora Nahuel HuapL Długość jej wynosi 400 kilom., w biegu tworzy L. 72 wodospady. Po połączeniu z rzeką Neuquen przybiera nazwę Rio N e-gro (ob.).

Limba (Pinus Cembra L., fr. Ander, Arole uiem. Arce, Zirbelkiefer) rzadziej Lin ba, rodzaj sosny górskiej, dosięgający do 15 m. wysokości, zwykle jednak niższy, koronę ma piramidalną; pień barwy szaro-czaruiawej, kora brózd pełna, popękana, gałęzie brunatne; igły 8 — 10 cm. długie, stoją pęczkami po 5 w pochewce wspólnej, odpadającej szybko. Szyszki jajowate,8 cm. długie,barwy sinawo-brunatnej; za łuską każdą znajdują się dwa spore nasionka orzeszkowate, postaci trójkątno-eliptycznej. Nasionka te nie posiadają żadnych skrzydełek, nie są zatem do sosnowych podobne, słuszuieje zatem orzeszkami limbowe mi nazywać można* bywają jadane, smak ich jest przyjemny, przypominający migdały; są tłuste, więc można z nich olej wyciskać; orzeszki te, przywożone z Syberyi, w handlu nazywane też bywają cedrowe mi. Drewno L-y żywiczne, bardzo ścisłe i równe, służy do wyrobu statków i narzędzi różnych, za młodu jest białe, później czerwonawe i nadzwyczaj trwałe.—L. rośnie w Alpach na wys. 1530 — 2 560 m., w Karpatach na 1130 — 1400 m.; w górach Ałtajskich na 1160 — 1190 m. — L-y nigdzie w Europie nie tworzą lasów; lecz rosną tylko kupkami, większemi lub mniejszemi, często stoją samotne, a nigdzie się bardzo nie mnożą, ponieważ dotąd za mało dba się o hodowlę leśną drzew tych użytecznych i w swoim rodzaju pięknych, a że górale wyrąbują L-y b. chętnie: więc też już w wielu miejscach wytępiono je nieomal zupełnie, zwłaszcza w Tatrach, niegdyś w nie obfitujących. — L-y rosną na górach Prowan-cyi, Delfinatu, Piemontu, na stokach lombardz-

ność ( 1896) 234 210 dusz, przeważnie Flamand- Elken v. W o 1 f h ag e n₄(* 1347); był on kle-czyków (83$ mówi wyłącznie po flamandzku). j rykiem dyecezyi mogunckiej, kapłanem wszak-Pola zajmowały w roku 1880 obszar 1790 że nie został, przełożywszy nad stan duchow-km. [H, lasy —392. Oprócz płodów, tych samych ny godność świecką notaryusza cesarskiego; jak hollenderski L. B., uprawia buraki (dla rozpoczął dzieło swe w r. 1377 i po przerwie cukrowni) i prowadzi handel drobiem i końmi w r. 1398 prowadził dalej. Powoływanie flamandzkiemi; przemysł górniczy wydobywa się na Arystotelesa świadczy o wykształceniu wapień, kamienie budowlane, żelazo, miedź i filozoficzno-teologicznem, choć nie wiemy gdzie trochę węgla. Wogóle przemysł rozwinięty jest nauki pobierał. Znamienne jest w kronice słabo; zasługuje na wzmiankę tylko wyrób cu- zwracanie uwagi na obyczajowość owego okre-kru, wódki i skór. Prowincya dzieli się na 3 su; szczególniejsze uwzględnienie znalazły pie-okręgi: Hasselt, Maeseyck i Tongern. Miastem śni i stroje. Opowiadanie historyczne ma rów-głównem jest Hasselt — Dzieje. — W r. 870, nież pewien właściwy sobie charakter. Autor podczas podziału pomiędzy Karolem Łysym i zwraca uwagę na charakterystykę osób działa-Ludwikiem Niemieckim, L. przypadł w udziale jących, wypadki maluje żywo, znane mu czę-jemu, był następnie rządzony przez własnych sto ze słyszenia tylko. Naogół widać z kroni-hrabiów; jeden z nich Waleram I (około r. 1060) ki, że autor stał zdała od wypadków politycz-zbudował zamek L. Syn jego Henryk I został nych oraz mało szperał w dokumentach i źród-w r. 1101 księciem Dolnej Lotaryngii i mar- lach. Przeważnie kronika opiera się na wia-grabią Antwerpii. Po bitwie pod Woringen (5 domościach zbieranych u ludzi. Utrzymana w czerwca 1288) L. przeszedł w posiadanie Do- tonie opowiadająco-anegdotycznym. Wydań mia-mu Brabanckiego. W r. 1408 dostał się księciu ła wiele: 1-e w r. 1617 i 1619 przez J. Er. Antoniemu Burgundzkiemu, a w r. 1430 Filip Fausta jako „Fasti Limpurgenses“. Wydanie Dobry przyłączył go do prowincyi hollender- krytyczne A. Wyssą p. n. „Die Limburger skich. Na zasadzie warunków pokoju w Mim- Chronik des Tilemann Elken von Wolfhagen“, sterze (1648) L. został podzielony pomiędzy („D. Chroń. IV, 1 Abt., Hannower 1883). Li-Stany generalne i Hiszpanię; w r. 1794 te ratura: A. Wyss „Die Limburger Chronik“ ponownie połączony pod panowaniem tran- (Marburg 1875); Ottokar Lorenz „Deutsche Ge-cuskiem, aż nakoniec w r. 1830 ostatecznie schichtsquelleu im Mittelalter“ T. I. (Berlin podzielono go pomiędzy Hollandyę i Belgię. 1886).    s Ehr-

Limbus (technika), czyli koło podziało-

Część hollenderska, pod nazwą księstwa L-go,

aż do r. 1866 należała do Związku niemie- w e, część składowa przyrządów do mierzenia

Km.

ckiego.

B. O

Limerick: 1) hrabstwo w prowincyi Munster, w Irlandyi środkowej, graniczy z hrabstwami: na północy —C 1 a re, na zach. Kerry, na połud, Cork, na wschodzie Tipperary;

wzgórza S1 i e v e p h e 1 i m (542 m. wys.), na płdn. wsch. mamy wysoki Galty More (946 m.), na płd. wznosi się Ballihoura ze szczytem Seefin (520 m.) a na płd. zachodzie —M u 1-laghareik. — Rzeki: Mulkear, Maig iDeel przerzynają równinę i wpadają do rz. Shannon u, która otacza hrabstwo od strony północnej. Bogactwo , łąk (64$ ) i rola żyzna (26$ ) sprawiają, że ludność hrabstwa trudni się przeważnie rolnictwem (żyto i owies) i hodowlą bydła. Bydło limeryckie uchodzi za najlepsze w Irlandyi. W r. 1905 liczono w L-u 220 000 bydła rogatego, 60 000 świń. 50 000 owiec i Limburska kronika, napisaua po niemiecku 20 000 koni. Handel masłem i zbożem dosięga na przełomie w. XIV i XV, dotyczy przeważ- znacznych rozmiarów. Góry, okalające hrabstwo, nie okolic północno-zachodnich Renu. Twórcą i obfitują w pokłady węgla kamiennego, rudy jej miał być notaryusz cesarski Tilemann I żelaznej, rudy ołowiu i t. d. Pomimo to ludność

kątów; ma kształt tarczy kołowej albo płaskie-Limburg-Brouwer: 1) Pi ot r, pisarz i uczony go pierścienia kołowego z mosiądzu (lub też hollenderski (* 1795 —f 1847), z początku prakty- ich wycinków n. p. przy sekstancie), na któ-kował jako lekarz w Tiel i w Rotterdamie, rych są oznaczone stopnie i ich części w celu później jednak poświęcił się całkowicie filolo- odczytania kąta mierzonego, gii klasycznej. Napisał „Histoire de la civilisation morale et religieuse des Grecs“ (Gronin-ga 1833 — 44), dzieło dziś jeszcze mające wielką wartość naukową. Dalej, na wzór Wielanda, powieści historyczno-kulturalne z czasów gre- zajmuje 2 755.₁₇ klm. Q obszaru i liczy (1905) ckich: „Charicles en Euphorien“ i „Diophanes.“ 160000 m-ców. Część większa powierzchni hr. W swoim czasie cieszył się powodzeniem wiel- L. jest równiną urodzajną, otoczoną na krań-kim ostatni jego romans „Het Leesgezelschap cach wzgórzami: na płn. wsch. ciągną się te Diepenbeek.“ Zbiór powieści jego „Romantische werken“ wyszedł w Leydzie 11871—76,

2 t.). — 2) Piotr Abraham Samuel, syn poprzedniego, pisarz hollenderski (* 1829—f 1873); praktykował jako adwokat w Rotterdamie. Będąc urzędnikiem archiwum państwa w Hadze, dał opis „Boergoensche Charters von 1428 tot 1482“. Ogłosił szereg studyów, szczególnie z literatury indyjskiej. Główne dzieło „Akbar“

(Haga 1872, wyd. 4-e, 1887; przekład niem. L.

Schneidra, Monachium 1877), odznacza się artystyćznem poczuciem i wiedzą gruntowną.

Kra.

Biografię L-a napisał C. Vosmaer (1875).

(95$ katolików) słabo wzrasta, wskutek dość znacznego wychodźtwa na za ocean. W parlamencie hrabstwo reprezentowane jest przez 2 członków. —2) L., miasto, stolica hrabstwa tegoż imienia, położona na wyspie Kiug’s Island i na obydwu brzegach rz. Shaunonu, o 105 klin. od jej uścia, najważniejszy punkt zbieżny kolei w Irlandyi Zachód.; ma wygodny port handlowy i liczy około (w 1905) 40 000 m-ców. Miasto składa się z 3 części. Na wyspie leży E n-glishtown, część t. zw. angielska, na południu Irishtown, najstarsza dzielnica miejska, z uliczkami dawnemi, wąskiemi z charakterystycz-nemi domami irlaudzkiemi, i ludnością ubogą; w końcu na brzegu lewym Shaunonu leży nowe miasto, N e w t o n-P ery, z nowoczesnemi, szerokiemi ulicami. Tu się skupia handel i przemysł fabryczny. —L. jest siedzibą 2 biskupów, anglikańskiego i katolickiego, ma 2 katedry (zwłaszcza katedra pod wezwaniem N. Maryi Panny słynie z piękności), 17 świątyń (godny widzenia jest kościół angielski św. Jana), giełdę, olbrzymi szpital i liczne szkoły handlowe i marynarskie. Najgłówniejszą ulicą jest G e o r g e’s Street. Pomniki Daniel a O’C o n n e 11 a (ob.) i lorda Fitzgibbona, ozdabiają miasto. Przemysł reprezentowany jest przez przędzalnie, fabryki żelaza i warsztaty okrętowe. Port, wygodny (4-ty w Irlandyi) dla okrętów do 600 t. pojemności, odwiedza rocznie do 1000 statków morskich. Przedmiotem głównym wywozu jest zboże i wieprzowina.—L. należy do rzędu miast starożytnych. Powstał z osady duńskiej, którą Henryk II przyłączył w w. XI do Anglii. W dawniejszych czasach nieraz był rezydencyą królewską. W r. 1210 Jan Bez Ziemi wybudował w pobliżu L-cku zamek potężny, którego zwaliska dotychczas sterczą wyniośle. W r. 1651 L. został zdobyty przez wojska parlamentu. W r.

do Lorch. Jest to wał ziemny, poprzedzony rowem; w odległości 10 — 16 kilom, na południu, a 8 — 9 kil. na północy zbudowane były na wale zamki i svieże strażnicze. Równolegle do części południowej wału, na zachód od Kann-statt, wzdłnż Nekaru, ciągnie się druga linia obronna (t. zw. Mümling-Linie), składająca się jednak tylko z zameczków i wież.—Pod Lorch łączy się z wałem germańskim pod kątem prostym wał r e t y c k i, długości 178 kilom., usypany z kamienia, z wieżami strażniczemi. Za wałem ciągnie się linia zamków. Wał ten mija Ellwaugen, Dinkelsbühl, Gunzenhausen, Kipfen-burg i kończy się nad Dunajem pomiędzy Ei-ning a Kelheim, Lud nazywa go „murein dya-belskim“. —Literatura starożytna daje o L. tylko bardzo skąpe wzmianki. Więcej światła na tę sprawę rzucają dokonywane na miejscu badania przez komisyę umyślną, miauowaną przez rządy państw, na których terytoryum L. się znajduje. Sprawę ze swych prac zdawała ko-misya w wydawnictwie „Limesblatt“(Trewir 1893 i nast.) i w „Limes Rom.“ (wyd. zesz.). Por. też: Cohausen „Der römische Grenzwall in Deutschland“ (Wiesbaden 1884) i H. Haupt „Der römische Grenzwall in Deutschland“ (Würzburg 1885).

i&. p.

Limetta, ob. Citrus.

Limfa (łac. Lympha) jest to płyn, krążący w naczyniach chłonnych czyli chłonicach (ob.) i wlewający się do układu żyluego, a składający się z osocza i leukocytów ( ob.). Powstaje w tkankach ciała, w wolnych przestrzeniach, nie-mających ścian własnych, czyli w t. zw. kanalikach sokowych, łączących się z kanałami chłonnemi włoskowatemi, jako płyn śródtkan-kowy: mieszanina tych soków śródtkankowych jest właściwie L-ą. Płyn śródtkankowy otrzymuje z krwi pierwiastki odżywcze, niezbędne do życia komórek, z tych zaś sama L. powstaje drogą rozkładu lub syntezy. A więc zależnie od spraw miejscowych przemiauy mate ryi (ob.) istnieją różne rodzaje płynu śród-tkankowego. Co dotyczy sposobu powstawania płynu śródtkankowego, to przypuszczano dawniej, że tworzy się on wskutek różnicy w ciśnieniu wewnątrz naczyń włoskowatych i poza niemi — a więc drogą filtracyi (Ludwig, ob.). Badania jednak naukowe (Heidenhain, ob.) wykazały, że sprawa ta niezależna jest wcale od zmian w ciśnieniu — przeciwnie, w wielu doświadczeniach była odwrotnie do nich propor-cyonalną. Znaleziono też cały szereg ciał (t. zw. lymphagoga), przeważnie pochodzenia zwierzęcego, przyśpieszających wytwarzanie się L-y, a wcale niezmieniających ciśnienia w naczyniach włoskowatych. Przypuszczamy więc dzisiaj, że w tworzeniu się L-y, poza sprawami natury fizycznej, grają niemniej-szą rolę działania swoiste wydzielnicze środbłonka naczyń włoskowatych. Inni

1690, broniony przez pułkown. P. Sarsfielda, nie uległ Wilhelmowi III i dopiero poddał się w r. 1691 na zaszczytnych warunkach, które wszakże parlament w Dublinie w r. 1691 zła-

mał.

E. Cliw.

Limęs, miedza, właściwie rów graniczny pomiędzy polami. Gdy za czasów imperyum rzymskiego zaczęto fortyfikować granice państwa—zabezpieczające je wały i rowy przybrały nazwę L. i mp er ii Rom ani. L. rozpoczęty za rządów Domicyana, za Trajana i Hadryana skończony został. Straż pograniczna, strzegąca tych fortyfikacyi (milites limitami), była zbieraniną ze wszystkich dzielnic państwa rzymskiego. Na terytoryum dawnej Germanii ciągną się dwie takie linie obronne: L. Raeticus (Transda-nuvianus) i L. Germanicus (Transrhena-nus). Wał germański, długości 372 kilom., zaczyna się w pobliżu Rheinbrohl nad Renem, ciąguie się przez Ems, Langeuschwalbach, Taunus, Butzbach, Grüningeu, Gross-Krotzenburg (stąd aż do Mittenburgu granicę tworzy rz. Men), wszakże badacze przupuszczają, że ciała Walldürn, Osterburken, Oehringeu i Murrhart . limfopędne działają pobudzająco na rozmaite ko

Dr A. E.

lg. v.

Dr A. E

Ig. P.

morki ustroju, szczególnie na komórki wątrobue, wzmagają w nich czynność wydzieluiczą i między innemi też sprawę tworzenia się L-y tzw. tkankowej (tak nazywanej w przeciwieństwie do L-y z krwi pochodzącej). Fizyolog Sharling przypuszcza, że t. zw. lymphagoga działają jako jady na ściany naczyń włoskowatych i zwiększają ich przepuszczalność, co znowu ma wywoływać wzmożone przesączanie się płynu. Pod względem chemicznym L niewiele się różni od osocza krwi (oh. Kre w), a to raczej ilościowo niż jakościowo. Zawiera bowiem mniej białka, a z poszczególnych rodzajów ciał białkowych — mniej fibrynogeuu i zaczynu włóknikowego ( fibr in fermentu), dlatego też krzepnie powoli i daje uiewielką ilość włóknika. Ilość L-y wypływającej w przeciągu 24 godz. z przewodu pier-śnego psa (wagi 10 kg.) wynosi podług Heiden-haina 640 cm. sześć. Noël-Platon podaje ilość L-y wypływającej w przeciągu minuty z przeciętego przewodu pierśnego pewnego chorego na 1 cm. sześć. Munk i Rosenstein podają jako ilości 1-godzinne 50—120 gr. i wyżej, a więc od 1—3 litrów na dobę. Ponieważ części składowe L-y przez naczynia włoskowate wciąż wstępują do krwi, więc ilość płynu, przepływającego przez przewód pierśny a stamtąd do układu żylnego, nie ma właściwie wielkiego znaczenia.

Limfa ospowa, ob. Osp a.

Limfatyczne gruczoły, ob. Chłonne gruczoły.

L.imfatyczne naczynia, ob. Chłonice.

Limfjord, największa zatoka (właściwie cieśnina) duńska, zajmuje 1 460 kil. kw. powierzchni. Od Kattegatu wcina się w półwysep Jutlandzki, który dzieli na dwie części. Długości ma L. 157 kilom. Wąski pasek lądu pod Agger, który oddzielał L. od morza Niemieckiego, został w r. 1825 przerwany przez morze; odtąd L. jest cieśniną; kanał nowy (Aggers Min de) został jednak wkrótce zamulony piaskiem. Z powodu małej głębokości przy wejściach L. tylko do pewnego stopnia nadaje się do żeglugi. Od wschodu aż do wysepki Egholm (30 — 37 kilom.) L. nie jest nigdzie szerszy ponad 2 kilom.; potem rozszerza się dokoła wyspy Giöl i Öland, później znów zwęża się pod Lögstör, gdzie przekopano długi na 4'/₉ kilom kanał do żeglugi. Dalej tworzy L. jezioro Liv-Bredning (468 kil. kw.) z wyspami Livö i Fuur. Na zachód od Liv-Bredning dzieli się L. na dwie odnogi wązkie, które oblewają wyspy Mors, Agerö i Jegindö. Na południe od wyspy Mors rozszerza się znów (zatoka Venö), potem znów zwęża (Oddesund), wreszcie kończy się zatoką Nissum-Bredniug. Głębokość cieśniny dochodzi w kilku miejscach do 16 metrów, przy uściach jednak tylko do 3 m. Pomiędzy Aalborgiem a Nörresundby przerzucono przez L. dwa mosty: w r. 1865 pontonowy, długości 580 metrów, w r. 1879 stały dla kolei żel. długości 318 m.

Limfomat (Lymphoma) ob. Gruczolk limfatyczny.

Limfotok (Lymphorrhagia s. Lymphorrhoea) jest to wzmożony ponad normę przypływ L-y (ob.) a także wylew jej z pękniętego lub przeciętego naczynia chłonnego. Największy L. wewnętrzny powstaje wskutek pęknięcia przewodu pierśnego {Ductus thoracicus).

Limia (Lima, L e tli e, B e 1 i s) rzeka na półwyspie Pirenejskim. Źródła w górach Sierra de San Mamede, w prow. hiszp. 0-rense; płynie w kierunku zachodnim, zbaczając nieco ku południu; pod Sindoso wchodzi na terytoryum portugalskie i po przebieżeniu 110 kilom, wpada pod Vianna do Castello do oceanu Atlantyckiego. Spławna jest na przestrzeni 37 kilom.

Limissos (Limassol), miasto okręgowe na wybrzeżu południowem w. Cypru, nad zatoką Akrotiri, na płn. od przylądka Gatti, z dogodną przystanią, liczy 8 000 m-ców ('/₄ mahometan). Od r. 1291 L. należało do zakonu Joannitów. Po Laruace jest najważniejszym punktem handlowym Cypru, pośredniczącym w wywozie towarów z zachodu i południa wyspy (sól, winogrona, chleb świętojański, wino). O 9 kim. na wschód pod Paläo-Limisso—ruiny Arna-tun tu (ob.).

Limita, zawieszenie obrad sejmowych, jest ściśle związana z terminem trwania sejmów. Według zasady, od połowy w. XVI w Polsce ustalonej, czas trwania sejmów ordynaryjnych, tj. zwoływanych co dwa lata, wynosił 6 tygodni; sejmów ekstraordynaryjnych, zwoływanych w miarę naglącej potrzeby, wynosił dwa tygodnie. L. więc, czyli zawieszenie obrad sejmowych, jest skróceniem terminu prawem ustalonego dla sejmów. Mogła jednak mieć zastosowanie tylko wobec sejmów ordynaryjnych (6-niedzielnych), ekstraordynaryjne (2-u-niedzielne) były za krótkie, iżby ich czas miano ograniczać; zresztą sejmy te mogły, w drodze nadużycia, zastępować zwyczajne, a w takim razie można je uważać za środek słusznego limitowania sejmów zwyczajnych. Przyczyny L-y sejmów zwyczajnych mogły być różne: 1) niebezpieczeństwo wewnętrzne, lub zewnętrzne państwa; 2) niedojrzałość pewnych ważnych spraw, będących na porządku dziennym, które należało załatwić ostatecznie; 3) względy polityki sejmowej, które przemawiały za tem, aby obrady przerwać. Przyczyny te mogły się ujawnić przed otwarciem sejmu lub w toku jego trwania, skutkiem tego zaraz przy otwarciu lub też w ciągu sejmu zarządzano L-ę. Prawo zarządzenia L-y przysługiwało tylko sejmowi, a więc ogłaszał ją król za zgodą Izby senatorskiej i poselskiej. Skutki L-y były następujące: 1) sejm zupełnie zostawał zamknięty; 2) rozchodził się (re ces, ob.) nie wyczerpawszy porząd-

Ab. Kł.

lg. F.

we

wo-

ku dziennego stanowiąc, że następny, którego termin oznaczał, rozpocznie obrady nad ciągiem dalszym, niewyczerpanego porządku dziennego; 3) sejm się odraczał na pewien czas, t. j. naznaczał przerwę. Czystą L-ąjest zamknięcie obrad, przerwa jest kombinacyą L-y z prolonga-cyą (ob.), w tym wypadku bowiem sejm limitujący się nietylko naznaczał przerwę, ale także termin, jak długo ma trwać po zarządzonej przerwie. Sejm przerwany i prolongowany był jednym i tyrasamym sejmem, to znaczy, że skład jego członków i porządek dzienny pozostawał bez zmiany. L-a, aczkolwiek nieprzewidziana przez prawo, nie jest bezprawiem, wynika bowiem z kompetencyi ciała sejmowego, któremu nie było wzbronione łamać zasady czasu sejmów dotyczącej—zaczem mogło sejmy tak skracać, jak też je przedłużać. Mimo to, kiedy zaczęto nadużywać L-y i prolongacyi sejmowej, wystąpiono w obronie zasady czasu trwania sejmów zwyczajnych 6-o-niedzielnych. Zwłaszcza po częstych L-ach za, Jana Kazimierza (sejmy z 1. 1652, 1654, 1668) sejm ordynaryjny warszawski za Jana III w r. 1678 postanowił: „żeby się sejmy ani nie skracały, ani prolongowały, i na żadną prolongacyę urodzeni posłowie pozwalać nie powinni, ani na sesye nocne przy świecach“. Kiedy limitowano i prolongowano sejm grodzieński z r. 1718 za Augusta II, zastrzeżono wyraźnie „aby podobne L-y in seque-lam na potym non trahantur... do izby poselskiej“. Sejm grodzieński z r. 1726 (August II) postanawia: „Chcąc dawne prawa i konstytu-cye o seymach walnych sześcioniedzielnych nienaruszenie in suo robore et executione zachować, L-y, które ex necessitate koniunktur przeszłych, pro hac sola et nunquam practicanda vice nastąpić musiały, aby na potym pod żadnym pretekstem i tytułem nie stawały, authori-tate praesentis Conventus zakazujemy“. Postanowienie. to powtórzył w skróceniu sejm extra-ordynaryjny warszawski z r. 1767 — 8, ale dozwolił L-y i prolongacyi, o ileby jednomyślnie (per unanimitatem) sejm na nie pozwolił. Jakoż sejm ordynaryjny warszawski z 1. 1773--5 dla zatwierdzenia traktatów rozbiorowych 6 razy się limitował i tyleż razy prolongował. W ten sposób także i wiekopomny sejm Czteroletni trwał od r. 1788 — 1792, limitując i prolongując się kilkakrotnie. L. jest więc wyjątkiem dozwolonym od zasady czasu trwania sejmowego; nigdy zaś za taki dozwolony wyjątek nie może uchodzić gwałtowne zerwanie obrad sejmowych, którego typowem podłożem było nieszczęsne: L i-berum veto (ob.).—Jedynem źródłem do po-zuania L-y w praktyce i teoryi są konstytucye w „Volumina Legum“ (T. II—IX).

Limited (w skróceniu Ldt. lub Ld.) ang. „ograniczone“, dodaje się zwykle w Anglii do firmy towarzystw handlowych z ograniczoną poręką.

Limmat(L imagus), rz. w Szwajcaryi,prawy dopływ Aary, w górnym biegu zwana L i n t h. Wypływa ze źródeł pod Tödi dwoma strumieniami, po połączeniu się płynie żyzną doliną Linthu (660 metrów), wpada do jeziora Walensee (425 metrów), wypływa z niego pod nazwą kanału Linth i wpada do jeziora Ziirychskiego (409 m.). Po opuszczeniu tego jeziora nosi już nazwę L. Płynie dalej doliną żyzną i wpada do Aary na wysokości 329 metrów. Znaczniejszemi dopływami L-u są: Seez ( wpada do Walensee), Waggithaler Aa (do jeziora Ziirychskiego) i Silił. Długość ogólna L-a wynosi 130 kilom. Spławny jest tylko kanał Linth.

Limnaeidae, Błotniarki, rodzina mięczaków Brzuch ono g ów ( Gastropoda), Płucouysz-nych (Pulmonata) z podrzędu Basomma-topliora (z oczami u nasady czułków), zawierająca rodzaje i gatunki słodkowodne. Muszla cienka, spiralnie skręcona (przeważnie), niekiedy tylko w płaszczyźnie poziomej (jak u zatoczków— Flanorbis); worek trzewny odsądzony (oddzielony) od nogi; czułki spłaszczone lub wałkowate; otwór oddechowy umieszczony z przodu ze strony prawej; otwory narządów rozrodczych tuż obok siebie: męskich bliżej czułków, żeńskich—bliżej otworu oddechowego; szczęki z jednej lub wielu blaszek. — Rodzina L. liczy do 400 gatunków, rozpowszechnionych na całej kuli ziemskiej; postaci kopalne spotykają się, od warstw liasu poczynając, prawie wszystkich utworach geologicznych wód słodkich. Prawie wszystkie są wyłącznie roślinożerne-mi,tylko gatunki rodzaju Physa odżywiają się również i pokarmami zwierzęcemi. Błotniarki poruszają się, sunąc stopą po roślinach wodnych, kamieniach, częstokroć pływają po powierzchni wody, pełznąc odwrócone do góry stopą, pewne gatunki zagrzebują się na zimę do ziemi wilgotnej, osłaniając otwór muszli t. zw. pokrywką zimową (jak np. gatunek zatoczka—Plan-orbis rotundatus).--Jednym z pospolitszych jest rodzaj: 1) Limnaeus (Limnaea) Lam. z 90-iu przeszło gatunkami żyjącemi i ze 100 kopalne-mi (poczynając od górnej jury; nader licznie występują w formacyach okresu trzeciorzędowego). Gatunki tego rodzaju posiadają muszlę cienką, przejrzystą, spiralnie skręconą, z b. szerokim skrętem pierwszym, a cienkim i zaostrzonym ostatnim: postać ogólna muszli stożkowata; otwór szeroki, jajowaty; płaszcz krótki, na brzegach zgrubiały; czułki wydłużone i spłaszczone. Błotniarka żyje w dach szlamowatych; od czasu do czasu wypełza na powierzchnię wody lub na brzeg dla zaczerpnięcia powietrza; jednak może przystosować się i do oddychania w wodzie. Bł-i składają jaja sklejone masą galaretowatą w sznury długie, woreczkowate na roślinach wodnych. Wiele gatunków Bł-ek tworzy odmiany bardzo liczne. Częsty jest Limnaeus siagnalis

muszli ze zwojów długa, spiczasta; wysokość rabii.

L. o muszli wielkiej, podłużnie jajowatej, spi- pod Warszawą; prócz tego rośnie w okoli-ralnej z 6 — 8 skrętami, żółtawobrunatnej; część cach Wilna, Libawy, na Podolu i w Bessa-

Dr. J. Trz

dojrzałego mięczaka 2.6- 6 cm., grubość—1.3    Limniczne utwory, inaczej jeziorne, osady,

ku (ob.); rzadkie są jeziora sodowe i boraksowe; na dnie wyschłych jezior dyluwialnych Bonneville i Laliontau w St. Zjedn. powstały osady wapienne. Osady organiczne bywają rozmaite.

— 3 cm. Ciało szaro-żółtawe z plamkami ma- powstające na dnie jezior. Bywają mechaniczne, leńkiemi, brunatnemi, albo żółtemi; płaszcz bru- chemiczne lub organiczne. Mechaniczne składa-uatno-żółty z plamkami ezarnemi; kształt i wiel- ją się z tegoż materyału, co osady koryta wpa-kość muszli waha się znacznie i podlega zmia- dających do jeziora rzek. Skutkiem zmniejsze-nom. Gatunek ten, pospolity w Europie i Ame- nia się szybkości biegu wody tuż przy uściu ryce, żyje w wodach stojącyeh. Z innych wy- rzeki do jeziora osadza się pod postacią delty, mienimy jeszcze — L-eus truncatulus, wysokości drobne zaś cząsteczki ilaste unoszone są dalej

3.5 — 11 mm.; grubości 1.8 —3.8 mm. Muszla i pokrywają całe dno jeziora grubą warstwą niewielka, podłużnie jajowata, cienkościenna, namułu ciemnego, drobnopylkowatego, zmiesza-w drobne paseczki podłużne, —koloru szaro-żół- nego ze szczątkami organizmów. W jeziorach tawego lub rogowo-brunatnego; skrętów 5 — 6; bardzo wielkich na wybrzeżach panują warun-otwór muszli jajowaty. Ciało mięczaka koloru ki sedymentacyi takiesame jak w morzu. Osady szarego lub ciemnego, na stopie jaśniejsze, z chemiczne powstają zwłaszcza w jeziorach po-kropeczkami ezarnemi; płaszcz różowawo-szary, łożonych w klimacie stepowym. Roztwory wy-kropkowany czarno; żyje w wodach stojących ługowane ze skał zostają przyniesione do je-i wolno bieżących Europy i Ameryki Półn. Mię- ziora bezodpływowego; skutkiem parowania wo-czak ten jest żywicielem pośrednim przywry dy silnego zostają bardzo stężone, aż do po-Distomum hepaticum (ob.)—Motylicy. Z in- wstawania osadu. Najczęstsze są osady soli ku-nyoh rodzajów, do tejże rodziny należących, * cheunej (jeziora słone|, jak w Baskuncza-wymienić należy: 2) Arnphipeplea, z gat. A.

(jlutinośa, 3) Physa z gat. Pk. fontinalis, 4)

W jeziorach o wodzie bezwapiennej mchy wodne zarastają brzegi jeziora i niebawem rozszerzają się, tworząc pływające powłoki roślinne na wodzie jezior (Hangesak w Zelandyi); warstwa mchu staje się coraz grubszą, cięższą, wreszcie opada na dno; w ten sposób jeziora podlegają storfieniu. W wodach wapiennych wodorosty Chara i Nitella dają początek osadom wapiennym, wraz ze ślimakami i małżami, zamieszkującemi jeziora.

Limnigraf—przyrząd, zapisujący wahania poziomu jezior.

Limnimetrya —część nauki o jeziorach, zajmująca się wymierzaniem głównie kształtów i głębokości zagłębi jeziornych.

Limnocryptes, ficlauz, ob. Bekas.

Limnologia, czyli nauka o jeziorach, jest o-becnie jedną z najbardziej uprawianych części geografii fizycznej. We wszystkich prawie krajach cywilizowanych geografowie oddają się z zapałem badaniom L-uym. To też posiadamy już opisy zupełne największych jezior w Europie, jak Lemanu (przez Forela), Balatońskiego na Węgrzech i Bodeńskiego (przez osobne ko-misye naukowe). Zostały już również ogłoszone dokładne atlasy jezior Erancyi (Delebecque),, Austryi (Richter i Penck), Anglii i Szkocyi (Mili). Atlas topograficzny Szwajcaryi podaje głębokości jezior. Wszystkie prawie małe jeziora górskie w Niemczech oraz jeziora niziny glacyalnej, tamże są już wymierzone. W Ameryce zbadano bardzo szczegółowo wielkie jeziora Kanadyjskie. Wszystkie te prace dotyczą jedynie jezior w pasie umiarkowanym. Nie wiemy dotychczas nic prawie o ogromnych po

st. Min.

Aplera, z gat. A. hypnorum, nakoniec nader obfity w gatunki rodzaj — Planorbis—Zatoczek, z najpospolitszym gat. naszym PI. cor-neas, o skorupie b. dużej, w jednej płaszczyźnie skręconej spiralnie z 5¹/₂ skrętami; wysokości 9 —12 mm. (grubość) szerokość 22—31 mm. Żyje w wodach stojących i wolno bieżących Europy półn., północno-zachod. i częściowo p.-wschodniej (ob. Zatoczek).

Limitai, ob. L i m n e.

J. L.

zebrane w baldaszki wyrastające z kątów liści, przy rozkwitaniu strzelają w górę. Kwitnie w lipcu i sierpniu. Roślina rozpowszechniona po całej Europie i Azyi północnej, ale o stanowiskach bardzo rozrzuconych. U nas znalazł ją M. Szubert na Saskiej Kępie

Limnanthemum (Grzybieńczyk) —rodzaj roślin kwiatowych z rodziny Centianaceac (go-ryczkowate) z rzędu Contortae (Skrętowce). Wyróżnia się koroną zrosłopłatkową o rurce bardzo krótkiej, o brzegu pięciodzielnym, urzęsio-nym. Szereg rzęs zamyka także wejście do rurki kwiatowej. Pręcików 5 o nitkach bardzo krótkich, słupek jeden o znamieniu dwudziel-nem. Owocem—orzeszek. Z rodzaju tego, zawierającego kilka gatunków, u nas spotyka się tylko jeden L. nympheoides Link. (Grzybień-czyk grążelowaty). Jest to roślina wodna, rosnąca po stawach, jeziorach i łachach rzecznych, o kłączu czołgającem się, korzeniami przybyszowemi w węzłach opatrzonem. Za pomocą tych korzeni roślina przyczepia się do gruntu. Z kłącza wyrastają na długich szypuł-kach liście grube, lśniące, wolno pływające po powierzchni wody. Blaszki tych liści przypominają liście grzybienia (Nymphéa alba), skąd pochodzi nazwa gatunkowa samej rośliny. Kwiaty żółte,

Hor.

I>r 3. P.

łaciach jeziornych krajów równikowych. Dopiero w latach ostatnich Anglicy zabrali się do systematycznych badań wahania się poziomu jeziora Victoria Nyanza. — Liter, najważniejsza: F. A. Forel „Handbuch der Seen-kunde. Allgemeine Limnologie“ (Sztutgart 1901); E. de Martonue „Traité de géographie physique" (Paryż 1909); E. Dziewulski „Ołowiau-ka i jej użycie przy mierzeniu głębokości wód; Pięć stawów w dolinie Rostoki w Tatrach polskich; Jeziora rypińskie; Jeziora lirlejowskię“ (Warszawa 1881, os. odb, z „Pam. fizyogr.“); tenże „Czarny Staw Gąsienicowy pod Kościelcem“ (Warszawa 1882, os. odb. z „Pam. fiz.“) t-że; „Pięć stawów w dolinie Roztoki w Tatrach polskich“ (Kraków 1881; os. odb. z „Pam. fiz.“); Kulwieć Kazimierz: „Materyały do fizyografii jeziora Wigierskiego“ — odbitka z „Pamiętn. fizyograf.“ T. XVIII (Kraków 1904).

Limoges, miasto we Francyi, stolica départ. Haute - Viene i dawnej prowincji Limousin (ob); zbudowane jest amfiteatralnie na wzgórzu, na prawym brzegu rzeki Vienne. Starsza dzielnica miasta ma uliczki wązkie i kręte, nowsza ulice szerokie i place obszerne, w tej liczbie plac Jourdana (ob), z pomnikiem marszałka tegoż nazwiska, i plac d’Aine z pomnikiem chemika Gay-Lussaca (ob). Z gmachów publicznych imponuje ogromem i pięknością katedra św. Stefana, rozpoczęta w stylu gotyckim w wieku XIII, skończona w latach 1875 — 90, z wieżą wysoką (62 m.); wewnątrz zawiera katedra wiele starych grobowców, okien kolorowych, fresków i rzeźb pięknych. Piękny jest też kościół Saint-Michel-des-Lions, pałac biskupi z wieku XVIII ; z nowszych gmachów zasługuje na wyróżnienie ratusz i gmach mieszczący szkołę rzemiosł i zbiory muzealne.—Mieszkańców 84 121 (1901). — Najważniejszą gałęzią przemysłu w L. jest wyrób porcelany, którym zajmuje się przeszło 5 000 osób. Poza tern wyrabiają w L. obuwie, sukno, papier, maszyny; istnieją tam też przędzalnie bawełny, garbarnie i drukarnie. Ożywiony handel prowadzi L. zbożem, winem, wódkami, drzewem i bydłem. Wyrób emalii, z którego słynne było dawniej L., od XVIII wieku ustał zupełnie, (por. Emalia) W L. znajduje się liceum, seminarya nauczycielskie i teologiczne, szkoła przygotowawcza lekarska i aptekarska, szkoła rzemieślnicza, biblioteka publiczna (25 000 tomów), muzeum, zawierające zbiory obrazów, monet i ceramiki.— L. jest siedzibą prefekta, komendy XII korpusu armii, sądów apelacyjnego i handlowego, biskupa, izby handlowej i rolniczej, filii Banku Francuskiego, jako też kilku stowarzyszeń naukowych. — L. za czasów gallijskich nazywało się A u g u-s to r i tu m i było stolicą plemienia Lemovices. Czasy te przypominają zwaliska amfiteatru i dosyć liczne wykopaliska. W wieku V opanowali miasto Wizygoci, potem Frankowie; L. należało prawie zawsze do Neustryi. Przy podziale po-

Wielka Enc. Powsz. Illustr. Ser. I. Tom XL1II—IV. Zesz. 344b.

siadłości Karolingów L, przyłączone zostało do Francyi. Ludwik Zamorski dał je Wilhelmowi, księciu Akwitanii. Później było L. przez czas dłuższy przedmiotem sporu pomiędzy Francyą a Anglią, od r. 1369 należy jednak bez przerwy do Francyi. Przed wielką rewolucyą L., z którego pochodzi 4 papieży i 60 świętych, liczyło 40 klasztorów. Dawni wicehrabiowie de L., o których wspominają już w wieku X, wymarli w r. 1226. Z L. pochodzą, między innymi, papieże Klemens VI i Grzegorz XI, kanclerz d’Aguesseau, marszałkowie Jourdan i Bugeaud, Żyrondysta Vergniaud, ekonomiści L. Faucher i M. Chevalier, oraz prezydent Carnot. —por. Leroux. „Géographie et histoire du Limousin (Limoges 1889).    lg p-

Limon (Puerto L.), miasto portowe w rzeczyposp. Costarica, nad morzem Karaibskiem, połączone koleją żelazną z wnętrzem kraju. Mieszkańców liczyło 3 500 w r. 1900, wzrasta jednak szybko, ściągając ku sobie cały handel zamorski kraju, który przedtem skupiał się w Punta-Arenas. W r. 1901 wpłynęło do L. 415 statków o pojemności 424 000 tonn. Ig- r-Limonada, Limonata, dawniej też Limon i ata, błędnie Lemoniada. — 1) napój chłodny, przyjemny, przyrzędzany z wody zimnej, cukru i soku owocowego. Nazwa pochodzi stąd, że od r. 1620 we Włoszech zaczęto przedawać publicznie wodę, zaprawioną cukrem i sokiem świeżo wyciśniętym z limonii (Citrus Limonum Risso, wł. Limone). Napój ten rozpowszechnił się szybko, zwłaszcza w Europie połud. i zachód., wnet też przedostał się i do nas. —Dziś najzwyklej przyrządza się L-ę z soku cytrynowego, niekiedy dodając także soków owocowych innych, bądź świeżo wyciśniętych, bądź wygotowanych z cukrem, zwłaszcza kwaskowatych. Częstokroć woda zaprawiona tylko sokiem takim (bez cytryny) również nazywana bywa L-ą. — Istnieją też w handlu proszki, których dodawszy ilość pewną do wody, otrzymujemy napój w smaku podobny do L-y.—2) Odmianą L-y zwykłej jest L. gazo-w a, do której zamiast wody czystej używa się nasyconej kwasem węglowym. Wyrabiają ją fabryki wód gazowych i przedają w butelkach b. szczelnie zamkniętych, albo też w syfonach. --3) Jako środek przeczyszczający łagodnie jest w użyciu L, magnezy o. w a, t. j. woda nasycona kwasem węglowym, w której rozpuszczono ilość pewną cukru i cytrynianu magnezowego.—4) W kuchni dawnej polskiej miano Limoniaty nosiła także podlewa do mięsa lub ryb, do której, między innemi, wchodziły limonie pokrajane albo posiekane. Przyprawę tę opisuje St. Czerniecki w „Compendium fer-culorum“ (Kraków 1682, str. 29 i 50).

Limonen, C₁₀ Hl6, węglowodór należący do terpenów (ob.), a więc do grupy związków organicznych, wchodzących w skład olejków eterycznych (ob.). L. jest pochodną he-

CH

o—o

o—o

h₂

CH

ch₂

CH₃ . C

ch₂-ch₂

cze

ksahydrocymolu CH₃ CH₃ (nazywanego dla skrócenia mentanem); \/

CH

h₂ \/

ch₃

przyłącza cztery atomy bromu, zawiera więc dwa nienasycone podwójne wiązania w cząsteczce i jest dwuhydrocymolem. Na zasadzie dotychczasowych badań najprawdopodobniejszym wzorem L-u jest następujący:

ch-ch₂x

CH-C

/ \

ch₃

Obecność asymetrycznego atomu węgla (oznaczonego krzyżykiem) jest przyczyną istnienia trzech optycznych izomeronów L-u, które poznano i oznaczono literami d, 1 i (d-|-l). Dwie pierwsze odmiany L-u znajdują się w licznych olejkach eterycznych, ostatnia zaś w terpentynie rossyjskiej i szwedzkiej, a tworzy sie także jednocześnie z izoprenem przy destylacyi kauczuku; może być, że L. jest. wówczas produktem polimeryzacyi izoprenu. Nieczynny optycznie L. nosi zwykle nazwę dipentenu. Wszystkie odmiany L-u są płynne, posiadają przyjemny zapach, zbliżony do zapachu cytryn, i wrą przy 175° C.    Dr A. J. O.

Limonia, ob. c i t r u s.

Limonit, minerał, wodzian żelazowy HgFc₄0,, albo 2 Fe₂0₃, 3 H„0. Kryształów nigdy nie tworzy, wszakże jest krystaliczny, a mianowicie włóknisty, zbity lub ziemisty. Niektórzy o-sobnikom L-u przypisują budowę odpowiadającą symetryi rombowej. Barwa L-u goździkowo-brunatna, żółtawo-brunatna, czarniawo-brunatna. Rysa żółtawo-brunatna, stąd gatunki ziemiste mają odcień mocno-żółty. Twardość 5 do 5.5. Gęstość 3.5 do 3.96. Według wzoru podanego powyżej skład teoretyczny: tlenku żelazowego 85.5% i wody 14.5$, czyli żelaza 59.8, tlenu 38.6, wodoru 1.6. Domieszki obce bardzo pospolite i liczne. Ogrzany w kolbce wydziela wodę—po wypaleniu czerwony, topi się nadzwyczaj trudno, w płomieniu redukcyjnym czernieje i nabiera magnetyzmu. Proszek L-u całkowicie rozkłada się w kwasie solnym. Odtworzenie sztuczne L-u, jak dotąd, nie zostało jesz-dokouane. Gdy do roztworu soli żelazawych dolewamy amoniaku, opada wodzian inny, którego skład wyraża wzór Fe (OH)s, jeśli zaś do wrzącego roztworu soli żelazowej dolejemy również wrzącego roztworu ługu sodowego, to wtedy osiada osad bezpostaciowy, mający zupełnie tensam skład chemiczny co i Li-t. Osad wodorotlenku żelazowego otrzymany w ciepłocie zwykłej, gdy pozostanie długi czas pod wodą, staje się nieco krystalicznym i przybiera wody tyle, że skład jego równa się składowi L-u. Sposoby .powstawania L-u w przyrodzie są b. rozmaite, a to z przyczyny tej, że tworzy się on prawie wszędzie tam, gdzie wietrzeją minerały żelaziste, lub gdzie strącają się sole żelazowe, które przez hydrolizę rozkładają się i wydzielają wodziany żelazowe. Z tego więc powodu minerał ten ma bardzo wiele gatunków. Na zasadzie budowy ich możemy je podzielić na grupy następujące. L. włóknisty, albo żele z i a k brunatny włóknisty, wyścieła próżnie i geody, budowę ma włóknistą, często promienistą, i równocześnie spółśrodko-wo-skorupiastą. Powierzchnia częstokroć gładka i błyszcząca, niekiedy pokryta naleciałością pstrą. Kształty soplowate bardzo pospolite. Piękne okazy pochodzą z Siegen, Horhausen, Schneeberga, Nadabulu, Hüttenberga. Niektóre odmiany wykazują zawartość wody mniejszą niż wzór wymaga, a rysę dają czerwonawą. Są to t. zw. hyd rohematyty. Utwory te nie są jednorodne, są mieszaniną limonitu i he-matytu, powstają w drodze powolnego przeobrażania się L-u na hematyt przez utratę stopniową wody. Tosamo dotyczy rud żelaza zbitych, odznaczających się podobną własnością (t u r g i t y). L. z b i t y, albo żeleziak brunatny zbity, obejmuje wiele gatunków. Niektóre z nich tworzą obszerne pokłady. Wykazują one często budowę oolityczną i wówczas składają się z niezliczonych drobnych ciałek okrągławych, zawierających niekiedy okruchy szczątków organicznych (mszywiołów, otwornic, muszli, albo też rurek wodorostów). Do bardzo znanych należą pokłady Kressenberg i Sont-hoffen w Bawaryi, w Aschaffenburgu, Wasseralfingen, Harzburgu, jak również rozległe pokłady w Luksemburgu, Lotaryngii (w departamencie górnej Marny). Z pomiędzy utworów dziś jeszcze powstających, wyraźną analogią odznaczają się rudy jeziorne (ob. niżej). L-i ż y 1 n e, albo żeleziaki brunatne żyl-n e są również pospolite. Należą do nich rudy, występujące w starszych piaskowcach Westfalii, krajów nadreńskich, Wogezów tudzież pokłady rud Czarnego Lasu, Haardtu i Nassau. Wska-łach krystalicznych krzemianowych daje się często widzieć powstawanie żył i żyłek L-u kosztem rozkładu skał otaczających. Tu w szczelinach ciosowych i rozpadlinach skalnych zbierają się wodorotlenki żelazowe, wypłukane przez wody deszczowe. W kontaktach wapieni i skał krzemianowych również bywają nagromadzenia L-u. Do bardzo pospolitych należą L-y powstałe przez wietrzenie syderytu. Na tej drodze powstają pseudomorfozy L-u po romboed-rach syderytu, doskonale zachowane (Hütten-

berg, Eisenerz), atoli tą drogą powstają całe pokłady, jak to z jawną oczywistością widać na tych zwłaszcza utworach, które zawierają pseu-domorfozy, resztki minerału pierwotnego, jego budowę i t. p. Do takich właśnie utworów należy np. potężuy pień rudy koło Herges i Brotterode w Lesie Turyngijskiin, również liczne pokłady na Harzu. Na oznaczenie wytworów wietrzenia używane są zwykle nazwy, ruda czarna (murzynka) lub ruda błękitna.

dolin. Zaliczamy je do utworów źródlanych, analogicznych grochowcom. Typowemi ich łożyskami są Kaudem i Mühlheim w Badenie, Tuttingen i Frohnstätten w Wirtembergii. Wsiąki. Spój niektórych zlepieńców i piaskowców obfituje w żeleziak brunatny. Piasek, żwir, namuliska, gliny, wapienie i wiele skał krzemianowych barwę żółtą lub brunatną zawdzięczają drobno w nich rozsianemu L-owi. Gleba rodzajna również zabarwieniem swojem w niektórych przypadkach okazuje zawartość L-u. W piaskach, marglach, glinach L. skupia się zwykle w złogi, z których jedne przybierają kształt nerkowy (ruda żelazna nerkowa), inne znów są wewnątrz próżne, lub w próżui zawierają jeszcze utwory drobniejsze (kamień orli, kamień gruchający). L. doskonale nadaje się do wytapiania żelaza sztabowego. Na L-y bagienne i darniowe dawniej uwagi nie zwracano, z powodu zawartości fosforanów, gdyż dawałyby żelazo do użytku niezdatne. Odkąd wszakże wypracowano metodę usuwa uia fosforu z żelaza za pómocą działania magnezytu i dolomitu (ob. Thomasa proces) rudy te również zaczęto eksploatować na żelazo. Ziemie polskie posiadają liczne, acz nie bogate, złoża rud żelaznych limonitowych. Żłoża te spoczywają wyłącznie w utworach osadowych, należących przeważnie do systemu tryasowego i do systemu jurskiego. Odróżniamy dwa obszary główne występowania L-u: 1) Zagłębie ślą-sko-polskie. Rudy skupiają się tu przede-wszystkiem w tak zwanym wapieniu muszlowym (środkowe ogniwo systemu tryasowego) a mianowicie w warstwach „dolomitu rudonośnego“ i „wapienia podstawnego“. Warstwy dolomitu ciągną się dwoma pasmami równolegleini w kierunku północno-zachodnim: jedno pasmo biegnie od Siewierza (w Będzińskiem) przez Sławków, Olkusz do Rabsztyna i Krzeszowic wGalieyi; drugie od Tarnowca na Śląsku Górnym przez Bobrowniki, Bytom, Czeladź, Szczakowę do Trzebini i Alwernii w Krakowskiem. Warstwy te zawierają również kruszce cynku i ołowiu. Rudy żelaza leżą zwykle powyżej tych kruszców, tworząc gniazda, składy, rzadziej żyły samoistne, lub wypełniając próżnie i szczeliny w dolomitach i wapieniach. Prócz tego złoża L-u zbitego i włóknistego występują w glinach czerwonych tryasu górnego pomiędzy Siewierzem a Kromołowem. Wszystkie te złoża zawierają po największej części L-y ilaste lub ugry, zawierające od 30 do 40 °/₀ żelaza, czyli tlenku żelazowego od 43 do 67 %, a więc są mocno zanieczyszczone gliną, piaskiem, wapieniem i t. p. domieszkami obcemi. 2) Wyżyna Środko-wo-Polska na północ od gór Świętokrzyskich, zawiera złoża L-u trojakiego rodzaju. Jedne są osadzone w tak zwanym piaskowcu pstrym (dolne ogniwo systemu tryasowego) w okolicach Suchedniowa; drugie w glinach będących gór-

Wietrzenie pirytów prowadzi niekiedy do powstawania pokładów L-u, jak up. w stanach Nowej Anglii. Niewielkie ilości L-u powstają niekiedy z hematytu (oh.) przez przyłączenie doń wody. Gdy krzemiany zawierające żelazo (takie jak oliwiny, pirokseny, amfibole, biotyty) ulegają powolnemu rozkładowi, powstają z nich nieraz pseudomorfozy, obfitujące w L-t. Dostrzegano też pseudomorfozy L-u po gipsie, cerusy-cie, fluorycie. L. ochrowy. Pulchne ochry (ob.) żółtawo - brunatuawe towarzyszą zwykle wszystkim limonitom w ilościach niewielkich.

Większe i zasługnjące na górnicze zużytkowanie masy ochry, używanej jako farba, tworzą się tu i owdzie w wietrzejących dolomitach żele-zistych, np. na Semeringu. Gdy zawartość żelaza jest bardzo szczupła, pozostałość ma pozór gąbczasty, większa część bowiem minerału pierwotnego uległa rozpuszczeniu i wypłukaniu. Ochrami należącemi do limonitu jest ż e 1 e z i a k żółty i ksantosyderyt. Dawniej upatrywano w nich wodzian Fe₂0₃. 2H₂0. Każdy L. w subtelnem rozdrobnieniu przybiera pozór ochry, np. w brunatnym żeleziaku ilastym. L. tł u s t y (szklisty). Obecność krzemionki lub fosforanów sprawia, że gładkie muszlo we płaszczyzny odłamu ujawniają połysk tłustawo-szklisty. L. dziurkowaty, bulasty, ziemisty, piaszczysty i t. p. Te gatunki limonitu skupiane bywają często pod nazwą rudy żelaznej darniowej. Występują przeważnie w gruntach piaszczystych i leśnych, tworzą odosobnione kawałki bulaste lub większe bryły, bądź też pokłady ciągłe. Wszystkie wykazują zawartość krzemionki i kwasu fosforowego, niektóre mają nadmiar wody, skutkiem czego przypuszczamy w nich obecność wodzianu.

Fe₂0₃. 3 H₂0. Prócz tego oko nieuzbrojone nawet odróżnia w nich piasek, żwir, blaszki łysz-czyków, lub inne ciała obce. Na dnie jezior tworzy się szlam ciemny, z którego powstają ochrowe warstwy rudy jeziornej. W procesie tworzenia się tych ciał mają znaczenie drobnoustroje wodne. Wszystkie rudy tej grupy odznaczają się topliwością, stąd mniemanie, że od nich poczęło się wytapianie żelaza.

L. groch owcowy. Kulki wielkości grochu lub większe, o budowie skorupiastej, częstokroć zlepione spojem w bryły większe, tworzą osobny gatunek, t. zw. rudę bobową. Wypełniają one rozpadliny i workowate zagłębienia w wapieniu lub układają się we wklęsłościach nem ogniwem systemu tryasowego (od Ostrow-

Z. W.

IkoD.

ii

n.

Limosa, Boie, Girzyca albo Nabłotnik, rodzaj ptaków błotnych z rzędu Grallatores (v. Grallae), rodziny Scolog)acidae —B e k a s o w a-

St. Min

Km.

ca na Starachowice, Mostki, Bzin, Niekłań do Końskich); trzecie tworzą pas równoległy do drugich, potem nieco ku półn. wschodowi od Szydłowca odsunięty, przechodzi on przez Mały-szyn,Trębowice, Jastrząb, Chustki, Zdzichów; leży on już w obrębie osadów jurskich, mianowicie w t. zw. piaskowcu brunatnym, żelazistym (środkowe ogniwo systemu jurskiego). L-y. na tym obszarze zawierają średnio około 33 — 35$ żelaza; domieszki rud manganowych, a nawet samoistne ich warstewki z zawartością manganu, sięgającą do 28$. Co się tyczy rud darniowych, to te w mniejszych lub większych ilościach występują na całym obszarze ziem polskich. Ważniejsze pokłady odkryto na porzeczu Wisły powyżej Sanu, w dolinie Dniestru, pomiędzy Samborem i Haliczem, lecz także w okolicach znaczniej na północ wysuniętych, jak np. pod Warszawą (Miedniewice w powiecie Błońskim). Wyraz L. utworzono od greckiego Xstp.wv = łąka. W równej mierze na oznaczenie tego minerału używa się miana: żeleziak brunatny, chociaż to raczej oznacza różne skupienia L-u. Różne synonimy i nazwy gatunkowe podane są powyżej. Na rudy darniowe istnieje wyraz dość jędrny: „poddarniówka“. Co się tyczy kamienia orlego, to nazwa ta pochodzi od podania rzymskiego, które głosi, jakoby znajdowano go w gniazdach orlich, ma być bowiem pomocny orlicom w znoszeniu jaj.

Limont, herb polski. Na tarczy w polu cze-rwonem — miecz otłuczony końcem na dół między trzema kulami srebrnemi lub złotemi, z których dwie z boków, jedna zaś u spodu. Nad

eąiytS»

yf

jiy

Fig. 64. Limont (herbj.

hełmem w koronie szlacheckiej między dwoma piórami strusiemi miecz końcem do góry. Labry czerwone, podszyte srebrem lub złotem. Znany na Litwie już w w. XVI, — gdzie używany; był przez dwa rody; Limińskich i Limontów.—Ź r ó-d ł a: Kojałowicz; Niesiecki; Ostrowski; Borkowski.

tych; istnieje do 6-ciu gatunków tego rodzaju, zamieszkujących półkulę północną; żyją w miejscowościach wilgotnych, otwartych, jako ptaki przelotne, częstokroć przebywają na pobrzeżach morskich, tak, iż rzadko spotyka się je w głębi lądu. Ptaki tego rodzaju posiadają dziób długi (2 — 3 razy dłuższy od głowy), rozszerzony na końcu i z lekka zgięty ku dołowi; lotki pierwsze najdłuższe; ogon krótki; skok z przodu i z tyłu pokryty łuskami rogowemi, poprzecznemu L. rufa, B r i s s, o białym ogonie z 8 — 10 wstęgami poprzecznemi ciemno-brunatnemi; lotki ciemno-brunatne; ubarwienie letnie: u góry — ciemno-brunatne z brzegami piór rdzawo-czer-wonemi, u spodu — brunatno-czerwoue alho rudawe; upierzenie zimowe (takież u młodych): u góry — popielato-szare, u spodu — białawe; dziób — czerwonawo-szary; nogi—czarne; długość —41 cm; długość skrzydeł 20 cm., ogona 7 cm.; żyje w Europie półn.; na wiosnę i w jesieni licznie bardzo spotyka się na wyspach morza Północnego. Drugi gatunek pospolitszy. L-a aegocephala L. o ogonie czarnym dł.—46 cm., spotykany obficie na wiosnę i na jesieni na wybrzeżach zachodnich morza Północnego, zamieszkuje Europę i Azyę północno-wschodnią, choć spotyka się tam bardzo rzadko.

Limosin Leonard, malarz-emalier francuski (* około 1505 — f około 1577) żył w okresie najwyższego rozkwitu emalierstwa w Limoges (por. Emalia). Upiększał w stylu Odrodzenia włoskiego (w połączeniu ze stylem Rafaela i Michała Anioła) dzbany, spodki, tace, medale ' i iu. Luwr paryski posiada wielką liczbę prac jego, wśród których wiele malowanych szaro (grisaille) z historyi Psyche, według Rafaela. Niektóre z dzieł jego dochowało się w posiadaniu osób prywatnych (Jana i Alfonsa Rotszyldów); 12 tablic z Apostołami znajduje się w Kościele św. Piotra w Chartres; Muzeum sztuki stosowanej w Berlinie posiada Madonnę i tackę owalną z Ruth prz)' żniwie. Prócz tego znane są jego 4-ry obrazy wypalane: Wjazd Chrystusa do Jerozolimy, Wieczerza Pańska, Chrystus na górze Oliwnej i Zmartwywstanie Chrystusa.

Limousin. Dawna prowincya Fraucyi, leżąca na półn. - zachodnim krańcu jej ośrodka. Granice jej ulegały w ciągu wieków licznym zmianom. Za Cezara zwała się pagus Lemovici-nus i zajmowała trzy dzisiejsze departamenty: Haute-Vienne, Corrèze i la Creuze, z okręgami Confolens i Nontron, ogółem o 19 000 kil. kw. W w. X podzielona została na 8 hrabstw pod zwierzchnictwem hrabiów de Poitiers. W czasach féodalnych te hrabstwa poszczególne przechodziły pod przewodnictwo różnych panów, aż podczas rewolucyi utworzyły się w obrębie pro-wincyi Limousin trzy części, to jest Limoges, Turenne i Combron z kilkoma dobrami pod władzą duchowną, i wtedy L. posiadał tylko 10 000 kil. kw. — Pierwiastkowy L. zachował jedność kościelną, a przytem odrębność oby-

(1895).

uścia Nuanetsi.

Km.

czajów i interesów ekonomicznych, wskutek swego położenia geograficznego. Pod względem administracyjnym za panowania Rzymian dzielił się na 18 pagi minores, w w. VI na 45 czy 46 wikaryatów, ww. XI na 4-ry pagi: Limoges, Nigremont, Uzerche i Turenne. Zarząd kościelny dzierżyły dwie decezye: w Limoges (z 900 parafiami, w 18 dekanatach) i w Tulle (z 52 parafiami) pod zwierzchnictwem metropoli w Bourges—a to od r. 1317 — 18. Sądownictwo od r. 1 462 zależało od parlamentu w Bordeaux, Finanse podlegały władzom urzędującym w Limoges —w wyższej części prowincyi i w Tulle — w niższej.—Dziej e pierwotne są nieznane, zaledwie jest ślad, że tędy przeszli lberowie i Ligu-ryjczycy (ob. Ligurya), to jednak jest wiadome, że Vercingétorix (ob.) w walce o niepodległość Grallii zaciągnął tu wojsko dziesię-ciotysięczne. — Za Augusta włączono L. do Wielkiej Akwitanii, za Dioklecyana zaś, do Akwitanii I-ej. Lemowici niebawem zromanizo-wali się. Po przyjęciu chrześcijaństwa w w. III, niewiele ucierpieli od najazdu barbarzyńców; w w. VIII Karolingowie zaczęli ich gerinanizować. Królowie francuscy i książęta Akwitanii mieli tu swoich rządców z tytułem hrabiów. Od r. 419 do 1204 L. przechodził pod różnych władców: królów wizygo-ckich, francuskich, aż ostatecznie dostał się hrabiom Poitiers. Trzy razy L. zajmowali Anglicy w w. XII, XIII i XIV i wielkim uległ spustoszeniom podczas wojuy stuletniej. Pomimo zmian tych w kraju, tradycye rzymskie i gallo-rzymskie przechowywały się i kwitły; dając pod przewodnictwem klasztorów w Limoges, w Saint-Martial i Solignac wyniki świetne; rozwój miasta Limoges (ob.) jako środka życia duchownego i handlowego w Wiekach Średnich był świetny; zakwitło złotnictwo i emalierstwo (ob. Emalia) kiedy zaś dwór papieski gościł w Awenionie, z prowincyi L. trzech było papieży, mianowicie: Klemens VI, Innocenty VI i Grzegorz XI, i 22 kardynałów. Od połowy drugiej w. XIV zaczął się okres upadku, pod wpływem klęski pod Poitiers, zarazy w r. 1348 i przeniesienia się kleru do Awenionu. — Stan ten przetrwał aż do Rewolucyi. Od czasu do czasu odzywała sie jednak dawna świetność L-u (zebranie stanów prowincyonalnych w r. 1418 i 1454, dalej rozwój emalierstwa w w. XVI). Rozwój przemysłu wielkiego zaczął sie od r. 1740. L., odzyskany od Anglików w r. 1371 przez Karola V, powoli traci swe przywileje i prawa, a zlewa się z królestwem. Dopiero rządy ministra Turgotą nadały pomyślny kierunek krajowi temu (1761 — 74). L. jest ojczyzną wielu sławnych ludzi, np.: św. Eligiusza, ministra króla Dagoberta (w. VI), kronikarza Bernarda Guy (w. XIV), trubadurów Eble i Bernarda Ventadour (w. XIII), Piotra Roger (Klemensa VI), drugiego PiotraRoger (Grzegorza XI), Stefana Aubert (Innocentego VI),

Mureta, Dubois, Marmontela, Gay-Lussaca i t. d.—Por. Marvaux „Histoire des comtes et de la vicomté de Limoges“ (1873); — Berny de Romanel „Histoire de Limoges et du Haut et Bas Limousin“ (1821); Leroux „Géographie et histoire du Limousin“ (1890); Arbellot et Duboys „Biographie des hommes illustres du Limousin“ (1854) — najważniejsze dzieło: A. Leroux „Les sources de l’histoire du Limousin“

Br. J.

Limożeńczyk, herb polski z indygenatu. Na tarczy w polu czerwonem—trzy krzyże złote wcięte: dwa i jeden. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwa orły jednogłowe szare. Uży-

liii

Fig. 65. Limożeńczyk (herb).

wauy przez rodzinę francuską Dorath de Limoges, z której Józef osiedlił się w początkach w. XIX—w Ks Warszawskiem, syn zaś tegoż Roman uznany został za szlachcica w r. 1837-ym w Kr. Polskim. Źródła: Uruski; Ostrowski. D-

Limpopo (rzeka Krokodyla, Uri, Bembe), rzeka w części wschodniej Afryki Południowej; źródło ma w Transvaalu na południe od Pre-toryi. Przebija się przez pasma gór Makalies i Marikele, pod 32° dług. wsch. od Greenwich zwraca się na południo-wschód i wpada pod 25°15’ szer. połudn. do oceanu Indyjskiego. W biegu dolnym nosi też L. nazwę Inhampura. Z licznych dopływów najważniejsze są: Mareco, Olifant i Nuanetsi W biegu górnym tworzy L. liczne wodospady, z których największy jęst Tolo Azime. Spławny jest L. począwszy od

Ig;, p.

Limpurg, dawniejsze hrabstwo w okręgu wirtemberskim Jagst, obecnie należące do obwodu Gaildorf; składało się z dwóch części: Gaildorf i Sontheim. Po śmierci ostatniego hrabiego L-u w r. 1713, hrabstwo przeszło w posiadanie Prus. W r. 1742 król pruski Fryderyk II odstąpił je książęcemu domowi Brandenbur-sko-Ansbachskiemu. W r. 1791 wróciło ponownie do Prus, a od r. 1806 pozostaje w posiadaniu Wirtembergii.—Por. Prescher „Geschichte und Beschreibung der Reichsgrafschaft L.“

20

gardłowatych 5 — 4 lub 5 — 5 w każdej z kości gardłowych. Ciało lina jest gładkie i bardzo śliskie; wszystkie płetwy zaokrąglone, ciemno lub oliwkowo-zielonawe z połyskiem złotawym; dł. 20 -50 cm. Samiec posiada w płetwie brzusznej 2-i promień większy i mocniejszy niż samica. Żyje w Europie, przeważnie w wodach spokojnych, szlainistych, trzymając się przy dnie; na zimę zagrzebuje się w szlam (na t. zw. sen zimowy); okres tarła w maju i czerwcu.

Lin (Linus) św., Papież (56 -67 v. 67 — 79 r.), według danych niepewnych, jakie o nim mamy w katalogu Liberiuszowym i w Liber Pontifi-calis, miał się urodzić w Tuscyi, z ojca Herkulana. Konstytytucye Apostolskie (VII 46) matkę jego nazywają Klaudyą, tę, którą ś. Paweł jednocześnie wraz z L-em wymienia. Według późniejszych wiadomości L. wysłany był przez , ojca w 20-ym roku życia na dokończenie nauk do Rzymu i tu go nawrócił ś. Piotr. Z listu ś. Ignacego do Trallianów wnoszą, że był dya-konem przy boku ś. Pawła. Wszystkie prawie katalogi czynią go bezpośrednim i pierwszym następcą ś. Piotra; że zaś przypisują mu 12-e lat pontyfikatu, przeto rządy jego wypadały w latach 67- 79. Według jednak wskazówek chronologicznych (w katalogu Liberyusza) L. miał wstąpić na stolicę rzymską za konsulatu Satur-nina i Scypiona (r. 56), a śmierć ponieść za Kapitona i Rufa (r. 67), czyli, że rządził jeszcze za życia św. Piotra Apostoła. Z tego powodu przypuszczają niektórzy, iż L., podobnie jak Anaklet (ob.), był nie rzeczywistym papieżem, lecz tylko wikaryuszem św. Piotra. O męczeństwie mówią wszystkie Martyrologie. Miał być umęczony na doniesienie ex-konsula Satur-nina, któremu córkę od potępienia uwolnił. Pod jego imieniem wydał ktoś w drugim lub trzecim wieku: „De passione Petri et Pauli“ (szczątki w „Biblioth. max. PP“., Lugduu. II 67...). Cf. Liber Poutif. (objaśnienia do niego); „Stilting“, Sylloge hist- d. s. L. w „Bolland“. Acta SS. 23 Sept. VI 539. — „Enc. Kość“.

Limulus, skorupiak, ob. Ostrogo u y.

Lin. albo L. po nazwach botanicznych albo zoologicznych oznacza K a r o 1 a Linné go (ob.) u nas Lineuszem zwanego; Lin-fil lub L. fil. oznacza syna jego.

Lin (Tinca Cuv.), rodzaj ryb karpiowa-tych (Cyprinidae). Łuski niewielkie, głęboko osadzone w skórze grubej, śluzowatej; linia naboczna zupełna, z obydwu stron gęby po jednym wyrostku wąsowatym. Zęby gardłowe w jednym rzędzie. Jedyny gatunek—Tinca vulya-ris--h\n. Formuła płetw następująca: Grzbiet 3 — 4/8 — 9; Og. 19; Odb. 3—4/6 — 7; Brz. 2/8-9; F. 1/15 (znaczenie liter i cyfr formuły płetw łusek — ob. Leszcz) Formuła łusek: 30— 32 zębów 90—110;

St. Min.

Lina, cięgno znaczniejszej grubości, wytworzone z włókien lub drutów—I) Lina z włókien. Stosownie do zamierzonej grubości L-y skręca się najpierw skrętki (żebra) odpowiedniej grubości z pasem włókien, a następnie wytwarza L-ę albo przez skręcenie trzech takich skrętek, albo okręcając spiralnie więcej skrętek, zazwyczaj cztery, naokoło duszy (sznura) z włókien. Jeżeli pasma otrzymują skręt w lewo, to skrętki z nich skręca się w prawo, a L-ę znów w lewo. Włókna zewnętrzne każdego cięgna, skręconego z włókien, są wskutek skręcauia bardziej wyciągnięte, a więc i silniej naprężone aniżeli włókna wewnętrzne. Ponieważ trwałość L-y wymaga jej skręcania, więc zupełne usunięcie nierównego naprężenia włókien L-y jest niemożliwe; zmniej-Î szamy tę wadę, skręcając pasma i skrętki dość luźno, a L-ę z nich nie zbyt silnie, — Dusza, stosowana w L-ach o czterech i więcej skrętkach, zapobiega tworzeniu się miejsc pustych w środku L-y. L-y grubości największych wyrabia się z lin cieńszych, trójskrętowych, okręcając je śrubowo naokoło wspólnej duszy. — Dwa końce L-y łączymy, n. p. w celu utworzenia L-y okrężnej, w ten sposób, iż oba końce rozplatamy najpierw, a po wyjęciu duszy splatamy skrętki obu końców nawzajem ze sobą; na taki splot potrzeba przy L-ach grubszych 3—4 metrów długości. L-y opisane mają przekrój w przybliżeniu okrągły i zwą się z tego powodu okrągłemi; nazwą zaś: L-y płaskie oznaczamy kilka lin równej grubości, ułożonych obok siebie i tak zeszytych, aby tworzyły pas.—Do wyrobu lin używa się przeważnie konopi i bawełny; obecnie daleko szersze zastowanie znajdują jeszcze L-y konopne, n. p. do podnoszenia ciężarów, do dźwigów, wyciągów kopalnianych, napędów (transmisyi) i t. d. Zastosowanie lin bawełnianych, bardziej giętkich aniżeli konopne, zaleca się do napędów krótkich, lub mających małe koła linowe, jakoteż wszędzie, gdzie jest konieczne częste wstrzymywanie biegu silnicy (maszyny), n. p. przy walcarkach. L-y kónopne mazione (smolone) stosuje się wtenczas, gdy są narażone na wilgoć, n. p. jako L-y okrętowe.—II) L-y druciane. L-n okrągłych, t. j. o przekroju w przybliżeniu kołowym, zaczęto stosować około r. 1827. Odpowiednią ilość drutów skręcano początkowo od razu w jedną L-ę. Wyjątkowo wyrabiamy i o-becnie takie L-y; przeważnie jednak wytwarzamy najpierw skrętki, nawijając druty żelazne lub stalowe, śrubowo naokoło duszy (sznura) kouopnej, poczem z kilku takich skrętek, okręconych śrubowo około wspólnej duszy konopnej, powstaje dopiero L. właściwa. Zamiast dusz konopnych robi się też dusze z miękkiego, wyżarzonego drutu żelaznego: L-y takie w porównaniu z L-ami o duszy konopnej mają mniejszą giętkość, natomiast mniej się wyciągają. W celu ochrony lin od rdzy zaleca się ich

w milimetrach.

w L-e.

48

CT» 05 OD

56

96

Li. O.

Die

Główniejsze rodzaje:

Dr J. Trz.

na

szło 10 000.

wyrabianie z drutu cynkowanego lub ołowionego, albo też częste ich smarowanie (mniej lub więcej co miesiąc) gotowanym olejem lnianym lub też grafitem rozgotowanym w łoju i t. p. Trwałość tych lin jest znaczna, można bowiem liczyć, iż, n. p. w napędach, potrzeba naprawiać linę dopiero po 2 — 3 latach pracy nie-przerywanej, jeżeli urządzenie jest dobre, a o-pieka staranna. — Z rozmaitych rodzajów lin wymieniamy tu jeszcze następujące: L-y druciane o skrętkach płaskich, mające skrętki z drutów okrągłych, okręconych śrubowo naokoło rdzenia z drutu płaskiego; skrętki te skręcają się ze sobą naokoło duszy konopnej. Następnie płaskie L-y druciane, które są właściwie pasami, utworzonemi z kilku lin okrągłych, równo grubych, ułożonych obok siebie i ze sobą ześrubowanych lub znitowanych, najczęściej jednak zeszytych drutem. Główną zaletą tych lin jest giętkość znacznie większa aniżeli lin okrągłych o przekroju równej wielkości; ich trwałość jest natomiast znacznie mniejsza, gdyż oddzielne L-y składowe wydłużają się nierówno, wskutek czego cała lina szybciej się zużywa. — Ustrój odmienny mają L-y skręcane spiralnie z drutu kształtowanego. Jak widać z przekroju (Fig. 66) tej L-y, kształt przekroju drutów jest przystosowawany do średnicy L-y w ten sposób, aby druty przylegały do siebie prawie szczelnie, a nadto aby ich warstwa zewnętrzna

Fig. 66. Lina (przekrój).

tworzyła powierzchnię gładką na L-e. — L-y równej grubości można wyrabiać z drutu cieńszego lub grubszego. Cieńszego drutu używa się, gdy chodzi o większą giętkość L-y, a grubszego, gdy zależy na większej trwałości, mianowicie przeciw rdzewieniu. Jako przykład lin z drutu okrągłego podajemy:

Grubość L-y Ilość drutów Grubość drutu w milimetrach.

36

20 20 37

przyczem dusze lin nie są wliczone. Do linek cienkich bierze się drut zwykle nie cieńszy niż 0.5, do lin zaś grubszych 1—3.4 milimetra, a wyjątkowo i grubszy. — L-y druciane można dawać wszędzie, gdzie się daje L-y konopne, a nadto do napędów długich lub na dworze, do kolejek linowych, do żeglugi po L-e i t. d. — Por.: Miłkowski Karol „Przyczynek do teoryi lin drucianych“ ( Przegląd Techn.“

Warszawa, 1898, «N° 36 i uast.); Hrabak Drahtseile.“ (Pribram 1902).

Lina telegraficzna, ob. Telegraf.

Linaceae — (lnowate) rodzina roślin kwiatowych z rzędu dziobowców (Ominąłeś). Należą do nich same gatunki zielne o liściach skrętoległych, lub naprzeciwległych, wązkich, całobrzegich, siedzących, rzadko w przylistki zaopatrzonych. Kwiaty symetryczne, płatki korony wolne, szybko opadające, w pączki spiralnie skręcone; pręcików pięć. słupek z 4-ech lub pięciu owocolistków złożony, o tyluż wolnych szyjkach. Owocem torebka, fałszywemi przegrodami na 10 komór podzielona i nasiona przez pękanie klapkami wyrzucająca. Nasienie (po 1 w każdej komórce) posiada słabo rozwiniętą tkankę bielmową i duży, prosty zarodek. Należy do L. 140 gatunków, właściwych głównie strefie umiarkowanej.

Linum (1 e n) i Radiola (1 e n e k).

Linacre Tomaszf w Canterbury 1461 — f w Londynie d. 21 paźd. 1524) lekarz i humanista. Wykształcenie otrzymał w uniwersytecie oksfordzkim, wyjechawszy następnie do Włoch, przebywał dość długo na dworze medy-cejskim we Florencyi. Powróciwszy do Anglii, został nauczycielem księcia Artura, syna króla Henryka VII, później był lekarzem przybocznym Henryka VIII i córki jego Maryi. L. był pierwszym lekarzem angielskim, władającym biegle łaciną klasyczną. Przełożył zuakoraicie kilka dzieł Galena (ob.) i napisał „De emendanda structura latini sermonis libri VI“ (Paryż 1532 i 1550; Lipsk 1545; Kolonia 1555). W r. 1518 założył do dziś istniejące stowarzyszenie lekarskie „College of physicians“, ustanowił dwa legaty w Oksfordzie i w Cambridge dla profesorów, obowiązanych wykładać i objaśniać dzieła Hippokratesa i Galena (ob. te nazw.). Wspólnie z Erazmem Roterdamczykiem, W. Co-pusem i in. wydał wzorowo dzieła Galena (Ba-zylea 1529 i nast.). — Por. „Biogr. méd.“ (T. VI, str. 78 — 50) i „Biogr. Lex, d. hervorrag. Aerzte“ (T. III, str. 712).    Ur J-p'

Linares: l) miasto w Hiszpanii, w prow. Jaen, na płasko wzgórzu pomiędzy Guadiel Guadalirnar. Pod L. leżą znaczne kopalnie rudy ołowianej , zawierającej srebro (produkcya roczna przeszło 810 000 ton). L. posiada odlewnie żelaza i ołowiu, oraz fabrykę prochu i dynamitu. Mieszkańców 38 245 (19001 — 2) San-Felipe de L., Miasto w Mexyku, w Stanie Nuevo-Leon, nad Rio Tigre, o 150 kilom, połudn. wschód od Monterey, z którem połączone jest koleją żelazną. Mieszkańców prze-

i&. r

Linares, prowincya w Chile środkowem, leży pomiędzy Rio Loncomilla a łańcuchem Kor-dylierów. Rozległość 9 036 kil. kw., ludność 113 905 mieszk. (1900). Prowincya ma wiele wód, piękne łąki i wielkie lasy na stokach Kor-dylierów. Ludność zajmuje się głównie rolni-

(1895).

Dr J, Trz

skie.

(T. III, str. 712).

155

na

cza-

rze-

ctwem i pasterstwem. Stolica prowincyi—S a n-Ambrosio de L., przy kolei żelaznej z Santiago do Concepcion; liczy 7731 mieszk.

ig. p.

Linaria (lnica) rodzaj roślin kwiatowych z rodziny trędownikowatycli (Scrofularia-ceae), rzędu rurko kwietnych (Tubiflorae), o cechach następujących: kwiaty zrosłopłatkowe o kielichu piędziodzielnyin, koronie dwuwargo-wej, od dołu opatrzonej ostrogą, zawierającą cukier. Warga górna dwu-dolna—trójdzielna, ku wnętrzu wpuklona, wskutek czego otwór do wnętrza kwiatu zostaje zamknięty (ochrona od rozmaitych owadów drobnych, szczególnie mrówek), pręcików dwusilnych 4. Słupek jeden o zalążni dwukrotnej. Zalążki liczne. Owoc—torebka, na dwie łupinki pękająca. Rośliny zielne, trwałe lub roczne, o kwiatach dość dużych, jaskrawo zabarwionych, w grono zebranych. Owa-dopylne, zapylania dokonują przeważnie trzmiele. Liście skrętoległe; 95 gatunków, właściwych strefie ciepłej i umiarkowanej. Rosną po brzegach lasów, koło dróg i na polach uprawnych, gdzie tworzą nieraz trudne do wytępienia chwasty. Kwitną latem. U nas do pospolitych należą: 1) Linaria vulgaris Mili. (lnica pospolita) o łodydze sztywnej, gęsto równowązkiemi liśćmi pokrytej, o kwiatach żółtych, o wardze dolnej ciemniejszej, a gardzieli pomarańczowej. Roślina trwała, mnożąca się, prócz nasion, za pomocą kłączy podziemnych. Pospolita po polach, ogrodach, miedzach, przydrożach. Kwitnie od lipca do jesieni. Do mniej pospolitych u nas należy 2) L. minor Desl. (lnica drobna) o kwiatach drobnych, z kątów liści wyrastających, blado-lila. Roślina roczna. Przytrafia się na gruncie wapiennym i na murach starych. W Królestwie Polskiem jest, ale rzadko (Łomża, Radom; Koniu, Warszawa i inne), a także w Galicyi; 3) L. arvensis Desf. (lnica polna), — kwiatki drobne, blado-niebieskie, prawie bez-szypułkowe, zebrane z początku w główkę. Liście dolne ułożone w okołki po 4 w każdym. Roślina roczna. Przytrafia się tu i owdzie, ale rzadko. Obficie w okolicach Warszawy.—Niektóre gatunki cudziemskie lnicy hodowane są u nas jako rośliny ozdobne. Do takich należy L. Cymbalaria Mili. o pędach pełzających i liściach sercowatych. Rośnie dziko w Niemczech południowych i Anglii po skałach i murach. Można jej używać do przyozdabiania balkonów lub sadzić ją w doniczkach wiszących. L. alpina Dc., roślinka drobna o kwiatach dużych błękitno-fioletowych, w gardzieli żółtych. L. maro-cana Thomps. o kwiatach purpurowych i wiele innych. Mnożą się gatunki lnicy roczne za pomocą nasion, trwałe zaś prócz tego za pomocą sadzonek.

Linba, ob. Limba.

Lincei, ob. Akademia, Akademie wło-

Lincke Karol Gustaw (* 1804 w Koźminie [W. ks. Poznańskie]- -f w Lipsku d. 13 wrześ. 1849) lekarz. Do nauk przykładał się od r. 1828 w Lipsku i w r. 1833 osiągnął dyplom doktorski, poczem zajął się nieomal wyłącznie chorobami uszuemi i w 1. 1837 — 1841 wykładał je w uniwersytecie lipskim. Napisał m. in. „Handbuch der theoretischen u. prakt. Ohrenheilkunde“ (Lipsk T. I i II, 1837, T. III t-że 1845 opracowany przez Ph. H. Wolffa), dzieło nadzwyczajnie ceune z powodu zawartych w nim materyałów do dziejów chorób usznych.—Por. „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“

Dr J. F.

Lincoln, miasto i hrabstwo w Anglii wschodniej, na stokach i u stóp wysokiego metrów wzgórza, nad rzeką Witham. L. liczyło dawniej 52 kościoły, dziś ma ich tylko 13. Nad wszystkie budowle miasta wznoszą się zbudowane na szczycie wzgórza katedra (z lat 1075 —1350 ze słynnym dzwonem „Great Tom“) i zamek, dzieło Wilhelma Zdobywcy (ob.), dziś siedziba sądu i więzienie. L. jest stolicą biskupa, ma seminarya teologiczne i nauczycielskie, muzeum, szpital, dom obłąkanych, teatr, fabryki maszyn, nawozów sztucznych i młyny. Mieszkańców ok. 50 000 (1909). Miasto ma przeszłość z biskupstwem nierozłączną. Za sów rzymskich było już L. (Lindum Colonia) miastem znacznem. Z tego okresu pochodzą zwaliska murów miejskich i kanał, łączący ki Witham i Treut. Za czasów anglo-saskich było L. stolicą królów Mercyi. W r. 1067 do L-u przeniesiono stolicę biskupią z Dorchester. W r. 1141 pod L. hrabia Robert Gloucester odniósł zwycięztwo nad królem Anglii, Stefanem de Blois. — Por. „Memoirs illustrative ot the history and antiquities of the county and city of Lincoln“ (Londyn 1850).    Ig- F>

Lincoln (Lincoln S h i r e), hrabstwo w Anglii wschodniej, nad Morzem Niemieckiem, zajmuje 6 853 kil. kw., mieszkańców 472 878 (1891). Brzeg jest gładki- niedaleko od brzegu ciągnie się łańcuch wgórzy kredowych (Lincoln Wolds); drugi łańcuch wzgórzy (Lincoln Heights) ciągnie się w części zachodniej hrabstwa. Z rzek najważniejsze; Trent i Witham. Grunt jest wszędzie bardzo żyzny; hrabstwo posiada pastwiska znakomite. Słynne są konie, pochodzące z L.; owce długowełniste z L. dostarczają najlepszej wełny angielskiej; hodują tu też gatunki tuczne na rzeź. 58 % pow. hrabstwa zajmują ziemie orne i ogrody, 27% pastwiska, 2°/₀ lasy. W roku 1890 liczono w L. 68 000 koni, 241000 sztuk bydła rogatego, 1 293 000 owiec i 108 000 świń. Kopalnie dostarczyły w r. 1892: 1 459 000 ton rudy żelaznej, a w 21 wielkich piecach wytopiono 280 000 ton żelaza. Przemysł jest w L. słabo rozwinięty: reprezentuje go kilka fabryk maszyn i nawozów sztucznych. Hrabstwo dzieli się na 3 okręgi: Lindsey, Kesteven i Holland. Stolicą^jest Lincoln (ob.).    F’

Lincoln, kilka miast w Ameryce północnej: — 1) Stolica Stanu Nebraska i hrabstwa Lancaster, nad Salt Creek, ważna stacya węzłowa kilku kolei żelaznych. Ma ulice szerokie z gmachami pięknemi — w tej liczbie kapitol, trybunał, urząd pocztowy, uniwersytet (59 profesorów, 929 studentów, biblioteka 18 000), szkoła rolnicza, dom obłąkanych. Mieszkańców ok. 70-u tysięcy (w r. 1880 tylko 13 000). Przemysł reprezentują młyny, fabryki maszyn, mydła i konserw mięsnych. — 2) M-sto w Stanie Rhode-Island, w hrabstwie Providence, nad Black Stone River, składa się z osobnych dawniej osad Albion, Central Palls, Monville i Lons-dale. Mieszkańców 22 000 (1900); w r. 1890 w 149 przedsiębiorstwach przemysłowych miasta wyrobiono towaru wartości 6 milionów dolarów. — 3) Stolica hrabstwa Logan w Stanie Illinois, nad Salt Creek, stacya węzłowa kilku kolei żelaznych; uniwersytet (200 studentów), w pobliżu kopalnia węgla. Mieszkańców ok.

i&. p.

WSmŚmk

9 000 (1900).

Lincoln Abraham, prezydent Stanów Zjednoczonych Am. Półn. (* w Kentucky d. 12 lut. 1809 — f w Waszyngtonie 15 kwietnia 1865). Pochodził z rodziny kwakrów wirginij-skich, którzy się przesiedlili do Kentucky. L. wcześnie stracił matkę, ojciec zaś ożenił się powtórnie, ale stosunki pasierba z macochą były doskonałe. Będąc bardzo silnym, pomagał ojcu w pracy na roli i do szkoły chodził tylko przez 6 miesięcy. Bardzo lubił czytać i miał kajet, do którego z książek zapisywał ustępy ulubioue. Wkrótce w całej okolicy znany był z wesołości, wymowy jakoteż siły i zręczności. W r. 1828 udał się do Nowego Orleauu, a w marcu r. 1830 przeniósł się z rodziną do Illinois pod Dekatur, gdzie wybudował sobie dom. Pracował u sąsiadów i poraź pierwszy tutaj wystąpił publicznie. W r. 1831 znów był w Nowym Orleanie i podczas tej bytności nabrał wstrętu do niewolnictwa. Po powrocie był urzędnikiem prywatnym, a po bankructwie pryn-cypała zaciągnął się jako ochotnik do wyprawy na Indyanina Black Hawka (Czarnego Sokoła) został w niej kapitanem (1832). Wtedy stawał też do wyborów w Stanie Illinois, lecz był pobity. Następnie objął pocz-mistrzostwo w New Salem do spółki z niejakim Berrym (1833 — 36), który przez niedbalstwo doprowadził L-a do bankructwa. Nie-zrażony niepowodzeniem, L. zajął się nauką prawa. W roku 1834 obrany do Zgromadzenia prawodawczego Stanu jako kandydat whigów, pozostawał w niem do r. 1840, uznany za prze-wódzcę stronnictwa, a już od r. 1837 uprawiał jednocześnie zawód adwokacki w Spring-field. Zdobył sobie tam wielkie uznanie jako adwokat. W r, 1846 obrany do Kongresu federalnego występował w nim jako przeciwnik stanowczy prezydenta Polka i zwalczał wojnę przeciwko Meksykowi. Domagał się rozciągnięcia praw Unii na t. zw. terytorya, z zapałem podtrzymywał abolicyonistów, gwałtownie żądał zniesienia niewolnictwa na obszarach federalnych (1849). Energicznie walczył za kandydatami whigów i nie przyjął ofiarowanego sobie urzędu gubernatora Oregonu. Z wielkiem powodzeniem kandydował w r. 1855 i przez swój Stan był wysunięty na vice-prezydenta rzeczy pospolitej, ale bez skutku. W r. 1858 stawał jako kandydat do Senatu przeciwko Stephenowi Douglas, który domagał się dopuszczenia Stanu Kansas do Unii, pomimo że Stan ten był za utrzymaniem niewolnictwa. Kampania ta miała wielkie znaczenie, ponieważ L. zmusił swego przeciwnika do ustępstw, co sprawiło, że część stronnictwa demokratycznego przeszła na stronę L-a i wpłynęła na porażkę przeciwnego kandydata prezydyalnego. Przy wyborach senatorskich przeszedł jednakże Douglas, otrzymawszy 8-em głosów więcej niż L. W r. 1859

■Ą

5

w,

V;.y I

U v

Wp

m>-

ni

-i:v

SU

Fig. 67. Abraham Lincoln (z fotografii).

walczy znów L. przeciwko Douglasowi w Ohio, Kansas, New-Yorku, Nowej Anglii, gdzie był obrany przez aklamacyę. Konweucya republikańska, która zajęła się wyborem kandydata na prezydenta, przyjęła jako zadanie zasadnicze zniesienie niewolnictwa (18 maja 1859); ostatecznym kandydatem został L. Demokraci mieli większość w kraju, ale byli podzieleni, i to zapewniło wybór L-a. W okresie poprzedzającym objęcie godności prezydenta L. zajął się gorliwie pojednaniem zwaśnionych stronnictw. Dokładał starań wszelkich, aby uniknąć rozdwojenia i wojny; w tym celu chciał ofiarować wiele urzędów przeciwnikom, lecz ci je odrzucili. Knuto nawet zamach na L-a w Baltimorze, kiedy się wybierał w drogę do Waszyngtonu (d. 4-go marca r. 1861). W pięć tygodni póź-

(Albany 1870); Bancroft

u.

niej wybuchła wojna domowa. L. wykazał wtedy energię niezmordowaną i stałość niezachwianą. Od 15 kwietnia zwołał 75 000 ochotników i ogłosił, że wojna toczy się o zniesienie niewolnictwa. Już w maju r. 1862 proponował przeciwnikom stopniowe zniesienie niewoli, w dniu zaś 22 września ogłosił ustanie jej we wszystkich Stanach zbuntowanych i w całej Unii od 1 stycz. 1863. Poróżnił się z Mac-Clellanem, wodzem naczelnym, z powodu jego umiarkowania i usunął go od dowództwa w listopadzie roku 1862. Zawieszenie Habeas-Corpus, ogłoszone d. 3 maja r. 1861, pociągnęło za sobę dla L-a wiele nieprzyjemności, szczególnie w Stanie New-York. Przy wyborach na prezydenta w r. 1864 zawrzała walka gorąca między L-em, kandydującym powtórnie, a Mac-Clellanem. Ten otrzymał 1802 237 głosów, L. 2 213 665. Za L-em głosowały wszystkie Stany abolicyonistyczne z wyjątkiem New-Jersey, Delaware i Kentucky; dziesięć Stanów południowych nie uczestniczyło w wyborach. Prezydentura powtórna L-a (od d. 4-go mar. r. 1865) trwała bardzo krótko. D. 3-go kwiet. r. 1865 odbył on wjazd tryumfalny do Richmondu, stolicy Stanów skonfederowanych. D. 14-go kwiet. wydał orędzie, dotyczące reorgauizacyi Unii. Tegoż dnia wieczorem udał się z żoną i dwoma przyjaciółmi do teatru Ford w Waszyngtonie. Grano „Our American Cousiu“. Podrzędny aktor, J. Wilkes Both, fanatyk południowiec, wtargnął do loży prezydenta drzwiami tylnemi, strzelił do L-a z pistoletu i trafił w tył głowy. Zaraz potem wypadł na scenę z okrzykiem „Sic semper tyrannis! południe zostało pomszczone“. L. stracił przytomność i umarł rano dnia następnego. Równocześuie na sekretarza Stanu Sewarda urządzono też zamach. Zdawało się, że jest to spisek obmyślony, mający na celu zgładzenie za jednym rozmachem wszystkich przywódców stronnictwa republikańskiego. Sąd wojenny skazał osiem osób; cztery, a między niemi jedna kobieta, były skazane na śmierć, a cztery na ciężkie roboty. L-owi urządzono wspaniały pogrzeb, ciało zabalsamowano, przewieziono do Springfield i pochowano na cmentarzu Oak Ridge d. 4-go maja r. 1865. Pomnik wzniesiono tamże w r. 1874, a posąg w Waszyngtonie w r. 1876. L. był jedną z najdzielniejszych a zarazem czystych postaci de-mokracyi amerykańskiej, która z powodu jego uczciwości, skromności i energii wyniosła go na czoło republiki. Łączył w sobie dobroć serca z mocą woli, jasnością sądu i wy-bitnemi zdolnościami umysłowemi. D. 4-go listop. r. 1842 poślubił był Maryę Told Lexington. Syn z tego małżeństwa, Robert (* 1843), odznaczył się w wojnie domowej, później był adwokatem w Chicago, a następnie ministrem wojny za prezydenta Garfielda (1881). —Bib 1 i o-grafia: H. J. Rayraod „Life and public Services of. A. L.“ (New-York 1866); Boyd „Me-

morial bibliography“

„Memorial Adresses oft the life and character of A. L.“(New-York); Rice „Réminiscences of A. L. by distinguished men of his time“ (New-York 1886). Są jeszcze życiorysy L-a pisane przez Lamona (Boston 1870 — 72), Stoddarda (N.-York 1884), Arnolda (Chicago 1885) i Thay-era, po niemiecku (Gotha 1885). Ob. Stany Zjednoczone Am. Półn.

Lind Jenny (* 6 paźdz. 1820 u Sztokholmie f 2 listop. 1887 w willi Wynds-Point, w Malvern [Anglia]), słynna śpiewaczka szwedzka. Jej sopran miał dźwięk metalu szlachetnego o zabarwieniu elegijnem, skalę fenomenalną i bajecznie doskonałe wyrobienie techniczne w kierunku koloraturowym; zwłaszcza też w trylach. staccatach i skokach na odległe interwale nie miała rywalek. Pierwszy raz wystąpiła na scenie sztokholmskiej w r. 1838. W trzy lata później odbyła studya gruntowne w Paryżu u słynnego Gar cii (ob.). Śpiewała na wszystkich prawie wielkich scenach europejskich do r. 1849, poczem występowała już na estradach koncertowych na obu półkulach globu ziemskiego. W r. 1852 wyszła za mąż w Bostonie za Ottona Goldschmidta, pianistę i dyrektora orkiestry z Hamburga.    A' Fol‘

Linda, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem — złota ocięta gałąź lipowa z trzema listkami od góry, dwoma zaś u spodu, leżąca ukosem w prawo. Nad hełmem w koronie szla-

${L

»

Fig. 68. Linda (herb).

checkiej dwie gałązki złote —prawa z dwoma listkami na zewnętrz, lewa z trzema. Używany przez stary ród zachodnio-pruski Lindów, znany już w w. XIV,—oraz przez pochodzące od tegoż rodziny Lipów i Wybczyńskich z przyd. von der Felden. —Ź r ó d ł a: Ms. o fam. pruskich; Niesiecki; Ostrowski.

Linda Łukasz (f w Gdańsku 1660), historyk pochodzący z Gdańska, gdzie się też kształcił początkowo, następnie na wykłady uniwersyteckie uczęszczał w Krakowie, poczem na czas dłuższy udał się do Niemiec i do Niderlandów. Powróciwszy do rodzinnego Gdańska, otrzymał tamże urząd sekretarza miasta i

sprawował go do śmierci. — Wydał: „Oescriptio j kespeare’a i Schillera.Podejrzewano L-ę...o autor-orbis et omnium ejus rerum publicarum“ (Jena - siwo niektórych pieśni rękopisu zielonogórskie-1620. Jest tam opis Polski na str. 93—104 i 1118 —1199; wydania późn. Leyda 1655; Amsterdam 1665; Jena 1670; przekład niem.

go. Napisał także dla dzieci popularną książkę przyrodniczą z rycinami. —„Nauen Slovn“. J- F- G-Lindan, miasto w Bawaryi, w regencyi Szwabskiej, na wyspie jeziora Bodeńskiego. Ma dwa kościoły, stary ratusz z wieku XV, mieszczący obecnie archiwum i muzeum z ciekawym zbiorem biblii i wieżą starożytną strażniczą z czasów rzymskich. Mieszkańców 5 349 (1890). Przemysł nieznaczny, za to bardzo rozwinięty handel tranzytowy do Szwajcaryi i Włoch. L. jest uzdrowiskiem klimatycznem i kąpielowem. — Istnienie L. datuje się z czasów Rzymian, którzy tu wznieśli obóz ufortyfikowa-

Frankfurt n. M. 1656; wyd. włoskie Wenecya 1664 i 1672). Prace drobniejsze, okolicznościowe L-y, napisane po łacinie lub po niemiecku, wylicza K. Estreicher w „Bibliografii“ (T. XXI

str. 284).

Dr J. P.

Ig. v.

Lindan Rudolf, dyplomata i pisarz niemiecki (* 1829). Długo był współpracownikiem „Revue des deux Mondes“ i różnych innych pism francuskich. Z prac jego zasługują na uwagę: „Voyage autour du Japon“; .The Phi-losophers Pendulum“; „Die preussische Garde in Feldzug 1870 — 71“; romans „Robert Ashton“; „Vier Novellen und Erzählungen“, wiele powieści i opowiadań. W r. 1893 wydał „Gesammelte Schriften“. W opowieściach L-a odbija się jego życie, pełne podróży i przygód; jaskrawo zarysowane tam są obyczaje wszystkich krajów ucywilizowanych. Najciekawsze i najbardziej pociągające z jego nowel są te, które, jak „Reisegefährten“, „Der lange Holländer“, przedstawiają życie kolonistów europejskich w Japonii i Azyi Wschodniej. L. może być uważany za ucznia Turgeniewa; ma z nim wiele wspólności, zarówno pod względem sceptycyzmu w życiu jak i skłonności do tematów poważnych.

Lindan Paweł, pisarz niemiecki (* 3 czerw. 1839 w Magdeburgu). Po ukończeniu giinna-zyurn w Halli wstąpił do uniwersytetu tamtejszego. Następnie udał się do Paryża i przebył tam do r. 1863-go. Po powrocie doktoryzował się w Berlinie. Był kolejno redaktorem „Düsseldorfer Ztg.“ i „Elberfelder Ztg.“. Założył pisma „Das Neue Biatt“ w Lipsku, „Gegenwart“ i „Nord und Süd“ w Berlinie. W latach 1895 — 99 był intendentem teatru dworskiego w Meiningen. Po powrocie do Berlina objął kierownictwo „Berliner Theater“, a potem—„Deutsches Theater“;obecnie jest dyrektorem „Schau-spielhausu“ w Berlinie. L. rozwijał się pod wpływem wzorów francuskich, który pozostawił ślady w całej jego działalności. Literaturze francuskiej poświęcił L. dwie prace większe „Molière“ (Lipsk 1871) i „Alfred de Müsset“ (Berlin 1877), jako też mnóstwo studyów pomniejszych. Cała felietonistyka L-a, która zdobyła mu uznanie wielkie, jest oparta na wzorach francuskich; najważniejsze wydania felietonów są „Harmlose Briefe eines deutschen Kleinstädters“ (2 t., Lipsk 1870 — 71); „Gesam-

Linda Wilhelm Damazy van (Lindanus), biskup gandawski (* w Dordrechtcie 1525 — f 1583). Ukończył nauki w Louvain, wykładał pismo święte w Dillingen, został inkwizytorem prowincyi Hollandyi i Fry-zyi, poczem biskupem w Ruremonde, w koń- ny (Castrum Tiberii). Do Bawaryi należy od cu w Gandawie. Celował jako teolog w dziedzi- r. 1805. nie rozpraw kontrowersyjnych i pozostawił: „Acta colloquiorum religionis per Gerinaniain conci-liandae causa habitorum, potissimum annum 1530“ (Augsburg 1540; Ratysbona 1577); „De Optimo Genere interpretandi Scripturas libri III“ (Kolonia 1558); ;;Panoplia evaugelica, seu de Verbo evangelico libri V“ (Kolonia 1553,

1558) z dodatkiem: „Tabulae analyticae omnium hereseon hujus saeculi“ (Paryż 1564.);

„De Modo verae confessionis“ (1568); „Apologeticon libri III, ad Germanos pro Concordia cum Catholica Christi ecclesia“ (Antwerpia, 1568 —

1560); „Dubitantius dialogus de origine secta-ruin hujus saeculi“ (Kolonia 1571); „Stromatum libri III pro defensione concilii Tridentini“

Br. J.

(Kolonia 1571); „Mysticus Aquilo“ (Kolonia 1580); zastosowanie przepowiedni Jeremiasza do Reformacyi; „Concordia discors, seu querimonia Christi Ecclesiae“ (Kolonia 1583).

Km.

Linda Józef, pisarz czeski z czasów Odrodzenia (* 1789 w Nowych Mitrowicach na Blo-wickiem-f 1834 w Pradze). Z Wacławem Hanką i Swobodą przyczynił się do obudzenia ruchu umysłowego w Czechach. Odkrył tak zwane „pieśni wyszehradzkie“, uznane przez wielu uczonych za podrobione. W r. 1818 był spółpracownikiem „Prażskych Nowin Schönfel-dowych“, a od r. 1820 redagował „Vlasta-neskÿ Zvëstovatel“; pismo to nabył Haase i od r. 1825 wydawał pod zmienionym tytułem „Prńżske Noviny“, z dodatkami „Ufedni Ozna-movatel“ i „Navestnik“. Mimo zmiany Avłaścicie-la L. nie przestawał redagować pisma „Prażske Noviny“ rozdzieliły się na dwa*organy: polityczny, pod tymże tytułem i literacki „Rozlićno-sti Prażskych Novin“. Gdy w r. 1834 objął redakcyę Wład. Czelakowskÿ pismo to przyjęło tytuł: „Geska Vcela“. Pisał poezye: „Jii'i Podëbrad“ („Prażsk. Noviny“ 1818), „Obdare-nÿ otec“ („Zvest“. 1820), „Veclomi“ („Roz-licn“ 1827) „Na svornost“ (t. r. 1328);

„Bozi trest“ (1829). Oprócz tego wydał „Zä-î*e nad pohanstvem nebo vVaclava Boleslav“

(Praga 1818); „Jaroslav Śternberk v boji proti Tatarum“, dramat (1823). Tłumaczył Sha-

„Aus der

„An der Westküste Kleina-

Mm.

melte Aufsätze" (Berlin 1875); „Literarische Rücksichtslosigkeiten“ (Lipsk 1871); „Nüchterne Briefe aus Bayreuth“ (Wroclaw 1876); „Bay-reuther Briefe vom reinen Thoren“ (t-że 1882). Twórczość nowelistyczna i powieściowa L-a styka się bezpośrednio z jego działalnością felietonisty; autor usiłuje zaciekawić jaknajszerszą publiczność tematami, czerpanemi z życia bieżącego i łatwą, zręczną, dowcipną formą; najważniejsze z tych utworów są: „Herr und Frau Bewer“ (Wrocław 1885); „Toggenburg u. andere Geschichten“ (t-że 1883); „Mayo“ (t-że 1884) i cykl „Berlin“ („Der Zug nach Westen“ — „Arme Mädchen“ — „Spitzen“: 6 t. Sztutgart 1886 — 90). Przedewszystkiem L-a zajmuje teatr, i w tej dziedzinie jest zupełnym niewolnikiem wpływów francuskich. Owocem twórczości originalnej L-a jest 5 tomów komedyi i dramatów p. n. „Theater“ (Berlin 1873 — 88); prócz tego był stale czynny jako krytyk i wydał zbiór recenzyi „Dramaturgische Blätter“ (2 t. Stuttgart 18751; teoretycznym rozważaniom dramaturga poświęcona jest książka „Vorspiele auf dem Theater“ (Wroclaw 1895). L. zajmował się też kryminalistyką, co znalazło wyraz w niektórych utworach artystycznych: „Interessante Fälle“ (Wrocław 1887); „Der Mörder der Frau Ziethen“ (t-że 1892). Nako-niec wydał L. szereg opisów podróży: „Aus Venetien“ (Düsseldorf 1864); neuen Welt“ (Berlin 1884); „Aus dem Orient“ (Wrocław 1890); siens“ i inne.—Por. 9 Weisstein „P. L.“ (Berlin 1875); Hadlich „P. L. als dramatischer Dichter“ (Berlin 1876); v. Klemperer „P L.“ (Berlin 1909).

Linde Samuel Bogumił, znakomity słowuikarz polski i slawista (* d. 24 kwiet. 1771 w Toruniu —f 18 sierp. 1847 w Warszawie). Pochodził z biednej rodziny rzemieślniczej, która przybyła do Torunia ze Szwecyi. W mieście rodziunem pobierał pierwsze nauki i ukończył gimnazyum w r. 1789. Dzięki pomocy brata starszego, który był pastorem, mógł udać się do Lipska ua naukę teologii (wyznania ewangielicko-augsburskiego); lecz tu porywały go wykłady wybitnych filologów klasycznych i oryentalistów. Zwrócił też na siebie uwagę i zdobył przychylność swoich mistrzów, którzy go poparli wpływem i uzyskali dla niego (1792) lektorat języka polskiego (Le-cłor publions linguae polonicaè) w uniwersytecie po zmarłym podówczas Stan. Moszczeńskim (f 1790). Zdobywszy następnie godność doktora fil. po obronie rozprawy: „De solatiis ad-versus mortis borrores in Platone et Novo Te-stamento obviis“, rozpoczyna wykłady o Cyceronie (Qucstiones Tusculanae), o Platonie (Selecta e Platone capita), naucza polszczyzny, sam kształcąc się dalej w tym języku, teoretycznie—na pracach Monety i Troca, praktycznie—spełniając obowiązki tłumacza przy sądzie

handlowym. Pierwsze prace L-go były to przekłady z polszczyzny na niemiecki: Mikoszy „Podróż do Turcyi“ („Reise eines Polen nach der Türkey“), oraz komedyi Niemcewicza „Powrót posła“. To zbliżyło L-go do Niemcewicza, ten zaś wprowadził młodego i obiecującego pracownika do kół polskich wpływowych, które podówczas (r. 1792—3) zbierały się w Lipsku, zapoznał go z Ignacym i Stanisławem Potockimi, z Weyssenhoffem, Kościuszką, Kołłątajem, Fr. Ks. Dmochowskim. Zachęcony przez nich, przełożył wspólną ich pracę polityczną „O ustanowieniu i upadku Konstytucyi polskiej 3 maja“ (1793). L. sam o sobie powiada, że, „żył w Lipsku jak w Polsce, z Polakami i dla Polski“, a „przez takowe miłe i uczące obcowanie postępował w jednej godzinie więcej w języku, niżeli przez półroczną mozolną pracę nad Trocem i Monetą“... W tem-to gronie patryotów polskich i pod ich wpływem kiełkuje w L-m myśl opracowania słownika wyczerpującego polszczyzny. Powrót jego przyjaciół do Polski, względne powodzenie Kościuszki, skłoniły L-go do wyjazdu z Lipska, i udania się za nimi do Krakowa i Warszawy. „Pomimo okropnych czasów okoliczności upodobał sobie L. w Warszawie, bo w pośród najmilszych mu przyjaciół“, i mniemał, że „stolica ta Polski jedynem była miejscem, gdzie dzieło jego (słownik) mogło być najdokładniej zebrane, wypracowane i wydane“. Podczas oblężenia Warszawy (1794) ze spokojem Archimedesa pracował w bibliotece Załuskich, skrzętnie zbierając wypisy z rzadkich dzieł do przyszłego słownika. Ostatecznie rzeź Pragi, poddanie się Warszawy zmusiły L-go do opuszczenia stolicy i szukania przytułku dla swojej pracy wiekopomnej w Wiedniu, pod opieką nowego mecenasa, Józefa M. Ossolińskiego (ob.). Ten zlecił L-mu u siebie obowiązki bibliotekarza i wspierał go w pracy słownikarskiej radą i czynem; znalazł też ze swej strony Ossoliński w L-m pracownika gorliwego i oddanego, który niemało przyczynił się do wzbogacenia cennych zbiorów przyszłego Muzeum. Według własnego wyznania, siedmiokrotnie przedsiębrał L. z polecenia Ossolińskiego podróże naukowe po kraju, zwiedzał biblioteki klasztorne i prywatne, zdobywał w nich księgi rzadkie i rękopisy dla swego mecenasa, nie przebierając niekiedy w środkach z wielkiej miłości dla sprawy „świętej“... Gromadził mate-ryał bibliograficzny do przyszłych prac hr. Ossolińskiego i ,,milionowe“ wypisy autorów do słownika. A zapał do pracy tej wzrastał w L-m w miarę jak powiększały się jego „zbiory“ i rozszerzał pomysł wydawnictwa. Dziesięcioletni bez mała pobyt L-go w Wiedniu, podówczas środowiska naukowego świata słowiańskiego, był okolicznością w życiu L-go, która najwięcej sprzyjała ostatecznemu skrystalizowaniu się jego wielkiego pomysłu i znakomitemu

ułatwieniu wykonania go, Zewsząd znajdował L. zachętę i poparcie gorące w swojej pracy. Czy to wchodzi w stosunki osobiste i listowne z osobistościami wybitnemi z arystokracyi polskiej, z zasłużonymi mężami stanu, ze Staszicem (ob,), Tad. Czackim (ob.), Ad. K-em Czartoryskim (ob.), „dla którego ułożenie słownika jęz. poi. na wzór Słowu. Akad. franc, było jedną z przewodnich myśli, jaką od lat wielu pielęgnował“, czy też nawiązuje stosunki naukowe ze slawistami i erudytami tej miary, jak J. Dobrovsky, Kopitar, Engel (historyk Dubrownika), prof. Zlobickÿ, Herbiz (bibliotekarz Theresianum), Voltiggi (autor słownika illiryj-skiego) itd. itd. — każdy obdarza go przyjaźnią, przesyła mu niezbędne książki, dostarcza wypisów, rad i wskazówek, dodaje otuchy do pracy. Niektórzy, jak Ad. Czartoryski i T. Czacki, mają wprost uwielbienie dla pracownika niezmordowanego. To też, kiedy L., postanowiwszy przystąpić do wykonania dzieła zamierzonego, ogłasza drukiem próbki słownika i plan pracy, wśród ogólnego uznania i zachęty, oto jak przemawiają do niego ci dwaj godni mecenasowie. A. Czartoryski pisze: „Już nie masz Polski, zachowajmy język, jeżeli chcemy wiedzieć o naszych przodkach... Nic nie może ugrontować (tak) ten język, jak uczony słownik, którego robienie jest godne gorliwości J. P. Ossolińskiego, a twojej, Uc z ony Mężu, pracy“. „Jeżeli który język powinien był zastanawiać, to zapewne słowiański, gdy nim mieszkaniec Dadbrzeża Adryatyckiego może przemawiać do rybaka na lodowatym morzu“. Tad. Czacki pisze do L-go z Krakowa (22 III 1801): „Przestał naród bydź (tak) samorządnym, lecz kiedy plemię słowiańskie w tej całej przestrzeni, która Karpaty od Kaukazu, Kaspijskie do Adryatyckiego morza przedziela, przetrwało tyle wstrząśnień, tylu dłuższych lub krótszych przywłaszczeń: czemuż temu rozgałęzionemu dialektowi w udoskonaleniu Zygmuntów nie dać... nieśmiertelność(i)? Czemuż to jedno nie odkażać dziedzictwo, które od przodków dla oddania późniejszym pokoleniom odebraliśmy?“ We dwa lata później, gdy zamiary L-gó zbliżały się do urzeczywistnienia, T. Czacki przyrzeka mu ponownie poparcie: „Pióro moje i praca moja są na twe zawołanie. Muszę, gdy każesz, porządne przedsło-wie napisać... Trzeba dać tobie miejsce między de Brossem i BUttnerem. Trzeba wciąż ugrontowywać (tak) prawdę, że twoje dzieło przeżyje odmiany panowań, a ty nie będziesz z liczby tych, których blask ginie.“ Kiedy władze pruskie pod wpływem J. S. Bandtkego postanowiły założyć w Warszawie liceum, i L. przełożył ofiarowane mu przez ministra oświaty Vossa stanowisko rektora tego zakładu nad proponowaną w Krzemieńcu przez T. Czackiego katedrę slawistyki, wielkoduszny mecenas godzi się z tą odmową, doda

jąc: „Nie godzi się Ciebie zazdrościć Warszawie, bo ta ziemia jest jeszcze rodaków, bo twa praca uwieczni wypędzany język, bo przez twą osobę pierwszy raz się godzi Rząd z mieszkańcem... Z przeniesieniem się twoim do Warszawy upadły projekty ważne. Stanowiłem katedrę filozoficznej gramatyki języków słowiańskich. Ty nie jesteś: nie będzie tej je-dy.iej lekcii. Te (tak) głuche milczenie w tej godzinie niech będzie świadectwem straty, którą poniesiemy, że już Warszawa Ciebie ma posiadać“. Godził się ze smutną rzeczywistością, wyjazdu L-go do W-y i dawniejszy jego mecenas, J. M. Ossoliński, choć nie bez żalu i urazy; z przekąsem wyraża się o tern w liście do ks. A. Czartoryskiego: „przynęciły go 1 200 talarów i tytół (£«&)“... Niesłusznie zresztą. W rzeczy samej L. powodował się względami na swój słownik, jak przy pierwszym wyjeździe do Warszawy: „Przebywanie w Warszawie, która mimo zaszłych odmian politycznych kraju jest stolicą gustu i nauk polskich, najlepszą mu sposobność do ostatecznego wykończenia j e-go pracy nastręczało“. . Uznawał to później i sam J. M. Ossoliński, pisząc do L-go i wspólnych jego przyjaciół z całą serdecznością i szacunkiem o swoim b współpracowniku. Dzielił z innymi to przekonanie, że L. w Warszawie, na nowem stanowisku, „może być sprawie publicznej użytecznym“. I rzeczywiście, jakkolwiek system rządów pruskich nie był przychylny dla narodowości polskiej, L. jednakowoż robił co mógł dla polszczyzny i dokazał tego, że cała zwierzchność (eforat), mająca czuwać bezpośrednio nad liceum, złożona została z samych Polaków. Nowe i uciążliwe obowiązki, jako przełożonego liceum, nie przeszkodziły L-mu prowadzić dalej z całą gorliwością i zapałem pracy nad słownikiem. Próżne były pod tym względem obawy przyjaciół, w tej liczbie S. Rzewuskiego, zwłaszcza, że słownik w głównych zarysach był już doprowadzony do wyrazu „Wieża“ (choć wiele kartek było jeszcze nieuporządkowanych). Wobec ogromu rozmiarów, do jakich rozrósł się słownik, i nadziei poparcia wydawnictwa ze strony zamożnych i wpływowych przyjaciół oraz towarzystw naukowych L. zerwał układy wydawnicze, nawiązane poprzednio z księgarzem Kornem we Wrocławiu. Oczekiwania nie zawiodły. Magnaci na razie dostarczyli środków, zapewnili poparcie władz; Towarzystwo Warsz. Przyjaciół Nauk, którego L. został członkiem, otoczyło wydawnictwo opieką, służyło radą, udzielało wskazówek. Najbliżsi L-go wyrażali nawet stąd obawę, żeby „spis pracowity L-go w Warszawie przy wielu porywczych opiekunach nie doznał losu dziecięcia przy wielu mamkach“. „Trzeba Towarzystwo zatrzymać, żeby nie mieszało się — pisał Ossoliński do Ad. Czartoryskiego: „Doskonałością tego dzieła ma być choćby i zbyteczna obfitość... Pierwszy temp

jest zbiór ogólny słów, ile ich jest w języku. 1812. Ostatni, VI, T. opuścił prasy drukarskie Dopiero potem klasyczne dzieło z niego się j w r. 1814, w tej samej drukarni ks. Pijarów, wybrać może“ (13 XII 1803). Chodziło mu o to, aby słownika L-go „mniemanem a jeszcze niewczesnem doskonaleniem nie zubożono...“

gdzie dzieło było rozpoczęte. Pomnikowe dzieło mogło być dokonane tylko dzięki wyjątkowej energii L-go oraz szlachetnej ofiarności ze strony arystokracyi polskiej. Najwięcej przyczynili się A. Czartoryski, Ossoliński, Stan. Zamoyski (ordynat) i Winc. Tyszkiewicz. Do wydawnictwa ręki przyłożył też cesarz Aleksander I, przeznaczając wskutek przedstawienia Seweryna Potockiego, 500 dukatów zapomogi L-mu. Wszechświatowy rozgłos słown. L-go otworzył kolejno przed nim podwoje akademii i towarzystw naukowych: w Pradze cze-

A słownik odznaczał się w rzeczy samej nadmiarem wyrazów, nie zawsze mających prawo obywatelstwa w języku, znaczeń nie zawsze dobrze ustalonych, zestawień z innemi jęz. sło-wiańskiemi nie zawsze krytycznych, przykładów czerpanych nie zawsze ze źródeł wiaro-godnych, nakoniec nadmiarem wyrazów cudzoziemskich, w tej liczbie imion własnych. Nie mogło być, oczywiście, przetrawione we wszystkich szczegółach dzieło tak olbrzymie, dokona- j skiej, Getyndze, Berlinie, Królewcu, Paryżu ne przez jednego człowieka, wśród pracy tak ! (Institut de France), w Petersburgu (na przed-gorączkowej. Rozumiał to w kraju i zagrani- i stawienie akad. Szyszkowa, który był rossyjskim cą ogół uczonych, którzy oceniali słownik w j De Brossem ..). Trzykrotnie obdarzany był L., miarę jak posuwało się wydawnictwo. Oceny w nagrodę za słownik, medalami pamiątkowemi: zewsząd wypadały uiezmiernie pochlebne, peł- w r. 1810 od Księcia Warszawskiego Króla ne życzliwości (Zebrane skrzętnie przez L-go w Saskiego z napisem „Virtuti et ingeniood T. VI słown.). To też zewsząd posypały się ziomków w r. 1816, nakoniec z okoliczności 50-let-na L-go zaszczyty i odznaczenia. Nieprzychylnie ! niego jubileuszu doktoratu swego w r. 1842 od Ra-

'X

9%

(    Ł, (6) WIÏ 3K

-7°\

Fig. 69. Linde Samuel Bogumił (Medal pamiątkowy).

wodzie pedagogicznym. Na razie jako dyrektor (później rektor) liceum, był on członkiem zarządu tegoż, czyli eforatu, potem mianowany członkiem Izby edukacyjnej, nazwanej później Dyrekcyą edukacyi narodowej. W r. 1817 u-czestniczył czynnie w organizowaniu Uniwersyte-

empiryczuą (po polsku) i zasady gramatyki powszechnej (według Sacy, Vatera i Harrisa), otrzymał stałą katedrę języków słowiańskich i literatury, ale zawiodły go nadzieje rektoratu i został tylko bibliotekarzem głównym biblioteki uniwersyteckiej, zamienionej na publiczną, z tytułem urzędowym „Dyrektor jeneralny Biblioteki i przyłączonych do niej

zachował się tylko Schlözer (rossyjski niemiec) dy wych. publ. w Król. Pols. Posypały się i biskup prawosławny Eugeniusz, członek Akad. ; również na L-go odznaczenia urzędowe w za-w Petersburgu; sądzili oni o rzeczy powierzchownie, nie mając chęci i czasu do wczytania się w dzieło wiekopomne: była to dla nich radis indigestaąue moles... Druk słownika rozpoczął się w r. 1806 u ks. Pijarów w Warszawie, przy udziale w korekcie uczonych zakonników, w tej liczbie i ks. Kopczyńskiego, i tu warszawskiego i tutaj czas krótki, w zastęp-Od połowy T. I „dla bliższego dozoru i dla I stwie prof. Zabellewicza, wykładał psychologię większego pośpiechu“ L. przeniósł drukarnię do mieszkania własnego przy liceum w pałacu Saskim, gdzie wyszedł już tom I (1807, w 4-e).

Olbrzymia całość drukowała się tylko lat ośm, czyli, że roboty tej dokonano stosunkowo szybko,—znacznie prędzej, niż np. druku odpowiedniego słownika Adelunga u Breitkopffa w Lipsku, który trwał lat 12—pomimo okoliczności nieprzyjaznych dla pracy L-go, ciągłego braku ! Gabinetów“ (dnia 24 marca 1818). Nie mało funduszów, zdolnych zecerów, ba, papieru na- j sam L. przyczynił się do urządzenia i wet, pomimo przerw wskutek wypadków poli- I wzbogacenia tej nowej biblioteki uniwersyte-tycznych w kraju i wojen w 1. 1807,    1809 i I ckiej. Wyzyskując na jej korzyść okoliczność zamknięcia podówczas wielu klasztorów, przedsiębrał znowu L., jak ongi przed laty, wycieczki po kraju, zwiedzał biblioteki klasztorne i wywiózł z nich do Warszawy, ocaliwszy od zagłady i zapomnienia, tysiące dzieł cennych i rękopisów.

kursie nagradzane są kwotą 650 rs. co 3 lata prace wybitniejsze o jęz. polskim. Temat o zasługach L-go dla nauki o jęz. poi. sam się na-prasza... Dotychczaś, dwukrotnie nagrodzeni byli na konkursie godni następcy L-go w nauce: J. Karłowicz i Ad. Ant. Kryński, m. in. za wielki „Słownik jęz. polskiego“, doprowadzony obecnie do lit. P. (włącznie).—Źródła do poznania życia i prac L-go są: życiorys własny w przedmowie do T. VI „Słownika“, oraz przedmowa do T. V w wyd. 1-em; życiorys L., umieszczony przez A. Bielowskiego na początku T. I wyd. 2-go Słownika; wspomnienia rodzinne, zebrane przez K. W. Wójcickiego w dziele: „Cmentarz powązkowski“ (T. III Warsz. 1858); tegoż art. w W. Encyklopedyi Orgelbranda więk.; G. Korbuta art. L. w „Encyklopedyi Wyclio-

Po r. 1831 uczestniczył w czynnościach związanych z zaborem biblioteki T. Prz. N.; jako zastępca dyrektora generalnego wychowania publicznego w nowoustawionej Kommissyi Rz.

Spraw wewn. i duchownych i w dochodzeniu własności Towarzystwa, przez rząd zagarnianej, wielką urzędową okazał gorliwość. W r.

1833 mianowmno go dyrektorem gimnazyum i członkiem Rady wychowania publicznego.

za takiego uważali go przedewszystkiein pobratymcy Słowianie. Jego zasługi na tej niwie grupują się głównie około prac nstp.: „Prawidła etymologii, przystosowane do języka polskiego“

(1806, przedrukowane w T. I „Słownika“ w wyd. 2-m str. 19 — 64); „O statucie litewskim, russkim jęz. i drukiem wydanym, wiadomość“

(Warsz. 1816 w 4-e); „O literaturze rossyjskiej podług dzieła Sopikowa“ (w „Pamiętu. Warsz.“

1815, T. II, z cennemi uzupełnieniami autora, dla których Kaczenowskij przełożył tę pracę na jęz. ros. w

„Rys hist. lit. rossyjskiej M. Grecza z dodatkami licznych autorów“ (600 ark, rękopisu); 5 ark. jako próbkę L. wydał w Warsz. p. n. „Ma-terijały dlja srawnjitielnago russkago słowa-rja“.—Działalność L-go jako slawisty wszechstronnie ocenioną została przez prof. Francewa ob. niżej. Tu należą też rozprawki L-go, godne na swój czas uwagi: „O dziełach X. Rhesa z Królewca (w jęz. litew, „Roczn. T. W. P. N.“

T. XIII 1819) oraz „O jęz. dawnych Prus(ak)ów, rozbiór dzieła Vatera“ (Warsz. 1822,-8). Z prac L-go o

wspomnieć należy wyd. łac. „Janociana“ (vol.

III 1819), oraz własnoręczny rękopis „Bibliografii polskiej“ w 22 t. (w Bibl. Akad. Urn. w Kr.). Wszystko to daje pojęcie o ogromie pracy i wiedzy L-go i uwalnia od przesadnych pochwał. Duszą oddany pracom naukowym mało mógł udzielać czasu i starań rodzinie.

Dwukrotnie żonaty, po raz pierwszy, pod naciskiem władzy, która powierzyła mu kierunek liceum, miał z tych małżeństw 11-ro dzieci, z których trzy tylko córki się odchowały. Na-próżno dręczył się L. o los dzieci, umierając z myślą, że pozostawia rodzinę bez majątku.

Jedna z jego córek, ś. p. Ludwika Józefowa mąż stanu (* 1797—f 1870w r. 1823 został Górecka, pozostawiła owszem po sobie mają- nadzwyczajnym, a w ioku następnym zwyczaj-tek znaczny na szlachetne cele użyteczności nym profesorem prawa w Giessen. Po rewo-publicznej. Jej ofiarności nauka polska za- lucyi r. 1848 był posłem do Zgromadzenia Na-wdzięcza fundusz stypendyalny na konkurs im. rodowego Niemieckiego i do parlamentu Erfur-Lindego przy Akad. Urn. w Krakowie. Na kon- ' ckiego. a w r. 1850 wszedł do przywróconego

Wkrótce jednak usunął się od tych uciążliwych obowiązków, ażeby oddać się wyłącznie pracy naukowej. Poza 20-letnią pracą nad słownikiem polskim L. może być uważany za jedne- i wawczej“ T. VI, 506 —11; tegoż życiorys L-go go z pionierów filologii słowiańskiej w Polsce; i w „Albumie zasłużonych Polaków i Polek⁴' (wyd.

Chełmońskiej, Warsz. T. I str. 335 —38 w 4-e, z portretem). Cenny materyał, skrzętnie zebrany z archiwów, korespondencyi i ówczesnej literatury daje praca prof. Francewa: „Polskoe sławjanowjedenie końca 18-go i perwoj czet-wjertji 19-go stolćtija⁴' (Praga czeska 1906, rozdz. III str. 101—37, 378 — 86 i in.; tamże, str. 102 — 3, wyczerpująca bibliografia). Z powodu setnej rocznicy urodzin w r. 1871 pisali o L-m b. prof. Szkoły Głównej: J. Fapłoń-ski w „Kłosach“ (T. XII) i J. Przyborowski w „Wjestniku Ewropy“ 1845); „Tygod. ilustr.“ (T. VII). Ocenę słowu. L-go o-

za-

pol. S. B. Linde

kolicznościowo podaje A. Brückner w „Rozpraw, wydz. filol. Akad. Urn. w Krakowie. (T. XXI 1900) („O języku Wacława Potockiego“). E-rudyt-dyletant Sławiński Fab. Ferd. podał w r. 1873 (Warsz.) „Obliczenie wyrazów, wartych w trzech słownikach: 1) L-go 2) w Wileńskim i 3) Rykaczewskiego“ (str. 36 w 8-e); według tego wykazu słown. L-go zawiera 58 739 wyrazów, wileński—108 513, Rykaczew. — 49 545. Obliczono tu także porównawczo ilość wyrazów tych słowników podług liter, części charakterze bibliograficznym mowy, znaczeń itp. — Stosunki L-go z Towarzystwem Warsz. Przyjaciół Nauk przedstawia Kraushar w dziele pod tymże tyt., T. zwłaszcza I i VIII. Stosunki L-go do zakładającego się w r. 1817 Uniwersytetu Warszawskiego wyłusz-cza Dr J. Bieliński, w historyi tegoż, T. I. Rolę polityczną L-go bada źródłowo (wyniki badań nie ogłoszone jeszcze) prof. S. Aske-nazy. „Słownika jęz.

K. A.

wyd. 2-e, poprawne i pomnożone staraniem i nakładem Zakładu narodowego imienia Ossolińskich“ wyszło we Lwowie 1854—60 w 6 t. w 4-e, pod kierunkiem A. Bielowskiego.

Linde Justyn Tymoteusz, prawnik i

Km.

Dr J. P.

Br. J.

Lindelöf Lorens Leonard, matematyk finlandzki (* 1827 —f 3 mar. 1908) wychowa-niec, a nast. docent uniw. w Helsingforsie, od r. 1874 urzędnik w ministeryum. Napisał: Teo-

po szwedz.),

A. Ł.

A. Ł.

Km

ców 50 628 (1900).

A. Ł.

sejmu Rzeszy (Bundestag). Prace ważniejsze: „Abhandlungen aus dem deutschen gemeinen Zivilprozess“; „Lehrbuch des deutschen gemeinen Zivilprozesses“; „Handbuch des deutschen gemeinen bürgerlichen Prozesses“ (ukazały się tylko tt. 4-y i 5-y p. n. „Über die Lehre von den Rechtsmitteln“; „Staatskirche, Gewissensfreiheit und religiöse Vereine“). Wydawał „Zeitschrift für Zivilrecht und Prozess“; „Archiv für zivilistische Praxis“ i ,,Archiv für das öffentliche Recht des Deutschen Bundes“.

Linde Antoni, van der (*w Harlemied. 14 paźdz. 1833) teolog, historyk i bibliograf uczony. Początkowo uczył się teologii w Amsterdamie i w Leydzie, następnie w Getyndze słuchał wykładów filozofii i historyi. W 1. 1859 —1861 pełnił obowiązki kaznodziei wyznania kalwińskiego w Amsterdamie. W r. 1871 przeniósł się do Berlina, gdzie oddawał się pracy naukowej; w r. 1876 został dyrektorem biblioteki w Wiesbadenie;wr. 1887 otrzymał tytuł profesora. Ogłosił mnóstwo monografii treści bibliograficznej; wspólnie z M. Obolenskim zbiór dokumentów tyczących się Dymitra Samozwańca, nadto napisał obszerną „Geschichte der Erfindung der Buchdruckerkunst“ (Berlin 1866, 3 tomy) i „Kaspar Hauser. Eine un geschichtliche Legende“ (Wiesbaden 1887, 2 tomy). Zajmując się wielce grą w szachy, jej dziejami i literaturą, wydal o tern szereg prac po hollendersku i po niemiecku; z nich wybitniejsze: „Schachstudien“ (Untrecht 1868); „Das Schachspiel d. XVI Jahrhund. “ (Berlin 1873); „Gesch. u. Litterat. d. Schachspiels“ (tamże 1874, 2 tomy); „Die Kirchenväter d. Schachgemeinde“ (Utrecht 1875—zawiera przekład dzieł o szachach, wydanych od r. 1495 do 1795) i „Quellenstudien zur Gesch. d. Schachspiels“ (Berlin 1881).

Lindegren Karol Jan, poeta szwedzki (* w Lindesbergu 1770—f 1815). Ukończywszy nauki w Upsali, urzędował przy kanclerzu, następnie był sekretarzem opery przy Edelkran-zu, aż do ożenienia się, po którem usunął się do życia prywatnego. Usposobienie hulaszcze nabawiło go długów kłopotliwych, które go przyprawiły w końcu życia o rozwód z żoną i prawie o nieustanne uwięzienia. Komedye i dra-mata jego, na wzór Kotzebuego (ob.) pisane, miały w Szwecyi powodzenie niemałe. Najwybitniejsze z nich: Kochanek niewidomy (1795); Ojciec pogodzony (t. r.); Żyd; Generał Eldhjelm; Malec czyli Operacya; Awanturnik; Miłość i tęsknota za Ojczyzną; Anioł Stróż itd.; wiele z tych sztuk przetłumaczono na języki inne. Z poezyi i powiastek L-a wartości różnej wymienić należy: Burmistrz i Woły; Pastor niemiecki; Klara do płaczącej ,matki, elegia i t. d.

rya obliczania waryacyi (1855 „Leçons de calcul des variations“ (1861, przy współpracowuictwie Moiguo), Podręcznik geo-metryi analitycznej (po szw., wyd. 4-e 1889, 4 tomy), oraz liczne rozprawy z geometryi, rachunku przemienności (rozwiązał zagadnienie o wielościanie największej objętości); zajmował się także statystyką śmiertelności, kassami wdowiemi i in.; rozprawy te zamieszczał w pismach francuskich i belgijskich oraz w „Acta“ towarzystwa naukowego finlandzkiego, których był redaktorem.

Lindelöf Ernest Leonard, matematyk finlandzki (* 1870) syn Lorensa Leonarda (ob.) docent, od r. 1903 prof. mat. w uniw. w Helsingforsie, napisał: „Le calcul des résidus et ses applications â la théorie des fonctions“ (Paryż 1904), oraz szereg pokaźny rozpraw głównie o teoryi funkcyi w pismach francuskich i w ,,Acta soc. scient. Fennicae“; z tych zasługują na uwagę: ,,Sur les systèmes complets et le calcul des invariants differ. des groupes continus finis“ (1893); ,,Sur la forme des intégrales des équat. diff. au voisinage des points singuliers^ (1897); „Remarques sur un principe général de la théorie des fonctions analyt.'¹ (1898); w „Journal de math, pure et appl.‘‘ zamieścił; „Sur l’application de la théorie des résidus au prolongement analytique des séries de Taylor“ (1903) i w. in.

Lindeman Maurycy, geograf (* 1823 w Dreźnie), od r. 1848 do 1878 był stenografem w Bremie i w r. 1877 objął redakcyę pisma „Deutsche geografische Blätter.“ Napisał: „Die arktische Fischerei der deutschen Seestädte“; „Die Seefischereien;“ „Amtlicher Bericht über die internationale Fischereiausstellung zu Berlin“; „Beiträge zur Statistik der deutschen Seefischerei“; „Der Norddeutsche Lloyd.“ Wraz z Hartlaudem wydał „Die zweite deutsche Nordpolfahrt“.

Linden, miasto w Hannowerze, nad rzeką Ihme. W L. znajduje się wielka fabryka maszyn (1 400 robotników), przędzalnie, fabryki tkackie i przetworów chemicznych, Mieszkań-

ig. p.

Lindenan Bernard August, astronom i mąż stanu niemiecki (* d. 11 czerw. 1780—f 21 maja 1854 w Altenburgu), od r. 1804 dyrektor obserwatoryum w Gotha. W r. 1809 pracował przy pomiarach tryangulacyjnych Turyngii i Frankonii, w 1. 1817—1843 piastował ważne urzędy, niejednokrotnie teki ministeryal-ne, w księstwach saskich. Ogłosił między in.: „Tabulae Veneris‘‘ (1810); „Tab. Martis‘‘ (1811); „Geschichte der Sternkuude im ersten Jahreszehnt des XIX Jh.‘‘ (1811), nadto kilka rozpraw w „Astron. Nachr.‘‘, redagował „Monatliche Korrespondenz für Erd-und Himmelskunde“ (1807 —14) i „Zeitschrift für astronomische und verwandte Wissenschaften“ (1816 —18).

Dr J. P.

J. F. G.

M. Ab.

Dr J. P.

str. 354).

D'

Km.

Lindemann Herman Wilhelm (* w Biickeburgu około 1760 — r. śmierci nieznany), lekarz. Dyplom doktorski osiągnął w r. 1790 w Getyndze, poczem zajmował się wykonawstwem w mieście rodzinnem. Za rządów pruskich w r. 1797 został lekarzem powiatu sochaczew-skiego; w roku następnym na takież stanowisko przeniesiono go do Radomska. Po upadku panowania pruskiego w kraju przesiedlił się do Łowicza. Ogłosił szereg prac, bądź oryg., oądź tłómaczonycli z ang. i franc, które wyszczególnia Callisen w „Med. Schriftsteller-Lex.“ (T. XI str. 366 i T. XXX str. 67); dziś posiadają one tylko znaczenie bibliograficzne.

Lindemann Edward Edwardowie z, astronom rossyjski (* 1842 w Niżnym Nowogrodzie), kształcił się w Dorpacie, obecnie obserwator obserwatoryum pulkowskiego. Napisał: „Helligkeitsmessungen der Besselschen Pleiadensterne“ (Petersburg 1884); „Photometrische Bestimmung der Grössenklassen der Bonner Durchmusterung“ (Pułkowa 1889); pisywał także do „Bull.“ akad. nauk. w Petersb. „Astr. Nachr.*’ Bardzo cenne jest jego: „Libro-rum in bibliotheca Speculae Pulcovensis con-tentorum Catalogus systematicus“. — „Naucn. Slov.‘

Lindemann Ferdynand (* 1852 w Han-nowerze) matematyk niemiecki, do uniwersytetu uczęszczał w Gietyndze i Erlangen, gdzie w r. 1873 dyplom doktorski osiągnął. Był profesorem we Fryburgu, Królewcu, nakoniec w Monachium. Dowiódł pierwszy niemożliwości kwadratury koła. Prace ogłaszał w „Nachrichten d. königl. Gesellschaft d. Wissensch“. (Getynga 1884 i 1894;) „Mathem. Annalen“, „Bull, de la Société mathém. de France“ i „Berichte d. Freiburger naturforsch. Gesellschaft.“ Napisał także: „Untersuchungen über den Riemann-Rochschen Satz‘‘ (Lipsk 1879) i wydał Clebscha „Vorlesungen über Geometrie“ (Lipsk 1875—79). — „Naucn. Slov“.

Lindemann Hugo (* 1867;, uczony pisarz i agitator niemieckiego stronnictwa soc.-demokratycznego (rewizyonista). Od r. 1903 posłuje do parlamentu berlińskiego. Znawca gospodarki miejskiej i spraw samorządu (szczególnie zbadał socya-lizm municypalny w Anglii), oraz ruchu zawodowego. Pisze pod pseudonimem Hugo.

Lindenbrog (Lindenbruch, po łac. Ti-1 i o b r o g a, właściwie nazywał się S t e n d e r) Erpold (* w Bremie 1540 —f w Hamburgu 1616) historyk, który był notaryuszem w Hamburgu. Zasłużył się szczególnie przez wydanie źródeł historycznych p. n. „Sciptores rerum germanicarum septentrionalium“ (Frankfurt 1609 i 1630, wyd. 3-e, powiększone przez Fa-briciusa, Hamburg 1706); prócz tego ogłosił „Chronik von d. Kaisers Karl d. Gr. Leben u. Thaten“ (Frankfurt 1593) i „Historia archiepis-coporum Bremensium“ (Leyda 1595). — Synowie jego: Henryk L. (* 1570— f 1642) i

Wiel. Encykl. Powsz. Ilustr. Ser. I, Tom XLIII-IV Ze«z. 344b.

Fryderyk L. (* 1573—f 1648), także po-l łożyli zasługi pewne jako humaniści i wydawcy autorów rzymskich.

Lindenbruch, ob. Lindenbrog.

Lindener Kacper (* w Poznaniu 1562 — f d. 24 czerw. 1611), lekarz polski, doktor filozofii i med.; wstąpiwszy do stanu duchownego, został kanonikiem włocławskim i kruszwickim, kustoszem wolborskim; używał sławy lekarza biegłego i człowieka zacnego a miłego. Kacper Miaskowski (ob.) uczcił pamięć jego wierszem pięknym. — Por. S. Koźmińskiego „Słów. lekarzów pols.“ (str. 279) i Fr. Giedroycia „Źródła biogr. - bibliogr. do dziejów med.“ (w „Pum. Tow. lek. warsz“. T. C.

Dr J. p.

Lindenowski, herb polski z nadania. Na tarczy obramowanej złotem, a ściętej ukośnie w lewo, w polu górnem czerwonem — pół lwa złotego, w dolnem — dwa pasy srebrne na-przemian z dwoma błękitnemi. Nad hełmem z zawojem, przetykanym w pasy czerwone, błę-

Fig. 70. Lindenowski (herb).

kitne i srebrne — pół lwa złotego między dwiema trąbami od góry błękitnemi, od dołu zaś czerwonemi. Labry z prawej strouy błękitne, podszyte srebrem, z lewej czerwone, podszyte złotem. Nadany w Prusach d. 21 grud. r. 1789 Gabryelowi Linden o wskiemu, członkowi starej rodziny gdańskiej. —Ź rodła: Ostrowski; Sieb-macher VI, 4, 41.

Lindenschmit L u d w i k, budowniczy i sta-rożytnik (* 1809 — f 1893). Wyniki badań wielokrotnych zawarł w dziełach „Die vaterländischen Altertümer der fürstlich Hohenzol-lernschen Sammlungen“, „Die Altertümer unserer heidnischen Vorzeit“; „Handbuch der deutschen Altertumskunde“, „Tracht und Bewaffnung des römischen Heeres während der Kaiserzeit“.

Lindenschmit Wilhelm, malarz niemiecki (* 1806 — f 1848). Po nauce, odbytej w Monachium i Wuedniu, pracował razem z Cor-neliusein (ob.) i w Monachium wykonał w Hofgarten wiele kompozycyi, między innemi: Zwycięstwo Ludwika Bogatego nad Albrechtem Achil-

63

lesein brandeburskim; w Piiiakotece: dwie sceny ży go naśladowało. W r. 1795 bronił brata (ob.) z życia Leonarda dla Vinci (według rysunków oskarżonego o powstanie. W tymże roku został Corneliusa); w salach w zamku królewskim Ho- członkiem Rady Starszych, skąd jednak w r. henschwangau freski, mające za temat historyę 1798 się usunął i żył zdała od życia publicz-Bawaryi. Z obrazów olejnych L-a wyróżnić na- nego do r. 1816, kiedy jako królobójca, wyłą-leży: Walkę kobiet cymbryjskich przeciwko czoDy z amnestyi powszechnej, zmuszony był Rzymianom, Bitwę Arminiusa pod Idistavisus, J emigrować i tułać się po Szwajcaryi i Wło-Bitwę Luitpolda za Ludwika i Wejście Ottona szech, aż nakoniec pozwolono mu wrócić. Po-Wielkiego do wyzwolonego Augsburga. Obrazy zostawił dwa Listy otwarte: do duchowień-L-a odznaczają się wielką ścisłością historyczną stwa i do zakonnic swojej dyecezyi. i sumiennemi studyami kostyumów. W posta- Liïldet Jan Chrzciciel Robert, dziadach jego wiele wyrazu i energii.    łącz rewolucyi, brat poprzedniego (* w Bernay

M. Ab

f w Paryżu 1825). Jako adwokat, wielką cieszył się wziętością; za Konstytuanty pełnił z wyborów urząd prokuratora-syndyka w swoim okręgu. Obrany na posła do Zgromadzenia Prawodawczego odrazu stanął na lewicy. Takiesamo stanowisko zajął w Konwencyi. Tu w imieniu Komisyi 21 złożył raport o „zbrodniach zarzucanych Ludwikowi Kapetowi“ (10 grud. 1792). Głosował za bezwzględnem skazaniem króla, „nieodwołalnie i bezzwłocznie“. Należał do utworzenia trybunału rewolucyjnego (10 marca 1793) i do obalenia Ż y-rondystów (ob.). Wielkie usługi sprawie rewolucyi oddał jako członek komitetu Ocalenia Powszechnego; w słynnych „misyach“ (Calvados, Finisterre, brzegi Rodanu) nie skaził się okrucieństwem. Zawsze zresztą odznaczał się męstwem obywatelskiem i niezależnością (nawet względem Robespierre’a). Po Ter-midorze bronił Barère’a, Collota d’ Herbois i in. od zemsty reakcyi. Oskarżony o powstanie z d. 1 prairiala (20 maja 1795) omal nie zginął, gdyby nie amnestya. Za Dyrektoryatu został ministrem skarbu. Po przewrocie 18 bru-maire’a nie chciał nic przyjąć od Bonapartego i usunął się do życia prywatnego. W r. 1816 wygnany jako „królobójca“, wrócił jednak jeszcze przed śmiercią do kraju.

Lindewiese, wieś na Śląsku austryackim w starostwie Frywałdowskiem, leżąca w Sudetach 505 m. nad p. m.; blisko 3 000 m-ców narodowości niemieckiej. — L. szeroko jest znane jako lecznisko osobliwsze, mające zwolenników i u nas, założone przez Jana Schrotha (nie lekarza) na zasadach z nauką wspólności żadnej nieposiadających.—Leczenie w L. jest do pewnego stopnia dyetetyczne, ponieważ polega głównie na tem, że leczący się tygodniami całemi żywić się muszą bułkami b. czer-stwemi i kaszą; zwykle do tego i nic pić nie wolno lub pozwala się tylko rano i wieczorem na mały kieliszek winna lekkiego, kwaskawe-go; co trzeci lub czwarty dzień chory otrzymuje pożywienie posilniejsze i wtedy wolno mu też ugasić pragnienie (Trinldag). Sypiać leczącym się każą zawiniętym w prześcieradła mokre. — Sposób ten leczenia, dla chorych b. u-ciążliwy, wpływający rzeczywiście ze skutkiem na przemianę materyi (ob.), w dolegliwościach niektórych, zwłaszcza dnawych, z życia

Lindensohmit Wilhelm, malarz niemiecki, 1749 syn Ludwika, historyka (* 1829 — + 1895).

Kształcił się we Frankfurcie n. M., w Antwerpii i Paryżu, gdzie wykonał swoje pierwsze wielkie płótna. W r. 1853 przeniósł się do Frankfurtu, a w r. 1875 do Monachium, i tam został profesorem Akademii sztuk pięknych. Z licznych jego obrazów wyróżuić należy: Alba u hrabiny Rudolstadt: Żniwa; Rybak i Nimfa; Luter jako chłopiec w domu paui Cotta; Założenie zakonu Jezuitów w Rzymie; Ulrych v. Hutten; Knox i lkonoklaści; Zabójstwo Wilhelma Orańskiego;

Wenus u zwłok Adonisa (Nowa pinakoteka);

x-y.

Walter Raleigh w Tower; Luter i kardynał Tomasz Gaëtano w Augsburgu; Wejście Alaryka do Rzymu; dalej malowidła ścienne i plafony w domu Kramera w Nurymberdze. Pod koniec życia namalował L. kilka obrazów rodzajowych, jak np., Radość, Życie i Niedola. L. celuje głównie jako kolorysta ze względu na bardzo szczęśliwe traktowanie światłocienia, pomimo to, że szare barwy występują w zbyt silnej tonacyi psując harmonię całości. W ostatnich jednak obrazach zdobył już L. większą bujnośó kolorystyczną i lepsze sharmonizowanie barw.

M. Ab,

Linderhof, jedna z rezydencyi króla Ludwika II Bawarskiego, wr dolinie Graswangu, w Bawaryi Górnej. Pałac zbudował G. von Doll-mann (w 1. 1870—78) w stylu rokoko; dokoła założono wspaniałe ogrody. Wewnątrz pałac ozdobiony jest i umeblowany z przepychem niebywałym. W pobliżu pałacu znajduje się kiosk fantastyczny, naśladowanie Groty Niebieskiej na wys.

Ig. P.

Capri, zameczek w stylu marokańskim, oraz t. zw. Hundingshiitte, budynek z pni drzewnych dokoła potężnego jesionu wzniesiony, mieszczący zabytki starogermańskie.

Lindet Robert Tomasz działacz Wielkiej Rewolucyi Franc. (* w Bernay [d.

Eure] 1743 — f tamże 1823). Był księdzem: w r. 1789 posłował jako przedstawiciel duchowieństwa z okolic rodzinnych. Złożył przysięgę na konstytucyą cywilną. W marcu r. 1791 został biskupem rewolucyjnym w Evreux. W listopadzie r. 1792 demonstracyjnie wstąpił w związki małżeńskie. Obrany do Konwencyi głosował za śmiercią Ludwika XVI, oświadczając przytem, iż nie może uważać za republikanów tych, co się wahają „tyranowi cios zadać.“ W listop. r.

1793 zrzekł się biskupstwa, w czym wielu księ-

nieuiniarkowanego pochodzących, jakoteż przeciwko otyłości, może być nieraz pomocny, lecz stosowany bezkrytycznie przeciwko chorobom wszelkim, co się właśnie w L dzieje, szkodzi często, pociągając nawet za sobą niejednokrotnie następstwa najoplakańsze. — Por. Jiirgenseu „lieber das Schrothische Heilverfahren“ (w ,.Archiv f. klin. Med.“ T. I, Lipsk 1866).

wiedeński i poseł na sejm, otrzymał po śmierci ojca tytuł szlachecki; napisał: „Das Schiedsgericht im modernen Zivilprocess“.

Lindley Jan (* Catton pod Norwich 5 lut. 1799 — f w Londynie 1-go listop. 1865) botanik. W młodości zajmował się ogrodnictwem, w r. 1818 otrzymał miejsce urzędnika w bibliotece J. Banksa, w r. 1829 został profesorem botaniki w Londynie; do r. 1858 był sekretarzem towarzystwa ogrodniczego tamtejszego, w r. 1860 ustąpił z życia publicznego. L. zmienił i ulepszył do pewnego stopnia układ naturalny roślin, ustanowiony przez Jussieu’go i De C and o 11 e’a (ob. te naz.), a w sprawie tej napisał: „An introduction to the natural system ot botany“ (Londyn 1830), „Nexus plantarum“ (tamże 1833; przekł. niem. Norymberga 1834); „A natural system of botany“ (tamże 1836). Oprócz tego ogłosił szereg monografii cenionych o storczykach, różach i naparstnicach. Wartość niepoślednią posiadają prace jego o roślinności wielkobrytańskiej jak oto: „A synopsis of the british Flora“ (Londyn 1829 — wyd. 3-e 1841), „Fossil Flora of Great Britain“ (tamże 1831 — 1837, 3 tomy, wspólnie z W. Huttonem); „The theory of horticulture“ (Londyn 1840; wyd. 2-e 1850; przekł. niem. Erlangen 1843); „Pomologia Britannica“ (Londyn 1841, 3 tomy z tabl. barwnemi),“ The flower garden of uew or remarkable plants" (tamże 1851 — 1853, 3 tomy z 108-a tabl. kol.); uakoniec od r. 1841 redagował dział bo taniczuy pisma „Gardener's Chronicie“.—

Lindley: 1) Wilhelm, inżynier zasłużony, znakomity specyalista w dziale kanalizacyi i wodociągów miejskich, syn astronoma obserwatoryum w Greenwich (* 1808 w Londynie— f tamże 1900). Pracował w Anglii przy budowie dróg żelaznych. Powołany w r. 1834 do Hamburga, sporządził plany linii kolej z Hamburga do Lubeki i z Hamburga do Bergedorfu oraz zbudował pierwszy wagon sześciokołowy, będący prototypem powszechnie później używanych w Europie wagonów. Po pożarze Hamburga w r. 1842, podał plan przebudowy miasta i przeprowadził kanalizacyę podług nowego wówczas systemu t. zw. „kanalizacyi spławnej“ oraz wodociągi, pierwsze na kontynencie. Prócz tego zbudował w Hamburgu: pralnie udoskonalone, łaźnie dla ludności uboższej, kanały, tamy i śluzy, wprowadził oświetlenie gazowe. Wezwany w r. 1851 do Londynu rozszerzył i ulepszył tam wodociągi dawne. Od r. 1865 —

Km.

Dr .1. F.

Km.

Lindgren Albert Hellen, historyk literatury szwedzkiej (* 1857), krytyk teatralny pism „Ny illustrerad Tidning“, „Aftonbladet“ i współpracownik wielu innych wybitnych pism szwedzkich. („Ord och Bild“ ). Napisał: „Ryssland och nihilismen", „Vittra Stormän“; „Sveriges vittra storbetstid“, krótkie biografie Voltaire’a i Zoli oraz antologię „Ungdomens poesibok“.

Lindh Anders Teodor, poeta fiński (*

Km.

1833;. Jego wiersze liryczne („Dikter“ 1862; nowe wydanie 1875) odznaczają się głębokością uczucia, pełnią życia i piękneini obrazami natury. Z utworów dramatycznych uznane są tragedye: „Konung Birger och haus bröder“ i „Maria af Skotland“. Prócz tego wydał szereg doskonałych tłómaczeń z duńskiego, niemieckiego, francuskiego i włoskiego.

Dr J. P.

Lindhagen Daniel Jerzy (* w Askeby 27 lip. 1819) astronom. Wykształcił się w Up-sali i od r. 1843 do 1846 pracował w obser-watoryum tamtejszem. W r. 1848 uzyskał dyplom doktorski, a w roku następnym otrzymał w obserwatoryum Polkowskim pod Petersburgiem posadę astronoma-adjunkta i zajmował ją do r. 1855. Następnie przeniósł się do obser-watoryum sztokholmskiego; w r. 1866 wybrano go na sekretarza stałego akademii umiejętności: w roku następnym otrzymał tytuł profesora i został inspektorem wykształcenia średniego zawodowego. L. wykonał prace poważne dotyczące gieodezyi Szwecyi i Finlandyi. Między innemi ogłosił: „Ueber die Genauigkeit der Sternörter in Lalande’s Catalog“ (1848) i mnóstwo rozpraw w językach szwedzkim, niemieckim i angielskim; wydał także po szwedzku wykład astronomii podług Delaunaya (3 części, 1858—

1861 ).

Dr J. p.

Lindheim Herman Dietrich, przemysłowiec niemiecki (* 1790 we Wrocławiu — f 1860 w Wiedniu). Założył w r. 1825 w Ullers-dorfie wielką przędzalnię bawełny, a wkrótce potem w Eisendorfie wielką przędzalnię i tkalnię. Następnie zbudował w Ullersdorfie przędzalnię mechaniczną lnu i fabrykę powrozów. W r. 1837 założył przędzalnię bawełny w Skalicach, a w r.

1844 fabrykę żelazną    i kopalnię węgla w okrę-    79 prowadził roboty kanalizacyjne we Frank-

gu pilzeńskim. Jemu    pierwszemu udało się o-    furcie nad Menem. W tymże czasie podał    pro-

trzymać doskonale szyny z gatunków poślednich jekty wodociągów w Peszcie, Düsseldorfie i rudy żelaznej czeskiej    i temu wynalazkowi pra-    Warszawie oraz kaualizacyi: Dusseldorfu,    Kreski przemysł żelazny    zawdzięcza rozkwit dzi- | feldu, Bazylei, Warszawy i Petersburga.    Do

L. (* 1854

Henrykowi

siejszy. W r. 1856 L. otrzymał koncesyę na '■ Warszawy przybył L. w r. 1876; po przygoto-budowę kelei Wiedeń-Linz-Salzburg-Monachium; : waniu planu i ukończeniu robót wstępnych po-jest również twórcą kolei Praga-Pilzno. — Syn wierzył dalsze kierownictwo pracy synowi, jego, Alfred (* 1836), znany przemysłowiec I Williamowi

Red.

J. F, G.

x-y.

Km.

A. Pol.

(1877).

w Hamburgu, który prócz warszawskich prowadził roboty kanalizacyjne w Peszcie i Pradze Czeskiej), sam zaś osiadł w Blackheath pod Londynem, gdzie spędził ostatnie lata życia. 2) Józef L., syn najmłodszy Williama (* 1860 — f 1906 w Oberursel pod Hamburgiem). Po u-kończeniu studyów technicznych w uniwers. londyńskim był kierownikiem robót kanalizacyjnych w Elberfeldzie. W r. 1888, w zastępstwie brata, objął kierownictwo budowy kanalizacyi i wodociągów w Warszawie i przez lat 16 rozwinął u nas bardzo pożyteczną działalność. Wielkiej jego pracowitości i energii zawdzięcza Warszawa doprowadzenie do końca tych robót. Cierpienie nerwowe sprowadziło śmierć przedwczesną L-a.—Por. art. Kanalizacya (T. XXXIV, str. 592-94).

Lindner Gustaf Adolf, filozof i pedagog czeski (* 1898 w Rożdialowicach — f 1887). Zajmował urzędy inspektorów i dyrektorów gimuazyów. Był członkiem ankiety do utworzenia ustaw nauczycielskich. Od r. 1882 po-wołauy na profesora filozofii i pedagogiki w uniwersytecie praskim, W filozofii usiłuje zasady Herbarta (ob.) zastosować do Darwi-nizinu i socyologii w pracy „Ueber latente Vorstellungen“ (,.Abhandlungen d. Königl. böhm. Geselsch d. Wissenseh“ 1874). Psychologią społeczną zajmował się w „Ideen zur Psychologie d. Gesellschaft als Grundlage d. Socialwissenschaft“ (Wiedeń 1871). Inne prace; „Das Problem d. Glückseligkeit“ (Wiedeń 1868); „Eine Encyklika an denkende Christen“ (1864, rozprawa polemiczna przeciw encyklice Piusa IX) i wiele innych. Po czesku „Vseobecné vy-chovatelstvi i Vseobecné vyucovatelstvi“ (1878). Redagował „Paedagogische Klassiker“. Z czasów iego czynności uniwersyteckich w semina-ryum pedagogicznem pochodzi „Sbornik pae-dagogicki po Seminare etc“.

Lindner Albert, dramaturg niemiecki (* 1831 — t 1888;. W Jenie i w Berlinie uczył się filozofii, w r. 1862 został nauczycielem szkoły realnej w Sprembergu, a w r. 1864 w gim-nazyum w Rudolfstadt. Już pierwsze próby dramatyczne L-a „Dante Alighieri“ (Jena 1855) i „William Shakespeare“ (Rudolfstadt 1864), zwróciły nań uwagę krytyki. Stał się jednak sławnym po ogłoszeniu tragedyi „Brutus u. Colla-tinus“ (Lipsk 1872, wyd. 2-e), za które otrzymał nagrodę Schillera, będącą odznaczeniem najwyższcm dla dramaturgów niemieckich. Następnie wydał dramaty: „Stauf und Welf“ (Jena 1867) i „Katharina II“ (Berlin 1868) W r. 1867 przeniósł się do Berlina, gdzie początkowo był nauczycielem prywatnym, a w r. 1872 został bibliotekarzem parlamentu Rzeszy. W r. 1875 porzucił ten urząd, a w r. 1885 wpadł w chorobę umysłową, której się do końca życia nie pozbył. Późniejsze tragedye L-a: „ Die Bluthochzeit oder die Barthloraäusnacht“ (Lipsk 1890; wyd. 3-e), „Marino Falieri“ (tamże 1875), „Don Juan d'Austria“ (1875J i „Der Reformator“ (Lipsk 1883), szczególnie pierwsza, cieszyły się powodzeniem scenicznem ogromnem. L. napisał prócz kilku powieści i zbiorów nowel: „Geschichten und Gestalten“ (Lipsk 1877); „Das Ewig-Weibliche“ (tamże 1888, wyd. 3-e); „Der Schwan vom Avon“, obrazy z życia Anglii (Berlin 1881); „Das Rätsel der Frauenseele“, nowele (tamże 1881)- „Völkefrühling“, nowele historyczne (tamże 1881).

Lindner Teodor, historyk niemiecki (* 1843 we Wrocławiu); w r. 1876 został profesorem zwycz. historyi w Münster, a w r. 1888 przeszedł na takież stanowisko do Halli. Oprócz licznych rozpraw z dziedziny historyi niemieckiej, w ,,ForschungeiT‘, napisał: ,,Anno II, der Heilige, Erzbischof von Köln.“; ,,Geschichte des Deutschen Reiches vom Ende des XIV Jahrhunderts bis zur Reformation“; ,,Kaiser Heinrich IV“; ,,Das Urkundenwesen Karls IV und seiner Nachfolger“; „Die Velime“; ,,Deutsche Geschichte unter den Habsburgern und Luxenburgern“; ,,Geschichte des deutschen Volkes“; „Der Krieg gegen Frankreich und die Einigung Deutschlands“. Od r. 1893 wydaje „Hal-lisohe Beiträge zur Geschichtsforschung“.

Lindpaintner Piotr (* 9 grud. 1791 w Ko-błeocyi — f 21 sierp. 1856 w Nonnenhorn nad jeziorem Bodeńskiem, podczas wycieczki), dyrektor i kompozytor muzyczny. Najdłużej był dyrektorem opery w Monachium (1812 — 19) i w Sztutgarcie. Jako kompozytor odznaczał się wielką płodnością, ale małą oryginalnością.

Lindsay hr. Aleks. Wiliam, oh. Craw-ford and Balcarres.

Lindsay Sir Dawid, poeta szkocki (* 1490 w majątku ojca, — f 1555 na zamku edym-burskim), był przyjacielem króla Jakóba V, przy którym pełnił urząd herolda starszego (Keeper o f the längs gracions person), i miał tytuł poety laureata królewskiego; był posłem na dworze Karola V w r. 1531, poczem w Kopenhadze. Jest piewcą reformacyi szkockiej. Pierwszy jego utwór „The Dreine“ jest opisem krajów obcych i ukochanej Szkocyi. Ostre satyry na dwór i jego rozwiązłość z 1. 1530 i 1540 noszą napis: ,.Testament and complaint of our Soverane Lords papyngo“ i „Flyting, complaint of Bagsche the kingold hound, to Bowlie etc“. Najznakomitszem dziełem jego jest „The Monarchy, a dialogue of the miserable state of the world“ opierające się na zasadach Melanchtona (ob.), nacechowanę zawziętością przeciw papiestwu. Pisma jego, nader rozpowszechnione za życia, dziś mają tylko wartość jako materyał do charakterystyki ówczesnej —wydanie zupełne wraz z biografią i spisem dzieł jego wyszło w Edymburgu

Br. J.

Lindsay Wallace Martin, filolog i lingwista (* d. 12 lutego 1858 w Fifeshire w Szkocyi); uczył się w Edymburgu, Glasgowie

i Oksfordzie, w ]. 1882 — 99 był nauczycielem nego lub ciemnooliwkowego, z paskami poprzecz-w jednem z kollegiów oksfordzkicli, r. 1899 j nemi; żyje w morzach europejskich; znany jest został prof. łaciny w uniwersytecie St. Andrews j z długości nadzwyczajnej; szerokość wynosi w Szkocyi. Jego książka „The Latin langua-ge, a historical Account of Latin Sounds,

zaledwie 2 — 8 mm. 2) rodzaj — Cerebratulu.s Ren., o 17-u europejskich gatunkach, daleko krótszy; oczy szczątkowe i tylko u pewnych gatunków liczne; ryjek gębny z narządami parzydełkowemu; u pewnych gatunków rozwinięte są wyrostki ogonowe; z gatunków wskazać należy: 1) Cerebratulus marginatus długi 30 —40 cm.; szerok. — 3 cm., żyjący w morzu Sródziemnem i w morzach północnych Atlantyku; kolor szaro-lub stalowo-białawy; inne gatunki rodzaju: C. yeniculatus, lacteus i w innych.

K. A.

Sterns and Flexions“ (Oxford 1894) uchodzi za jeden z najlepszych podręczników do naukowego pozuania łaciny; przetłumaczono ją na jęz. niemiecki (D-r Nohl, Lipsk 1897). L. wydał krytycznie kilka tekstów Plauta, m. iu. ,,The Codex Turnebi of Plautus“ (Oxf. 1898).

Lindsey, z dodatk. „Parts ofw, płn.-wsch. część hrab. Lincoln, wraz z dwiema inuemi Holland i Kesleven, wyodrębnioua administracyjnie w r.

St. Min.

Ig. P.

1888; 1 502 mile aug. Q, 206 528 mk. ( 1901).

Lineit cz. piryt kobaltowy, kobaltowo-ni-klowy ( = błyszcz kobaltu), nazwany na cześć L i n e u s z a (ob. Linné); tworzy niekiedy kryształy regularne, zwykle nieforemny i rozsiany. Twardość 5.5; czerwony, srebrzysto-biały z nalotem żółtawym; cięż. wł. 4.8 do 5.0. Skład chemiczny: Co₃ S₄, ale statecznie w połączeniu z domieszkami równopostaciowemi odpowiednich związków niklu i żelaza, niekiedy miedzi .

a-

Lindstedt Anders, astronom i matematyk szwedzki (* 1852). Wychowaniec uniw. w Lund, w r. 1879 został obserwatorem i docentem

stronomii w Dorpacie. W 1. 1883 — 86 zajmował tamże katedrę matematyki stosowanej; przeniósł się następnie do Sztokholmu na stanowisko profesora mechaniki w wyższej szkole technicznej, której dyrektorem został w r.

1902. Prace główne: „Zur Theorie der Fres-nelschen Integrale“ (w „Wiedem. Ann.“ 1882);

„Beitrag zur Integration der Differentialglei-    Lineusz, ob. Linné.

chungen der Störungstheorie“ (w ,,Memuary    Ling Piotr Henryk, poeta i wynalazca

f 1839).

stępnie złożył maturę i wstąpił do uniwersytetu w Lundzie na wydział teologiczny, skąd przeniósł się do Upsali, i tam w r. 1797 złożył egzaminy. W r. 1799 przebywa w Kopenhadze, gdzie zajmuje się językami nowożytnemi, oraz literaturą niemiecką i duńską. Tutaj też wchodzi w stosunki bliższe z Bagessenem, Oehlensehlaegerem (oh.) i innymi wybitnymi Duńczykami i Norwegami. Później lat kilka prowadzi życie bardzo ruchliwe i pełne przygód, podróżuje po Niemczech, Fran-cyi, podobno czas jakiś przebywa w Petersburgu, wciąż walcząc z niedostatkiem, a chwilami nawet z nędzą ostateczną. W r. 1805 został L. powołany do uniwersytetu w Lundzie, na nauczyciela szermierki. W r. 1813 przeniósł się do Sztokholmu, gdzie powierzono mu kierownictwo Centralnego Instytutu gimnastycznego, który powstał za jego staraniem w r. J814. Na tern stanowisku pozostawał do r. 1836. Prócz tego był od r. 1813 do 1825 profesorem gimnastyki i szermierki w szkole wojskowej w Karlbergu. Pod koniec życia prawie utracił wzrok; został pochowany we własnym majątku Annelund w pobliżu Sztokholmu. Ideałem L-a było fizyczne i duchowe odrodzenie ziomków. Według niego dopiąć tego celu można było: po pierwsze, przez ożywienie tra-dycyi staroskandynawskich i dawnej prostoty obyczajów; po drugie, przez gimnastykę. L. wychodząc z założeń przyrodniczo - filozoficznych i obserwaeyi anatomicznych, niezupełnie

Imp. Akad. Nauk“ 1883); „Sur la forme des gimnastyki szwedzkiej (* 1776 expressions des distances mutuelles dans le Wcześnie utraciwszy rodziców, został umieszczo-problèine des trois corps“ (w „Comp. Rend, j ny w szkole w Vexiô, gdzie był kilka lat. Nade l’Ac. de Paris“ 1883); zajmował się nadto ubezpieczeniami na życie i tabelami emerytal-nemi oraz opracował obowiązujące dziś w Szwe-cyi prawa ubezpieczeń i emerytalne dla ro-

botników.

A Ł.

Lindża Linga miasto portowe w Persyi, w Laristanie, w prow. Fars, nad zatoką Perską. Mieszkańców do 10 000. Jest głównym rynkiem handlu perłami; przywożą też przez L-ę do Persyi w znacznej ilości drzewo z Indyi.

Wywóz z L-y w r. 1889 wynosił 16.3 miliona franków, przywóz 18.6 miliona.

F.

Linea (La Linea), miasto w Hiszpanii, w prow. Kadyxu, w pobliżu Gibraltaru. Mieszkańców 13 862 (1887). Dawniej L. była twierdzą, fortyfikasye miejskie zostały jednak zburzone w r. 1808.

Linearna geometrya, ob. Liuijna geo-m e t r y a.

me-

czar-

Lineidae, robaki niższe z gromady P łazi ń c ó w Piathelminthes, rzędu w s t ę ż u i a-ków — Nemertini (ob,) o ciele mniej lub więcej spłaszczonem; pnie układu nerwowego u-mieszczone z boków ciała. Rodzaje: 1) Limits Sow, (synon. Borlasia Oken) o ciele bardzo długiem, prawie okrągłem lub nieco spłaszczonem, zwężającem się ku końcowi; głowa wyraźna, łopatkowata; oczy liczne, choć u pewnych gatunków szczątkowe lub zupełnie nieroz-winięte; gęba na stronie spodniej ciała. Gatunek Lineus longissimus, dochodzący do 18 trów długości; oczy liczne; robak koloru

, powszechniona, wyłączni wielbiciele pierwiastku rozrodczego bóstwa. Członkowie sekty noszą wyobrażenie lingamu, zwykle z metalu, zawieszone na szyi, nieraz w skrzynce ozdobnej; wypalają kształt jego na czole lub ramionach. Nie używają mięsa ani napojów wyskokowych. Nieboszczyków grzebią (nie palą) po spożyciu biesiady spólnej. — Por.: Monier-Williams „Brah-manism and Hinduism“ (1891); Kittel „Ueber den Ursprung des Linga-Kultusa; Moreau ,,Le culte phallique dans Finde“; Rieh. Schmidt ,,Beiträge zur indischen Erotik'* (1902).

ścisłych, ujął te wskazania w system, który wyróżniał gimnastykę: wychowawczą, wojskową, leczniczą i estetyczną. Jedynie gimnastyka lecznicza L-a została powszechnie uznana i rozpowszechniła się po całym świecie. Dzieło L-a Ogólne zasady gimnastyki (Upsala 1840) ukazało się po szwedzku, dopiero po jego śmierci. Jako poeta był pełen zapału do starożytnych Skandynawów i opiewał ich w lirykach, poematach i dramatach. Najcenniejsze są liryki L-a porywające niekiedy, chaotyczne w układzie, najczęściej jednak nie pozbawione wdzięku i szczerej poezyi, jak np. Śpiew Hermana w idylli „Miłość“. Jego poematy epiczne: „Gylfe“ (Sztokholm 1812 —16) i „Asarne“ (tamże 1816 — 26 2 tomy) są mniej udolne, pomimo ustępów pięknych, co pochodziło poczęści z nadużywania allegoryi, a poczęści ze zbyt przeciągniętego tonu patetycznego. Bardziej jeszcze szwankują dramaty historyczne L-a: „Agne“ (1812); „Eglif Goth“ (1814); Parlament z r. 1527(1817); Św. Brygida (1878); „Engelbrecht Engelbrechts-son“ (1819);

M. Ab.

Lingard Jan (* w Winchester d. 5 lut. 1771—y w Hornby [Lancashire] d. 7 lip. 1851) duchowny i historyk. Wykształcenie otrzymał w seminaryum katolickiem w Douai (dep. Nord ), w r, 1795 wyświęcony na księdza, do r. 1811 był profesorem szkół katolickich w Crookhall i Ushaw pod Durhamem, puczem osiadł jako kapłan w Hornby, gdzie mieszkał do śmierci. Oprócz prac treści apologetycznej, dosyć licznych, napisał b. cenną „History and antiqui-„Styrbjörn Starke“; „Blotsyen“    ties of the Anglosaxon church“    (Londyn 1806,

(1824) i t. d. L. nie miał poczucia sceny i brak    2 tomy; wyd. 4-e 1858; przekł.    uiem. Wrocław

mu było skupienia w malowaniu charakterów.    1847) i „History of England    from the first

invasion of the Romans to the year 1688“(t-że 1819 — 1830, 8 tomów; wyd. ost. t-że 1883 w 10-u t.; przekł. niem. Frankfurt 1828 — 1833, w 14-u t.). Dzieła jego odznaczają się uczonością sumienną, prostotą i jasnością wykładu, oraz bezstronnością.

Lingenau, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej w polu górnem błękitnem — między dwiema gwiazdami ośmio-promiennemi pół-

Mitologią skandynawską zajmował się w rozprawie o mitach Eddy (1819). Wydanie zbiorowe dzieł L-a ukazało się w Sztokholmie w r.

I)r J. F

x-y.

1866 p. n. „Samlade skrifter“. — Hi a lmar Fryderyk syn Piotra (* 1820 — f 1886) prowadził dalej dzieło ojca, zajmując stanowisko dyrektora w Centralnym Instytucie gimnastycznym od r. 1841—82 i ogłaszając prace cenne z zakresu gimnastyki. Szczególnie dużą wartość posiadają Tablice gimnastyki wychowawczej (1876, wyd. 4-e).

1Ü

Linga, m. w Persyi, ob. Lindża.

Linga—(Li ngam) emblemat indyjski siły męskiej rozrodczej, odpowiednik greckiego fal losa (ob.), symbol Siwy, boga - tworzyciela.

Fig. 71. Lingenau (herb).

księżyc; w doluem zaś srebrnem na zielonym pagórku drzewo. Nad hełmem w koronie szlacheckiej drzewo. Nadany wraz z nobilitacyą Stanisławowi Lingenau na sejmie w r. 1775, potwierdzony przez króla Stanisława Augusta 12 maja r. 1784. — Źródła: vol. Legum VIII, 303; Ks. kanclerska 106, str. 22.

Lingg Herman, poeta niemiecki (* 22 stycz. 1820 w Lindau nad Jeziorem Bodeń-skiem—f 1905 w Monachium). Po ukończeniu nauk lekarskich w Monachium został leka-

D.

M. Ab.

Kult L. —stosunkowo późniejszogo pochodzenia, nieznany w okresie Wed i poraź pierwszy dopiero w Mahabharacie (ob.) wspomniany (niektórzy przypuszczają nawet możliwość zapożyczenia go przez Indów właśnie od ludów nad-śródziemnomorskich). Zwykła postać L. — głaz stożkowaty o podstawie kołowej i wierzchołku zaokrąglonym. L. jest zwykle kamienny, dłutem obrobiony, czasem znów z gliny ulepiony; dosięga nieraz kilku stóp wysokości; stoi prostopadle na podstawie nizkiej, owalnie wydrążonej, która ma wyobrażać y oni (= vulva, odpowiednik gr. XTe(ę, emblemat żeński, wyobrażający Durgę, żonę Siwy). Symbole te znajdujemy we wszystkich świątyniach Siwy, a także osobno po całych Indyach, w gajach, po skałach; przy drogach. L-y rozmaicie przez wiernych są czczone, zwykle polewane świętą wodą Gangesu, namaszczane masłem, przyozdabianie kwiatami i liśćmi.

Lingaici (lingadhar)—liczna bardzo sekta siwaistów, szczególnie w Indyach połudn. roz-

rzem wojskowym bawarskim. Choroba zmusiła go do poddania się do dymisyi w r. 1851. Po wyzdrowieniu osiadł w Monachium i poświęcił się działalności literackiej. Pierwszy tom poezyi (,,Gedichte“, Sztuttgart 1853) poprzedzonych przedmową Geibla (ob.), zwrócił uwagę króla bawarskiego Maksymiliana II na młodego poetę i wyjednał mu pensyę roczną. Tym sposobem L. wstąpił urzędowo do grupy poetów monachijskich, do której należeli Geibel, Heyse, Bodenstedt, Dingelstedt i inni. Dwadzieścia lat poświęcił L. na opracowanie epopei ,,Die Völkerwanderung“ (Sztuttgart 1866 — 68), której myślą przewodnią jest tryumf idei germańskiej. Jest to dzieło pomyślane na wielką skalę, ale talent epiczny autora nie sprostał wielkości zamierzenia. L. ogłaszał utwory dramatyczne „Catiliua“ (Monachium 1864); ,,Die Walkyren“ (t-że 1865); „Violante“ (Sztutgart 1871); „Der Doge Candiano“ (t-że 1873); ,,Macalda‘‘(t-że 1877): „Berthold Schwarz“ (t-że 1874); „Die Bregenzer Klause“ (Monachium 1887) i in. i nowele „Byzantinische No veilen“ (Berlin 1881); „Von Wald und See“ (tamże 1883) i in.; ale największą wartość posiadają wiersze drobne „Gedichte“ (Sztutgart 1870); „Zeitgedichte“ (Berlin 1870); „Schlus-steine

Na uwagę zasługuje au-

Mm

Ig. P.

(tamże 1878); „Jahresringe“ (Cieszyn 1889); „Schlussrhythmen und neueste Gedichte“ (1901) i in. tobiografia L-a „Meine Lebensreise“ (Berlin i Lipsk 1899).—H. Hapfen „Streitfragen u. Erinnerungen“ (Sztutgart 1876); A. Strodtmann „Dichterprofile“ (Halle 1883); R. Gottschal „Porträts u. Studien“ (wyd. 2-e Lipsk 1870); Rupert Kn 11er „Linggs Völkerwanderung“ (Monachium 1899).

Lingonowie (łac. Linqones, gr, Arfyovs?) potężny szczep gallijski, osiadły u stóp gór Vo-segus (dz. Wogiezy) przy źródłach rz. Matro-ny (dz. Marne) i Mozy (Caesar „De bello Galli-co“ IV, 10), między Trewiranami i Sekwanami (Caesar, t-że I, 40; Tacyt „Histor.“ IV, 64 i 67). Stolicą ich było Andematunnum (w W. Sr. Lanyoinne, dz. Langres). Należeli do szczepów wojujących niegdyś przeciwko Rzymowi z Brennusem (Liwiusz V, 35). Cesarz Otho przyznał im wszystkim prawo obywatelstwa rzymskiego (Tacyt „Hist.“ I, 78).    Dr J p-

Linguaglossa, miasto na wyspie Sycylii, w prow. Katanii, na północno-wschodnim stoku Etny, zbudowane w r. 1566, w części na zastygłym strumieniu lawy. Ma kilka kościołów i teatr. Mieszkańców 10 421 (1881).

Linguet Szymon Mikołaj Henryk, prawnik, historyk i publicysta francuski (* 1736 —f 1794). Wcześnie odznaczył się zdolnościami, a w r. 1751 dostał trzy pierwsze nagrody w uniwersytecie. Z księciem Dwóch Mostów, który go bardzo polubił, podróżował po Europie m. in., zwiedził Polskę i Hiszpanię. Po powrocie do Paryża zajął się literaturą, tłumaczy ł Calderona i Lope de Vega. Sam pisał pierwotnie dramaty. W r. 1762 zapisał się w poczet adwokatów i wkrótce zasłynął jako wyborny znawca prawa i mówca znako mity. Zarazem jednak występowanie w sprawach wątpliwych oraz ostre, namiętne wycieczki osobiste przysparzały mu coraz więcej wrogów. Dołączyła się do tego zapewne i zazdrość zawodowa kolegów, którzy taki np. przeciw niemu potrafili zarzut wynaleźć, iż był jakoby przeciwnikiem prawa rzymskiego. Ostatecznie w r. 1774 musiał szeregi adwokatury paryskiej porzucić. — Jako pisarz na początku swej działalności zwolennikiem był encyklopedystów—niedługo jednak. Gdy bowiem pomimo wielkiego rozgłosu „Histoire du siècle d’A-lexandre“ (1762) d’Alembert odmówi! mu starań o wprowadzenie go do Akademii, zerwał z nim i począł występować wrogo przeciw filozofii w. XVIII. W tym duchu napisał: „Fanatisme des philosophes“ (1764); „Histoire des révolutions de l’empire romain“ (1766, 2 t.; broni tu Tyberyusza i Nerona); „Théorie des lois civiles“ (1767, 3 t.; polemizuje z Voltaire’m i wychwala despotyzm i niewolę); „Histoire im- . partiale des Jésuites“ (1768), gdzie bierze w obronę zakon powszechnie znienawidzony; „Hi stoire universelle du XVI-e siècle“ (1769). Z tego również okresu pochodzą: studyum historyczne „Dîme royale“ (1764), bardziej znane pod tytułem drugiego wydania: „Impôt territorial“ (1787); parodya na „Kaudyda“ p. t. „Ca-comonade“ (1766), oraz arcydzieło prawnicze — „Mémoires pour le comte de Morangies“ (1772).

W r. 1774 — 76 wydał: „Journal Politique et littéraire“—szereg pamfletów namiętnych przeciwko przedstawicielom władzy i „uczoności“ oficyalnej, czem tak ich rozjątrzył, że pismo zostało zawieszone i L. musiał Francyę opuścić. Udał się wtedy do Szwajcaryi (do Voltai-re’a), stamtąd do Hollandyi i Anglii. W tych czasach (1777) rozpoczął wydawanie swych również bardzo wojowniczych ,,Annales politiques, civiles et littéraires du XVIII siècle“, które taksamo dały mu dużo rozgłosu, ale jeszcze więcej — wrogów. Przenosił to wydawnictwo z miejsca na miejsce podczas tułaczki o-wej zagranicznej, a gdy w r. 1780 spróbował znów w Paryżu się ukazać, jeden z zeszytów tego pisma został przez parlament spalony, niespokojnego zaś autora wsadzono do Bastylii, skąd dopiero d. 19 maja r. 1782 się wydostał. 0-wocem spostrzeżeń i rozmyślań więziennych były wydane w r. 1783 w Londynie słynne jego „Mémoires sur la Bastille“ nie wszędzie zgodne z prawdą surową, z wielkim jednak talentem napisane i najbardziej znane ze wszystkich dzieł L-a. Odegrały też pamiętniki te swoją rolę w ruchu umysłowym i w agitacyii politycznej, skierowanej przeciw rządom monar-chicznym. Podczas dalszego pobytu na emi-gracyi L. nie przestawał wydawać swoich „An-

Lingweniewicz, książęta, ob. Mścisław-scy herbu Pogoń Litewska.

nales“, których—pomimo różnych przeszkód i prześladowań—ukazało się do r. 1792 ogółem 19 tomów. Wydane w r. 1787 „Considérations sur l’ouverture de l’Escaut“ zyskały mu przychylność Józefa II i wezwanie zaszczytne do Wiednia, wkrótce atoli wystąpienie w obronie powstańców Brabantu pociągnęło za sobą przymusowy wyjazd z Austryi. W r. 1788 L. poddał dzieła Woltera rozbiorowi krytycznemu. Dwa pierwsze lata Rewolucyi spędził w Bru-kselli, w r. 1791 wrócił do Paryża. Na ławach Konwencyi bronił sprawy walczących za wolność Murzynów z wyspy S.-Domingo. Nacierał śmiało na wielu przywódców rewolucyjnych, np. na Barnave’a i in. Za czasów terroru przebywał na prowincyi. Znienawidzony przez Jakobinów, został schwytany, oddany pod sąd, pozbawiony obrony, skazany na śmierć za „schlebianie despotom Wiednia i Londynu“ i ścięty d. 27 czerwca r. 1794. —Pisali o nim: Devé-rité, Monselet, Monin, Cruppi (1895).

Lingwistyka, ob. Język oz nawstw o, Filologia.

Linhardt Ignacy (* w Czechach w połowie 2-ej w. XVIII—f r. 1823), lekarz. Doktorem med. został w Wiedniu pod koniec r. 1795 i tamże zastępował prof. weterynaryi Wollstei-na. W latach 1797 —1804 był lekarzem obwodu myślenieckiego, potem zaś kieleckiego, na-koniec zajmował się wykonawstwem lekarskiem w departamencie radomskim. W r. 1812 powołano L-a do Krakowa, powierzając mu, po u-stąpieniu prof. Rudnickiego, zastępczo wykłady weterynaryi; już na początku lipca roku następnego katedrę opuścił dobrowolnie. — Por. L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do hist. sztuki lek. w Polsce“ (T. III, str. 28 i 333; T. IV, str. 309) i S. Kośminskiego „Słów. lekarzów

pols.“ (str. 279).

Linhart Wacław (* 6 czerw. 1821 w Se-lovicach na Morawach—f w Würzburgu 22 paźd. 1877) chirurg znakomity. Do nauk lekarskich od r. 1838 przykładał się w Wiedniu i dyplom doktora med, osiągnął w r. 1844; w roku następnym wstąpił do c. k. instytutu o-peracyjnego i w r. 1847 otrzymał dyplom doktora chirurgii. Od r. 1845 do 1849 był asystentem prof. Dumrei c liera (ob.), nadto w 1. 1847—1849 chirurgiem młodszym w szpitalu powszechnym i w r. 1848 lekarzem szpitala tymczasowego w Augarten, urządzonego dla ranionych podczas rozruchów wiedeńskich. W r. 1849 został asystentem w klinice Dumrei-chera; w r. 1852 docentem pry w. chirurgii. W r. 1856 uniwersytet würzburski powołał L-a na katedrę zwycz. chirurgii oraz na dyrektora kliniki chirurgicznej; na stanowisku tein był czynny aż do śmierci. L. był człowiekiem zacnym i miłym, profesorem znakomitym, operatorem nadzwyczaj biegłym i zręcznym, a pisarzem wzorowym; z prac jego, b. licznych, najwięcej rozsławiły go: „Compendium der chirurg. Operationslehre“ (1856; wyd. 4-e 1874) i „Vorlesungen über Unterleibshernien“ (1866), dzieło klasyczne o przepuklinach. Monografie liczne z dziedziny chirurgii ogłosił w „Zeitsehr. der k. k. Gesellsch. der Aerzte in Wien“ (od 1846) „Oesterreich. Zeitschr. f. prakt. Heilkunde“ (od 1854), „Prager Vierteljahrschr.“, „Wiener med. Presse“, „Ungar, med.-chir. Presse“, „Würzburger med. Zeitschr.“ i w inn. — Podczas wojny w r. 1866 był czyuny w szpitalach polnych bawarskich, w latach zaś 1870 i 1871 stał na czele stużby zdrowia wojsk bawarskich.

„Deutsche Zeitschr f. Chirurgie“ (1878, str.

r.r J. p.

M. Ab.

P o r. Riedinger w

Dr J. P.

Lingulidae, Wiesionkowate, rodzina Ramienionogów — Brachiopoda z rzędu Ecardines] muszla o jednakowych prawie skorupkach, podłużnie czworobocznych lub okrą-gławych, rogowo-wapienna, umocowana na szy-pułce, wystającej pomiędzy obiedwie skorupki; ramiona skręcone spiralnie; płaszcz mocno una-czyniony; na brzegach jego wyrastają szczecie długie, rogowe. Rodzina składa się z 6 rodzajów z przeszło 150 gatunkami kopalnemi, które spotyka się już w formacyi sylurskiej; dosięgają one punktu kulminacyjnego rozwoju w okresie sylurskim, dochodzą, stopniowo wymierając, do czasów dzisiejszych i maleją do liczby 17 gatunków, należących do 2-u rodzajów. Z nich wymieniamy rodzaj Ligula o muszli cienkiej, gładkiej lub z paskami koncentrycznemi, nieco na obydwu końcach odstającej; muszla ma kształt owalny - szersza jest u góry, zaostrzona ku stronie szypułki; szypułka długa, pokryta warstwą grubą skóreczki (cuticula), przedziurawionej otworkami otwierających się tu gruczołów, których wydzielina służy do budowy rurki z piasku, w której umocowywa się zwierzę. Istnieje do 100 gatunków kopalnych tego rodzaju i 11 tyjących. Gatunki żyjące są wybitnie zachowawcze; nie uległy zmianom prawie od pojawienia się w rozwoju ramienionogów. Z nich pospolitszy jest Lingida anatina Lam. o muszli żółtawej; dł. = 3—5 cm. bez szypułki. Żyje koło wysp Filipińskich i Moluckich. Do tejże rodziny zaliczają niektórzy systematycy rodzaj Obolus Fichw. (w niektórych systematykach rodzina Obolidae), wygasły i kopalny, spotykany tylko w formacyach kambryjskiej i sylurskiej i nielicznie także w dewońskiej. Muszla prawie okrągła, ścieśniona, gładka; brzeg 586) i „Allgem. Deutsche Biogr.“ (T. XVIII, zamka zgrubiały, ramiona spiralne (ob. Ramie- str. 711).

n i o n o g i).

St. Min.

Linia (w geometryi)—rozciągłość mająca Linguliflorae, języczkowe, rośl., ob. Zło- jeden tylko wymiar. Możemy ją określić jako

ż o u e.

ślad poruszającego się punktu, lub jako prze-

A Ł.

Dr j. r.

Dr J. P.

II. O

64

cięcie się dwóch powierzchni. Rozróżniamy linie proste, krzywe i łamane. O analitycznem przedstawieniu linii (ob.). Krzywe, Prosta.

Linia (wojsko) 1) W taktyce, ustawienie wojska, szeregiem wyciągniętym, zwykle w dwa rzędy. L. może być zamknięta (ciągła) albo o-twarta (przerywana). Pozwala ona na polu bitwy na użycie swobodne wszystkich trzech rodzajów broni, dla artyleryi zaś jest jedynym sposobem ustawiania się do walki. Wojsko ustawioue w L-i nie tyle cierpi od ognia nieprzyjacielskiego, ile skupione w kolumnach, lecz trudniej je przed nim zasłonić, trudniej też wykonywa L. poruszenia niż kolumna. Dlatego też ruchy na polu bitwy wykonywać należy kolumnami, walczyć zaś w L-i. — Ponieważ nie sposób byłoby kierować należycie L-ami zbyt długiemi, więc je się przerywa, pozostawiając śród nich ustępy wolne, czyli przerwy, przewidziane przez regulaminy; nie mogą one nigdy być wielkie, aby nie znosić koniecznej spójności L-i.—2) W organizacyi wojskowej L-ą nazywane bywają pułki trzymane stale pod bronią, w przeciwstawieniu do wojsk odwodowych (rezerwy) i obrony krajowej, powoływanych pod broń podczas wojny. —3) W krajach, w których istnieją odrębne korpusy gwardyi, pułki do niej nienależące często nazywane bywają L-ą. Dawniej, za panowania taktyki linijnej (ob.), piechotę ciężką, w walce ogniowej odgrywającą rolę główną, odróżniano nazwą L-i od pułków lekkich, strzelczych.—4) W fortyfikacyi L-ami zowiemy części poszczególne wałów i wogóle budowli obronnych (por. Fortyfikacya) — L-ami umocnione mi ( Lignes retranchées) nazywają się szeregi szańców polnych, mniej lub więcej z sobą połączonych ściśle, zasłaniających obóz, lub wzmacniających stanowiska wojsk na polu bitwy, albo też przed twierdzą obleganą (por. Oblężenie).— Już Rzymianie używali często t. zw. L-i umocnionych (por. Limes), stosowali je też podczas oblężenia miast. Z w. XVIII pochodzą t. zw. L-e wissernburskie w Alzacyi; w Portugalii w r. 1809 Wellington usypać kazał t. zw. L-e Torres Vedras, 45 kilom, długie; słynne też były w Szlezwiku zbudowane przeciwko Niemcom L-e obronne (Danevirke) i w in.

Linia biała (łac. Linea alba)\ 1) (anat.) L. b. częściej nazywana smugą albo kresą białą brzucha {Lin. alba abdominis) jest miejscem połączenia się wszystkich rozcięgien (ob.) mięśni brzucha i najmocniejszą częścią ściany brzusznej przedniej; przedstawia się jako pasmo ścięguiste, grube, białawe, mające powyżej pępka 1.5 do 2 cm. szerokości, poniżej zaś zwęża się i grubieje. L. b. zaczyna się od wyrostka mieczykowego mostka (ob.) i zstępuje aż do brzegu górnego spojenia kości łonowych (ob. Miednica).—2) (weter.) L. b. kopyta —ob. kopyto końskie T. XXXVIII, str. 905 ryc. 175 B. 10.

Linia odwrotu, (wojskowość), ob. Odwrót.

Wiel. Eucykl. Powsz, Ilustr. Ser. I T. XL1U-IV, Zesz. 344b.

Linia śnieżna, ob. Góry.

Linia śrubowa, ob. Helisa.

Liniał, zwany częściej także li n i j k ą, listewka o powierzchniach wygładzonych i równoległych krawędziach podłużnych, służy do kreślenia linii prostych, np. na papierze. Jeżeli linie kreślimy ołówkiem, to krawędź L-u, wzdłuż której prowadzimy ołówek, może przylegać do papieru, a listewka może mieć przekrój prostokątny. Jeżeli jednak używamy takiego L-u do kreślenia linii piórem, to atrament spływa często w dół po wązkiej płaszczyźnie L-u i plami papier. Aby temu zapobiedz, krawędzie prostokątne bywają ukośnie ścięte, a wytworzona nowa krawędź odstaje od papieru, gdy L. leży na nim płasko. — Kancikiem, t. j. L-em kształtu pręcika o przekroju kwadratowym i powierzchniach wygładzonych, można dogodnie kreślić linie równolegle w odstępach równych bokowi kwadratu przekroju. Wykreśliwszy linię wzdłuż jednej krawędzi, przylegającej do papieru, okręcamy kancik o drugą krawędź, przylegającą do papieru, i kreślimy wzdłuż niej linię następną i t. d. Obecnie kanciki, dawniej w szkołach ogólnie używane, wychodzą z użycia, gdyż papier w zeszytach szkolnych bywa przeważnie liniowany już w papierniach.

Linie diakaustyczne, ob. Ogniskowe lin i e.

Linie Fraunhofera, ob. Analiza Spektralna, Widmo.

Linie katakaustyczne, ob. Ogniskowe lin i e.

Linienie (błędnie Lenienie), L-ie jest to zrzucanie i zmiana przez zwierzęta pokrycia ciał i zastąpienia go świeżem, nowoutworzonem. Ze względu na jakość można wyróżnić L. kutikularue (ob. Cuticula) i L. rogowe, które pojmować należy jako zrzucanie warstw rogowych skóry i rozmaitych jej utworów rogowych (włosy, pióra). Ze względu na stronę fizyologiczną zjawiska opisywanego wyróżnić można L. utworów kutikularnych i rogowych przez zużywanie się ich, L. wzrostowe i przystosowawcze. — 1) L.u bezkręgowych. L-ie kutikularne spotyka się u tych zwierząt, u których na powierzchni zewnętrznej ciała warstwa kutikular-na, albo chitynowa osięga grubość pewuą większą, co najwybitniej występuje u stawonogów. L. kutikularne pewnych robaków, np.: {Nematodes) jest L-em wzrostowym, kutikula, choć do pewnego stopnia rozciągliwa, nie rośnie w miarę wzrostu zwierzęcia, staje się niewystarczającą do pomieszczenia rozrastającego się ciała, odstaje od warstwy pod nią leżącej (hypoderma), pęka i odpada, ta zaś wytwarza powłokę kutikularną nową; stara kutikula nie odpada warstwami, ani blaszkami drobniejsze-mi, jeno po pęknięciu bywa zrzucana, jako rodzaj woreczka, uprzednio otaczającego zwierzę,

poczwarkę;

ua-

St. Min

które wysuwa się z niej już z odnowioną powłoką ciała. Takież L. występuje u skorupiaków i innych stawonogów; jest tu rozwojowo-wzrostowe. Skielet (== zwapniała kutikula, również — chityna owadów, pajęczaków, wijów, pa-zurnic) wapienny pewnych skorupiaków jest prawie nierozciągliwy, tak, iż zwierzę, rosnąc, musi zmieniać go kilka razy podczas życia; również i podczas przekształceń przy przejściu ze stanów Naupliusa i Zoëa (ob.) do postaci dojrzalej skielet stary schodzi w całości, tak iż wylinka (skielet zrzucony) odpowiada postaci zewnętrznej ogólnej larwy. L. u owadów uwarunkowane jest po pierwsze przez wzrost form młodocianych, jak również i przez zmianę chityny podczas przeobrażeń rozwojowych. U owadów bez przekształceń (Ametabola) wylęgające się z jaja zwierzę pokryte jest chi-tyną delikatną; w miarę wzrostu przez okres dorastania do postaci dojrzałej odbywa się cały szereg L-eń z zupełnem zrzucaniem poprzedniego skieletu zewnętrznego. U owadów z przeobrażeniami (Meiabola) wylęgające się z jajek gąsienice i liszki, odżywiając się obficie przez pewien czas, rosną, zanim przekształcą się w następne stadynm rozwojowe podczas tego wzrostu liszek zachodzi kilka zmian ich powłoki chitynowej; nowe utwory chitynowe rozwijają się szybko, bez rozwoju spoczynkowego, — podczas trwania wegetacyi liszki, tak, iż po zrzuceniu starej powłoki mają wygląd właściwy; jeno nowa chityna wraz z włoskami i innemi jej wyrostkami jest jaśniejsza od zrzuconej. -- Również zachodzi L. przy przejściu ze stanu liszki do poczwarki; ten okres jednak wobec znacznych zmian w budowie wewnętrznej i zewnętrzuej formy rozwojowej odbywa się wolniej: liszka zapada w okres spoczynku, podczas którego zachodzą owe zmiany. L. pazur nic, pajęczakówi wijów (ob. te wyr.) w zasadzie nie różni się od wyżej opisanego L-a owadów. Po dojściu do postaci dojrzałej u owadów L. ustaje. — Z innych typów zwierzęcych, twardą powłokę ciała posiadających, nie linieją m ię c z a ki i szkar-ł u p ni e (ob. te wyr.) —2) L. kręgowców. U kręgowców lądowych (płazów lądowych i wszystkich kręgowców wyższych, jak: gady, ptaki i ssaki bez wyjątku) warstwa zewnętrzna skóry jest zbudowana z komórek nabłonkowych, zmienionych, które nie zawierają protoplazmy i jądra, są więc pierwocinami martwemi, wyglądającemi jak blaszki cienkie, malutkie, szczelnie przylegające do siebie i tworzą t. zw. warstwę rogową skóry {stratum corneum cutis). Tylko ta część jej podlega zmianie; zarówno zrzucane bywają najróżnorodniejsze utwory skóry, w które tak obfituje powłoka zewnętrzna zwierząt kręgowych. Nadmienić należy, że u płazów lądowych (żaby i in.) część rogowa skóry wyrażona jest przez cienką warstewkę komórek z jądrami o powierzch-

ni zewnętrznej zaledwie zrogowacialej; tylko ta warstewka skóry podlega u nich L-u. Samo L. odbywa się: a) albo przez odpadanie całej powłoki rogowej (przy pękaniu jej w kilku miejscach), przyczem zrzucana wylinka w zupełności odtwarza postać zewnętrzną zwierzęcia i jest jakoby pokrowcem z niego ściągniętym (jak u płazów i gadów); b) albo przez stałe i stopniowe zrzucanie części drobnych warstwy rogowej nabłonka (ssaki). Do tejże kategoryi L-a należy zrzucanie przeróżnych u-tworów rogowych skóry, jak łuski (z wyjątkiem ryb), włosy, rogi. pióra. U kręgowców wodnych niższych (oddychających skrzelami: u ryb i larw płazów) stosunki w budowie skóry są mniej lub więcej podobne do stosunków u pewnych zwierząt bezkręgowych: na powierzchni spotyka się tu jeszcze warstwę kutikularną. Ze stanowiska fizyologicznego L u kręgowców bywa: 1) mechaniczne i odbywa się wskutek zużywania się warstwy rogowej skóry — ścierania się jej; 2) sezonowe, stale odbywające się u wielu zwierząt w pewnych okresach życia; biologicznie nazwać je można przy-stosowawczem, gdyż zależy w zasadzie od zmiauy warunków otoczenia, jak klimat, ubarwienie i t. p. — Płazy i gady zmieniają skórę stale (na wiosnę), zrzucają większe, lub mniejsze jej płaty (jak np.: żaby, ropuchy i t. p.), lub całe pokrycie ciała, jak trytony (traszki). Pewne grupy gadów również zrzucają całe pokrycia rogowe ciała, jak np.I węże, jaszczurki, których wylinkę częstokroć znaleźć się daje w lasach.—Ptaki zrzucają upierzenie sezonowo, zależnie od pory roku; stąd też mowa o upierzeniu wioseunem, albo letniem i jesienuem, albo zimowem (pierzenie się ptaków); L. to jest przystosowane, gdyż ma „na celu“ zabezpieczenie zwierzęcia od gorszych warunków klimatycznych, od zbytniej utraty ciepła, albo zaopatrzenie go w barwy ochronne. — U ssaków L. wyraża się w zmianie sierści, i, z wyjątkiem człowieka, polega na zmianie sezonowej przystosowawczej, lub ochronnej uwłosienia wraz ze zmianą pór roku (uwłosienie letnie i zimowe); znane są przykłady zmiany futra ciemniejszego na białe u zająca alpejskiego; z szych zwierząt — u gronostaja, — na jaśniejsze zimowe — u szaraka i w. innych. Do odmian L-a u zwierząt ssących można wliczyć sezonowe ( fizyologicznie — wzrostowe) zrzucanie na jesieni rogów przez pewne zwierzęta parzystokopytne (jak rogacze, jelenie, łosie i w. innych), jakkolwiekbądź utwory te są przeważnie kostne. —U ludzi L. wyraża się w stałem i częściowem zrzucaniu płatów mniejszych (blaszek) warstwy rogowej nabłonka zależnie od przyczyn mechanicznych (ścieranie się warstwy); warstwy ścier.ijące się uzupełniają się ustawicznie przez narastanie od spodu z warstwy twórczej naskórka — t. zw. war-stwyMalpighiego {stratum Malpiyhii).

Liniewicz Mikołaj, generał piechoty ros. - polu bitwy oraz w strzelaniu, które przeważnie

(* 1838 — f 1908). W r. 1855 po ukończeniu szkół średuich wstąpił do wojska jako szeregowiec i nie posiadając wcale zawodowego wykształcenia wojskowego, doszedł do stopni najwyższych. Walczył z góralami na Kaukazie w r. 1859, oraz w wojnie tureckiej r. 1877. Od r. 1895 służył na Syberyi Wschodniej. Podczas wojny japońskiej uiczem się nie odznaczył, został jednak w paźdz. r. 1904 dowódcą 1-ej armii, w marcu zaś r. 1905, po ustąpieniu K u-ropatkina (ob.), mianowany wodzem naczelnym wojsk rossyjskich. Stanowisko to, na którym będąc, żadnej większej bitwy nie stoczył, utracił w lutym r. 1906. Należy zaznaczyć, że w burzliwym okresie mityngów i strej-ków kolejowych, które ogarnęły były nawet i Syberyę, mianowicie w listopadzie r. 1905, L. wchodził w porozumienie z przedstawicielami komitetów strejkowych i wspólnie z niemi układał plany wysyłania pociągów wojskowych oraz z żywnością. Za kroki tego rodzaju, wywołane koniecznością i świadczące bądź co bądź o roztropności głównodowodzącego, L. omal nie został oddany pod sąd jako zdrajca stanu (ob. Renne n kam pf).

Liniiwski, herb polski. Na tarczy w polu brunatnem—między dmoma sercami czerwo-nemi miecz końcem na dół. Nad hełmem w

M A o.

l<r J. P.

odbywało się na komendę batalionami, a pociągał za sobą zwykle wielkie straty w ludziach. Dowódca musiał umieć b. umiejętnie wybierać pole bitwy, ponieważ nieraz od tego powodzenie całkiem zależało, nadto obowiązany był wojsko ustawiać szybko, według z góry obmyślonego planu, ponieważ, gdy się już raz bitwa rozpoczęła, zmiany późniejsze w ustawieniu bywały b. trudne, albo zgoła niemożliwe. Stroną ujemną walki tego rodzaju był też brak zupełny odwodu, więc też skoro linię przełamano, zwykle bitwa była przegraua, gdyż nie było czem naprawić porażki. Fryderyk II, król pruski, po mistrzowsku umiejący korzystać z tego sposobu walczenia, i posiadający wojsko wyćwiczone znakomicie, za jego pomocą zwykł był odnosić zwycięstwa —Pod koniec w. XVIII L. t. znikła z pola bitwy, nie dlatego, żeby ją uznano za wadliwą, lecz z konieczności, nie-przewidywanej wcale przez państwa posiadające wojsko dobrze wyćwiczone. Przewrotu tego dokonały wojska rzeczypospolitej francuskiej, będące przeważnie zbieraniną ochotników nie-umiejących walczyć w ten sposób ogólnie wówczas przyjęty.—Por. T a k t y k a.

koronie szlacheckiej trzy pióra strusie. Labry brunatne, podszyte srebrem. Odmiana herbu Przyjaciel (ob.), powstała zapewne w drugiej połowie w. XVI, a używana przez ród wołyński Woyna-Liniewskich. —Ź ródła: Nie-siecki; Duńczewski; Małachowski.    "

Linijna taktyka. Sposób walczenia rozpowszechniony w w. XVIII, posiadający wówczas zalety niemałe, pomimo wad i niedogodności z nim połączonych. Piechota stawała wtedy do boju w liniach prostych wyciągniętych, b. długich, zwykle w dwa rzędy, nie mając przed sobą tyralierów, ani za sobą oddziałów stojących w kolumnach w odwodzie. Konnica stawała na skrzydłach piechoty, lub na jednym jej skrzydle, wyciągając się również w L-ę długą, artylerya ciężka zajmowała miejsca wzniesione, z których ostrzeliwała nieprzyjaciela, lekka zaś, złożona z dział pułkowych, stawała razem z piechotą w L-i pierwszej, przed którą, dla osłony jej od napadów konnicy, częstokroć ustawiano rzędem rogatki najeżone kolcami (chevaux de jrise). Sposób ten walczenia wymagał koniecznie pola równego, otwartego; unikać musiano wsi, gajów, lasów, jako psujących porządek, a gdy ich w żaden sposób ominąć nie zdołano, osadzała je nie piechota zwykła, zwana linijną, lecz osobna lekka, lub bataliony strzelców, do walki w linii nieużywane. Sposób ten walczenia, dla wodza bardzo dogodny, ponieważ ułatwiał mu kierowanie bitwą, wymagał nadzwyczajnego wyćwiczenia żołnierzy w poruszaniu się na

m. z

Linijny okręt (liniowy o.) nazwa, uależącajuż do przeszłości, okrętu wielkich rozmiarów, który podczas bitwy morskiej wysuwany był na czoło, tworząc wraz z innemi t. zw. linię bojową. I dziś słowem tem niekiedy nazywają pancerniki i krążowniki pancerne o wielkiej sile bojowej, wszakże w marynarce nazwa ta przestała już istnieć.

Linina, Ob. Komórka roślinna.

Link Hen ryk Fryderyk (*w Hildesheim 2 lut. 1767 — f w Berlinie 1 stycz. 1850), botanik i lekarz. Od r. 1786 zajmował się w Gietyudze naukami lekarskiemi i jako student w r. 1788 napisał rozprawę „Commen-tatio de analysi urinae et origine calculi“ nagrodzoną przez wydział lekarski; w roku następnym, po obronieniu rozprawy treści botanicznej, osiągnął dyplom doktora med., poczem zajął się geologią i został docentem pryw. w Gietyndze. W r. 1792 powołano go na katedrę zwycz, nauk przyrodniczych i chemii do Rostoku, gdzie oprócz botaniki, zajmował się także wiele fizyką i chemią. Otrzymawszy urlop dwuletni, wyjechał w r. 1797 z hr. Hoff-mannseggiem do Franeyi, Hiszpanii i Portugalii, a powróciwszy wydał „Flore portugaise“ (Berlin 1809—1840, 2t., 109 tabl. kol.). — W r. 1811 zaproszono L-a na katedrę do Wrocławia, gdzie wykładał gieografię fizyczną, farmako-gnozyę, farmakologię i toksykologię; w r. 1815 przeniósł się do Berlina i tam został profesorem zwycz. nauk przyrodniczych i dyrektorem ogrodu botanicznego, oprócz tego — członkiem akademii, oraz zajmował różne stanowiska urzędowe, wyższe. Z prac jego licznych wymieniamy: „Die Urwelt u d. Alterthum, er-

■o

o::

-l

Ur j. r

skim.

ig. p.

ig. p.

Dr J. Trz.

läutert durch d. Naturkunde“ (Berlin 1820 — 1822; wyd. 2-e t-że 1834j; „D. Alterthum u. d. Uebergang zur neueren Zeit“ (t-że 1842); „Elementa philosophiae botanieae“ (t-że 1824, wyd. 2-e, łac. i niem. t-że 1837); „Anatomisch-botanische Abbildungen zur Erläuterung der Grundlehren der Kräuterkunde“ (t-że 1837 — 1842, 4 tomy z 32 tabl.) i w. in.; spis zupełny prac jego w Callisena „Med. Schriftsteller-Lex.“ (T. XI str. 376 i T. XXX str, 75). — Por. „Allgem. Deutsche Biogr.“ (XV11I, str. 714) i „Biogr. Lex. d. heryorr. Aerzte“ (T. IV, str. 3).

Linköping (wym. Linczeping), miasto w Szwecyi, stolica prow. Ostrogockiej; leży w kraju żyznym, niedaleko od Stângâ. Zabudowane jest porządnie (domy przeważnie drewniane); ma 3 kościoły (w tej liczbie piękną katedrę w stylu romańskim, rozpoczętą w r. 1150, ukończoną w 1499), zamek z w. XV, pałac biskupi i bibliotekę, bogatą w dzieła rzadkie. Mieszkańców 14 979 (1903), którzy trudnią się rolnictwem i ogrodnictwem oraz żeglugą. — W pobliżu mostu przez Stângâ w r. 1598 Zygmunt lii, król 1’olski i Szwedzki poniósł klęskę w walce ze stryjem swym, Karolem Sudermań-

ie. p.

Linkrustawalton, ob. L i n o 1 e u m.

Linlithgow, hrabstwo w Szkocyi południowej, na południe od Eirth of Eorth. Obszar 328 km. kw., mieszkańców 52 808 (1891). Większą część hrabstwa zajmują pagórki żyzne, na zachodzie leżą piękne łąki. Hrabstwo bogate jest w węgiel (w r. 1892: 778 576 ton) i rudę żelazną (45 660 ton). Stolicą jest Linlithgow.

Linlithgow, miasto w Szkocyi, z zamkiem, w którym urodziła się Marya Stuart, z kościołem gotyckim z w. XV i z pięknym ratuszem z r. 1618. Mieszkańców 4 155 (1891).

Linnaea rodzaj roślin kwiatowych z rodziny wiciokrzewowatych ( Capri foliaceae) z rzędu Babiałeś (m ar za n i o w c e), o cechach następujących: kielich bardzo słabo rozwinięty, przy rozkwitaniu odpadający; korona dzwonkowata o pięciu działkach; pręcików 4, z nasady korony wyrastających; słupek jeden o trzech zalążkach, z których rozwija się w nasienie wszakże jeden tylko; owoc—jagoda, z początku mięsista, później wysychająca. Należy tu jedyny gatunek L. borealis L.—Jest-to krzewinka drobna o pędach długich, pełzających, bardzo cienkich i obficie galęziących się. Kwiaty, średniej wielkości, wyrastają po dwa z kątów liści na długich szypułkach. Kwitnie w maju do lipca. Rośnie w lasach iglastych, głównie świerkowych. Rozpowszechniona po całej Europie, Syberyi i Ameryce Półn. W strefie ciepłej i umiarkowanej trafia się tylko w górach. U nas znajdowano ją dotąd w okolicach Międzyrzeca (gub. Siedleckiej), koło Opoczna, w o-kolicach Sejn (gub. Suwalska), a także w gub.

Linne Karol.

Grodzieńskiej i Wileńskiej (koło Swięcian). Roślinka ta ma pewne zastosowanie praktyczne, a mianowicie w krajach północnych kładą jej kwiaty do konfitur dla nadania im zapachu przyjemnego; w niektórych zaś okolicach Anglii włościanie przez jej łodygi drobne, długie i pogmatwane cedzą po wydojeniu mleko, aby je uwolnić od włosów dostających się tam przypadkowo.

Linnaeus, ob. Linné.

Linné: 1) (L i u II a e u s, L i n e u s z) K a r o 1 (* w Ràshult w Smâlaudzie [Szwecya] 23 maja 1707 — f w Hammarby 10 stycz. 1778) z zawodu lekarz, słynny jako botanik znakomity. — L. był synem duchownego protestanckiego, w r. 1727 rozpoczął naukę lekarską i przyrodniczą w Lundzie, ale już po roku przeniósł się do Upsali, gdzie głównie pod wpływem prof. Olafa Rudbecka zajął się gorliwie botaniką; tenże po dwu latach powierzył mu nadzór nad ogrodem botanicznym oraz mianował go demonstratorem przy katedrze swej. Od maja do listopada r. 1732 L. podróżował w celu badań botanicznych i zoologicznych po Laponii, a wynik ich opisał później w dziele „Flora Lappo-nica“ (Amsterdam 1737 i Londyn 1792). Bezpośrednio po powrocie z Laponii udał się do Falunu, gdzie miewał wykłady mineralogiczne. W r. 1735 wyjechał do Hollandyi i w tymże roku w Harderwyku po obronieniu rozprawy „Hypothesis nova de febrium intermittentium causa“ dyplom doktora med. osiągnął; potym przebywał dość długo i przeważnie bądź w Leydzie, bądź w Hartekampie. Pobyt trzyletni w Hollandyi położył podwaliny stałe pod sławę późniejszą L-go; tam zawiązał stosunki bliższe z wielu u-czonymi, między innerni z Boerhaavem (ob.), tam zapoznał s:ę ze zbiorami przyrodniczemi, nadzwyczaj bogatemi, i tam też wydał szereg dzieł, które mu zjednały sławę wszecheuropej-ską. Są to, oprócz już wymienionej „Flora Lapponica“: „Systema naturae; s. régna tria naturae systematice proposita“ (Leyda 1735; wyd. 12-e Sztokholm 1766 —1768 i wiele późn.); „Fundamenta botanica“ (Amsterdam 1736; wyd. 3-e 1741, 8-e), „Bibliotheca botanica receusens libros plus mille de plantis etcu (t-że 1736); ,,Genera plautarum“ (Leyda 1737); ,,Corollarium generum plautarum“ (tamże t. r.); ,,Hortus Cliffortianus“ (Amsterdam 1737); ,,Classes plan-tarum s. systemata plantarum omnium⁴“ (Leyda 1738); ,,Critica botanica“ (t-że 1737).—Pożegnawszy Hollandyę, L. zwiedził Anglię i zatrzymał się dłużej w Paryżu, gdzie zawiązał znajomość bliższą z Antonim i Bernardem de Jussieu (ob). Powróciwszy w r. 1738 przez Gietyngę do Szwecyi, osiadł w Sztokholmie, by zająć się wykonawstwem lekarskiem, a w roku następnym został lekarzem admiralicyi oraz szpitala marynarki, gdzie miał sposobność badania skuteczności leków, jakoteż wykonywania sekcyi patologicznych, które go wielce

Linné Karol.

509

med.

zajmowały, a zachęcając kolegów do robienia ich, stał się niejako pierwszym krzewicielem anatomii patologicznej w Szwecyi. Przytem wziętość jego lekarska wzrastała szybko* przyjaciele zaś wpływowi wyrobili mu nawet dostęp do dworu królewskiego. W r. 1740 na czele wyprawy naukowej wysłany został do Oelandu i Gottlandu, w roku zaś następnym został w Upsali profesorem lecznictwa teoretycznego i praktycznego. Od r. 1742 wykładał botanikę, farmakologię, semiotykę, dyetetykę, nauki przyrodnicze, tudzież zarządzał ogrodem botanicznym, zajmując się od czasu tego coraz bardziej botaniką; pomimo to nie zaniedbał zupełnie wykonawstwa lekarskiego, ani też pracy naukowo-lekarskiej. W r. 1747 król L-go mianował lekarzem przybocznym, w roku zaś 1757 nadał mu szlachectwo dziedziczne. W r. 1768 Akademia umiejętności w Paryżu zaliczyła L-go do grona członków swych zagranicznych (liczba ich ograniczona była do 8-u). Podczas tego drugiego okresu działalności swej L., oprócz kilkuset prac drobniejszych, przeważnie treści botanicznej, wydał jeszcze następujące dzieła przyrodnicze: „Flora Suecica“ (Sztokholm 1745); „Fauna Suecica“ (t-że 1746); „Hortus Upsalensis“ (t-że 1748); „Philosophia botanica“ (tamże 1751 i wyd. późn.); „Species plantarum“ (t-że 1753 i wyd. późn.) i „Systema vegetabilium“ (Gietynga 1774 i wiele wyd. późn.); z lekarskich wymienić należy: ,,Materia medica e reg-no vegetabili“ (Sztokholm 1749); „Mat. med. e regno animali*⁴ (Upsala 1750); „Mat. e regno lapideo“ (t-że 1652); trzy dzieła te razem wydał Schreber p. n. „Materia med. per tria régna naturae*⁴ (Lipsk i Erlangen 1772: wyd. nowe t-że 1782 i 1787 oraz w Wiedniu 1778). —Pod wpływem dzieła przyjaciela swego Sauvage’a z Montpellieru „Nouvelles classes de maladies“ (Paryż 1731), zabrał się L. do opracowania systematyki chorób i wydał ją p.

n. „Genera morborum“ (Upsala 1763; Hamburg 1773; Montpellier 1788); jest to dzieło chybione, ponieważ opiera się na zasadach błędnych, jeno bardzo w nim ciekawe jest to, że L. powstawanie chorób skórnych zaraźliwych przypisuje drobnoustrojom, które ma za robaczki lub owady nadzwyczaj małe.—L. posiadał zielnik, zawierający przeszło 7 000 rodzajów roślin, oraz zbiory przyrodnicze inne, bardzo cenne; wdowa po nim pozostała przedała to wszystko Anglikowi Smithowi, a z tego powodu puścizna po wielkim botaniku dostała się do Londynu i dziś jest własnością tamtejszej Linnean Society.—D. 13 maja r. 1885 w Sztokholmie odsło-niono pomnik spiżowy L-go, dzieło Kjellberga. — L. nie zbogacił wprawdzie nauki żadnem odkryciem godnym uwagi, ale umiał wybornie wyzyskać umiejętnie dostępny sobie materyał naukowy i w ten właśnie sposób oddał botanice w szczególności, naukom zaś przyrodniczym w ogólności, przysługi niemałe. Zasługą jego najprzedniejszą jest udoskonalenie mianowni-ctwa botanicznego i zoologicznego, polegające na nazwach podwójnych, dotąd powszechnie w nauce używanych, określających dokładnie rodzinę i rodzaj rośliny lub zwierzęcia. — Układ roślin przez L-go sporządzony, czyli ich k 1 a-syfikacya (ob.), dla botaników w. XVIII, zajmujących się systematyką, posiadał wartość bezsprzecznie wielką; dzisiaj jednakże, ponieważ jest nawskroś sztuczny, nieomal zgoła nie troszczący się o związek przyrodzony poszczególnych rodzin, wobec systematyki nowoczesnej posiada już tylko znaczenie historyczne.—Por. Stöver „Leben des Ritters K. v. L.“ (Hamburg 1792, 2 t.); Autobiografia L-go z dopełnieniami Afzeliusa (Sztokholm 1823; przekł. niem. Lappego Berlin 1826); Fée „Vie de Charles de L.“ (Lille 1832); Gistel „Carolus Linnäus. Ein Lebensbild*⁴ (Frankfurt n. M.

1873); W. Engeström „Karol Lineusz... życiorys z portretem“ (Warszawa 1874; w przekł.

Mi

«f

mr

Fig. 72. Linné (Linnaeus) Karol, wedlug ryciny A Fearta.

ros. Kotłubaja Petersburg 1876); O. E. A. Hjelt „Karl v. L. als Arzt u. s. Bedeutung für d. med. Wissensoh.“ (Lipsk 1882). — 2) Syn poprzedzającego, również K a-rol (* w Faluuie 20 stycz. 1741—f w Upsali 1 hstop. 1783) podobnie jak ojciec był lekarzem i botanikiem. Do nauk zawodowych przykładał się w Upsali, a w r. 1765 otrzymał tamże dyplom doktora med. będąc już od r. 1760 demonstratorem w kr. ogrodzie botanicznym upsalskim. Zostawszy tamże prof. nadzw. lecznictwa i botaniki, mianowany został adjunktem ojca w r. 1766, po śmierci zaś jego otrzymał katedrę przez niego osieroconą. W 1. 1781 — 1783 odbywał podróże naukowe do Anglii, Hollandyi i Francyi, a powróciwszy do ojczyzny wkrótce zmarł nagle. Był wielbicielem zapalonym nauki i następcą godnym ojca wielkiego. Z prac jego wymienić należy: „Decas I et II plantarum rariorum hor-ti Upsalensis“ (Sztokholm 1762—1763); „Sup-

str. 4).

110° C. wraz z łatwo tlen oddającemi, jak gładzi (glajty) ołowianej. Następnie wystawiamy olej na działanie powietrza ciepłego, starając się, aby dochodziło do wszystkich cząsteczek oleju. Osiągamy to n. p., wylewając olej drobnemi ilościami na górne części rozwieszonych tkanin, po których olej ocieka cien-kiemi warstewkami pomału w dół i skutkiem utleniania przemienia się w lepką masę ciasto-watą, podobną do kauczuku (ob.). Masę tę, zdjętą z tkaniny, mieszamy następnie z korkiem drobno zmielonym, oraz z żywicą, zazwyczaj kalafonią i żywicą Kauri. Ostatni ten dodatek ma na celu zwiększenie sprężystości wyrobu. Mieszanie odbywa się w mieszarkach ogrzewa-

L. bywa przeważnie

plementum systematis vegetabilium generum et specierum plantarum“ (Brunświk 1781) i „Methodus muscorum illustrata“ (1781). — Por. ,,Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (T. IV

Dr J. P.

Liimiczenko Iwan Andrejewicz, współczesny historyk rossyjski (* 1857 w Kijowie); w r. 1888 został docentem uni wers moskiewskiego, od r. 1896 wykłada historyę Rusi w uniwers. odeskim. Prace L-i dotyczą głównie dziejów Średniowiecza Rusi i Polski, również literatury i archeologii ruskiej. Ważniejsze z nich: „Wzaimnyja otnoszenija Rusji i Polszji“ (cz. I Ruś i Polska do końca w. XIV, Kijów 1884 rozprawa magistrowska); „Russkaja isto-riczeskaja nauka i archeologiczeskije sjezdy“ („Odesskij Wjestn.“ 1884); „Sowremjennoe so-stojanije woprosa ob obstojatjelstwach kresz-czenija Rusji (1886); „Naucznoje znaczenie za-padno-russkoj istoriji“ (1889), „Bracznyje rozwody w drewnej Polszje i Jugozapaduoj Rusji“ (1890); „Kriticz. obzor sowremiennoj litieratury po istoriji Galiczskoj Rusji“ (1891), „Juridjicz. formy szljachetskago zemlewładenija i sud’ba drewne-russkago bojarstwa w Jugo-Zapadu. Rusji w. XIV—XV“ (1892), „Czerty jiz istoriji sosło-wij w Jugo-Zap. Rusji w. XIV—XV“ (Moskwa 1894, rozprawa doktorska), „Nowootkrytoe swji-detelstwo epochji wel. kn. Jzjasława Jarosła-wjicza“ (1894).

Linoleum, materyał wynalazku (około r. 1860) anglika Walt o na, służy do wykładania podłóg i ścian a bywa w tym celu wyrabiany w płytach znaczniejszej wielkości, jakoteż w pasach szerokich, grubości zazwyczaj nie poniżej 1.3, a rzadko powyżej 3.75 milimetra. Wyroby takie zwiemy kobiercami korkowemi i chodnikami korkowemi, stosując do nich i nazwę L., oznaczającą właściwie tylko materyał potrzebny do wyrobu kobiercy i chodników. — Mocna tkanina z juty otrzymuje od spodu podwójną, lub potrójną powłokę nieprzemakalną werniksem pokostowym, a z wierzchu warstwę L., t. j. mieszaniny utlenionego oleju lnianego, korka drobno zmielonego i żywicy. — W celu utlenienia oleju lnianego gotujemy go przy ciepłocie 100 domieszkami nych, lub za pośrednictwem walców ogrzewanych. Mieszauinę tak przysposobioną nakłada się na wierzch tkaniny z juty, powleczonej z dołu werniksem, i przyciska ściskarkami walcowemi do tkaniny, przez co wytwarza się na niej ścisła warstwa równej grubości. Wyrób należy wkońcu suszyć kilka tygodni w suszarniach o ciepłocie 30 — 36° C., poczem następuje drukowanie wzorów różnobarwnych, jeżeli takie ozdobienie jest wymagane. Wyroby z L. są nieprzemakalne, można je więc bez uszkodzenia zmywać wodą, są sprężyste, chodzi się zatem po nich wygodnie, gdy wykładamy niemi podłogę. Takie podłogi należą do uajzdrowot-uiejszych, gdyż odznaczają się nietylko bardzo nieznaczną ilością styków, a więc i szczelin, ale i złem przewodnictwem ciepła, a nadto posiadają tę zaletę, iż stąpanie po nich słychać tylko przytłumione, jednobarwne, najczęściej żółto-brunatne, czer-wono-brunatne, lub oliwkowe, a zabarwienie to otrzymujemy, dodając do mieszaniny powyżej opisanej odpowiednich barwników. — Upiększenie przez drukowanie ozdób różnobarwnych na gotowym wyrobie jest nietrwałe, mianowicie gdy L. siuży do podłóg, chodników, lub na kobierce. L. marmur ko w a ne ma ozdoby trwałe, lecz nieregularne. Takie L. otrzymujemy, przyciskając do tkaniny mieszaninę w grupkach lub paskach, mniejszych i większych, a rozmaicie zabarwionych Jeżeli zamiast w grupkach nakładamy na tkaninę różuobarwne kawałki mieszaniny, przysposobione podług wzoru, przyczem zadowolamy się wykonaniem rysunków o ile można prostych, to otrzymujemy L. mozaikowe (t. zw. Iniai dli no 1 eurn', którego upiększenie jest także trwałe, lecz znacznie droższe. Pod nazwą: „Lincrustawalton“ sprzedają się płytki z ozdobami różnobarwnemi, a wypukło wyciskanemu płytki te służą tylko do wykładania ścian. — Jeżeli wyroby z L. mają być sztywne, nie giętkie, to mieszauinę opisaną nakłada się na siatkę drucianą, lub na blachę dziurkowaną, nie zaś na tkaninę z juty. Płyty tak wyrabiane znajdują obecnie małe tylko zastosowanie, głównie na dworze, n. p. jako deski z napisami firm. — Podłogi z L. nie są drogie, a jeżeli jest podkład kamienny, betonowy i t. p., to potrzeba tylko nań przylepić płyty lub pasy z L.—Fischer „Geschichte, Eigenschaften und Fabrikation des L.“ (Lipsk 1888). »• °-Linos (łac. Linus, gr. Aivoç) postać mistyczna młodzieńca,ginącego w rozkwicie, pokrewna z Nar-cysem beockim, Hyakinthem lakońskim, Hylasem bityńskim, może i z Adonisem lenickim; więc jest to niejako uosobienie przyrody rozwijającej się na wiosnę, a ginącej od żaru spiekoty letniej, tak przynajmniej pojmuje mit ten wielu badaczy nowszych. L-a opiewano w Grecyi, zawodząc żałośnie, pieśnią imię jego noszącą (Xivoç), wspomnianą już w Iliadzie (XVIII, 570)

powtarzał się w niej okrzyk boleści ajlinon podług średnicy liny. Do żeglugi po linie uży-(cxi'Acvov aiXtvov), napotykany też nieraz w chó- wa się koła ustroju Fowlera, rach tragików (Aischylos „Agamemnon“ w. 115,

B. 0.

Linowski Zygmunt, pijar (* w wojew. poznańskiem — f w Krakowie d. 26 czerw. 1808), jeden z najwybitniejszych. W zakonie miał imię Sigismundus a S. Stanislao

131, 148; Sofokles „Aias“ w. 627; Euripides „Phoinissai“ w. 1535), niedający się objaśnić z języka greckiego, a nieomal równobrzmiący z

ale u Estr. XXI znajdujemy „14 marca 1739“. Z konwiktu szlacheckiego w Warszawie przeszedł L. do nowicyatu, a po ukończeniu go nauczał humaniorów w domach koronnych. Wymowny, był kaznodzieją urzędowym (conciona-tor) w kościołach pijarskich w Warszawie, Łowiczu, Piotrkowie, Chełmie i Warężu; w ciągu kilku lat kazał nawet w katedrze wawelskiej. Od r. 1774—5 prowadził w Warszawie t. zw. Collegium minus albo Convictus civilis vel minor w wielkiej posesyi pijarskiej przy ul. Długiej i Miodowej, w r. 1758 dla synów mieszczan otwarte a w r. 1780 zniesione; właśnie pod koniec istnienia tego pensyonatu, w r.

lenie z postępu uczniów. Przez 3-lecie był L. asystentem prowincyi, t. j. jednym z dwóch doradców (consulter) prowineyała. Po r. 1780 przez trzy zrzędu trzechlecia sprawował rektorat w Wieluniu, a przeniósłszy się do Krakowa, zajął takiesamo stanowisko; z ponownego wyboru urząd rektora pełnił jeszcze w r. 1797. Po zupełnem oderwaniu domów galicyjskich od prowincyi macierzystej koronnej został w tym czasie prowineyałem nowo-wytworzonej galicyjskiej. Założył zaraz seminaryum zakonne w Opolu nad Wisłą (0 798), a w rok później o-twórzył tam i szkoły publiczne. Powrócił ok. r. 1800 do Krakowa, gdzie wybrany na rektora, w drugiem 3-leciu w lipcu r. 1806 otrzymał nowe powołanie z wyboru na prowineyała; w końcu 2-go roku swego urzędowania zmarł. —Pozostały po nim w druku: 1) „Sposób postępowania sobie cnotliwie y chwalebnie na świecie we dwudziestu dwóch naukach moral-

semickiem ai tenu (— biada nam!), co właśnie Sz. Bielski oznacza datę urodzenia na r. 1738 upoważnia do przypuszczenia, że pieśń i mit są pochodzenia semickiego. Herodot (I. 79) utrzymuje, że pieśń tę śpiewano w Fenicyi, na wyspie Cyprze i w Egipcie, gdzie ją jakoby zwano Maneros (w zawodzeniu lzydy po utracie Ozyrysa powtarzają się rzeczywiście słowa mââ-ne-hra [= o powróć!], z czego pewno Herodot zrobił Maneros). To wszystko przemawia za pochodzeniem wschodniem pieśni i mitu o L-e. — W Grecyi wszakże już bardzo wcześnie czcić zaczęto L-a, zwłaszcza w mieście Argos, gdzie uchodził za syna Apollina. Matka jego, Psamathe, córka króla Krotoposa, urodziwszy go potajemnie, oddała na wychowanie pasterzom, u których wzrastał śród jagniąt, a 1778, popis lipcowy zaszczycił swą obecnością w końcu psy go tam rozszarpują; Psamathe pa- Ignacy Potocki i wyraził przełożonemu zadowo-da ofiarą gniewu ojcowego. Oburzony tem Apollon zsyła na kraj argejski zarazę morową i potwora porywającego matkom dzieci, a przebłagać się daje dopiero, gdy na cześć jego założono świątynię Da pół drogi między Delfami a Argos. Od tego czasu jakoby zaczęto corocznie obchodzić święto, w które opłakiwano dolę nieszczęsną L-a. W innych stronach Grecyi mit o L-e przybrał treść nieco odmienną, chociaż podobuą, a za czasów Aleksandryjskich, gdy wiara w podania dawne pomału upadać zaczęła, z L-a zrobiono poetę pokrewnego Orfeuszowi Muzaiosowi i t. p. Grób jego pokazywano w Tebach, w Argos i w Chalkis na wyspie Eubei.—

Por. Lasaulx „Ueber die Linosklage“ (Würzburg 1842); Brugsch „Die Adonisklage und das Li-noslied“ (Berlin 1852); Preller „Griech. Mythologie“ (tamże 1860, wd. 2-e, str. 360 — 363) i Roscher „Lex. d. Mythol.„ (T. II, 2 053); o pieśni L-a por. też W. Christ „Griech. Litteratur“

nycli y politycznych dla młodych kawalerów po skończoney edukacyi wychodzących“ (Warsz. 1770, 350 str. 8-o). 2) „Kazania Adwentowe y Postne w kościele warszawskim Xięży Schol, Piarum“ (t-że 1776, 2 t,, 344 i 435 str. 8 o). 3) „Kazania y Homilie na wszystkie niedziele roku“ (t-że 1779, 2 t.,    505 i 478 str. 8-o;

dedyk. Michałowi Poniatowskiemu). 4) Największą pracą nauczającą świecką L-go jest przekład, a w części i opracowanie, Bossueto-wego „Discours sur l’Histoire universelle“, oraz dalszego ciągu, dopisanego do „Discours“ przez Labarre’a, Massueta i anonyma francuskiego. Całość tego dzieła spolszczonego, zawarta w 6-u całostkach pojedyńczych, wyszła u Pijarów w Warszawie w latach 1772—93 w 8-o min.: T. I p. t. „Uwagi nad historyą powszechną o-biaśniaiące porządek, wzrost religii y odmiany

(Monachiuui 1898, wyd. 3-e, str. 20).

Linosa, wyspa na morzu Sródziemnem, o 168 km. na południo-zachód od Sycylii. Jest pochodzenia wulkanicznego; największe wzniesienie 186 metrów. Obszar 5.4 km. kw., mieszkańców 187 (1881). Wraz z wyspą Lampedusa, tworzy gminę, należącą do prowincyi włoskiej

ig. p.

Dr J. P.

Girgenti.

Linowe koło, koło do lin, mające na obwodzie zewnętrznym jeden lub kilka rowków, przeznaczonych na linę. Ob. B). Koła linowe, str. 194 w artykule Koła (w technice).. Takisam ustrój jak koła 1., mają 1. k-a pod-porne i takież krążki; służą one do zmiany kierunku liny, jakoteż do podparcia lin dłuższych, poziomych lub ułożonych pochyło, a zwisających nadmiernie. Dna rowków tych kół i krążków bywają zawsze wytoczone okrągło,

państw, od początku (!) stworzenia świata aż    końca w. XVIII Historyą powszechną w jęz.

do panowania Karola W....“    (1774, 727 str.    polskim. Dużo w nią pracy własnej włożył

4 knlb.j; T. II, cz. I: „Historyą powszechna    tłómacz: już we wstępie do T. II mówi, że u-

czyli kontynuacya Jakóba Benigna Bossueta ob-    zupełniając rzecz obcą — „pododawał dzieje pol-

iaśniająca (jak wyżej)... od początku panowa-    skie, niekiedy w większej daleko obszerności

nia Karola W. aż do r. 1558“    (1774, 2 k., | niżby podług planu dzieła wypadało“, a w mia

str. 1—487); T. II cz. II: toż „...zawierająca w sobie znacznieysze przypadki, które się przytrafiły aż do r. 1688“ (1774, 1 k., str. 389 — 855); T. III cz. I: toż „...od r. 1688 aż do r. 1709“ (1778, 1 k. 349 str.); T. III cz. II: toż „...zawierające w sobie znacznieysze przypadki, które się przytrafiły od r. 1710 aż do r. 1721“ (1792, 448 str.); T. IV cz. ] „...od r. 1721 —

rę posuwania się naprzód, zwłaszcza od Ligi Augsburskiej, dział polski nabierał stosunkowo coraz większej objętości. Dzieje drugiej kandydatury Leszczyńskiego, zwalonej przez Traktat Wiedeński, zakończyły przekład, gdy oryginalne dzieło Massueta ciągnie się jeszcze do r. 1737.    5) Przekład z franc, oryg. Karola

Bonneta, wyd. p. t. ,,Myśli filozoficzne o praw-1735“ (1793, 540 str., 1 k). W wydaniu 2-m,    dzie Objawienia“ (Warsz, 1772 8-o min.). 6)

a przynajmniej za drugie podanem, ukazały się    „Kazanie na pogrzebie... x. Jana Chryzostoma

obie części T. II i I T. III (Warsz. 1790, 1793;    Łoboiewskiego“ (Kalisz 1788). — O L-m ob. u

S.

389, 472, 352 str. 8-o min.; dr. pij ). Całość,    Estr.; „Historia Domus Varsaviensis“ (rkps).

zajmująca 2 919 str., jest najobszerniejszą 'do

KONIEC TOMU XLIlI-go, SERYI I-ej.

(U

Lincwski Aleksander, polityk patryota, senator kasztelan za królestwa kongresowego (* ok. 1760 w Krakowie — f 20 paźdz. 1820 w Warszawie). Był synem Prokopa L-go hrb. Pomian, łowczego kruszwickiego. O jego młodości nic nie wiemy; staje przed nami odrazu już jako poseł na sejm r. 1784 w Grodnie. Charakteryzuje go tu w gorące słowo ujęty ideał 100-tysiącznego wojska; nie marzyć jednak o takiej sile przy rozluźnionym rządzie i zubożałym skarbie: niechbyśmy chociaż stopniowo tworzyli nowe regimeuta. Zabierał jeszcze głos na pochwałę Szczęsnego za jego dar 24 armat i dalsze zaopatrzenie Rzplitej (ob. Kon-stytucye). Przed sejmem wielkim, będąc jeszcze szambelanem królewskim, a jak sam, nie bez pychy, się nazywał „podkomorzym nadwornym“, przemawiał w sierpniu r. 1788 na sejmiku w Proszowicach z rozumem i uczuciem obywatelskiem, nawet z goryczą o niemocy wewnętrznej, o nieopatrznej przewadze stanu ziemiańskiego i nieszczęsnej doli ludu, wzywał do wzmocnienia państwa i uporządkowania rządu; ale pomimo tej tkliwrej mądrości nie wybrano go na posła; wszedł do sejmu z woj. krakowskiego dopiero w drugiem powołaniu, d. 16 listopada 1790 r. Najpierwszy głos po przystąpieniu do konfederacyi miał w d. 23 grud. w materyi przysięgi oczyszczającej; wykazywał jej bezcelowość. D. 14 kwietnia 1791 poparł mocyę Suchorzewskiego o mieszczanach. Wo-góle mówił i głosował jak dobry obywatel i pozyskał takie zaufanie u patryotów przygotowujących Konstytucyę Trzeciego Maja, iż go

Wielka Enc. Powsz, U ustr, Ser. I. Tom XL1II—IV. Zesz.345a,3

w prace swoją wtajemniczyli; czczem pochlebstwem jednak jest przyznawanie mu wpływu na sam akt wiekopomny. Po upadku Konsty-tucyi poszedł na dobrowolne wygnanie. Przed powstaniem Kościuszki jako obywatel województwa krakowskiego uczestniczył w robotach spiskowych bezpośrednio już przed zatknięciem chorągwi bojowej; d. 24 marca r. 1794 odczytywał w Rynku krakowskim akta powstania, i był odtąd aż do bitwy szczekocińskiej sekretarzem Naczelnika. Na stanowisku tem wzbił się w rozumieniu własnem wysoko, a płocha znowu potomność przyznała mu autorstwo wspaniałych odezw Kościuszki, uzupełniających akt powstania, odezw noszących przecież tak indywidualne piętno „bohatera dwóch światów“; nieuctwo też pochlebcze mianowało go „ministrem sekretarzem stanu“ przy Kościuszce. Zarozumiały, skryty, opryskliwy, pnący się w górę, choć przytem i szczery patryota, o ile się od siebie oderwał, mógł jako sekretarz i nieodstępny towarzysz spodziewać się powołania do Rady Najwyższej Narodowej (21 maja), gdy go zaś ta nadzieja zawiodła, a zausznictwo podsunęło mu Kołłątaja jako sprawcę zawodu, powziął ku niemu głęboką nienawiść, wzmocnioną jeszcze po d. 28 czerwca i wrzekomym udziale podkanclerzego w wypadkach tego dnia, a rozwijającą się na tle zadawnionych niesnasek między obu rodzinami. Po tragicznym akcie ostatecznym L. ogłosił na niemogącego się już bronić więźnia paszkwil, nazwany „Listem do przyjaciela“ (był nim bliżej nieokreślony Majewski, a obok niego i kanonik krak.

Sierakowski), przeciwko—nieprzyjacielowi. Do szawy“ bezimiennie (w księgozbiorze Zielińskich r. 1807 żył poza obrębem spraw publicznych, w Płocku); Sobieszczański (,,Euc. Org. więk.) jak wszyscy; dopiero odezwa Dąbrowskiego i zapisuje na imię L-go ,,Pismo o działaniach pod-Wybickiego ściągnęła go na wyswobodzony z pod Prusaków płat ziemi polskiej. Błędne jest mniemanie jakoby wszedł odrazu do Ko-misyi Rządzącej; on nigdy w niej nie zasiadał, został tylko referendarzem, a później, za Królestwa, radcą stanu, jednym z nadliczbowych, niekonstytucyjnych, i na tern stanowisku nieopatrzną swą nadętością w obronie rządu na sejmie marcowym r. 1809 wywołał burzę, opowiedzianą przez Ostrowskiego według świadectw i zaznaczeń piśmiennych ojca, zapisywaną też przez innych pamiętnikarzy. W księstwie zbliżył się do ks. Józefa i tak ścisłą zawiązał z nim przyjaźń, że książę mianował go wykonawcą swego testamentu, pani Tyszkiewiczowa powierzyła mu zarząd pozostałych po bracie majątków ziemskich, a Sokolnicki zwłoki przywiezione z Lipska do Warszawy w jego ręce cza w Jabłonnej nad Wisłą, zdał. Po bolesnej ironii napoleońskiej, tak zw. konfederacyi Generalnej „przywróconego“

czas powstania r. 1794“, którego Estr. nie wymienia wcale pod L-m, a tytuł ten może być tylko przedmiotowem wskazaniem owego „Listu“. — Por. „Gaz. Rządowa“ i ,,Gaz. Wolna Warsz.“ 1794; Askenazy S. „Ks. Józef Poniatowski“; Bojasiński J. „Rządy tymczasowe w Kr. Pol-skiem r. 1815“; Koźmian „Pamiętniki“ II; Korzon T. „Wewnętrzne dzieje Polski“; „Niemcewicz Jul. „Pamiętniki 1809 —1820“; Ostrowski A. „Żywot Tom. Ostrowskiego“; Tokarz W. „Ostatnie lata Kołłątaja“ T. I (rozbiór gruntowny, obfitujący w fakta); „Gaz. Warszawska“ 1820; Grzymała W. „Mowa... u Kapucyuów d. 23 paźdz. r. 1820“ (Warsz. 1820, 8 str. 4-toJ. Niezawodnie obfity materyał w archiwach rządowych w Królestwie i w zbiorach rękopiśmiennych, dotychczas uiezużytkowauych, zwłasz-

Linowy nap§d, napęd (transmisya) linami, służy do przenoszenia ruchu obrotowtgo jednego wału na wał drugi za pomocą L-ych kół (ob.), osadzonych na tych wałach, oraz liny okrężnej, owe dwa koła okrążającej. — Do przenoszenia ruchu obrotowego, a więc i pracy wykonywanej tym ruchem, na odległości większe (do 120 metrów) używa się lin drucianych, a na odległości małe i średnie (do 25 metrów) lin konopnych; przy małych odległościach, jako-też małych kołach linowych, zaleca się jednak używanie lin bawełnianych, bardziej giętkich aniżeli liny konopne. Przy przesyłaniu pracy na odległości ponad 120 metrów należy linę podeprzeć krążkami L-emi, lub zastosować napęd L. powtarzany (ob. niżej). W praktyce wykonano takie napędy na odległości 2 000 metr. Na dworze, jakoteż w wyrobniach (fabrykach), w których liny muszą znosić wilgoć i znaczne różnice ciepłoty, zaleca się używanie lin drucianych. — N. 1. zwykły (razowy). Koło 1 (Fig. 73 A), osadzone na wale, obracając się z nim równocześnie, wprawia przez tarcie w ruch linę okrężną a a, która tarciem obraca

Królestwa Polskiego, dostał się do Rady konfede-rackiej. Po zajęciu Warszawy przez Rossyan (luty 1813) czynny był w deputacyacli, komi-syach i czynnościach urzędowych, w r. 1814 zawiadywał wydziałem policyjnym. Gdy ogłoszono Królestwo (20 czerwca 1815), wszedł do komisyi rozwijającej zasady konstytucyi.

OŁ

0"

10

OL

Za Królestwa radca stanu, zostawszy dyrektorem generalnym w Komisyi spraw wewnętrznych, zawiadywał policyą a później i pocztą, ale jedną i drugą niedługo: wskutek zbyt wygórowanego pojęcia o swych atrybucyach poróżnił się z Mostowskim, swym zwierzchnikiem, i musiał służbę opuścić, wynagrodzony sena-toiyą kasztelańską (1817). Odtąd zwolna, zanikał. Nad ciałem składanem do pieczary u Kapucynów miał mowę kolega z senatu Wojciech Grzymała (ob.). Niewiele mów L-go z obu sejmów w osobnych drukach podaje Estr. XXI; trzeba ich szukać w dyaryuszach i i w zbiorach z sejmu czteroletniego. Paszkwil wymierzony na Kołłątaja, a dotkliwy i dla innych patryotów, nosi tytuł: „List do przyjaciela, odkrywający wszystkie czynności K-a w ciągu Insurrekcyi r. 1794, pisany r. 1795“

™ A fr A * ^ Pt

I. (•) 1 OO c co

(b. m. i r. dr. [Estr. Kraków 1795, Grebel];

110 str. 8-o; wyd. 2-e p. t. „Kołłątaj w rewo-lucyi Kościuszkowskiej“, Leszno 1846; wyd.

V)m

nr

Z^

Fig. 73. A, B, C. Linowy napęd.

koło II, a więc i wał, na którym to koło jest osadzone. — N. 1. powtarzany, czyli łańcuch napędów l-ych (Fig. 73 B.), składa się

3-e w „Zbiorze [przerwanym] rzadszych mate-ryałów do historyi polskiej“ (Wrocław 1846); w „Zbiorze pism tyczących się powstania Królestwa Polskiego w r. 1812“ (Kraków 1812) znajduje się mowa L-go jako członka rady konfederackiej. Przy przyjęciu ciała ofiary lipskiej w r. 1814 miał mowę, która wyszła osobno t. r., podobnie jak i przemówienie na pogrzebie Tom. Ostrowskiego (f 5 lutego 1817), obie w Warszawie. Estr. podaje pod L-m „Doniesienie pilne współobywatela z War-

Linth, rz.—Linum, roślina.

na koło II i dalej a ztąd na trzeciego rowka koła I, wreszcie na koło IV i z powrotem do pierwszego rowka koła I. Ob. Linowe koło i Trans misy a.

Linth, bieg górny rzeki Lim mat (ob.).— W d. 25 i 26 września r. 1799 walczyło tu 10 000 Francuzów pod S o u 11 e m, którzy sforsowali przejście przez L., bronione przez 11000 Austryaków pod dowódzwem Hotzego.

Linton Wilhelm Jakób, rytownik i pisarz angielski (* 1812). Należał do ruchu char-tystów (ob. Charty zm) i udał się w r. 1848 do Paryża z adresem robotników angielskich do rządu republikańskiego. L. uczył się rytownictwa u Bonnera. Rozpoczął zawód rytownika w r. 1846 od drzeworytów do Historyi drzeworytnictwa w ,,Illustrated London News“; później ilustrował Dzieła zmarłych malarzy angielskich (1860), „Art Union“, książkę swej żony „The lakę country⁴' (1864), wmrsz Hollanda „Kathrina“ (1869) Bryauta „Flood of years“ (1877) i tegoż ,,Thanatopsis“ (1878). Będąc jednocześnie wybitnym pisarzem i pierwszorzędnym artystą w zakresie rytownictwa i ilustracyi, należał do grona założycieli wydawnictwa „Leader“ (1855), kierował wydawnictwem ,,Pen and Pencil⁴' i ogłosił wiele prac zawodowych, między innemi „Manuel of wood engraving⁴' (1884). Wiersze swoje umieszczał głównie w „The Nation“,

do

koła 1

i-y.

x-y.

z szeregu napędów zwykłych. Koła 1-e I i TI wraz z liną okrężną a a tworzą napęd pierwszy, podobnie koła III i IV i lina okrężna c c napęd trzeci. Napęd drugi, łączący te dwa napędy tworzy lina okrężna b b i koła II i III, przy-czem jednak koła te mają dla liny b b oddzielne, drugie rowki, niezajęte przez linę a względnie c. N. opisany, przenosząc pracę z I do IV, może po drodze albo nie oddawać pracy, albo oddawać ją w II i III; pierwszy napęd L. zwiemy powtarzanym, a drugi rozdzielczym powtarzanym. — L. N. rozdzielczy wie Joli tikowy. (Fig. 73 C). Każde z kół II, III, IV..., na które przenosi się praca z koła I, tworzy z tem kołem osobny N. 1. zwykły, przyczem jednak każda z poszczególnych lin okrężnych porusza się w oddzielnym rowku koła I-go. Koło to ma zatem na obwodzie tyle rowków, na ile miejsc praca z tego koła się przenosi. Zamiast kilku rowków na kole I można na wale tego koła osadzić tyle kół, ile potrzeba N-ów poszczególnych, co bywa nawet nieraz dogodniejsze, gdyż dozwala przystosować średnicę tych kół do wielkości pracy przenoszonej. N. ten nadaje się do przenoszenia pracy np. z piwnicy do wszystkich piętr tegosamego, a nawet innego budynku, spotykamy go też często w wyrob-niach. Natomiast rzadko stosowany jest L. N. rozdzielczy jednolinkowy Fig. 73 C), przy którym jedna linka okrężna przenosi pracę z koła I na koła II, III, IV... Taką linę zakłada się od pierwszego rowka koła I,

drugiego rowka koło III i dalej do

B. O.

Ig- P.

chociaż i inue pisma zasilał. W r. 1867 przeniósł się do Ameryki i założył w Newhaven (Connecticut) instytut drzeworytniczy, który wywarł wpływ wielki na rozwój artystyczny drzeworytnictwa. L. był również akwarelistą wybitnym. Prócz wymienionych prac wydał oddzielnie: ,,Clarible and other poems" (1865); ,,Practical hints on wood engraving‘‘ (1879); ,,History of wood engraving in America'⁴ (1882); życiorysy Tomasza Paine’a, Mazziniego (1892), Whittiera (1893) i kilku innych.

Linton Elżbieta, z domu Lynn, powieściopisarka angielska (* 1822). W r. 1858 poślubiła W. Li utoną (ob.) i odtąd przebywa w Londynie. Poprzednio czas dłuższy spędziła we Włoszech, gdzie zostawała pod wpływem poety Landora, nazywała siebie nawet jego córką przybraną. Pierwszym z jej licznych romansów był „Azeth the Egiptian“ (1846); „The True History of Joshua Davidson“ (1872) uchodzi za jej arcydzieło. Niebawem obiera sobie L. za wyłączny temat powieści sprawy społeczne; pierwszą w tym kierunku książką była powieść „Witch stories“ ( 1861), a dalej „Jone“ (1883), „Christopher Kirkland“ (1885) i szereg innych. Największego powodzenia doznał romans „The Girl of the period, and other social essays“ (1883,    2 tomy). Opis jezior

angielskich „The lakę country“ (1864) u-kazał się z illustracyami wspaniałemi męża autorki. L. interesowała się też ruchem kobiecym i w pracy „Ourselves. Essays on women“ (1867) wystąpiła przeciwko krańcowym emancypantkom. W piśmie „Morniug Chronicie“ pisywała artykuły wstępne o położeniu warstw biednych.

Linum (1 e n) rodzaj roślin kwiatowych z rodziny Ino waty ch ( Linaceae), z rzędu Gruinales (dziobowce). Wyróżniają, się kwiatami wolnopłatkowemi. Działków kielicha, płatków w koronie i pręcików po 5. Słupek górny o 4 — 5 znamionach. Należy tu kilkanaście gatunków zielnych, szczególnie rozpowszechnionych w strefie ciepłej i umiarkowanej. Z roślin uprawnych należy tu len siewny (L. mitatissimmn L.) (ob. Len); z dziko rosnących zaś liczne gatunki zielne, występujące na polach i łąkach, głównie w Europie południowej i środkowej (na Wołyniu, Podolu i Ukrainie). Są to po większej części roślinki drobne o kwiatach rozmaicie zabarwionych, nieraz bardzo drobnych. Do pospolitszych należą: L. Gatharticum, Len przeczyszczający o kwiatach białych, u nasady żółtych. Spotyka się go na łąkach w Królestwie Polskiem, na Litwie, w Finlandyi i Rossyi północnej. Pędy lnu tego namoczone w winie używane były niegdyś jako środek przeczyszczający. — Ł. flavum L.—o kwiatach żółtych i L. hirsutum L.— o kwiatach fioletowych, trafiają się dość często w Rossyi południowej. Niektóre gatunki lnu hodują po ogrodach, dla kwiatów okazałych, jako

Dr J. Trz.

wodził Kolowrat.

cheuschulen“;

Deutschland“; raten“; „Das Stossfechten“. Nadto L. jest współpracownikiem pisma gimnastycznego „Merkbüchlein für Vorturner“ i ułożył wspólnie z Wortmannem „Katechismus der Bewegungsspiele für die deutsche Jugend“.

Lionel, książę Clarence, ob. Plantage-

net.

rośliny ozdobne. Należą tu: Ł. grandiflorum Desf. — gatunek pochodzący z Algieru, o kwiatach wielkich, jaskrawo-czerwonych (roślina jednoroczna), L. perenne L.- o kwiatach białych, Ł. campanulatum L.—o kwiatach złocisto-żółtych. Ostatnie dwa gatuuki trwałe.—Hodujemy je jako rośliny gruntowe. Tylko L. cam-pamUatum przesadzamy jesienią do doniczek, aby mogły przezimować w szklarni.

Linz, stolica Austryi Górnej, na prawym brzegu Dunaju położona, stacya węzłowa kilku kolei żelaznych. Mostem, długim na 238 metrów połączone jest z leżącym na lewym brzegu Dunaju Urfahr. Z gmachów publicznych zasługują na wyróżnienie: katedra z r. 1670, stary kościół parafialny (z wieku XIII;, kościół Kapucynów (z nagrobkiem Montecuccole-go), zamek (obecnie koszary), gmach sejmowy, ratusz i muzeum krajowe. L. liczy 58 791 mieszkańców (1900), po większej części Niemców i katolików. Przemysł reprezentuje kilkanaście fabryk. Jako miejsce przeładunkowe z kolei żelaznych na Dunaj, prowadzi L. handel dosyć ożywiony. — Z instytucyi naukowych posiada seminaryum dyecezyalne, kilka szkół średnich i akademię handlową, nadto muzeum krajowe i bibliotekę publiczną (31000 tomów).— L. jest siedzibą namiestnictwa i wydziału krajowego Austryi Górnej, oraz innych władz naczelnych kraju.—Na zachód od L-u wznosi się góra Freinberg (332 metry) z kollegium jezui-ekiem, na drugim brzegu Dunaju góra Póstling-berg (538 m.) z kościołem, do którego odbywają się pielgrzymki. — L. znane już było za czasów rzymskich pod nazwą Lentia. Do Austryi przyłączył je książę Leopold VI. D. 24 sierpnia r. 1645 cesarz Ferdynand III zawarł tu pokój z księciem Jerzym Rakoczym. W d. 17 maja r. 1809 wojska napoleońskie (Sasi i Wirtemberczycy) pod Bernadottem odniosły pod L-em zwycięstwo nad Austryakami, któremi do-

ig. p.

Lince albo 11 i ń c e, m-ko w pow. Lipowie-ckimgub. Kijowskiej, przy uściu Sobka i Wią-zowicy do Soby. Kościół katolicki, 3 cerkwie (w jednej z nich dzwony, przeniesione przez Stefana Czarnieckiego w r. 1665 jako łup ze zbuntowanych Stawiszcz), dawny dom dziedziców murowany, z bramą wjazdową, kilka przedmieść, cukrownia; przeszło 6 000 m-ców. Między L-ami a wsią Kalnikiem do połowy rozkopana mogiła „Soroka“ jest jedną z największych na Ukrainie. Już w w. XVI należą L. do dziedzictwa rodu Obodeńskich. Około r. 1600 do-kumenta wspominają o L-cach jako o miasteczku. Drogą kupna przeszły około r. 1640 do książąt Koreckich, którzy wznieśli w miasteczku wyludnionem i zniszczonem zameczek dla obrony od nieprzyjaciół. Podczas wojen kozackich w L-ach stały to załogi kozackie, to znowu naprzemian wojska koronne. Po Koreckich dobra Linickie dostały się Samuelowi Leszczyńskiemu, wojewodzicowi dorpackiemu; wkrótce jednak, bo już około r. 1664, były własnością St. Czarnieckiego. Podczas nieustających buntów kozackich stały się L. ufortyfikowanym „horodem“, do którego chroniła się ludność okoliczna; były tu 4 cerkwie i kościół katolicki. W r. 1671 w drodze na Kalnik (ob.) przechodził przez L. Jan Sobieski; odebrawszy Ukrainę Turkom po bitwie pod Choci-mem, rozmieścił załogi w L-cach, Kalniku. Zawieruchy kozackie bardzo L. zniszczyły i wyludniły, przerzucenie zaś ludności za Dniepr zamieniło je w zupełną pustynię. Później były L. w ręku Leszczyńskich, Lubomirskich i Sanguszków; po r. 1863 skonfiskowaue przez rząd rossyjski. D. 15 maja r. 1787 powracającego z Kaniowa Stanisława Augusta ks. Hieronim San-guszko przyjmował tu hucznym obiadem. L. są miejscem urodzenia poetów: Seweryna Goszczyńskiego (ob.) i Tomasza Padurry (ob.). — Porówn. „Sł. Geogr.“; Lipiński i Baliński „Staroż. Polska“.

Lion, Lugdnn, ob. Lyon.

Lion Just Karol, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli sztuki gimnastycznej (* 1829 w Getyndze). W roku 1862 powołany na dyrektora miejskiej szkoły gimnastycznej w Lipsku, w r. 1874 został inspektorem gimnastyki w seminaryach saskich, a w 1895 otrzymał stanowisko profesora. Jego poglądy na konieczność uniezależnienia gimnastyki od celów postronnych oraz na metodykę gimua-styki cechują dzisiejszy stan sztuki gimnastycznej. Po raz pierwszy L. dał się poznać publicznie jako przeciwnik energiczny gimnastyki szwedzkiej, która wówczas zaczynała sobie zdobywać uznanie powszechne w Prusach. Oprócz szeregu artykułów w pismach gimnastycznych i sprawozdań bibliograficznych z literatury gimnastycznej (w „Pädagogischer Jahresbericht“), napisał: „Leitfaden für den Betrieb der Ord-nungs - und Freiübungen“; „Die Turnübungen des gemischten Sprunges“; „Bemerkungen über den Turnunterricht in Knaben - und Mäd-„Statistik des Schulturnens in „Werkzeichnungeu von Turnge-

Km.

Lionne Hugo de, minister stanu i dyplomata francuski (*w Grenobli 1611—f w Paryżu 1671), syn Art h us a de L. i Izabeli Ser vieil. Ojciec jego, radca parlamentu, po śmierci żony wstąpił do zakonu, poczem został biskupem w Gay. L. rozpoczął zawód dyplomatyczny przy boku wuja Serviena, a gdy tenże wpadł w niełaskę, udał się w podroż do Rzymu, gdzie M a-zarini (ob.), poznawszy jego zdolności wybit-

ne, zabrał go do Münster w r. 1641 jako sekre- » Maurycego Saskiego — jedno z jego arcydzieł, tarza ambasady, i posłał w celu załagodzenia obok portretu Maryi Teresy. Pomimo rozgłosu nieporozumień papieża Urbana VIII z księciem Parmy.—Misya ta zupełnie się powiodła młodemu dyplomacie; po powrocie uzyskał urząd radcy parlamentu, w r. 1643 królowa mianowała sekretarzem swoim i członkiem rady sumienia w r. 1651. W tym czasie wpada L. w niełaskę razem ze swym protektorem, lecz w r. 1653 już jest na stanowisku przy królu; w r. 1654 posłany do Rzymu jest obecny przy objęciu władzy skini, przez Aleksandra VII; w r. 1656 jako poseł w Hiszpauii znakomite ma powodzenie, acz nie udaje mu się wpłynąć na zawarcie małżeństwa Ludwika XIV z Maryą Teresą; w r. 1657 na sejmie Frankfurckim przeprowadza ligę reńską i chuje Austryę w zamiarach wspierania Hiszpanii we Flandryi. Te usługi zjednały mu stanowisko ministra stanu w r. 1659, na któreni razem z Mazarinim przeprowadza zawarcie pokoju pirenejskiego. Kardynał przed śmiercią poleca go królowi jako swego następcę w kierowaniu sprawami zagranicznemu Król zgadza się na wolę kardynała i przez 10 lat L. genialnie spełnia te obowiązki, a mianowicie w r. 1661 otrzymuje zadosyćuczynienie za obrazę posła francuskiego d’Estrade, wyrządzoną j temuż w Londynie przez posła hiszpańskiego barona de Batteville. W r. 1661 u papieża samego wymógł takież przeproszenie za znieważenie księcia Crequy, które mu gwardya papieska wyrządziła. Tegoż roku traktuje o kupno Dunkierki od Anglików i przyłącza Lotaryngię do Francyi po zgonie księcia Karola IV; podpisuje traktat w Breda w r. 1667 i traktat w Akwisgranie d. 2 maja. r. 1668, a w ostatnim roku życia zrywa przymierze Anglii ze Szwecyą i Hollandyą i sam z Karolem II zawiera sojusz ny i odporny. Ostatnie lata życia jego były trute z powodu żony, której przygody awanturnicze opisał Bussy - Rabutin. — O L.: „Lettres inédites de H. de L. ministre des affaires étrangères sous Louis XIV.“, etc.“ wydane w Walencyi w r. 1879 i Valfrey matie française au

1877).

prac drezdeńskich stoją one niżej od innych dzieł L-a pod względem delikatności rysunku i subtelności barw; nietylko z pasteli L. jest znany, ale też z miniatur i emalii. Pozostały po nim nieliczne akwaforty. Wogóle L. jest doskonałym wyrazicielem cieplarnianej wytwornej sztuki rokokowej, francuskiej z końca w. XVIII, w połączeniu z pewnym sentymentem germań-

go

x y.

Liouville Józef, matematyk francuski (* 24 cz. 1806 w S. Omer f 1882), wychowaniec Szkoły politechnicznej w Paryżu, od r. 1833 profesor tamże, w r. 1839 prof, w Collège de France. L. głównie zajmował się rozwijaniem funkcyi na szeregi, funkcyami eliptycznemi, zastosowaniem ich do różnych zagadnień mechaniki nieba, mechaniczną teoryą ciepła, rachunkiem perturbacyi planet. W. r. 1844 pierwszy dowiódł istnienia liczb niealgebraicznych. Prowadził dalej założone przez Georgonne’a pismo matematyczne („Journal de L.“). Wydał dzieła Galvisa, Mouge’a i Naviera; w r. 1839 po Lala udzie (ob.) został członkiem Akademii nauk; w r. 1862 — Biura długości.

Lipa (Tilia), rodzaj roślin z rodziny L i p o-watych (Tiliaceae). Należą tu same drzewa, dosięgające znacznej grubości i wysokości, o liściach piłkowatych, u nasady sercowatych, zaopatrzonych w przylistki; kwiaty pachnące, w wierzehnotki z 5—7 kwiatków zebrane. U nasady całego kwiatostanu, znajduje się zrosły częściowo z nasadą, przykwiatek spory, błoniasty. Kielich pięciodziałkowy; korona pięcio-płatkowa, blado-zielona; pręcików 5 lub 10 wolnych, lub u nasady w wiązki zrosłych, Zapylanie przy pomocy owadów. Jako owady zapylające występują prawie wyłącznie pszczoły i muchy, które chciwie zlizują cukier wydzielany przez działki kielicha. Słupek pięciokrotny o 5-iu komorach po dwa zalążki w każdej; szyjka jedna z blizną pięciodzielną. Po zapłodnieniu przegródki między komorami zanikają, z pomiędzy zalążków zaś rozwijają się jeden lub dwa, skutkiem czego powstaje owoc pod postacią orzeszka kulistego o jednem lub dwóch nasionach. Owoce dojrzałe odpadają wraz ze szy-pułkami oraz przykwiatkiem, jako cały owoco-stan. Przykwiatek ten służy jako przyrząd lotny. Ulistnienie na gałązkach posiadają L-y zawsze dwurzędowe. Do charakterystycznych cech wszystkich lip należy także stałe zamieranie pączka wierzchołkowego w gałązkach, których wzrastanie na długość w roku następnym odbywa za pomocą najbliższego pączka bocznego. Tym sposobem jednolita na pozór gałązka kilkoletnia L-y przedstawia właściwie połączenie wielu osi bocznych czyli t. zw. sym-podium. Drewno posiadają wszystkie L-y miękkie, w łyku mocno rozwiniętą tkankę mechaniczną {skierenchyma), z której wskutek jej

sza-

zaczep-

za-

„La diplo-XVII siècle etc. (Paryż

Br. J,

Liotard Jan Stefan, malarz szwajcarski (* w Genewie 1702 — f tamże 1790). W r. 1725 przybył do Paryża, gdzie w pracowni Masségo i Le Moine’a uczył się malarstwa pastelowego. Następnie jako znany portrecista bawił przez pewien czas we wszystkich prawie większych miastach Europy: w Rzymie, Wenecyi, Neapolu, Wiedniu, Londynie, Konstantynopolu, Amsterdamie. W Hollańdyi pozostał czas dłuższy i tutaj się ożenił. Portrety jego pędzla znajdują się w muzeach: amsterdamskiem, gotajskiem, wejmar-skiem, bruszwickietu i wielu innych. Dwa najpopularniejsze obrazy pastelowe L-a: Dziewczę z filiżanką czekolady i Piękna czytelniczka (siostrzenica autora) posiada galerya drezdeńska, w której jest też autoportret L-a i portret hr.

miękkości i oporności na zerwanie wyrabiamy j Zakwita o 2 tygodnie później niż L. pospolita, maty, rogoże, powrozy i t. p. — Grubości dosięgają L-y znacznej (do 12 m. obwodu w pniu) i znacznej też wysokości (do 30 m ).

Prócz wyżej wymienionych gatunków lip w Europie rosną: 1) T. Gorinthiaca Bosk. w Krymie i na Kaukazie. 2) T. tomentosa Much. liściach szaro uwłośnionych — na Podolu, w Bessarabii, na Węgrzech, na półwyspie Bałkańskim i Apenińskim. Wszystkie L-y należą do drzew pożytecznych. O wyrobach z łyka już wspominaliśmy. Drewna lipowego używa się z powodu miękkości i budowy jednostajnej na meble, do robót snycerskich, a także wyrabiają z niego łyżki i różne naczynia. Węgiel lipowy w kawałkach służy do rysunku, zmielony zaś na proszek używa się przy wyrobie prochu oraz do czyszczenia zębów; nadto do opa-rywania ran cuchnących. Suszonych liści używają na paszę dla owiec, herbata zaś z kwiatu lipowego znaną jest jako środek domowy napotny, używany przeciw przeziębieniom. L-y mają także pewne znaczenie w ogrodnictwie ozdobnem przy urządzaniu parków. Prócz europejskich używane są do tego celu i amerykańskie gatunki np. T. americana L., T. Euchloras Koch. Wszystkie L-y wymagają gruntu żyznego, dość wilgotnego. Znoszą nawet w późnym wieku bardzo dobrze obcinanie. Mnożymy je najlepiej z nasion, gdyż sadzonki i odrośle z korzeni dają drzewa krzywe, żle rosnące. Gatunki amerykańskie, z których nie posiadamy nasion, szczepimy na lipach europejskich.

Lipa, nazwa znanego drzewa, które, obok dębu, zarówno swą wielkością i pięknością, jak licznemi pożytkami budziło poszanowanie pierwotnych, przeddziejowych pokoleń i nadało nazwę licznym osadom, które chętnie zakładano śród lasów lipowych, przy pojedyńczych grupach tych drzew, dostarczających obok pożądanego dla pszczół pokarmu, licznych usług i korzyści swym kwiatem, korą, drzewem, z których miano obuwie, sprzęty domowe, lekarstwo; stąd, czy to jako pojedyńczo stojąca lipa, czy też jako gaj lipowy (lipie, lipina, lipiny, lipnik), czy lipowe obszary leśne (lipowiec, lipowo, lipno), zawsze drzewo to zwracało na się uwagę, stanowiło rys charakterystyczny o-sady, tudzież wskazówkę oryentacyjuą. Być może, iż nazwa Lipa, Lipka, dała początek pewnej liczbie nazw miejscowości; większość ich jednak można uważać za pewną wskazówkę rozpowszechnienia tego drzewa i poważania, jakiem się cieszyło. („Słown. Geogr.“)

Lipa słowiańska, istniejący w r. 1848 związek demokratyczny w Pradze, założony d. 30 kwiet. r. 1848 miał nosić nazwę Orlicy Słowiańskiej. Zadaniem tego związku była obrona konstytucyi i jej rozwój, dozór nad równouprawnieniem języka czeskiego z niemieckim w administracyi i szkolnictwie, troska o niezawisłość korony czeskiej od Związku niemieckiego i parlamentu frankfurckiego i dążność do wytworzenia wzajemności słowiańskiej. Związek

Żyją także bardzo długo. Wiek niektórych lip zdaje się przynajmniej dosięgać lat tysiąca.

Tak u. p. w miasteczku Wirtembrskiem Neustadt am Kocher żyje dotąd L., o której już w r. 1292 znajdujemy wzmiankę jakG o drzewie bardzo starem. — Lip liczymy kilkadziesiąt gatunków, rozpowszechnionych w strefie cieplejszej i umiarkowanej. W Europie do najbardziej rozpowszechnionych należą dwa gatunki: 1) Tilia cordât a Mili. (T. parvifolia Ehr., T. ul mi folia Scop,, T. septentrionales Rupr.p L. pospoli-t a, posiada liście pod spodem gładkie, sino-zie-lone, pączki również gładkie. 2)T. platyphyllos

■M

Dr J. Trz.

■apr*

li

otSfdO,

eO

Eig. 74. Tilia ulmifolia (lipa pospolita) A—kwiatostan), z przyrastającym do niego częściowo przykwiatkiem (b). B— przekrój owocu (powiększ.); o—owocnia (pericarpium), p—szorstki przyrostek zalążków, q—nasienie, r—bilmo , s—zarodek, t korzonek zarodka.

Scop. — T. grandifolia Ehr. — T. cordifolia Bess. L. szerokolistna, posiada liście pod spodem zielone, krótkiemi włoskami pokryte.

Największe rozpo-

Pączki liści owłośnione.

wszechnienie posiada L. pospolita, zajmując całą Europę środkową i wschodnią. Północnemi granicami jej rozsiedlenia są Finlandya i gub.

Ołoniecka; południową Bessarabia. Występuje też i na Syberyi. Najczęściej rośnie L. po lasach pojedyńczo wśród innych drzew, rzadziej zaś np. w Estonii, tworzy lasy jednolite. Mniej rozpowszechniona jest L. szerokoiistna, rosnąca dziko tylko w Europie Środkowej oraz na Ukrainie i w Bessarabii. W górach jednak granica jej rozsiedlenia sięga wyżej niż L-y pospolitej.

Prócz tego po ogrodach bywa często hodowana, j wydawał p.n. ,,Slovanska Lipa“ pismo, zamienione

J. F. O

py“

na-

w r. 1849 na ,,Noviny Lipy slovanské“. Zakładano filie na prowincyi. Reakcya zniosła ten związek, który protestował przeciwko rzezi czerwcowej w Pradze i znosił się ze Słowakami i banem chorwackim Jelaczićem.

Lipa Gniła (Lipa Przemyślańska), rzeka; wytryska w obrębie gm. Lipowiec, w pow. Prze-myślańskim, po wschodniej stronie wsi, na łączkach międzywzgórzystych, w paśmie Gołogór. Płynie zrazu w kierunku zachodnim, po południowej stronie wsi Lipowiec, a przy-jąwszy z praw. brzegu potok Turówkę (Turę), zwraca się w krętym biegu pasznistemi łąkami na płn. zachód; pod wsią Młynówce znacznym łukiem wykręca się na płd. zachód, a od uścia pot. Dobrej przyjmuje kierunek południowy, w którym niezadługo dochodzi do Przemyślan. Opłynąwszy Przemyślany, w dalszym swym biegu wtacza się L. w pow. Rohatyński. Tu płynie popod Podgrodzie, przerzyna środkiem miasto Rohatyn, dalej opływa miasto Bursztyn od wsch.; następnie na granicy Tustania z obszarem Halicza, już w pow. Stanisławowskim, uchodzi do północnej odnogi Dniestru. Gniła L. płynie od początku swego szeroko rozwartemi dolinami. Woda jej jest mętna, u-nosząc namuł z łąk wyściełających przeważnie niskie jej brzegi. Od Przemyślan począwszy wzmaga się zabagnienie brzegów a brzegowiska podnoszą się łagodnie opolem. Pod Firlejo-wem dolina Gn-ej L-y ścieśnia się. Tutejsze też bagna dochodzą do największej głębokości. Prócz błot namulistych powstają tu trzęsawiska z tak zwauemi oknami, t. j. miejscami bezdennemi, jak lud mniema, i o których rozmaite baśni opowiada. W pokładach gliny na brzegowiskach Gn-ej L-y znaleziono w okolicy Firlejowa szczątki mamuta. Nad oczeretami Gn-ej L-y żyje łątka (Agrion armatum Sbg., Isclmura), a w trzcinie lub gęstej trawie sieciówka, Col-potaulius inclsus Curt., należące do szczególnych rzadkości fauny galicyjskiej. Pod Rohaty-nem znika pagórkowata postać kraju, przechodząc w faliste obniża, chylące się zwolna ku dolinie Dniestru. Pasmo wzgórzy, po prawym brzegu się ciągnące, tworzy dział wodny między G-ą L-ą a Swirzem, a po lew. brzegu dział wodny między nią a Złotą L-ą. (“Sł. Geogr.“)

Lipa Słota, rzeka, jest połączeniem dwóch znaczniejszych strumieni, noszących toż samo miano: Lipy Złotej Wschodniej i Lipy Złotej Zachodniej, u) L. Złota Wsch. powstaje ze zlewu dwóch znacznych strug, spływających z Gołogór. Strugi te wpływają do stawu w Re-mizowcach i wypływają z niego pod nazwą Złotej L. Wsch. Ten strumień uważa Wincenty Pol za główne ramię rz. L. Złotej. Podąża on na płd.; w Pomorzanach z lew. brz. zasila się wodami pot. Machnówka, zaś między Żukowem a Hinowicami łączy się ze Złotą L-ą Zachodnią. Długość biegu tego ramienia wynosi około 34 kil. b) L. Złota Zachodnia ma źródło w obr. gminy Majdan gołogórski w pow. Złoczowskim, w paśmie Gołogór, nieco na zach. od źródeł L. Złotej Wsch. Maleńki strumyk podąża po południowej stronie chat majdańskich na zach., opłukując północne podnóże góry Horajca (Hracza 430 m.; szt. gen.), i przechodzi na obszar miasteczka Gołogór; zasiliwszy się z lew. brzegu potokiem od Kon-dratowa płynącym i przepłynąwszy mały stawek, wchodzi napowrót w obr. gm. Gołogór. Tu zwraca się w samem miasteczku na płd., opływając je po wschodnim boku. Od góry Kibanowa opuszcza pow. Złoczowski i przechodzi w Przemyślański, gdzie płynie zrazu w kierunku południowym a potym w płd.-wsch. Na granicy gmin Żuków i Hinowice u płn. stóp góry Zalaczki (329 m.), łączy się ze wsch. ramieniem L-y, Długość biegu zach. ramienia wynosi 43 kil. Odtąd jako Złota L. bieży na płd. jednem korytem śród doliny bardzo podmokłej; dwiema odnogami płynie po wsch. stronie miasta Brzeżan przez łąki moczarowa-te; w Bobrownikach, pod przysiółkiem L-ą u-chodzi z lew. brz. do Dniestru. Od Zawado-wa począwszy przekroje doliny Złotej L-y, aż po jej uście okazują grubą warstwę gliny dylu-wialnej. Glina ta w zetknięciu się z utworem kredowym przechodzi w szuter, pomieszany z gliną. Rzadko leży bezpośrednio na wapieniach dolomitowych lub łupkach. Im dalej na płd., tem więcej przybiera na miąższości, np. pomiędzy Ladzkiem a przysiółkiem Lipą glina ta spiętrza się w kilkusążniowe pokłady. W Baranowie i Ladzkiem występują warstwy piaskowca trzeciorzędowego. Warstw nuliporowych niema tu nigdzie. W całej dolinie najpotężniej rozwinął się utwór kredowy, którego miąższość sięga 10 — 20°. Cechujące dla tego utwory są buły krzemienne, znacznej nieraz objętości. Skamielin mało. O dokładnym rozbiorze geologicznym tej doliny —porów. M. Łomnickiego „Sprawozdanie z badań geologicznych, dokonanych r. 1873 w dolinach Złotej Lipy, Koropca, potoku Baryskiego i Stry-(„Spr. Kom. fiz. Akad. Urn.¹', Kraków 1874, t. VIII). Długość biegu, od Hinowic począwszy, wynosi 82 kil.; od źródeł zach. ramienia 125 kil.; a od źródeł wsch. ramienia 116 kil. Oba ramiona Złotej L., jako też sama główna rz., przedstawiają krainę leszcza. Dla Złotej L. istnieje w Brzeżanach oddział towarzystwa rybackiego. („Sł. Geogr.“).

Lipa albo Lipca dok. Li p z a, Lypa, zywała się pierwotnie rz. Pręg ora, niem. Pre-yel, w Prusiech Królewskich. Podług rozporządzenia legata papieskiego Wilhelma r. 1243 stanowiła granicę trzeciej, nowo utworzonej dyecezyi pruskiej, sięgającej od zatoki Świeżej aż do rz. Lipy (Pregory) północne], R. 1246 zezwalają Krzyżacy, ażeby przy uściu rz. Lip-cy nowe miasto (Królewiec) zbudowane zostało. („Sł. Geogr.“).

Lipanina (od Xir.aîveiv otłuszczać) jest to wyrób, składający się z oliwy, poczęści zmy-    lowego.

rozszczepiająca ester amylowy kwasu salicylu A. E

dlonej, przez co zawiera około (S% wolnego    Lipsz (Nevados de L.), grupa gór, po-

kwasu olejowego. Z wyglądu i smaku przy-    krytych śniegiem wieczuym, wysokości 6 000

pominą oliwę uicejską. Zalecana bywa przez    metrów; leży w prowincyi L. departamentu boli-

lekarzy jako doskonały środek odżywczy, mię- wijskiego Potosi, pod 22° szer.-połudn., pośród dzy inneini zastępujący tran leczniczy, który    pustynnego płasko-wzgórza Despoblado de L.,

letnią porą źle bywa znoszony przez dzieci i    przez które płynie rzeka Rio de L. ginąca w

Ig- P.

łatwo ulega zepsuciu (Mering). Szerokiemu    stepach słonych Portugalete.

rozpowszechnieniu stoi jednak na przeszkodzie    Lipianka, Lipnica lub Mień (ob.), rzeka,

wygórowana cena L-ny.    Dr A-E-    bierze początek o 4 w. na wschód za Lipnem,

Lipany, wieś w pobliżu Pragi, pamiętna płynie błotnistą doliną koło Lipna, Maliszewa, zwycięstwem Kalikstynów czyli Utrakwistów Brzeźna, wchodzi następnie w lasy ciągnące nad Taborytami pod Prokopem Wielkim,    się prawym brzegiem Wisły, uprowadza ich

który tu poległ d. 30 maja r. 1434.    J• F- G-    wody zbierające się w jeziorze koło osady Wą-

Liparis, motyl, ob. Mniszka.    kole i naprzeciw Nieszawy wpada z prawego

Li-

Liparocele (Hernia adiposa), przepuklina    brzegu do Wisły. („Sł. Geogr.“).

tłuszczowa—jest to nowotwór z tłuszczu, połą- Lipie, wieś, pow. grójecki, gm. i par. czony za pomocą szypułki z otrzewną (ob.) pie. Posiada kościół par. murowany i były i wypuklający się przez zwykłe wrota przepu- klasztor Karmelitów trzew., fundowany tu w r. klin, wskutek czego ma też wygląd p r z e p u kl i- 1598 przez dziedzica L-a Jana Lipskiego. Ist-u y (ob.).    ln A-E    niał tu także klasztor Brygitek. Parafia utwo-

Liparyjskie wyspy (Eolijskie, po włosku rzoną została dopiero w końcu w. XVII.(„Sł. G.u). Isole Lipari lub Eolie), gromada na pół- Lipieck, m-to powiatowe w gub. tambow-noc od Sycylii, złożona z siedmiu wysp więk- skiej, leżące w okolicy niebrzydkiej przy uściu szych i wielu skał niezamieszkanych. Wszyst- rz. Lipowki do Woroueży Leśnej, oddalone od kie te wyspy są pochodzenia wulkanicznego, Tambowa wiorst 149, od Moskwy 372, jest kształtu stożkowatego, ich wzniesienie dochodzi dosyć handlowe i przemysłowe a liczy przeszło do 962 metrów. Na wyspach Stromboli (926 m.),    20 000 m-ców. Stacya drogi żel. gryazi-orłow-

niedokrwistości, chorobom niewieścim, cierpieniom pęcherza moczowego i in.; pochodzi z trzech źródeł, wytryskujących w pobliżu rz. Lipowki. Urządzenie zakładu jest dosyć dobre i wygodne; oprócz kąpieli z wody mineralnej miejscowej dostać można także borowinowych (błotnych) i z igliwia.—Zakład bywa otwarty od 20 maja st. st. do 1 września; liczba używających wód lipieckich dochodzi średnio do 3 000 rocznie.

Lipiecki zjazd, doniosłości wielkiej w dziejach ruchu rewolucyjnego w Rossyi, odbył się -w m. Lipiecku (ob.) 17 —20 czerw. st. st. r. 1879. Należeli doń wyłącznie zupełnie wyraźni, jako też przypuszczalni zwolennicy walki politycznej—wogóle, a terorystycznej—w szczególności. Obecnych było 14-stu rewolucyonistów, przeważnie członków stronnictwa „Zemlja i Wolja“ (ob.), między innemi: Frolenko (nie zaś Fonjenko), Goldenberg (zabójca ks. Krapotkina, późniejszy świadomy czy nieświadomy zdrajca), Kołotkiewicz, Kwiatkowskij, Al. Michajłow, Morozow, Tjichomjirow (obecny redaktor „Mosk. Wjedom.“), Żelabow, który wtedy właśnie poraź pierwszy dał się poznać jako gorący, a wy-

Vulcano (499 m.) i Lipari (603) dotąd czynne skiej. L. od r. 1 700 znany jest jako lecznisko, są wulkany. Choć ubogie w wodę, grunty na którego wód mineralnych używał już Piotr W., wyspach są starannie uprawiane; udaje się na przebywający tam niejednokrotnie. Woda lipie-nich wino, figi, oliwki. Obszar wysp wynosi razem cka jest szczawą żelezistą, składem chemicz-117 km. kw., mieszkańców około 20 000. Na- ! nym i skutecznością zbliżona do wody tryska-leżą do prowincyi włoskiej Messyny. Główna j jącej w S p a a (ob.); zalecana bywa przeciwko wyspa archipelagu, Lipari, ma powierzchni 37 km. kw., mieszkańców 7 542; leżące na niej miasto Lipari jest siedzibą biskupa, ma katedrę, zamek, zwaliska term starożytnych, port, do którego w r. 1893 zawinęły 1034 okręty o pojemności 54 333 ton. Mieszkańców nieco nad 5 000. Na północ od Lipari leży wyspa Salina (962 m.), dalej na zachód Filicuri (773 m.) i Alicuri (666 m.), na północ i wschód Panaria

l>-r J. P.

(436 m.).

Liparyt, skała, ob. Trachit.

Lipawa, ob. Libawa.

Lipaza — jest to enzym (zaczyn), z grupy zaczynów hydrolitycznych (zmydlających), rozszczepiający tłuszcze neutralne na kwasy tłuszczowe i glicerynę. Znajdujemy różne gatunki L-y w najrozmaitszych uarządach i płynach zwierzęcych: w osoczu krwi, np., napotykamy butyrynazę, która zmydla butyrynę (Hanriot); w soku żołądkowym L-ę rozszczepiającą tłuszcz, jeżeli ten znajduje się pod postacią zawiesiny (Volhard); w soku jelitnym psa zaczyn, rozszczepiający tłuszcz mleka (Boldireff); w mleku zaś samem znajduje się prawdopodobnie L. zmy-dlająca monobutyrynę. Istnieją też L-y zmy-dlające estry nie tłuszczowe, np. w wątrobie rnowny apostoł nowego kierunku. Celem zjazdu znajduje się opisana przez Chanoz’a i Doyen’a ! było obliczenie się z siłami, bliższe porozumie-

ig. p

Frolenko „Lipeckij i Woroneżskij

„Za sto

M, Ab,

Km.

305).

nie pomiędzy t. zw. politykami i przygotowanie się do wytoczenia bitwy walnej 1 u-dowcom na zjeździe woroneskim (ob.), który bezpośrednio potem miał nastąpić i nastąpił, a na którym stronnicy dawnego programu pokojowej propagandy haseł socyalistyczuycli pośród mas ludowych, czyli t. zw. narodniki, z Pleclianowem na czele, ponieśli porażkę zupełną. Na tym-to zjeździe w Lipiecku położone zostały podwaliny przyszłej silnej organiza-cyi bojowej o zabarwieniu centralistycznem, oraz sformułowane (przez teoretyka tego kierunku—Morozowa, oraz bardziej może jeszcze— przez sekretarza zjazdu, Żelabowa) zasady programu wielkiego stronictwa rewolucyjnego, które w parę miesięcy potem pod mianem N a-rodnaja Wolja miała wystąpić do walki zaciętej z rządem. To też zjazd ten uważać należy za chwilę przełomową, w której żywioły rewolucyjne społeczeństwa rossyjskiego u-świadomiły sobie i sformułowały wyraźnie potrzebę walki o zdobycie innego ustroju politycznego. — Literat.: A. Thun „Geschichte der revolutionären Bewegung in Russland“ (są przekłady polski i rossyjski); Serebrjakow „Oczerk po jistorji Zemlji i Wolji“; Morozow „Woznjiknow enie Narodnoj Wolji“ (pismo „By-łoe“ 1906, XII); tenże — „Otgołosok dawnjich dnej“ („Byłoe“, 1907,    X); M. Popow „Ze-

mljaji Wolja na kanunje Woroneżskago Sjezda“ („Byłoe“, 1906, VIII); tenże ,,Ijz moego rje-wolucionnago proszłago“ („Byłoe“, 1907, V i VIII);

sjezdy“ („Byłoe“, 1907, I); Burcew ljet“; Swatjikow „Obszczestwennoe dwjiżenie w Rossiji“.

Lipiewicz Andrzej (f 1778 w Palcewi-czach), profesor matematyki w Uniwersytecie Jagiellońskim, doktor filozofii i obojga praw, geometra przysięgły, kanonik krakowski; w 1. 1744—49 w Krakowie, następnie w Poznaniu wydawał słynne kalendarze, zawiarające ważne przyczynki do historyi ojczystej. Nie mniej cenne przyczynki mieści jego „Traktat o starostwach“ (1746) oraz „Compendium albo krótkie zebranie chronologii m. Krakowa z opisaniem niektórych godności, praw i przywilejów jego“ (1749); ostatnią tę pracę przedrukował A. Grabowski w „Starożytniczych wiadomościach o Krakowie“ (str. 167 — 180).    A- Ł-

Lipiner Siegfried, poeta niemiecki (* 1856 w Jarosławiu w Galicyi), uczęszczał do gimna-zyum w Tarnowie i w Wiedniu, tamże i w Strassburgu słuchał filozofii. W r. 1881 był bibliotekarzem austryackiej Rady państwa. Wydał: „Der entfesselte Prometheus“, głęboko filozoficzny poemat w pięciu pieśniach; „Renatus“, poemat epiczny; „Buch der Freude“, zbiór pięknych wierszy lirycznych. Przetłumaczył na niemiecki „Pana Tadeusza“ (Lipsk

1883) i „Dziady“ (tamże 1887); napisał nako-niec libretto do opery „Merlin“.

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I. Tom XLU1-1V Zesz. 345a.

Lipinki, niem. Lippinken, w dokum. Leipe, Lipno, KL Lei pe, Lippchen, dobra królewskie i jedna z najstarszych osad z grodem warownym w Ziemi Chełmińskiej, nad jeziorem, o '₉ mili od traktu bitego chełinińsko-wąbrzeskiego. W r. 1277 4-tysięczny oddział Sudawczyków napadł na L. i zamek zburzył. Około r. 1319 Krzyżacy wzuieliśli nowy zamek murowany, na którym osadzili wójtów swoich. Za czasów polskich zamek, jako niepotrzebny, został zaniedbany. Lipińskie cz. Lipieńskie sstwo niegrod. w woj. Chełmińskiem, pow. Brodnickim, podług lustracyi z r. 1664 obejmowało wsi: L. Kornatowo, Lissowo, Malanko-wo, Drzonowo, Pniewite, Kotniewo i Fijewo. W r. 1771 posiadał je Adam Grabowski, opłacając kwarty złp. 3 222 gr. 8 a hiberny złp. 1428 gr. 18. W r. 1772 przeszło pod panowanie pruskie. —„Słown. Geogr.“.

Lipiński, herb polski. Na tarczy w polu czerwonym —namiot srebrny na podporze złotej z kopułą w złote pasy, z jabłkiem i krzyżem złotym na szczycie. Na hełmie w koronie szlacheckiej ręka zbrojna z mieczem. Labry czerwone, podszyte srebrem. Używany przez za-chodnio-pruską rodzinę Lipińskich z przydomkiem Schur, wylegitymowaną w król. Polskiem w r. 1851.—Źródła: Ostrowski, Rietstap (mylnie nazywa herb omawiany Korabiem). D-

Lipiński Augustyn (* w Warszawie 1745 —f w Krakowie 2 kwiet. 1814), kaznodzieja ceniony. W r. 1760 wstąpił do Jezuitów w Warszawie, po zniesieniu zaś zgromadzenia został księdzem świeckim, później kanonikiem płockim, nakoniec w r. 1788 katedralnym krakowskim. W r. 1789, razem z Wacławem Sierakowskim, wyznaczono go do zaprzysiężenia dochodów kapituły wobec lustracyi z powodu nowo ustanowionego podatku, zwanego „ofiarą w r. 1790, jako deputat kapituły krakowskiej pojechał na trybunał koronny. W r. 1791 biskup krakowski Feliks Turski mianował L-go sędzią surrogatem, a w r. 1799 oficyałem. W r. 1803 został L. kustoszem krakowskim. Gdy w r. 1810 Fryderyk August król saski a książę warszawski przybył do Krakowa, L. w obecności jego miał kazanie, które się królowi tak podobało, że chciał go wynieść na biskupstwo poznańskie; nie doszło to jednak do skutku. Drukiem ogłosił szereg kazań, które wylicza Estreicher w „Bibliografii“ (T. XXI, str. 303—

Dr J, F.

Lipińsłd Józef (* w Tetyjowie na Ukrainie 1764 — f w Warszawie 23 wrześ. 1828) działacz wielce zasłużony na polu szkolnictwa krajowego. Ukończył szkoły u ks. Pijarów w Warszawie, a na ławie szkolnej połączyła go już przyjaźń stała ze Stanisła wem i z Ignacym Potockim (ob.), zwłaszcza drugiego z nich był przyjacielem nieodstępnym. Po r. 1795, usunąwszy się od świata, L. oddał się zupełnie pracy literacko-naukowej, głównie zaś przy-

swajaniem rzeczy obcych literaturze ojczystej. ! niechawszy więc skrzypiec, zaczął pracować Dopiero r. 1806 powołał go zuów do działalności szerszej, obywatelskiej. Początkowo, ale niedługo, urzędował jako członek Izby wojskowej i administracyjnej, następie, zostawszy sekretarzem generalnym Izby edukacyjnej, znalazł się dopiero na polu działalności sobie najwłaściwszej. Obowiązki wymienione pełnił lat 20 chlubnie i przykładnie i w końcu był mianowany wizytatorem generalnym zakładów naukowych w Królestwie Polskiem. L. był urzędnikiem gorliwym, wzorowym i światłym, całą duszą oddanym sprawie, której służył i położył zasługi wielkie w dziale szkolnictwa naszego, nadto przyczynił się do założenia Towarzystwa dobroczynności w Warszawie, do udoskonalenia teatru narodowego, nakoniec zasłużył się też jako pisarz odznaczający się czystością języka, stylem miłym i dążnościami zawsze zacnemi, zarówno w pracach oryginalnych, jak i w przekładach z języków obcych.

nad wiolonczelą z tak wielkim zapałem, że wkrótkim czasie występował publicznie z koncertami Romberga, Larnara i innych kompozytorów. Niezadługo jednak wrócił do skrzypiec. W latach późniejszych twierdził, że olbrzymią siłę tonu zawdzięczał pilnemu ćwiczeniu się w grze na wiolonczeli. W r. 1810 L. objął obowiązki dyrektora w teatrze lwowskim, po czterech jednak latach opuścił je i pośpieszył do Wiednia dla usłyszenia bawiącego tam właśnie słynnego skrzypka Spohra (ob.); w r. 1817 podjął pierwszą podróż aitystyczną do Włoch. W Placencyi spotkał się z Paganinim (ob.), z którym następnie zaprzyjaźnił się serdecznie, tak nawet dalece, że obaj wspólnie występowali publicznie. Objechawszy całą Europę, dopiero w r. 1826 przyjechał pierwszy raz do Warszawy, gdzie go przyjmowano z zachwytem. W r. 1838, sprzykrzywszy sobie życie wędrowne, osiadł na stały pobyt w Dre-

Od początków istnienia Towarzystwa Przyjaciół Nauk był jego członkiem. — Z prac wielu, dotyczących szkół, wydanych przez L-go, wymieniony tylko: „Sprawa z pięcioletniego u-rzędowania Izby edukacyjnej i t. d. (Warszawa 1812; przekł. niem. tamże t. r.), ,,Wewnętrzue urządzenie szkół departamentowych (t-że t. r.) i ,,Projekt do urządzenia hierarchii akademicz-nej w krajach Księstwa Warszawskiego“

(t-że 1815); ogłosił życiorysy: ,,Wiadomość o życiu Księcia .Józefa Poniatowskiego“ (Warszawa 1815) i ,,Wspomnienie o życiu Feliksa Potockiego Pułkownika w Wojsku Polskiem i t. d.“

(tamże 1812); w przekładzie wraz z tekstem oryginalnym wydał „Bukoliki Wirgilijusza Marona“ (Warszawa 1805) i szereg powieści w XX-tomowym „Wyborze powieści moralnych i romansów“ (t-że 1804 — 1805). Spis zupełny prac L-go zestawił Estreicher w „Bibliogr. poi.

XIX stólecia“ (T. II, str. 604 i 605). -Por. „Uczczenie pamiątki J-a L-go i t. d.“

(Warszawa 1828).

Lipiński Karol (* 30 paźd. [według dokumentów familijnych 4 listop.] 1790 w Radzyniu w Galicyi — f 16 grud. 1861 w majętności swej Urłowie, pod Lwowem), słynny wirtuoz na skrzypcach. Pierwsze początki gry skrzypcowej pobierał od swego ojca, wówczas nauczyciela muzyki w domu Potockich. W siódmym roku życia grał już lepiej od nauczyciela swego—zresztą muzyka miernego i słabo wykształconego—a w dziewiątym już wzbudzał swym talentem podziw powszechny. Pragnąc wyzyskać powodzenie dziecka „cudownego“, stary L. uplanował długą wycieczkę artystyczną po świecie, lecz młody wirtuoz z dziwną nad swój wiek stanowczością oparł się zamiarom ojca, twierdząc, że zbyt mało jeszcze umie, żeby się grą swoją mógł już popisywać publicznie. W jedenastym roku życia zbudziło się nagle w L-im, upodobanie do wiolonczeli; za-

Pr J. P.

Fig, 75. Karol Lipiński (według współczesnej litografii Krichaberaj.

źnie, gdzie mu ofiarowano posadę dyrektora muzyki kościelnej dworskiej, i szefa orkiestry teatralnej. Na tej posadzie przetrwał aż do r. 1860. Otrzymawszy emeryturę, wynoszącą 1000 talarów rocznie (połowa pensyi pobieranej przez niego) przeniósł się do Urłowa, i tu, w rok później, życie zakończył. Według zdania Finka, głośnego krytyka niemieckiego, L. był wszechwładnym panem swego instrumentu tak, że, największe trudności techniczne zwalczał bez żadnego wysiłku. W każdym jego tonie była dusza piękna, zdrowa, pełna głębokiego uczucia. Pociąg jego smyczka śmiały, długi, szeroki, potężny, a zarazem tak był łagodny, tak mile kwilący, iż wydawał się podźwiękiem omdlewającym, zdała na skrzy-

dłach wietrzyka niesionym. Z pod tego smyczka lały się tony to peine, okrągłe, jędrne, sprężyste, to znów płynęły w odcieniach najdziwniejszych harmonii cudnej kolory. L. jednoczył szczyt umuictwa z prawdą rzeczywistą. Gra jego to śpiew zawsze przemawiający do serca, nie przesłodzony, ani przetężony, dziką nawet namiętność w płomienistym roztopię uszlachet-niający, co wszystko przy największem urozmaiceniu, przez wrodzouą siłę w najzgodniej-ujęte harmonię, piękną tworzyło całość.

Lipiński Stanisław, rzeźbiarz polski, synowiec historyka Tymoteusza L-go (* 1840 w Olizarowie na Wołyniu—f 1881 w Krakowie); kształcił się w szkole sztuk pięknych w Warszawie; w r. 1861 udał się do Prancyi, ale wkrótce wrócił do kraju, a następnie lat kilka przebywał w Rossyi. W r. 1869 osiadł w Krakowie, skąd odbywał wycieczki w celach artystycznych do Włoch. Ważniejsze jego utwory są: Opuszczona, nagrodzona medalem w Wiedniu; Tęsknota; Niepokalanie Poczęta; Madonna, Kalina, wykonał też liczne portrety, jak Stanisława Tarnowskiego. Jego dłóta są wreszcie płaskorzeźby na gmachu Rady Państwa w Wiedniu, wyobrażające postać Galicyi i Niższej Austryi (,,Enc. Orgelbr.“ mniej.).

Lipiński Hipolit, malarz polski (* 1848 w Nowym Targu—f 1884 w Krakowie); pierwotnie kształcił się w krakowskiej szkole sztuk pięknych, następnie w Monachium, a po powrocie do Krakowa pracował pod kierunkiem Matejki. Talent jego celował głównie w wybornem odtwarzaniu typów ludowych, wiejskich i miejskich,—przekupek, parobków, tanecznic, dzieci wiejskich i t. p. Uwagę zwrócił na siebie Targiem na Kleparzu; z późniejszych wymieniamy: Targ na Szczepańskim placu; Scena z niedźwiedziem; Przed procesyą Bożego Ciała; Kopanie kartofli; Niedziela palmowa; Opowiadanie dziadunia; Płókauie jarzyn; Ofiarowanie darów

sze

A. Fol.

Na polu kompozyci nie był szczęśliwy, bo i skromne w tym kierunku posiadał uzdolnienie, i zbywało mu zupełnie na wykształceniu teo-retyeznem. Z wyjątkiem „Concerto militaire“ po dziś dzień znajdującego się na repertuarze koncertowym, wszystkie inne: fantazye, kaprysy, waryacye, polonezy, koncerty skrzypcowe, operetki, „Kłótnia przez zakład“ i „Syrena Dniestru“, uwertury i t. d. nigdy rzeczy wistem nie cieszyły się powodzeniem.

cesarzowi Franciszkowi

Lipiński Tymoteusz (* w Dereczynie w Grodzieńskiein 1797 — f w Warszawie 1856) pisarz, historyk i starożytnik. Od r. 1811 pod okiem stryja Józefa L-go (ob.) kształcił się w Warszawie, naprzód w liceum, następnie w uniwersytecie, a po ukończeniu nauk w r. 1825 został adjunktem w Radzie przygotowawczej Instytutu politechnicznego, po jego zaś zwinięciu w r. 1833 nauczycielem historyi, gieogra-fii i języka polskiego w szkołach rządowych

na

lat kilka pracował gorliwie. („Euc. Orgelbr.“ mniej.).

Lipka Święta, na Warmii, ob. Święta Lipka.

Littkany, m-ko w gub, Bessarabskiej pow. Chocimskim, na lewym brzegu Prutu, nad granicą austryacką, stacya kolei, komora celna, do 4 000 m-ców (Żydzi, Ormianie, Cygani), handlujących bydłem, skórami, wełną, szpagatem, wyrobami lniauemi i metalowemi; przywożą tu: sól, naftę, orzechy włoskie. W r. 1891 przywieziono tędy z zagranicy towarów za 54 265 rub., wywieziouo za 28 008 rb.; bogate pokłady fosforytu (do 7000 pudów rocznie).— Miasteczko powstało przed w. XVII i zaludnione było przez wychodźców litewskich zw. kurye-rami lub lipkanami, trudniących się dostarczaniem depesz.    . * .

Lipkowie, ob. Tatarzy: najazdy na Polskę.

Lipków, wieś w pow. Warszawskim, gminie Zaborów, o 12 w. od Warszawy odległa. Istniała tu od r. 1822 założona przez Pascha-I lisa przędzalnia bawełny, a następnie jedyna

warszawskich, które opuścił w r. 1851 jako przez włościan w Sukiennicach. Portret i życio-emeryt. — L. był badaczem bardzo gorliwym rys L-go pomieścił „Tyg., Ilustr.“, (1884, w N> 81). przeszłości narodu i kraju a zbieraczem skrzęt- Na zlecenie rady powiatowej krakowskiej wy-nym wiadomości tyczących się zwłaszcza dzie- konał obraz wystawiający cesarza austryackie-jów, gieografii, biografii oraz numizmatyki kra- go naokrężnem krakowskiemw r. 1880 i oftarowa-jowej. Dziełem jego najważniejszem jest wy- ny temu monarsze. Ostatnią, niedokończoną, dana razem z M. Balińskim (ob.) „Starożyt- pracą L-go jest Konik zwierzyniecki, nad którym Polska pod względem historycznym, jeogra-ficznym i statystycznym“ (Warszawa 1843 —

1846; 3 t. w 4-ch częściach); jako odbicia o-sobne z „Bibl. warszawskiej“, której spółpra-cownikiem stałym był L., wyszły rozprawy jego: „Czasy Augasta III wystawione w piśmiennych z owej epoki zabytkach“ (b. w. r.);

„Miscellanea numizmatyczne. „Medale za rządów Stanisława Augusta“ (b. w. r. [1847] z tabl.); ,,Wiadomości historyczuo-numizmatyczne o koronacyach obrazów Matki Boskiej w dawnej Polsce“ (Warszawa 1850); „Przysłowia i wyrażenia od gór i rzek“ (b. w r.); „Przysłowia i wyrażenia od miast i wsi‘‘ (Warszawa 1852),

Dr j. p.

„Kongres w Niemirowie“ (t-że t. r.) i „Miasto Brody z dawnemi przynależytościanii“ (t-że 1853). Wydał nadto z rękopisu ks. Pr. Siar-czyńskiego (ob.) „Opis powiatu Radomskiego“ (t-że 1847) poprawiwszy i uzupełniwszy go uwagami swemi. W rękopisie m. inn. zostawił „Życiorysy znakomitych Polaków w XVIII wieku żyjących“ oraz,,Słownik zawierający przysłowia, przypowieści, zdania i sposoby mówienia“ (20 zeszytów sporych).

w kraju fabryka tkaniu jedwabnych. W r. 1860 fabryka posiadała 36 warsztatów i wyrabiała bóg Lipnickich z dawna osiadłej w Sandomier-tkanin (gobeliny, fulary, adamaszki) za 13 400 skiem, władającej dobrami Tulkowskiemi. Jan, złp., w r. 1869 została zwinięta.—,,Sł. Geogr.“. widząc niedolę włościan, uginających się pod Lipnica Murowana, m-ko nad Uszwicą, ciężarem robocizn, danin, czynszów, postanowił

Lipnicki Jan. Pochodził z rodziny Hoło-

w dawnem woj. Krakowskiem pow. Czchowskim, w obecnym pow. Bocheńskim, otoczone górami zalesionemi, 281 m. npm., 1 500 m-ców (samych katolików), trudniących się garbarstwem i garncarstwem. Kościół paraf, nieznanej fundaeyi; na cmentarzu kaplica św. Leonarda z r. 1 200 i druga urodzonego tu błogosławionego Szymona z Lipnicy (ob.); 3-klasowa szkoła ludowa, do której uczęszczał Kazimierz Brodziński (ob.). Pomimo nazwy swej, odróżniającej ją od dwóch sąsiednich wsi (L-y Dolnej i L-y Górnej), pozostała M. M. małem dre-wnianem m-kiem. — L. zawdzięcza powstanie swe Wład. Łokietkowi, który przywilejem z r. 1326 zezwala na założenie m-sta na 100 ła-

przynajmniej ulgę przynieść chłopom ze swego powiatu w płaceniu podatków. W tym celu zapisał summę 15 000 złp., lokowaną na majątku Janowicach, od której procenty miały być użyte na „zastępowanie od podatków państwowych ubogich komorników, chałupników i zagrodników dóbr ziemskich województwa i powiatu Sandomierskiego“. Ta fundacya L-ego uzyskała w r. 1647 potwierdzenie sejmu. Z początku wolę jego szanowano i procentów od legatu używano rzeczywiście na opłacanie podatków za chłopów. Ale wkrótce chciwa szlachta, nic sobie nie robiąc z intencyi zapisodawcy, zaczęła obracać zapis na inne zupełnie cele. Jednakże jeszcze w w. XVIII chłopi powiatu Sandomierskiego nach frankońskich na prawie średzkiem, upo- pamiętać mieli o zapisie i „wdzięczni błogosła-saża je hojnie i zwalnia osadników na lat 13    wili swego dobroczyńcę“ — Źródła: Skrze-

od wszelkich ciężarów. W r. 1379 królowa    tuski „Prawo polityczne narodu Polskiego“

Ig. Dr B.

(T. II.) „Volumina legum“ IV.

Lipnicki Erazm (f w Krakowie 1553), lekarz, syn Marcina i Anny Lipnickich, mieszczan krakowskich, do nauk przykładał się w uniwersytecie Jagiellońskim, który mu w r. 1521 przyznał dyplom bakałarza nauk wyzwolonych; później, gdy jako lekarz zajmował się wykonawstwem lekarskięm w ojczystym Krakowie, dokumenty urzędowe nazywają go „medicinae et artium doctor“, Może być, iż godność tę nabył we Włoszech; śród spółczesnych zajmował stanowisko b. poważne. Spis dzieł po nim pozostałych podał A. Benis w „Materyałach do hist. drukarstwa i księgarstwa w Polsce“ (w „Arhiw. do dziej, literat, i oświaty w Polsce“ T. VII).—Por. Kośmińskiego „Słów. lek. pol.“ (str. 280), Er. Giedroyć „Źródła biogr.-bibliogr. do dziejów med.“ (w „Pąm. Tow. lek. warsz.“ T. C str. 354) i J. Lachs „Kronika lekarzy krakowskich do końca XVI wieku“ (Kraków 1909, str. 52 —Os. odb. z „Arch. dla histor. literat, w Polsce“ T. XII str. 140).

Lipnicki E.,pseud.P uff keg oEugeniusza.

Lipnicki potok, także L i p n i k i e m zwany, znaczny potok górski, w lir. Spiskiem (Węgry), wytryska w obr. gm. Folwarku na północnych stokach Magóry spiskiej z pod Leszczyny (Liszczyna; 1 010 m.); płynie doliną górską na lekki północny zachód przez wieś Folwark, Lipnik Wielki, obszar Haligowiec, Smier-dzonkę, popod Czerwony Klasztor, gdzie z praw. brzegu uchodzi do Dunajca. Dolina tego potoku oddziela północne stoki Magóry spiskiej od pasma wschodniego Pienin. Od południowej strony potoku wznoszą się magórzań-skie szczyty, jak Leszczyna (1010). Ubocz (957 m.), Czerteż (790 m.), Bukowinka (851 m.) i wgórza lechnickie (624 m.). Od północnej zaś strony idą Wysokie Skałki, najwyższy

Elżbieta, matka Ludwika Węgier., zważając na biedny stan m-ta, obdarza je prawem inagde-burskiem. W r. 1440 Władysław Jagiellończyk zwalnia mieszczan od uciążliwych podwód, a Kazimierz IV w r. 1475 od ceł. Zygmunt I, niosąc m-tu pomoc po pożarze, uwalnia je w r. 1521 od opłaty szosu i poborów na lat 12, z wyjątkiem nowego cła, od czopowego zaś na pół roku. Henryk III w r. 1574 potwierdził dawne przywileje, targi i jarmarki, wreszcie Stefan Batory i Władysław IV nowemi dobrodziejstwami L-ę obdarzyli. Pomimo tego m-to słabo się rozwijało; wraz z przyległemi wsiami było starostwem niegrodowem (ob.).--Por. „Słown. Geogr.“; Baliński i Lipiński „Staroż. Polska“ t. II.    . •.

Dr J. P.

Lipnica, rzeka górska, na Podhalu Oraw-skiem (Węg.), wytryska na południowych stokach Babiej Góry (1725 m,), w Beskidach zachodnich, w obrębie gm. Lipnicy Dolnej, ze źródeł leśnych, na wys, 1 428 m. Płynie górską doliną na płd., nad którą od wsch. wznosi się szczycik lesisty Kralowa (1 010    m.) i

przez przysiółki L-y, gdzie zwraca się na lekki płd.-wschód, podąża doliną między wzgórzami do wsi L-y Dolnej; zwraca się na płd wschód i przerżnąwszy wieś L-ę Dolną, uchodzi w niej do Orawy Czarnej z praw. brzegu.

Od zach. nad doliną L-y wznosi się między nią (od wsch,) a potokiem Krywaniem (od zachodu) dział wzgórzysty Bucznik (798 m.; szt. gen.).

Długość biegu 16 kil. („Sł .G.“).

Dr lg. B.

Lipnicka dzierżawa w powiecie Czchowskim województwie Krakowskiem; oprócz miasta Lipnicy należały do niej wsie: Dolna Wieś, Górna Wieś, Jadownik. We wsi Jadownik w r. 1564 kmiecie siedzieli na prętach, z których dawali po 6 gr. i po 2 dni w tydzień robocizny, oprócz tego spy i stacye.

punkt w całem paśmie Pienin (1 052 m.), juryzdykcyi grodzkich, ziemskich i duchownych i inne. Wody górskie, dno kamieniste, prąd rwący. Długość biegu 14 kil. Zabiera obustronnie liczne strugi górskie. — („Sł. Geogr.“).

oraz nadano mu herb (Pogoń w polu czerwo-nemj. Wraz z Gieranonami dostały sięL. w darze od Katarzyny II ks-u Bezborodko, który odprzedał je w r. 1812 Wojciechowi Pusłowskiemu, marsz. Słonimskiemu. Później należały do Biegańskich i Wolskich.

Por. K a rp a t y.

Lipno, miasto powiatowe w gub. Płockiej w Królestwie Polskiem, nad rz. Mień, dawniej zwaną Lipianką (ob.) pod 52° 51'4 szer.płn. i 36° 54'5 dług. wsch., położone śród niziny wzgórzami piasczystemi otoczonej, o 28 w. na płn. wsch, od Włocławka najbliższej stacyi kolei odległe, połączone z nią drogą bitą. Ma kościół parafialny murowany pod wezwaniem N. Maryi Panny, w stylu gotyckim, świątynię ewangelicką; synagogę, szpital o 24 łóżkach. 2 szkółki początkowe (w tern jedna ewangielicka), władze powiatowe, pocztę, telegraf i straż ogniową ochotniczą. Ludność, nieliczna (w r. 1908

—    7 502), składa się przeważnie z Polaków i według wyznania dzieli się na katolików—3 586, żydów —3 004, luteranów — 811 i prawosławnych — 101. W braku przyjaznych warunków L. słabo się rozwija pod względem ludności: w r. 1858 liczyło — 4 003 m-ców, w r. 1890

—    6 046, a po 50-iu latach w r. 1908 zaledwie

—    7 502 ( w tem 3 752 mężczyzn i 3 750 kobiet). Obecnie ludność ta trudni się handlem (jest około 300 sklepów), rzemiosłami (istnieje tu 10 cechów, założonych jeszcze w w, XVII, choć nie wszystkie czynne) i rolnictwem. Przemysł fabryczny—nikły: nic więcej prócz browaru, 4-ech garbarni 2-u mydłami, olejarni, fabryki octu, cegielni; w r. 1906 wartość wyrobów 38 860 rb. jeśli przypomnimy sobie, że w r. 1894 wyrób fabryczny L-na wynosił wszystkiego — 9 230 rb. Corocznie odbywa się w L-nie 6 jarmarków dość ożywionych. — L. jest miastem sta-rożytuem. Dał mu początek gród odwieczny, pamiętający czasy przedhistoryczne, na wzgórzu, zwanym dziś św. Antoniego. Dookoła niego osiadła ludność, która z czasem utworzyła osadę trwałą, będącą zarazem dogodnem miejscem wieców i zjazdów. W dokumentach nazwę L. („Lippe“) spotyka się poraź pierwszy pod r. 1349 w nadaniu wójtowstwa w L-nie przez Władysława ks. Łęczyckiego i Dobrzyńskiego niejakiemu Mikołajowi Rudnikowi. Tenże Władysław ks. Łęczycki przekształcił w tymże r. 1349 osadę na miasto i nadał mu prawo niemieckie. Często też ulegało L-no napadom nieprzyjaciół, aUlryk Jiingingen, w. mistrz krzyżacki, nietylko miasto zniszczył,ale i ludność wytępił. W początkach w. XIX były tu liczne fabryki sukna, które jednak upadły. — Powiat Li pn oski, najrozleglejszy w gub. Płockiej, zajmuje 1 675 kl. [H i leży w części południowej Pojezierza Polskiego. W sąsiedztwie z Rypińskiem mamy tu glinę dyluwialną, dalej ciągną się piaski, a trzeciorząd, zawierający

Lipnickie starostwo niegrodowe w województwie Krakowskiem, w Księstwach Śląskich. Składało się ze wsi Lipnik, Leszczyny,

Straconka, Międzybrodzie. W r. 1771 posesorem starostwa był Teodor Wessel, który płacił z niego 10 963 zł. kwarty i 1015 złp. hiberny.

Z Lipnicy Szymon, błogosławiony (f w Krakowie 1482,). Bernardyn i misyouarz, uczeń Jana Kapistrana (ob.). Słynął z nauki, cnót chrześciańskich i pobożności. W Akademii Krakowskiej uzyskał godność doktora filozofii, poczerń odbył pielgrzymkę na Wschód w celu opowiadania Wiary Świętej. Wspomina o nim jako o Apostole gorliwymi wymownym Miechowita (lib. IV, c. 72), Kromer (1, 29) i Bielski (Ks. 8). Pisał na cześć Bogarodzicy wiersze, które umieścili w dziele swojem kontynuatorzy Bollandystów w „Acta Sanetorum bibl. Fran-ciscane“ (T. III 75); w rękopisie pozostawił wielki foliant kazań.—Porówn. art. F. M. So-bieszczańskiego w „Enc. Org. W.“ (T. XVII).

Lipniskie starostwo niegrodowe w wojew.

Rozwija się wszakże,

Wileńskiem pow. Oszmiańskim. W r. 1528 Zygmunt I nadał wieczyście to starostwo Wojciechowi Galstcldowi, wojew. wileń. i kanclerz, litewskiemu, za zasługi położone podczas dzielnej obrony oblężonego Połocka. Później L. wraz z Gieranonami przeszły do Paców i stały się z zapisu Michała Paca, hetmana w. litewskiego, dobrami artyleryi W. Ks. Litew., co Stany Rzplitej w r. 1670 oddzielną konstytucyą zatwierdziły. Kiedy następnie na mocy ustawy sejmowej, dobra te narodowe oddano, zamiast pensyi, generałowi artyl. Kazimierzowi Ks. Sapie-że, powstały liczne spory o granice i posiadłości starostwa L-ego. Z tego powodu na sejmie Warszawskim w r. 1773 — 75 Stany Rzplitej wyznaczyły komisyę oddzielną, z 13-u urzędników złożoną, do ostatecznego ustalenia granic, a zwłaszcza miast: L., IGieranony i dóbr:

Nosewicze, Remizów i Antokol z przyległościami.

Por. „Sł. Geogr.“; Baliński i Lipiński: „Star.

Polska“ (T. IV); Jankowski Czesław „Powiat Oszmiański“ (Petersb., Warszawa i Kraków,

1896).    . • .

Lipniszki, m-ko w daw. województwie, dziś gub. Wileńskiej pow. Oszmiańskim, nad rz. Ga-wią (Opitą) o 7 mil od Oszmiany obok Giera-non (ob.) położone. Kościół paraf, drewniany, zbudowany w r. 1511 przez Zygmunta I, 3 synagogi; szpital, browar, młyn wodny, 5 jarmarków rocznie, do 2 000 m-ców.—L. były dziedzictwem możnego rodu litewskiego Gastoldów, później Paców. Prawa miejskie otrzymały od Władysława IV. W r. 1792 Stan. August nadał L-om przywilej renovationis, potwierdzający dawne prawa, przy tem wyjęto m-ko z pod

Niemcy)

K. Chw

Dr Ig. b.

Dr J. P.

węgiel brunatny, występuje w okolicy Dobrzynia. Rzeki: Wisła, Mień i Skrwa zraszają ziemię powiatu. Dolina Skrwy przedstawia krainę piękną, urozmaiconą pod względem ukształtowania powierzchni, porzniętą dolinami moczarowa-temi i zagłębieniami jeziornemi. Liczne torfowiska. Pod względem administracyjnym powiat graniczy: na płn. z zaborem pruskim, na wschodzie z powiatami: rypińskim, sierpckim i płockim, wreszcie na płdu. i zachodzie z gub. warszawską, oddzielając się od niej rz. Wisłą.

Podział gruntów według rodzajów uprawy i przeznaczenia przedstawiał się w r. 1907 w sposób następujący: grunta orne —65%, lasy —

13%, łąki i pastwiska — 10,2%, budowle i ogrody — 5%, nieużytki — 6.8%. Uprawia się głównie żyto. owies i ziemniaki, i'od względem własności powiat L-wski w r. 1907 dzielił się: do dworów należała większa część powiatu (51.3%), do włościan—39.3u/°, do szlachty drobnej — 3.3°/₀, do osad — 2.1,J/₀> do miast

—    1.5%, do rządu — 2.1 %, nakoniec ziemie

majorackie zajmowały --    0,4₀/°    (659 desia-

tin). W powiecie ze względu na podział ziemi przeważa własność większa. Owczarstwo (przeszło 50000 owiec) i leśnictwo (przeszło 90°/₀ lasów) są tu głównie prowadzone. W r.

1903 służebności były jeszcze w 112 majątkach, a szachownice w 39. Właściwymi rolnikami i hodowcami bydła są jednakże włościanie. Oni uprawiają największą część roli, oni hodują też największą ilość bydła(przeszło 30 000).Zadziwiająco małą ilość posiadają tylko lasów (razem poniżej 900 mórg.). Gospodarstwo miejscowe włościańskie należy do małorolnych. Przeszło 30% osad włościańskich posiada mniej niż 3 morgi roli.

Przemysł domowy słabo rozwinięty: płócien-nictwem trudnią się w Dobrzejewicach, Obrowie, Olesznie, i Osieku, stolarstwem i szew-ctwem — w Halinie. Dziesiątki tysięcy bezrolnych (w r. 1901 liczono po wsiach 17 987 bezrolnych; w osadach — 633), wobec nizkich zarobków miejscowych ( mężczyźni w lecie 4o

—    50 kop., w zimie 20 k., na wiosnę i w je

sieni — 15 k.; kobiety: w lecie: — 30 — 45, kop., w zimie 12 — kop., na wiosnę i na jesieni — 20 — 30 kop.) i słabo rozwiniętego przemysłu fabrycznego (wszelką wytwórczość w r. 1906 oceniano na—rb. 1 235 280) szuka pracy poza powiatem. Emigracya i wychodźtwo zarobkowe kwitną tu przeto. W okresie 1. 1891 —1904 emigrowało z powiatu 5 350 osób, czyli 44 na 10 000. Na zarobki w r. 1904 wyszło —3 521 osób. Większość kieruje się do Niemiec i tam szuka pracy rolnej (2 047 mężczyzn i 1340 kobiet), mniejszość ciągnie dalej, do Ameryki, do fabryk (95 mężczyzn i 20 kob.) przeważnie, choć nie gardzi i pracą rolną za oceanem (27 męż. i 2 kob.). Ludność powiatu (w r. 1908 -    107 071) w 75% polska. Pod

względem wyznania składa się z 79 534 katolików, 21 854 luteranów, 6 079 żydów, 267 prawosławnych i 47 baptystów. Pow. lip. należy do szeregu najbardziej niemieckich powiatów w kraju (20.3% ludności miejscowej i idzie zaraz po łódzkim. Najwięcej kolonistów niemieckich jest (1908) w gminach: Bobrowniki (2 110), Ossówka (1 126) i Kłokock (2 520). Napływ ten zaszedł dopiero w ostatnich dziesięcioleciach; w r. 1856 liczono w powiecie zaledwie 634 nieinców, i wzmaga się ciągle. W ciągu lat ostatnich (1897 — 1908) Niemcy wzrośli tu o 19%, to jest, z wyjątkiem Łodzi i okolic, najszybciej w Królestwie. Cudzoziemców w powiecie około 500. Pabryk większych niema, przeważają gorzelnie, młyny i garbarnie. Ogniskiem haudlowetn dla powiatu jest Włocławek. Pod względem administracyjnym powiat składa się z 17 gmin.

Lipnoskie starostwo niegrodowe, w ziemi Dobrzyńskiej do r. 1592 należało do województwa Chełmińskiego w r. 1736 do kujawskiego. W r. 1570 starostwo L. należało do Kostki, kasztelana gdańskiego, składało się wówczas ze wsi Konraty, Krosno, Pniewilse, Dąbrówką, Mielonkowo, Lisowo, Drzonowo, Gronowo, Swierkoczyno, Lipno, Kotnowo; 3 tolwarki, 3 młyny. Kmieci, gburów siedziało w starostwie 149, posiadali po włóce ziemi. W r. 1771 starostwo L. należało do Ignacego Zboińskiego, który płacił 260 zip. kwarty, 154 złp. hiber-ny, nadto 520 złp. z wójtowstwa.

Lipoma, Lipomat, ob. Tłuszczak.

Lipoman Jan (* 1758 —f 1832) pisarz polski, obywatel ziemski na Ukrainie, chorąży powiatu czehryńskiego, dyletant uczony i archeolog. Wydał w przekładzie ,,Flawijusza Józefa Jerozolimskiego kapłana, starożytności żydowskich ksiąg 20“ (Warszawa 1829, 3 t.); napisał ,,Zastanowienie się nad mogiłami pustemi, siedliskami i zamczyskami okopanemi, żmijowe-mi wałami“ (Berdyczów 1832). Jako chłopiec dziesięcioletni był świadkiem naocznym buntu czerni hajdamackiej na Ukrainie i bądź ze wspomnień własnych, bądź ze słyszenia od o-sób starszych i ze źródeł innych opisał dzieje te smutne dosyć dokładnie, pozostał opis ten po nim w rękopisie, wydanym następnie przez Edwarda hr. Raczyńskiego (ob.) razem z dwoma rękopisami bezimiennemi p. n. ,,Bunt Hajdamaków na Ukrainie w r. 1768“ (Poznań 1842; wyd. 2-e tamże 1854); opis tenże również ogłoszono w ,.Rusałce“ (1842) i w „Przyjacielu ludu“ (T. IX, nr. 11—29).

Lipomatosis, ob. Otłuszczenie.

Lipowanie, L i p o w a n y, nazwa Filip o n ó w (ob.) na Bukowinie osiadłych.

Lipowate (Tiliaceac), rodzina roślin kwiatowych z rzędu podsadkowców (Columniferae). Obejmuje drzewa i krzewy, rzadziej gatunki zielne. Właściwa przeważnie streńe zwrotnikowej. Z naszej flory należy tu tylko Lip a (ob.). Cechy znamienne L-yeh są następujące: kielich

pięciodziałkowy; korona pięciopłatkowa; pręci-    wzniesiona na krańcach powiatu na pograniczu

ki liczne, wolne albo w kilka wiązek zrosłe;    pow. Berdyczowskiego i Humańskiego, najmniej

słupek z 2 — 10 owocolistków złożony o    w części środkowej. Rzeki małe i niespławne,

szyjce pojedyńczej. Owoc najczęściej torebka    najważniejsza z nich, Bob, przecina p. L, w

o 2    10 komorach, czasami zresztą wskutek    kierunku z północy na płdu.-wschód. Gleba

zaniku przegródek— jednokomorowy (u lipy),    naogół urodzajna, na płn.-zach. czarnoziem, na

Fig. 75. Narys kwiatu Lipowatych.

Ważniejsze rodzaje: Tilia (1 i p a), Sparmania.

Triumf etta, Grena, Corchorus. Gatunki trzech ostatnich rodzajów, właściwych Chinom i In-dyom Wschodnim, dostarczają włókien, z których wyrabiają się powrozy i różne materye (włókna Corchorus jako juta są przedmiotem handlu rozległego), rozmaite zaś gatunki z rodzaju Sparmania hodują w szklarniach dla ich kwiatów pięknych.

Lipowiec, pierwotnie Aj syn, H aj syn,—

U j s y n, m-to powiatowe w g. Kijowskiej nad rz. Bobem i przy stacyi L. dr. ż. humańskiej, odległej o 12 w. od m-ta; kościół parafialny katolicki, 2 cerkwie, synagoga, zwaliska zamku,

(88 metr. dług. i 39 m. szer.) otoczonego wałem zw. wałem Czarnieckiego, 2-klasowa szkoła, szpital miejski, browar, gorzelnia, 5 młynów, cegielnia, do 9 000 in-ców (4 200 prawosł., 500 katol., 4 100 żydów i t. d.)*, w r. 1894 dochody m-ta wynosiły 9 892 rb., rozchody- 9970 rb.—

W pocz. w. XVII należał L, do ordynacyi magnackiej ks. Janusza Ostrogskiego (ob.), który wzniósł tu zamek podwójnemi wałami i okopami obwarowany dla ochrony od najazdów tatarskich. Później był L. dziedzictwem Zasławskich, Lubomirskich, Sanguszków, wreszcie, już w w. XIX, Strutyńskich. Podczas wojen kozackich, zajęty przez kozaków, był siedzibą sotni kozackiej pułku kalnickiego. W r.

1651 Stan. Lanckoroński, wojew. bracławski, pokonany od przemagającej liczby wojsk kozackich, pozostawić musiał na błoniach L-kich na łup nieprzyjaciół wozy i sprzęt obozowy,

W r. 1653 Stefan Czarniecki, zdobywszy L. na kozakach, dozwolił rabunku żołnierzom. W czasie Koliszczyzny (ob.) hajdamacy straszną rzeź w L-cu wyprawili. W r. 1803 dziedzic ówczesny Juliusz Strutyński ufundował tu ko-ściół. — L i p o w i e c k i powiat w połudn.-zach. kącie g. Kijowskiej zajmuje obszaru    Gustavo gestis“. Baszta okrągła ma 43    łokcie

2540.6 w. [3 na którym mieszka do 220 000    wysokości, średnica sklepienia 13 łokci,    a gru-

luduości, przeważnie Małorusinów (5 500 Pola-    bóść murów w największem miejscu 4    łokcie,

ków). Powierzchnia gruntu falowata, najwyżej    W r. 1861 schody i celki były jeszcze    w do-

zach. gliniasta. W 8-u miejscach łomy granitu, glina garncarska prawie na całej powierzchni. Ludność trudni się głównie rolnictwem, ogrodnictwem i pszczolarstwem. Średni zbiór żyta wynosi do 1359 000 pud. rocznie, pszenicy ozimej i jarej —1828000, owsa—1 172000, jęczmienia—369 000, gryki — 222 000, prosa — 407 000, kukurydzy - 13 000, kartofli—503 000 pudów. Lasy przeważnie liściaste (dąb, lipa, klon) zajmują 9.3£ całej powieź. Z zakładów przemysłowych jest w powiecie: 7 cukrowni, 5 gorzelni, 8 cegielni, 9 młynów parowych amerykańskich. Utworzony w r. 1797, p. L. istniał do r. 1805 pod naz. Taraszczańskiego; dzieli się na 3 okręgi admin. (stany): L., Lińce i Monastyryszcze. Nad rz. Sob znaleziono starożytne monety polskie, we wsi Merwinie posąg kamienny, t. zw. kamienną babę. Bliższe szczegóły i literaturę ob. pod art. Kijowska gubernia.

l)r J. Trz.

Lipowiec, zamek a raczej ruiny zamku, w pow. Chrzanowskim, sterczące na stromej górze 362 m. wys., po płn. stronie gościńca z Krakowa do Śląska pruskiego, t. j. do miasta Pszczyny. Góra porosła lasem, zw. Czarnym lasem, w którym znajdują się węglarki. L. sięga odległej starożytności; miał być najprzód własnością biskupów krakow., wreszcie więzieniem dla źle sprawujących się księży dyec. krakow. (Tutaj zamknięto w r. 1548 Stanka-ra, profesora języka hebrajskiego w uniwersytecie krakowskim, głośnego reformatora i ucznia Zwinglego. Rozkaz bisk. Samuela Maciejowskiego nie musiał być ściśle wykonany, bo Stankar zdołał uciec). Cellarius zna L. jako zamek na stromej górze, przeznaczony na więzienie księży. Od r. 1655 mieszkał tu przez dwa lata wódz szwedzki Wirtz. W końcu ze-

szłegu wieku był L. letnią rezydencyą biskupów krakow. Tutaj umarł d. 2 lipca r. 1732 biskup krak. Konst. Felic. Szaniawski. Teraz przedstawiają zwaliska leżące na górze w obszarze wsi Babic potrójny wał forteczny; w miejscu zamkniętem wałami wznoszą się zwaliska czworobocznego dwupiętrowego budynku, a ponad niemi jeszcze o kilka piętr wyższe mury wieży. L. widać zdaleka, a z ruin przedstawia się wspaniała panorama na dolinę Wisły i Karpaty. Łepkowski w ,,Roczn. Tow. nauk. krak. z r. 1861“ wymienia ryciny Głowackiego w wyd. Czecha w „Pamiątce z Krakowa“ i plan u Puffendorfa ,,De reb. a Carolo

Dr 1er. B.

raldykę bawarską (1834).

Lipożywica galbanowa, ob. Galba n.

Lipożywice, ob. Gumożywice.

Lippe Jan (Hans) miucarz, do r. 1630 pracował w mennicy Bydgoskiej, w r. 1670 przeniósł się do Torunia, na monetach z tej mennicy kładł inicyały I — L., umarł w Toruniu w

w. w. w.

ig. p.

dowi z linii L.-Biesterfeld.

bryin stanie. Znajdujące się tam herby przedstawiono w „Przyjacielu ludu“ z r. 1848, str. 198. Na podstawie herbu Dębno przypisał J. Jerzmanowski zbudowanie tego zamku Zb. Oleśnickiemu. Głęboka studnia niema teraz wody i jest zasypana rumowiskiem. Prof. Łepkowski spuścił w nią snop chrustu zapalony, który wydawał się małym żarzącym się węglem, ale nie mógł sprawdzić o ile ma słuszności Rzą-czyński i Ładowski („Hist. nat. kr. pol.“ 1804, T. II 820), którzy utrzymują, że drzewo pod wpływem tej wody pokrywało się skorupą kamienną. Łepkowski znalazł szklane wydrążone kule, których znaczenia i użytku oznaczyć nie można.- Por. Tyg. Ilustr. JV» 289 r. 1873, Długosz, Lib. ben. II, 227. („Sł. Geogr.“).

Lipowieckie starostwo niegrodowe w powiecie Lubanowskim, województwie Bełzkiem. W r. 1770 należało do Jerzego Mniszcha, który płacił z niego 3 073 złp. kwarty i 768 zip. hiberny.

Lipówka, ob. Koprzy wianka.

Lipowski Feliks Józef (* w Wiesen-steigu [Wirtembergia] 1764—f w Monachium 1842) pisarz i historyk niemiecki, podobno potomek dworzanina Teresy Kunegundy Sobie-skiej, przybyłego z nią z Polski, gdy w r. 1694 wyszła za elektora bawarskiego Maksymiljana Emanuela. Wykształcenie otrzymał w Monachium, gdzie też przemieszkiwał jako profesor akademii wojskowej, później zaś jako urzędnik. Wydał szereg dzieł tyczących się dziejów Ba-waryi, większych i mniejszych, napisanych po niemiecku. P. M. Sobieszczański („Encyklop. powsz.“ Orgelbranda T. XVII, str. 107) z pośród nich wymienia: historyę bawarską (1799), słownik artystów tego kraju i słownik muzyków bawarskich (1811), dzieje szkół (1825),

historyę Jezuitów w dwu tomach (1816) i henr j . r.

r. 1654

Lippe (łac. Luppia), rzeka w Westfalii, lewy dopływ Renu; źródła ma pod Lip psp ringe (ob.), płynie w kierunku zachodnim, niziną, którą często zalewa. Po przebieżeniu 255 kilometrów wpada pod Wesel do Renu. Znaczniejsze dopływy; Alme, Pader, Ahse, Se-seke i Stever. Począwszy od Lippstadtu spław-na jest na przestrzeni 182 kilom.

Lippe, księstwo niemieckie, pomiędzy Wezerą a Lasem Teutoburskim położone. Składa się z terytoryum głównego, ograniczonego przez Westfalię, Hannower i należący do Waldeku Pyrmont, oraz z trzech drobnych posiadłości: Kappel i Lipperode w pow. pruskim Lippstadt, oraz Grevenhagen w pow. Höxter. Większa część księstwa jest krajem pagórkowatym; wzdłuż granicy połud.-zachod. ciągnie się Las Teutoburski. Rzeka Wezera dotyka tylko części półn. księstwa; mają w niem źródła jej dopływy: Werre, Exter i Kalle. Rozległość księstwa wynosi 1215 km. kw., ludność 138952 mieszk. (1900), mówiących narzeczem północno - niemieckięm (Plattdeutsch). Ludność jest prawie wyłącznie protestancka. Ziemie orne i ogrody zajmują 53.4$ obszaru księstwa, łąki 5%, pastwiska 6.9°/₀r lasy 27.2°/₀. Rolnictwo, dobrze rozwinię-, te, jest głównem zajęciem ludności. Dobrze zagospodarowane lasy dają też dochody znaczne. Wśród ludności L. znaczny odsetek przypada na ceglarzy, którzy co rok w liczbie 12 000 chodzą na robotę do cegielni w Niemczech, a nawet do Szwecyi, Węgier i Rossyi południowej. Przemysł w księstwie nie istnieje prawie. L. rządzi się konstytucyą z d. 6 lipca r. 1836, uzupełnioną d. 8 grudnia r. 1867 i 3 czerwca r. 1876. Sejm składa się z 21 posłów, wybieranych w głosowaniu tajnem przez wyborców, podzielonych na 3 klasy (zależnie od opodatkowania). Kraj podzielony jest na 13 okręgów (Amt), 7 miast księstwa ma samorząd.Stolicą jest D e t m o 1 d(ob.).Dochody księstwa wynoszą 2 796 000 marek, wydatki 2 863 000 (1902 — 3); długi 1 323 000 marek. Wojska własnego L. nie posiada; stosownie do kon-wencyi z Prusami z r. 1867 dostarcza rekrutów do wojska pruskiego. — Dzieje. Obecne księstwo L. należy do ziemi saskiej. Pierwszym z rodu hrabiów L., znanym w dziejach, jest Iloold I (948). Cesarz Henryk JI nadał w r. 1014 hrabstwo L. biskupowi Paderbornu; hrabiowie L. utrzymali się jednak w Detmoldzie i kilku innych drobnych posiadłościach. Młodsi synowie rodu bywali często biskupami, zwłaszcza w Monasterze i Paderbornie. Hrabia Szymon VI (1563 — 1613) przyjął protestantyzm. Jego synowie są protoplastami dwóch linii domu L., Detmoldzkiej i Schaumbur-skiej. Hrabia Szymon Henryk Adolf otrzymał w r. 1720 tytuł książęcy. W r. 1807 L. przyłączyło się do Związku Reńskiego, w r. 1813 do Niemieckiego. W r. 1866 oświadczyło się za Prusami i oddało swój batalion pod komendę pruską. W r. 1895 zmarł bezpotomnie książę Woldemar L. Tron przeszedł na jego brata, ostatniego z linii detmoldzkiej, księcia Aleksandra. Na regenta księstwa Prusy starały się przeforsować szwagra cesarza Wilhelma II, księcia Adolfa Schaumburskiego. Ten przez czas jakiś rządził w L., musiał jednak w końcu u-stąpić prawemu dziedzicowi tronu, hr. Leopol-

ig r.

Lippe-Schaumburg, ob. Schaum bur g-Lippe.

Lippert Julian, historyk-socyolog niemiecki (* w Brumowie w Czechach 1839); poświęcił się początkowo pracy pedagogicznej jako nauczyciel szkół średnich, później jednak prze-

Dr lg. li.

rzucił się na pole naukowe. L-owi zawdzięcza nauka szereg prac pierwszorzędnych z dziedziny historyi cywilizacyi jak oto: „Der Seelenkult in seinen Beziehungen zur althebr. Reli-gion‘‘ (1881); „Die Religionen der Europäischen Kulturvölker: der Litauer, Slaven, Germanen, Griechen und Römer in ihrem geschichtlichen Ursprünge*“, ,,Christentum, Volksglaube und Volksbrauch“, „Allgemeine Geschichte des Priestertums“, „Die Geschichte der Familie“*. Wielką popularnością cieszy się tłótnaczona na wiele języków „Kulturgeschichte der Menschheit in ihrem organischen Ausbau“. Jako główny czynnik w historyi kultury, jako zasaduiczą pobudkę do rozwoju kulturalnego uważa L. troskę o utrzymanie życia (Lebensfürsorge). Hi-storya cywilizacyi przedstawia się mu jako dzieje tej pracy, przez którą ludzkość, przedtem znajdująca się na nizkim stopniu rozwoju, dosięgła tej wysokości, na której znajduje się obecnie. Środek ciężkości badań historyi kultury widział L. zawsze w zjawiskach społecznych. Ogólne historyczno-socyologiczne badania obudziły w uczonym niemieckim pragnienie sprawdzenia swych teoryi na dziejach kraju ojczystego: zaczął więc prowadzić gruntowne poszukiwania nad historyą Czech. Wynikiem ich była 2-u tomowa „Sozial-Geschichte Böhmens“ obejmująca czasy wczesnego średniowiecza i przedhistoryczne (Wiedeń 1896 — 1898). Jest to niezaprzeczenie jedno z najpoważniejszych dzieł z zakresu dziejów średniowiecznych Słowian, zawiera mnóstwo nadzwyczaj cennych danych, tyczących się historyi osiedlenia, pierwotnej organizacyi Ślowian, nakoniec wpływu kolonizacyi niemieckiej na dzieje społeczne Czech. Wartość dzieła podnosi bezstronność w ocenianiu stosunków słowiańskich. Życie polityczne pociąga L-a z równą bodaj siłą jak nauka: poświęca mu też dużo sił i energii, biorąc czynny udział w walce narodowości, toczącej się w Czechach.

Lippi Fra Filippo, malarz włoski (* o-koło 1406 we Florencyi — f 9 paźdz. 1469 w Spoletto). Skończywszy lat 15, przywdział habit we Florencyi, a w rok później (1421), złożył śluby zakonne. Na wykształcenie artystyczne L-go wywarli wpływ wielki Fra An-gelico da Fiesole, Masaccio i Masolino. Cosi-mo Medici niebawem wyróżnił wielki talent L-go i zaopiekował się nim. W r. 1441 maluje L. Koronacyę dla klasztoru Saut’Ambro-gio (obecnie we florenckiej Akademii Szt. pięknych), jedno ze swych arcydzieł, należące do najwspanialszych obrazów z pierwszego okresu Odrodzenia włoskiego. W r. 1447 znów maluje św. Bernarda dla Signorii (obecnie National Gallery w Londynie). Pomimo sławy i ciągłych zamówień, którym nie może zadość uczynić i wyręcza się uczniami, L. był całe życie w kłopotach ma-teryalnych. Sprawiała to nieokiełznana, bujna natura tego mnicha, który prowadził żywot hu-

Wiel. Encykl. Fowsz. Ilustr. Ser. I, Tom XLIII-IV Zesz. 345a.

łaszczy, niesforny i rozpustny. W r. 1452 został L. powołany przez municypaluośó w Prato, jako najwybitniejszy malarz florencki, do przyozdobienia katedry freskami. Tutaj porwał w r. J456 piękuą 20-letnią mniszkę, Lukrecyę Butti, która mu pozowała do obrazu Matki Boskiej. Ze związku tego urodził się Filippino Lippi (ob.). Po wielu latach L, wykończył swoje wielkie dzieło, malowidła ścienne w chórze za wielkim ołtarzem w katedrze, rozpoczęte w r. 1452, a skończone dopiero w r. 1464: na stropie umieścił Czterech Ewangelistów, a na ściauacłi Sceny z życia św. Jana Chrzciciela i św. Stefana. Kiedy to wielkie dzieło było skończone, otrzymał, dzięki poparciu Piotra Medyceusza, zamówienie również ważne: mianowicie miasto Spoletto powierzyło mu wykonanie fresków w chórze tamecznej katedry. L. własnoręcznie wykonał większą część dwóch głównych kompo-zycyi: Śmierć N. Maryi Panny w głębi absydy i ponad nią, na sklepieniu, Koronacyę Matki Boskiej przez Boga Ojca w otoczeniu aniołów, patryarchów, proroków, niewiast biblijnych i Sybil, resztę wykonali uczniowie L-go. Prócz wymienionych obrazów do rzędu wybitniejszych jeszcze zaliczyć uależy: Zwiastowanie (San Lo-renzo we Florencyi), Matka Boska z Dzieciątkiem, św. Hieronim (Ak. Sz. pięknych), Zwiastowanie. Narodziny, Matka Boska ze święteini (szpital Santa Maria la Nuova). Liczne obrazy przypisywane L-mu są pendzla Fra Diaman-tego. Zuaczenie L-go w historyi malarstwa polega na tern, że kierunek zapoczątkowany przez Masaccia i Masolina rozwinął w pełni. Usunął z malarstwa resztki sztywnej hieratyki, zbliżył je do życia, wycisnął na niem piętno swobodnej, niczęm nie skrępowanej twórczości, lubującej się w pięknych kształtach i bogactwie barw. Już przed Leonardem da Vinci dążył do skojarzenia w swych obrazach prawdy realnej z wymogami piękna. W licznych Narodzinach długo wzoruje się na Masacciu pod względem rysunku i na Fra Angeliku pod względem jasnego i przejrzystego koloru, aż dochodzi do własnego stylu w prześlicznej Koro-nacyi N. Maryi P. (Akademia) i Matce Boskiej (Pitti). L. pierwszy, zamiast dawnych tryptyków, zaczął nadawać swym obrazom formę o-krągłą {ąuadri tondi), w których harmonijnie grupowały się Matka Boska i Pan Jezus. Jego obrazy kościelne niewiele posiadają sentymentu religijnego. Jest to już prawie całkowite wyzwolenie malarstwa z pod wpływów kościelnych. Madonny L-go to pełne czaru dziewice lub młode matki. Twarze ich o konturach miękkich i niezdecydowanych, o włosach bladych, nosie delikatnym i podłużonym, pociągające swą nieregularnością rysów i niespokojną nerwowością. Ubiór i figura posiadają cechę elegancyi światowej. Ich uśmiech smutny i rozkoszny zarazem ma powab czysto świecki. Mały Pan Jezus i aniołowie — są to dzieci

śliczne, realistycznie oddane, dyszące zdrowiem prawej, św. Piotra i św. Pawła przed prokon-i weselem. Urok obrazów Fra Filippa podnosi j sulem i Ukrzyżowanie św. Piotra. L. najzu-jeszcze koloryt wspaniały, architektoniczne mo- j pełniej przystosował się do maniery wielkiego ty wy i krajobraz wesoły. L. był jednym z pierw- , malarza, którego dzieło kontynuował. Wpływ szych, którzy wprowadzili do krajobrazów ; Masaccia znika jednak prędko w obrazach drzewa zielone i różnobarwne ptactwo. Potęga jednak geniuszu tego malarza wyraża się nie-tyle w pięknycli obrazach stalugowych, ile w wielkich kompozycyach freskowych; „Pogrzeb św. Stefana“ dzięki architektonicznej kompozycyi posiada powagę i majestatyczny nastrój Giotta, spotęgowany przez większy jeszcze rozmach i swobodę, a Koronacya Matki Boskiej w Spoletto łączy subtelność wytworną ze spokojem epickim. L. po raz pierwszy wpro- j ku obrazach, jest przez L-go, w pewnym przy-wadził do swych kompozycyi freskowych mnó- najmniej zakresie, używana często, mianowicie stwo portretów ludzi współczesnych, między in- jako czysty karmin, który ubiorom nadaje wyli ein i wszystkich Medyceuszów (Śmierć św. jątkową wspaniałość. Ale już freski, które wy-Stefana). Innowacya ta znalazła uznanie i od konał w Rzymie w kaplicy Caraffa w kościele tego czasu spotykamy portrety współczesnych we Sauta-Maria sopra Minerva, mają koloryt prze-wszystkioh wielkich malowidłach włoskich XV ważnie przyćmiony. Z tych wielkich kompozy-i XVI w. do kaplicy sykstyńskiej włącznie, cyi Tryumf św. Tomasza z Akwinu zachował Po Leonardzie da Vinci L. wywarł największy się wspaniale. Głowy starców rysowane są wpływ na malarstwo włoskie. Przedewszyst- , z wielką energią, a jednocześnie dzieci bawiące kiem w ślady Fra F-a poszedł uczeń jego Sandro Botticelli, który tworzył pierwsze swoje Madonny o takich samych delikatnych twarzach i równie lekkich draperyach. Benozzo Gozzoli przyjął od Fra F-a pierwiastek krajobrazowy, który tworzy wspaniałe tło jego fresków znakomitych. W ogóle w rozwoju malarstwa stalugowego L. tworzy ogniwo łączące Fra Angelica i Botticellego, a w malarstwie freskowem przejście od Masaccia do Ghirlanda-ja. Należy do rzędu najwybitniejszych, najoryginalniejszych i najbujniejszych talentów plastycznych, który malarstwu utorował szeroką i swobodną drogę rozwoju. L. jest jednym z filarów włoskiego Odrodzenia w malarstwie.

znajdujących się w gal ery i Uf fi ci, z datą 1485, jak N. Marya P. ze św. Wiktorem, św. Jan Chrzciciel, św. Bernard i św. Zenobiusz; za to wpływ Botticellego widnieje w pełni. Objawia się to nietylko w podłużnym owalu twarzy Matki Boskiej; chudości jej rąk, w lekkiem zgięciu rozsuniętych palców, ale silniej jeszcze w barwach śmiało przeciwstawających się sobie. Ostra gamma barw, której Botticelli sam użył zaledwie w kil-

się z psem oddane są z prostotą i słodyczą, która przypomina Fra Filippa. W ugrupowaniu osób wiele jest harmonii i poczucia perspektywy, którego nawet niema u Fra Filippa. Co najbardziej uderza w tych freskach, to wrażenie, które ruiny Rzymu wywarły na L-im. Odsuwa się L. od rzeczywistości, co w konsek-wencyi prowadzi do egzotyzmu. Tern się tłumaczy przepych kostyumów wschodnich, bijący z obrazu Adoracya Magów (1496, muzeum Uffizi we Florencyi). Freski w kaplicy Strozzich w kościele Santa-Maria Novella są ostatnią i najoryginalniejszą pracą L-go. Freski te tworzą następujący cykl: z jednej strony — Zmartwychwstanie Druzyany, nad tein Św. Jan pogrążony we wrzącym oleju; z przeciwnej strony: św. Filip zmuszający dyabła, wypędzonego z ciała młodego księcia, do wejścia w posąg Marsa, a nad tern Ukrzyżowanie św. Filipa. Na suficie Czterej Patryarchowie. We freskach tych uderza oślepiający przepych kolorów, nagromadzenie figur i aksesoryów, ale też przytłacza i razi przeładowanie ornamentacyami, ich dziwaczne kombinacye, szczególnie w miejscach tworzących tło. Jest tu już jakby przedsmak baroku który dopiero o cały wiek później wystąpi i zapanuje w sztuce. Ale zauważyć należy, że w tychżesamych freskach gest św. Filipa ma coś nadludzkiego i przypomina gest św. Pawła u Rafaela; Adam i Ewa (na suficie) wspaniałą postawą, siłą i głębokością zamyślenia posłużyły za model dla proroków Kaplicy Syktyń-skiej; nakoniec głowy starców, twarze kobiet, nie takie szczupłe jak u Botticellego. ale blade, pełne słodkiego rozmarzenia i jakby przytłoczone jednocześnie ciężarem myśli, są niejako bezpośrednią zapowiedzią Leonarda da Vinci. Prócz wymienionych obrazów L-go, z po-

A. G

Lippi Filip pi no, malarz włoski (* 1458 w Prato—f 1505 we Florencyi), syn poprzedniego. Uczył się malarstwa z początku u Fra Diamante, a następnie u Botticellego. W r.

1480 L. zaczyna malować swoje arcydzieło,

Ukazanie się N. Panny św. Bernardowi, które obecnie znajduje się w kaplicy w La Badia we Florencyi. Wytworna subtelność Panny Maryi, figlarny i naiwny wdzięk aniołków, które ją otaczają, zachwyt świętego, powaga klęczącego ofiarodawcy, Francesca del Pugliese, jak rówuież dokładność rysunku i świeżość kolorów, czynią z tego utworu możę najbardziej wykończony obraz ołtarzowy we Florencyi Wsławiwszy się już tym obrazem, młody malarz był uznany za godnego, aby skończyć dekorowanie kaplicy Brancaccich, rozpoczęte przez wielkiego Masaccia, Namalował na pila-strach u wejścia: Świętego Pawła odwiedzającego św. Piotra w więzieniu i Uwolnienie św.

Piotra; w samej kaplicy, na ścianie lewej:

Zmartwychwstanie syna cesarskiego, gdzie Ma-saccio już naszkicował jedną grupę; na ścianie

A. 0.

„Records of five years“; „Queen Victoria“;

Km.

sarza

mu

Dr J, P.

śród których, freski są naj charaktery styczniej-sze, cała masa jego dzieł zapełnia kościoły i muzea włoskie.

Lippi Lorenzo, poeta i malarz włoski (* 1606 — f 1664). Wsławił się epopeją komiczną „II Malmantile racquistato“ (Florencya 1676),wydaną pod pseud.P e r 1 o n e Z i p o 1 i, która ze względu na lekkość stylu, czystość języka i wspaniały humor sławiona była obok klasycznych Satyr Salvatora Rosy. Malarstwa uczył się u Mattea Rosseliego, ulegał też wpływom Santego di Tito. Z jego dzieł malarskich wyróżniają się szczególnie: Chrystus na krzyżu (Uffici), Chrystus i Samarytanka (Galerya Wiedeńska) i Orfeusz poruszający skały dźwiękami swej liry (pałac Ruccellai).

Lippincott Sara Joanna, pisarka amerykańska, znana szczególnie pod pseudonimem Grace Greenwood (* 1823). Jej niezwykłe umiłowanie przyrody znalazło silny wyraz w dziełach, z których zasługują na wyróżnienie: „Greenwood leaves“; „History of my pets“; „Poems“ i „Recollections of my childhood“; opisy podróży: „Haps aud mishaps of a tour in Europe“ i „Merry England“; dalej: „Stories aud legends of travel“;

„New life in new lands“;

„Stories for home folks“.

Lippomani(-no): 1) Luigi (Alojzy) nuncyusz (* w Wenecyi 1500—f w Bergamo 1559), potomek rodu znakomitego, otrzymawszy wychowanie i wykształcenie staranne w mieście ro-dzinnem, poświęcił się stanowi duchownemu, a będąc człowiekiem zdolnym i mając przytem poparcie możne, osiadł dość młodo na katedrze biskupiej w Modenie, później był koadjutorem biskupa werońskiego, nakoniec biskupem w Bergamo. Jako prałat żarliwy i obdarzony zdolnościami dyplomatycznemi, przez papieża Pawła III był w r. 1548 wysłany do Niemiec do ce-Karola V; przedtem odbył poselstwo do Portugalii. Papież Juliusz III mianował L-go jednym z przewodniczących na soborze Trydenckim, a z zadań tych wywiązał się dobrze, zasłynąwszy zwłaszcza z gorliwości przykładnej w rzeczach wiary; dlatego też papież Paweł IV; w r. 1555 wysłał go jako uuucyusza do Polski, gdzie wówczas reformacya religijna była w rozkwicie najbujniejszym, a nawet niejeden z dostojników kościoła okiem przyjaznym na nią spoglądał. L. miał króla Zygmunta Augusta nakłonić do wystąpienia surowego przeciwko nowowiercoin i do wytępienia środkami najostrzejszeini wszelkich nowinek religijnych. Król przyjął wprawdzie nuncyusza bardzo łaskawie, lecz od spełnienia żądań stawianych wymówił się tem, że wobec praw krajowych nic podobnego uczynić nie może; nie byłoby się to zgadzało także z jego charakterem łagodnym i toleracyjnym, niepozwalającym na wtrącanie się do spraw sumienia i wiary poddanych swoich. Ale chociażby się było udało L-emu króla na stronę swą przeciągnąć, także nie byłby dotarł do celu, ponieważ wówczas większość b. znaczna senatorów oraz szlachty oćwieconej i zamożnej sprzyjała re-formacyi; nawet nie wszyscy biskupi byli zupełnie pewni. L. widząc, że u króla nic nie wskóra, próbował wpłynąć na panów, rozpisując do nich listy w imieniu papieża, ale i to wobec nastroju umysłów na wiele przydać się nie mogło; jedynie na duchowieństwo wpływ pewien udało mu się wywrzeć. Prymas Mikołaj Dzierzgowski w r. 1556 zwołał do Łowicza synod z archidyecezyi swej i zaprosił nań nuncyusza, podczas obrad tych zdarzyło się, że jakąś nieszczęsną Dorotę Łazęcką oskarżono o to, że Żydom w Sochaczewie przedała hostyę otrzymaną podczas Komunii świętej; za przyczynieniem się L-go skarano ją na gardle, kilku zaś Żydów spalono żywcem. Wydarzenie to opisane zostało po włosku, uiemiecku i francusku (por. Estreichera „Bibliogr.“ T. XXI, str. 310), a w Polsce wznieciło oburzenie przeciwko nuneyuszowi, na którego i tak już ziem okiem patrzono. Zabiegi jego podczas sejmu warszawskiego w r. 1557 także mu przyjaciół nie przysporzyły i powrócić musiał, nic prawie nie sprawiwszy, do swej dyecezyi, gdzie niezadługo potem życia dokonał. Kilka listów L-go i relacyę jego o Polsce ogłosił Rykaczewski („Relacye nuneyuszów apost. i innych osób i t. d.“ Paryż-Berliu 1864T. I); podczas pobytu jego u nas posypały się przeciwko niemu pam-flety, które ob. wEstreichera „Bibligr.“ T- XXI, str. 310 i 311.—2) Hieronim (Girolamo) L., poseł wenecki (f 1591), z tejsamej rodziny co poprzedzający, posłował od Rzeczypospolitej Weneckiej w Turynie i Neapolu. Podczas bezkrólewia w r. 1575 przysłano go do Polski; relacyę jego złożoną wtedy senatowi weneckiemu ogłosił Rykaczewski (1. c. T. I, str. 238; urywek z niej także Niemcewicz w T. III „Zbioru pamiętników liistor. o dawney Polszczę“) dwie relacye poprzednie wydrukował F. Alberti w T. II wydanych we Florencyi „Raccolte delle relazioni degli ambasciatori veneti.“ Później L. posłował jeszcze w Konstantynopolu, oskarżono go wtedy o wyjawienie tajemnic państwa, wskutek czego rząd wenecki kazał go uwięzić, a gdy go przywieziono do Wenecyi, L. sam sobie życie odebrał w więzieniu.

Lipps Teodor, psycholog i filozof niem. (* 28 lip. 1851 w Wallhalben [Palatynat]). Kształcił się w Erlaudze, Tybindze, Utrechcie i Bonnie, najpierw zajmując się teologią, następnie matematyką i naukami przyrodniczemi, nakoniec filozofią. W Bonnie w r. 1877 został docentem filozofii, w r. 1889 tamże profesorem nadzwycz.; w r. 1890 przeniósł się do Wrocławia, a od r. 1894 wykłada w uniwersytecie monachijskim. — L. zajmuje się przedewszyst-kiem psychologią, którą uważa za podstawę filozofii. Nie zaprzeczając możliwości metafizyki

jako poglądu na świat, upatruje L. zadanie fi- ścian pańszczyźnianych. Do kółka tego, które-lozofii naukowej w opartem na doświadczeniu go członkami byli jeszcze, między innymi, Do-t. zw. „duchoznawstwie“ (Geisteswissenschaft), stojewskij i Pleszczejew, a z Polaków —Ja-które ma podstawę w psychologii. Według L-a polega psychologia na doświadczeniu bezpośred-niem, t. j. na rozważaniu i analizie stanów świadomości; pogląd zaś, iż można uprawiać psychologię na tle fizyologii, uważa L. za błędny. Obok psychologii zaprzątają L-a zwłaszcza badania estetyczne.

des Seelenlebens“ (Bonn 1883); „Psychologische Studien“ (Heidelb. 1885); „Der Streit über die Tragödie“ (Hamburg i Lipsk 1891); „Psychologie der Komik“ („Philos. Monatshefte“ 1888 — 9);

„Aesthetische Faktoren der Raumanschauung“

(1891); „Grundzüge der Logik“ (1893); „Leitfaden der Psychologie“ (1903); i ,,Aesthetik“

A. T.

Por. v. Brunn „Die Kur-

liu 1893).

Lipran&i Jan s. Piotra, pisarz polityczny i wojskowy rossyjski, urzędnik ministeryum spraw wewnętrznych 1790 —f 1880). Najbardziej się „wsławił“ przez wykrycie t. zw. spisku Pietraszewskiego (oh.) w r. 1849. Jako urzędnik do szczególnych poleceń przy ministrze spraw wewnętrznych Perowskim, z rozkazu tegoż, w ciągu roku przeszło śledził działalność kółka inteligentnych marzycieli, zwolenników ówczesnego komunizmu francuskiego, utopijuego, oraz stronników usamowoluienia wło-

strzębski, L. wprowadził swego ajenta, studenta uniwersytetu, Antonellego, i przy pomocy jego o wszystkiem, co na zebraniach się mówiło, wiedział. D. 20 kwietnia r. 1849 L. podał ówczesnemu naczelnikowi t. zw. Iii-go wydziału ( = policyi tajnej), gen. Dubeltowi, aż 4 spis} osób, które dokoła Pietraszewskiego się skupiały i na posiedzeniach u niego bywały. D. 17 sierpnia t. r. rz. radca stanu L. na wezwanie prezesa specyalnej wyższej komisyi sądowej, gen. Nabokowa, złożył osobisty w tej sprawie memoryał, który—jak sam się szczyci—wpłynął na losy oskarżonych obciążająco. Memoryał ten został ogłoszony za granicą, w piśmie „Polaru. Zwiezda“ (1802, Nr. 7), oraz w miesięczniku „Russkaja Starjina“ (1872, Nr. 7.). Z prac. historycznych L-go wymienić można:    „Materiały dlja otieczestwennoj wojny

1812 g.“ (Petersburg 1867), „Wostocznoj wopros i Bołgarija“ (Moskwa 1862), „Kratkoje obozrje-nije russkich raskołow“ (t-że 1870) i „O prji-roduieh granjicach i strjemljenije Niemcew na

M. Ab.

L., ka-

ii.

Wydał: „Grundtatsachen

(1903).

Lippspringe, mt-o w Westalii w reg. rnindeń-skiej, pow. paderbornskim w pobliżu źródeł rz. Lippe (ob.) 123 m. u. poz. m.; blizko 3000 mieszk-ów; pod względem handlowym i przemysłowym jest bez znaczenia, ale posiada źródło mineralne leczuicze Armini usq ue Ile, odkryte w r. 1832; woda z niego tryskająca ma ciepłotę 21°C, zawiera zaś w litrze między innemi 0.847 gr. siarczanu sodu, 0.822 gr. siarczanu wapnia, 0.417 gr. węglanu wapnia i 0.232 gr. chlorku magnezu, nadto trochę tlenku żelaza; w 100 jej częściach na objętość zuajduje się 16.67$ kwasu węglowego wolnego i 1.34°/₀ azotu. Woda ta, służąca do picia, zalecana bywa przeciwko gruźlicy płuc, cierpieniom krtani i oskrzeli, rozdęciu płuc, jakoteż przeciw histeryi, nadmiernemu biciu serca i przewlekłym cierpieniom kiszek. Gazy wznoszące się nad źródłem służą do wziewania. — L. klimat ma łagodny, wilgotny i dosyć jednostajny, położenie ładne, urządzenie dobre i wygodne; średnio 3 000 osób leczy się tam każdego lata. — L. jest miejscowością b. dawną, wspominaną już za Karola W-go; w w. XIII Templaryusze (ob.) wznieśli tu zamek, który po upadku ich zakonu przeszedł na własność biskupów padernbornskich, od w. XVII zaczął podupadać, obecnie zwaliska jego sterczą w pobliżu m-ta. mittel und Indikationen von Bad L.“ (Köthen 1890); Frey „L. ein Kurort für Lungenkranke“ (Paderborn 1890) i Königer „Lippspringe“ (Ber-

Dr J. p.

wostok“ (1870).

Lipscy, ród polski herbu Grabie. Stara i zasłużona krajowi rodzina: pisała się od majątku dziedzicznego Lipę w woj. kaliskiem, gdzie wzmiankują o niej źródła dziejowe już w początkach w.XIV. W końcu w. XV jedna gałąź L-ich przeniosła się do ziemii bełzkiej. Do nich tu należeli: Jędrzej, biskup krakowski (ob.), Józef i syn tegoż Tadeusz (ob.) sztelanowie łęczyccy, Prokop, kasztelan ro-goziński (1700) i Jan Aleksander, kardynał (ob.)

Lipscy, ród polski h. Łada. Dawna i zasłużona rodzina mazowiecka; pisała się od majętności dziedzicznej Lipie (w ziemi rawskiej), którą nabyła w połowie w, XV, jak o tern świadczy przywilej Ziemowita i Władysława, ks. mazowieckich, dany w r. 1454 Jakóbowi L-emu, protoplaście tego domu. Pierwsze podwaliny świetności tych L-ich położył W a-wrzyniec, sędzia ziemski rawski (1601), mąż rycerski, uczestnik wszystkich wypraw wojennych w połowie drugiej w. XVI, wielokrotny poseł na sejmy i trybunały; następnie utrwalili tę świetność synowie jego: Franciszek, kasztelan rawski (f 1643), Kacper, kasztelan rawski (1650) i Jan, arcybiskup gnieźnieński (ob.), który nawet uzyskał dla siebie i swego domu tytuł hrabiowski św. państwa rzymskiego w r. 1637. — Do tejże rodziny należeli: Jan Albrecht, wojewoda rawski (f 1676), syn tegoż, Aleksander-Feliks, wojewoda kaliski (ob.), Konstanty, arcybiskup lwowski (1698), i St a-nisław, kanonik krakowski i płocki (1670) (ob.).    D-

Lipsius Justus, właściwie Joest Lips (* w Overyssche pod Bruksellą 18 paźd. 1547

1892, T. I str. 62).

—f w Louvain 24 kwiet. 1606), humanista słynący słusznie jako filolog znakomity. Od r. 1563 do 1565 kształcił się u Jezuitów w Kolonii, puczem wstąpił do wydziału prawniczego w Louvain, lecz bardziej niż prawo zajmowały go tam języki starożytne, zwłaszcza łacina, której z czasem stał się znawcą niezrównanym; język grecki znał tylko powierzchownie, chociaż lubił popisywać się zdaniami greckiemi, wtrącając je często do rozpraw swych. W r. 1567 pojechał do Rzymu, zostawszy sekretarzem do korespon-dencyi łacińskiej kardynała Granvelli, opiekuna i łaskawcy swego. Z pobytu dwuletniego w Rzymie skorzystał wiele, zapoznając się tam z róż-nemi uczonemi, zwłaszcza z Muretem (ob.), oraz badając rękopisy pisarzów łacińskich, szczególnie Tacyta. W r. 1569 powrócił do Louvain, skąd, nie zabawiwszy długo, udał się do Wiednia, wciąż oddany pracy uczonej. W Wiedniu również nie popasał długo, lecz puścił się stamtąd na wędrówkę po Niemczech i dopiero w r. 1572 oparł się w Jenie, gdzie, przeszedłszy na luteranizm, został profesorem wymowy i historyi, występującym ostro przeciw katolicyzmowi, czego się później daremnie wypierał. Wskutek niesnasek z kolegami opuścił Jenę w r. 1574 i przeniósł się do Kolonii; tam zaczął wtedy przygotowywać dodruku wydanie Tacyta, mające mu zapewnić nieśmiertelność. Od r. 1576 wykładał znów jako profesor w Louvain aż do r. 1579, w którym, przeszedłszy na wyznanie kalwińskie, został profesorem historyi w Leydzie. Dosyć długo wiodło mu się tam dobrze, w końcu jednak z powodu nietolerancyi politycznej i religijnej, objawiającej się osobliwie w dwu dziełach „Politi-coruin libri VI“ (Leyda 1589) i „De una religione“ - (t-że 1590) zmuszony był stanowisko profesorskie opuścić. Udał się wtedy do Moguncyi i tam powrócił na łono kościoła katolickiego. Pomieszkawszy czas pewien w Spaa i w Liège, popierany przez Jezuitów, w r. 1592 otrzymał znów katedrę w Louvain, na której pozostawał do śmierci, zaszczycony w ostatnich latach życia przez króla hiszpańskiego tytułem historyo-grafa.— L. należy do rzędu najznakomitszych filologów europejskich, nietylko w w. XVI, lecz po wsze czasy; był znawcą niezrównanym literatury i starożytności rzymskiej, krytykiem bystrym i przenikliwym. Sławę niepożytą zjednało mu przedewszystkiem wydanie wzorowe dzieł Tacyta (Antwerpia 1574 i b. wiele późn.), nad któremi lat wiele pracował. Po Tacycie idą, wydani również znakomice: Velleius Pater-culus (Leyda 1591), Valerius Maximus (1594), Pliniusza młodszego „Panegyricus*' (1600), L. Aunaeus Seneca (1605); nie mniej cenne są: „Variarum lectionum libri III“ (Antwerpia 1569); „Antiquarumlectionum 1. V“ (tamże 1575), „Epi-stolicarum quaestionum lib. V“ (t-że 1577). Starożytnościom rzymskim, oprócz dwu dzieł b. wybitnych „De militia Romana lib. V“ (1595) i ,,Poliorceticon 1. IV“ (1596), poświęcone są

jeszcze: „Saturnalium sermotmm îib. TI, s. de gladiatoribus“ (1582), „De amphitheatro“ (] 584), „De cruce lib, 111“ (1593) i „De Vesta et Ve-stalibus syntagma“ (1603). — W filozofii L. był stronnikiem Stoików i w tym duchu napisał: „De Constantia in publicis malis lib. II“ (Antwerpia 1584 i częściej; także w przekł. na inne języki; przekl. polski ob. niżej), „Manudu-ctio ad Stoicam philosophiam“ (1604), „Physiologie Stoicae lib. III“ (1604). — L. utrzymywał korespondencyę rozległą z mężami wybitnymi spóiczesnymi, a w listach swych poruszał sprawy różnorodne; są w nich i rzeczy nas bliżej obchodzące. Listy te wyszły w wydaniu zbio-rowem p. n. „Epistolae selectae“ (Leyda 1586 —1590, 2 t.) i późuiej bywały dopełniane wydaniami następnemi: Trzy listy L-a wydrukowano także w Krakowie w 1. 1596 i 1602 (por. Estreichera „Bibliogr.“ T. XXI str. 311).— Wydanie zupełne dzieł L-a „Opera omnia“ wydano w Antwerpii (1637, 4 t.) i w Wesel (1675, 4 t.). — Z dzieł L-a posiadamy w przekładzie: „Politica pańskie. To iest, nauka, iako Pan y każdy przełożony rządnie żyć y sprawować się ma: nietylko panom pożyteczna, ale i nie panom vcieszna“ (Kraków 1595, przekł. P. Szczer-bica; toż z przydaniem „Diskursu o potwarzy“ t-że 1608); „O stałości księgi dwoie. Bardzo rozkoszne y użyteczne“ (Wilno 1600, przekł. Janusza Piotrowicza; toż w Krakowie 1649 i powtórnie w Wilnie 1770; toż w przekł. księdza Ig.Omiecińskiego p. n. „Rozumna Rada w nachyloney Ojczyźnie do upadku rozumnemu obywatelowi ku ratowaniu się podana. To iest: Justa Łipsiusza księgi dwie o męstwie i stałości umysłu i t. d. Berdyczów 1783); „Myśli y zdania z pism Justa Łipsiusza“ (Kraków 1789; przekł. M. H. Juszyńskiego toż, t-że 1800) i „Uwagi i przykłady polityczne o cnotach i ułomnościach wielkich ludzi“ (Berdyczów 1790; tłom. W. Baczyński).—[Por. Estreichera „Biogr.“ T. XXI str. 311—314] —L. który początkowo starał się naśladować sposób wytworny pisania cyceroniań-ski, przejął się potem zupełnie stylem zwięzłym, lecz często niejasnym ulubieńca swego, Tacyta, naśladował też nieraz Apuleiusa i lubował się w archaizmach, przez co często staje się niełatwym do zrozumienia. — Por. Miraeus „Vita Lipsii“ (Antwerpia 1609), Nisard „Triumvirat littéraire au XVI s “ (Paryż 1852), Galesloot „Particularités sur la vie de J. L.“ (Bruges) 1877); Halm „Ueber d. Echtheit der dem L. J. zugeschriebenen Reden‘‘ (Monachium 1882); Amiel ,,Un publiciste du XVI siècle, Juste L.“ ( Paryż 1884), van der Raeghen ,,Bibliographie Lipsieune“ (Gandawa 1886—1888, 3 t.) i L. v. Urlichs „Grundlegung u. Gesch. d. klass. Altertums-wissensch“. (w „Handb. d. klass. Altertums-Wissensch.“ I. v. Müllera; wyd. 2-ie Monachium

Dr J. p.

Lipsius Marya (* 30 grud. 1837 w Lipsku), pisarka muzyczna, znana powszechnie

a. roi.

90,

dalej w 1.

pod pseudonimem La Mara. Napisała: wielce popularne „Musikalische Studienköpfe (1868 — 82, pięć tomów, przedrukowywanych wielokrotnie); „Musikalische Gedanken-Polyphonie“, aforyzmy sławnych muzyków o muzyce; ,,Beethoven“; ,,Das Bühneufestspiel in Bayreuth“ (1877); ,,Musikerbriefe aus fünf Jahrhunderten“ (1886); ,,Klassisches und Romantisches aus der Tonwelt“ Ü892) i t. d.; oraz przełożyła na język niemiecki pracę Liszta ,,Chopin'*. Nadto wydała listy Liszta (7 tom. od 1893 — 1902), kore-spodencyę Liszta z Biilowem i listy Berlioza do księżny Wittgenstein.

Lipsk (niem: Leipzig, do początku w. XVI Liptzk), m-to w Saksonii, pod 51° 20' 24’’ szer. półn. i 30° 1' 36” dług. wsch. (12° 23’ od Greenwich), położone nad p. m. na 105 —125 m. na równinie, gdzie łączą się rz. Pleis-sa z Parthą i Białą Elsterą. Po przyłączeniu do L-a przedmieści (Anger-Crottendorf, Eutritzsch, Gohlis, Neureudnitz, Neuschönefeld, Neustadt, Reudnitz, Sellerhausen, Thonberg i Volks-marsdorf) w 1.    1889

1891—2 (Konnewitz, Kleinzschocher Linder Lössnig, Neurellerhausen, Plagwitz i Schleus-sig) liczba mieszkańców wzrosła w roku 1905 do 503 637 — (mężczyzn 243 403, kobiet 260 234; ewangielików 468 675, katolików 22 653, Żydów 7 676, innych wyznań 4 633) — i L. zajął pod względem zaludnienia czwarte miejsce w państwie niemieckiem, a drugie w Saksonii. W r. 1907 przyłączono do miasta nowe dzielnice. Ulice starego miasta są przeważnie wązkie i krzywe, w dzielnicach nowych widzimy dążenie do przeprowadzenia ulic szerokich i prostych, obsadzonych drzewami. Do ładniejszych zaliczyć należy obok Ringów: ul. Karola Tauchnitza, cesarza Wilhelma, Bismarcka; do najruchliwszych —Peters i Grimmaische w śródmieściu. Obok rzek przecinają miasto liczne kanały; charakterystyczna dla L-a jest mnogość zieleni, na którą składają się parki i lasy, oddzielające w wielu miejscach śródmieście od dzielnic dalszych. —Z gmachów wymienić należy: muzeum sztuki, uniwersytet, teatr i pocztę na placu Augustus, w innych stronach miasta: świeżo zbudowany ratusz (1899 —1905), gmach sądu Rzeszy, muzeum ludoznawcze (Grassi), wystawę przemysłową, gmach przemysłu księgarskiego, dom ludowy, gmach koncertowy, pałac kryształowy. Z pomników — Zwycięstwa, ReformacyRLuter i Melanchton), Bacha, Leibniza, Hahnemana;nakoniec znajdujące się w muzeum sztuki dzieło Klingera—Beethoven. Pod względem wyznania L. jest przeważnie e-wangielicki, to też najliczniejsze są kościoły tego wyznania (około 30-u), a wśród nich św. Tomasza, św. Mikołaja i uniwersytecki; poza-tem są dwa kościoły katolickie i synagoga. Z dworców kolei żel. najważniejsze znaczenie zdobywa sobie świeżo budowany berliński, prócz niego istnieje w L-u jeszcze 6 innych (Drez-deiïski, Bawarski, Eilenburski, Magdeburski, Turyngeński i Plagwicki). W mieście i jego okolicy kursują tramwaje elektryczne, dalej dorożki konne i samochody, omnibusy tylko między dworcami kolei. L. zajmuje stanowisko wybitne w Saksonii i w państwie niemieckiem, jako siedlisko głównego sądu Rzeszy; obok niego znajdujemy w L-u cały szereg władz i urzędów o znaczeniu wybitnem. O stauowisku L-a w świecie handlowym świadczy 30 konsulatów tamtejszych, dalej istniejąca tam izba handlowa i przemysłowa. Jako środowisko handlowe L. zajmuje po Hamburgu i Berlinie pierwsze miejsce w Niemczech. Liczne banki ułatwiają operacye pieniężne. Głównie przyczyniają się do rozwoju handlu jarmarki, t. zw. Messe, odbywające się trzy razy do roku", na Wielkanoc i św. Michał, trwające przez dni 22, i na Nowy Rok od d. 3 —16 stycznia. Jarmark wielkanocny poprzedza wystawa wzorów i prób w marcu. Gdy na dwóch pierwszych dokonywa się różnych operacyi, trzeci poświęcony jest prawie wyłącznie handlowi skór i futer. Przemysł L-a wzrósł szczególnie w czasach ostatnich. Dwie gałęzie jednak mają już sławę zdawna wyrobioną: księgarstwo i narzędzia muzyczne. Cały handel księgarski niemiecki skupia się w L-u, wszelkie zamówienia przechodzą przez dom księgarzy, stojący obok wspaniałego gmachu przemysłu księgarskiego, gdzie widzimy wystawę ksiąg, druków, papieru, maszyn drukarskich i t. d. W L-u też podczas jarmarku dokonywają obrachunków swych księgarze. L. jest również punktem głównym wydawnictwa nut. Niezależnie od tych dwu gałęzi rozwija się przemysł różnorodny i zdobywa sobie znaczenie coraz wybitniejsze. W parze z tein idzie rozwój towarzystw ubezpieczeń. Nie mniej słynie L. pod względem oświaty. Cały szereg fuudacyi i towarzystw naukowych przyczynia się do pogłębienia wiedzy; wśród nich zasługuje na wymienieuie fundacya ks. Jabłonowskiego. W L-u znajduje się jeden z najlepszych uniwersytetów europejskich, założony w r. 1409; wydawał on i wydaje szeregi znakomitych uczonych. Dalej istnieje tam pierwsza w Niemczech akademia handlowa, konserwato-ryum muzyczne, szkoła sztuki graficznej, szkoła przemysłu drukarskiego, różne inne szkoły zawodowe wieczorne i świąteczne, różnego typu szkoły średnie prywatne i państwowe oraz szkoły ludowe; ogromnem powodzeniem cieszą się wykłady uniwersyteckie dla szerszych mas. Czytelnictwo uprzystępnia biblioteka uniwersytecka (publiczna) licząca przeszło 300 000 tomów, miejska o przeszło 90 000 tomów, oraz inne biblioteki i czytelnie miejskie. Przybysza uderza mnogość odczytów i zebrań różnych sekt i wyznań religijnych. Zarząd miejski spoczywa w rękach rady, której przewodniczy nadburmistrz. Większość wyborców do parlamentu oddaje głosy swe na kandydata socyal-

no-demokratyezuego. Życie stronnicze i umysłowe robotników skupia się w ogromnym domu ludowym.—Dzieje. Po raz pierwszy źródła wspominają o tej miejscowości w r. 1015 w kronice Thietmara z Merseburga; osada słowiańska jednak, jak to wnosić można z wykopalisk, istniała tu już daleko wcześniej; z czasem założono obok niej osadę niemiecką. W r.

spadają ciosy na L. jeden po drugim, szczególnie do ruiny kupiectwa przyczynił się. Fryderyk Wielki przez swe wymagania, stawiane podczas wojny siedmioletniej. Podczas wojen napoleońskich w r. 1806 zajął L. po bitwie pod Jeną Davout, w r. 1813 rozegrała się pod L-em bitwa niwecząca potęgę przemożną Napoleona (ob. uiżej). Położenie L-a w środku Europy ściągało nań nieraz klęski podczas wojen, przyczyniało się jednak zaraz potem do odrodzenia. Gdy w r. 1834 Saksonia przystąpiła do niemieckiego Związku celnego, rozpoczął się dotąd niebywały okres rozwoju dla L-a. W r. 1848 - 49 uczestniczy L. żywo w ruchu politycznym owej doby, W r. 1839 otwarto kolej między Dreznem a L-em; w r. 1831 ruch przeciwko radzie miejskiej i obiór nowego magistratu. Wśród znakomitości, których miastem rodziunem był L., znajdują się imiona Leibniza, Thomasiusa, Wagnera. — Liii. F. Posern - Klett i Fór-

1134 przeszedł L. z pod panowania Eileti-burgów p'od władzę Wettinów i między r. 1156 a 1170 otrzymał szereg przywilejów od księcia Miśnii Ottona Bogatego, zapewniających mu swobody miejskie; od r. 1180 odbywają się tu dwa jarmarki doroczne na św. Michał i wielkanocny, początkowo bez większego znaczenia. Rozwojowi miasta sprzyjało przeprowadzenie dróg przez mieszczaństwo, dzięki czemu kupcy dla ominięcia błot otaczających chętnie kierowali swą drogą z Halli przez L. W r.

teratura:

stermann „Urkundenbuch der Stadt Leipzig“ (3 t. 1868 — 98); Wustmann „Quellen zur Geschichte Leipzigs“ (2 t. 1889 — 95); Hasse „Die Stadt Leipzig und ihre Umgebung“ (Lipsk 1878); Hassert „Die geographische Lage und Entwickelung Leipzigs“ (t-że 1899); Wustmann „Aus Leipzigs Vergangenheit; Geschichte der Stadt Leipzig“ (1905); Hasse „Geschichte der Leipziger Messen“ (1885); Kretzschmar „Die Entstehung von Stadt und Stadtrecht in den Gebieten zwischen der mittlern Saale und der

1217 margrabia Dietrich odebrał nadane L-owi przywileje, ale w r. 1268 otrzymuje je miasto nu-nowo. Większego znaczenia nabiera L. dopiero w w. XIV, gdy kupcy norymberscy urządzili tu skład towarów dla handlu z Polską. Rozwój jednak właściwy L-a należy datować od końca w.XV, t. j. od nadania przez cesarza Maksymiliana przywilejów zapewniających bezpieczny przejazd na jarmarki lipskie, których liczba od r. 1458 wzrosła do trzech, oraz zabraniających odbywania jarmarków w obrębie mil 15-u dokoła.

S. Ehr.

Lausitzer Neisse“ (Wrocław 1905).

Bitwa pod L-em Równina rozległa, rozciągająca się dokoła L-a, niejednokrotnie bywała polem bitwy; na niej też rozegrała się walka olbrzymia między Napoleonem I a mocarstwami sprzymierzonemi przeciwko niemu, trwająca od d. 16 do 19 paźdz. r. 1813, przez Niemców nazywana „Bitwą narodów“ ( Völkerschlacht). — Aczkolkowiek Napoleon w d. 26 i 27 sierpnia pod Dreznem pobił siły główne sprzymierzonych i zmusił ich wodza, ks. Schwarzenberga, do odwrotu do Czech, generałowie jego, działający z siłami niedostatecznemi przeciwko innym armiom sprzymierzonych, doznali nieomal równocześnie lub niewiele później porażek dotkliwych nad rzeczką Katzbach, pod Grossbeeren,

Nie mniej ważnym czynnikiem rozwoju było założenie w r. 1409 uniwersytetu przez margrabiego Fryderyka wskutek przybycia studentów niemieckich, tłumnie zbiegłych z Pragi. Od tego czasu rozwija się L. nieustannie, choć często wypadki polityczne wpływają ujemnie na stan zamożności mieszkańców. W r. 1485, przy podziale ziem Wettinów, L. dostaje się linii Albertyńskiej. W r.

1520 książę Jerzy wystąpił przeciwko nauce Lutra i zgniótł jej licznych zwolenników w L-u, lecz już w 1. 1539 — 41 Fryderyk Pobożny wprowadził reformacyę; uniwersytet, w którym panował do tej chwili scholastycyzm, oświadczył się za nową wiarą, wskutek czego otrzymał bogate uposażenie z dóbr duchownych se-kularyzowanych. Podczas wojny Szmalkaldeń-skiej wzmocniono obwarowania L-a, przez co stał się on ważnym punktem strategicznym. W w. i Dennewitz i Kulmem. Ney pobity cofał się na XVII i XVIII pośredniczył L. w handlu | Torgau pomału, mając za sobą armię północną, między Anglią a Niemcami środkowemi i ; która przysposabiała przeprawę przez Elbę. wschodniemi oraz ze Wschodem wogóle. Pod- Macdonald cofał się przed Bliicherem ku Budy-czas wojny 30-letniej był kilka razy obiegany szynowi, armia czeska sposobiła się do wyru-i zdobywany, od r. 1642 — 1650 pozostawał szenia na Drezno, gdzie się skupiały siły głów-w rękach Szwedów. Po opuszczeniu L-a ne francuskie. Napoleon już od d. 24 wrześ. przez nich stan interesów miasta, już przed zamierzał środek wojsk swych przenieść z wtargnięciem nieprzyjaciela prawdziwie o- Drezna do Torgau, aby się w ten sposób zbli-płakany, zaczął się szybko poprawiać dzięki i żyć do trzech armii nieprzyjacielskich. Sprzy-zwróceniu się kupców obcych ku dawnym dro- mierzeni tymczasem postanawiają dążyć do po-goin handlowym, na których i L. się znajdo- j łączenia się pod L-em, skoro tylko nadciągnie wał. Od r. 1745, gdy miasto musiało wypła- armia odwodowa pod wodzą Bennigsena (t. zw. cić Prusom kontrybucyę podczas wojny śląskiej, armia rossyjsko-polska). Gdy Bennigsen w koń-

cu września nadszedł pod Cieplice Czeskie i połączył się ze Schwarzenbergiem, tenże rozpoczął ruch zaczepny, przekraczając ponownie grauicę czeską i kierując siły swe główne na Altenburg. Ruch ten rozpoczął się na dobre dopiero d. 10 paźd. — Tymczasem Blücher d. 3. t. m. przeszedł przez Elbę pod Warteu-burgiem, dnia następnego przeprawiła się za nim armia północna pod Rosslau i Acken i w d. 7 paźdz. mieli równocześnie ruszyć ku L-owi. Zamiar ten zniweczyła wieść, że Napoleon z siłą przeważającą nadciąga od Miśni. D. 10 Blücher poprowadził wojsko przez Zörbig do Halli i tam się zatrzymał do 14. Armia północna tymczasem stała pod Cöthen.— Napoleon, dowiedziawszy się d. 1 paźdz, o ruszaniu się Schwarzenberga, wysłał przeciwko niemu Murata z korpusami 2-im, 5-ym i 8-ym dodając mu nadto 4-y korpus jazdy i dywizyę jednę pierwszego; miał się posunąć przez Freyberg. D. 5-go doszła go wiadomość o przeprawie Bliicbera przez Elbę: wtedy wyrusza z Drezna z całemi silami w zamiarze zgniecenia go, lecz doszedszy do Miśni, zmienia ten zamiar. Zostawia w Dreźnie dwa korpusy, nad któremi dowództwo otrzymuje St-Cyr, z poleceniem stawienia czoła Schwarzeubergowi, którego posądza, że się pokusi o ubieżenie Drezna. D, 9 Napoleon wyrusza z Düben nad rz. Mulde przeciw Blücherowi, gdy jednak tenże zwraca się ku rz. Saali, zmienia kierunek i posuwa się szybko ku Elbie, aby przez to skłonić Bliiche-ra i armię północną do powrócenia za tę rzekę, ale nie odnosi to skutku pożądanego.—Dn. 13 Schwarzenberg zajmuje stanowiska ciągnące się od Zeitz przez Mölsen, Weissenfels do Altenburga; Wittgenstein ze strażą przednią stoi nad rzeczką Gösselbach, a korpus 4-y austryacki (Klenau) staje pod Pombsen. W nocy na d. 14 Schwarzenberg otrzymuje wiadomość od Wittgensteina, że ma przed sobą znaczne siły nieprzyjacielskie (Murat);równocześnie dowiaduje się, że wielkie oddziały francuskie od Düben dążą ku L-owi. Wtedy cesarz Aleksander, znajdujący się w kwaterze głównej Schwarzenberga, aby wybawić Blüchera z grożącego mu niebezpieczeństwa, skłania wodza naczelnego do pośpieszenia z siłami wszystkiemi na L. Schwarzenberg postanawia w d. 16 uderzyć korpusem jednym na Lindenau, siłami zaś pozosta-łemi na Wachau, zarazem wysyła Blücherowi rozkaz, aby także wystąpił czynnie i przyzywa ku sobie Bennigsena, który jednakże przed 17-ym z pod Drezna do L-a przybyć nie zdąży. Rano d. 14 siły główne sprzymierzonych wyruszają naprzód i ze zdziwieniem spostrzegają, że nie mają przed sobą nieprzyjaciela, ponieważ Murat w nocy cofnął się i zajał stanowisko na południe od L-a pod Liebertwolk-witz, gdzie też nastąpiło później w dniu tym spotkanie; wywiązała się bitwa główuie między jazdą, dosyć krwawa wprawdzie, ale nie rozstrzygnięta. Po bitwie tej Murat zajmuje stanowiska od Liebertwolkwitz do Markkleeberg, za wsiami temi stoją korpusy 9-y i 6-y; z załogi L-a 3 bataliony zajmują Lindenau, 2 Plag witz 1 Leutsch. Po stronie sprzymierzonych Wittgenstein zajmuje wsi: Störmthal, Gossa, Cröbern, Gross-Posnau i Pombsen. D. 15 korpus 2-gi austryacki i wojska odwodowe stoją między Groitsch i Audigast, straż przednia w Zwenkau, kozacy Płatowa pod Gautsch, gwar-dye pruskie i rossyjskie od Meuselwitz do Audigast. Kwatera główna znajduje się w Pegau. W tymże dniu Blücher dociera do Schkeuditz i wysyła 12 000 wojska do Günthersdorfu pod St.-Priestern. Armia północna nie rusza z Cöthen. — W nocy z d, 12 na 13 Napoleon dowiedział się o przejściu Bawarów na stronę sprzymierzonych oraz o stanowiskach zajmowanych przez Blüchora i armię północną i zaraz postanowił stoczyć bitwę pod L-em: d. 13 o godz. 5-ej rano wysłał korpusom rozkazy z kwatery głównej Düben. W południe d. 15 przybył do L-a i rozkazał korpusowi 6-mu zająć stanowisko wyczekujące pod Lindenthalem przeciwko Blücherowi oraz armii północnej, o których wiadomości pewnych nie posiadał; w dniu tym zewsząd nadciągały wojska jego, sam zaś cesarz zajęty był rozpoznawaniem stanowisk, poczem na d. 16 wydał rozkaz: Gwardya wyruszy o świcie do Liebertwolkwitz, korpus 11-y z Taucha do Holzhausen (tamże już wieczorem d. 15 był wyruszył korpus 9-y); mają natrzeć na nieprzyjaciela pod Seyffertshayn. Ney stojący nad rz. Parthą z korpusami 3-im, 4-ym, 6-ym i z korp. 3-im jazdy, ma, jeżeli się do południa nieprzyjaciel pod Schkeuditz nie pokaże, korpus 6 zbliżyć do Liebertwolkwitz; korp. 4-y stać ma w odwodzie pod Eutritzsch; korp. 7-y, przybywający z Düben, u-dać się ma do Eilenburga. — Siły stron walczących były następujące: A. Sprzymierzeni:

1)    Armia czeska pod wodzem naczelnym ks. Schwarzenbergiem (w jego kwaterze gł. znajdowali się: ces. Aleksander i król pruski) 128 850 piechoty, 29 550 jazdy i 626 dział.

2)    Armia rossyjsko-polska (Bennigsen) 23 000 piech., 5 000 kon., 132 działa. 3) Armia śląska (Blücher) 46 000 piech , 10 600 kon., 356 dział.

4) Armia północna (Bernadotte) 36 450 piech., 11 000 kon., 270 dział. Razem 290 450 wojska z 1 384 działami.—B. Francuzi 1) korpus 1 (Victor) 42 bataliony, 6 szwadronów, 55 dział.

2)    korp. 3 (Ney) 41 bat. 11 szwad. 61 dz.—-

3)    korp. 4 (Bertrand) 33 bat., 18 szw., 32 dz.

4)    korp. 5 (Lauriston) 35 bat., 7 szw. 55 dz.

5)    korp. 6 (Marmont) 42 bat., 8 szw., 82 dz.

6)    korp. 7 (Reynier) 36 bat., 13 szw., 48 dz.

7)    korp. 8 (Poniatowski) 18 bat., 6 szw., 44 dz. —8) korp, 9 (Augereau) 23 bat. — 9) korp. 11 (Macdonald) 48 bat., 7 szw. 68 dz. —10) korp.

1 jazdy (Latour-Maubourg) 78 szw., 27 dz. — 11) korp. 2 jaz. (Sebastiaui) 52 szw,, 12 dz.

12)    korp. 3 jaz. (ks. Padwy) 27 szw., 9 dz. —-    Pleisse napaść na skrzydło prawe Napoleona,

13)    korp. 4 jaz. (Kellermann) 32 szw., 12 dz.    a wedrzeć się na jego tyły i przeznaczył na

14)    korp. 5 jaz. (Pajol) 46 szw., 12 dz. —15)    to 35 000 wojska, które od rana dogodź. 1 po

Gwardya ces. 66 bat., 61 szw., 202 dz. —Ra-    poł. mozoliło się daremnie nad wykonaniem

zem: 140 000 piech., 35 000 jaz. i 719 dział.—    pomysłu tak niedorzecznego. Tymczasem inne

D. 16 rano Francuzi zajmowali stanowiska wojska sprzymierzonych nacierać zaczęły na następujące: korpus 8 (Poniatowski) pod Mark- stanowiska francuskie po obu stronach wsi kleeberg; korp. 2-gi pod Wachau; korp. 5-y WTachau. Bitwa rozpoczęła się kanonadą trwa-pod Liebertwolkwitz; korp. 4 jaz. pod Dösen; jącą pięć godzin. Wieś Markkleeberg brano korp. 2 jaz. pod Holzhausen; korp. 6 i k. 3 i odbierano 4 razy, nakoniec Prusacy zdołali jaz. pod Lindenthal; korp. 4 pod Eutritzsch; się w niej usadowić. Jeszcze zacięciej bito się korp. 9 pod Holzhausen. Gwardye pod Reud- pod Wachau i pod Liebertwolkwitz. Ostatecz-nitz, 3 bataliony pod Lindenau; 2 batal. pod nie odparto wszystkie natarcia sprzymierzonych, Plagwitz i 1 batal. pod Leutsch. Generał Mar- a położenie ich blisko połuduia stawało się coraz garon w kilka tysięcy stał załogą w L-u sa- krytyczniejszem; wtedy to dopiero Schwarzen-mym. Cesarz Napoleon na czele młodej gwar- berg, ulegając ces. Aleksandrowi, przywołał dyi przybył do Liebertwolkwitz o godz. 9-ej korpus austryacki z za rzeki Pleissy, lecz na rano. — Stanowiska sprzymierzonych: kor- przybycie jego czekać trzeba było godzin kil-pus 3 austryacki (Gyulai) pod Markranstädt; ! ka, wielce niebezpiecznych. Napoleon nie próż-korp. 2 austr. (Meerveldt) pod Zwenkau —Tam- | nowa! tymczasem; 170 dział jego prażyło od-

Mncknik.

Si

o0paz .NaundorCy

\SdwnfeUL

leiLtsdv

al

BaujLsdorf

Sommerfe*

fcwir

I (bHL ^ \ (rattendf. °

IJTSK |

oSeüershausBL

Stü/u

oEny eis darf

MeDiaw

o    o

Zweinaundorf

BaaLsdarf

furinu.

Sch laus su.

Probt

M Zs choc

çyBolzhauseiL o ZukeUiausjrn

ossnaiL

ÖSSTÜ0

öüu

oDó.

^«MpTuirclnPn Vlmqel

KolmVk

O

Seyffertshayn

ibk l^^Liebertwolkmtł

o

Tiuhshayn.

Markkleeäe\

Skal a

■rynsky

^.IKÜ

oCossa.

^ Gr Possnau

Fig. 76. Pole bitwy pod Lipskiem (,,Ottuv Slovnik Nauony“).

nie 3 po poł. rzucił na nich 8 000 jazdy ciężkiej pod dowództwem Murata i przełamał ich środek, lecz zabrakło mu wojska do dokończenia zwycięstwa. Sprzymierzeni, mający przewagę liczby za sobą i wzmocnieni przez przybyłych nakoniec z za Pleissy Austryaków, stawili opór rozpaczliwy; siły Francuzów, walczących od rana, były wyczerpane, a korpus Neya pomimo przywoływali nie stawił się pod Wachau, aby zwycięstwo uczynić stanowczein. Ostatecznie noc zapadająca rozłączyła walczących. — Gdy Napoleon pod Wachau walczył pomyślnie, Blücher z siłami przeważającemi napadł pod Möckern na Marmonta i pomimo oporu bohaterskiego, stawianego przez jego korpus (6), wzmocniony dywizyą Dąbrowskiego, zmusił go do odwrotu. Ney wyruszył wprawdzie do Wachau, ale za-

że stoi w odwodzie ks. Hessen-Homburg. Kleist partych ogniem morderczym, poczem o godzi-w 10 tys. stoi pod Cröbern, uderzyć ma na Markkleeberg; ks. Eugeniusz Wirtemberski w 12 000 pod Gossa, uderzyć ma na Wachau; ks.

Gorczakow w 9 000 pod Störnthal, uderzyć ma na Liebertwolkwitz; hr. Pahlen w 3 000 jazdy na prawo od Gossa; Klenau w 22 000 stoi między Thräna a Naundorf, ma również uderzyć na Liebertwolkwitz. Gwardye pruskie i ros-syjskie trzymają się za Magdebornem, nakoniec Blücher zajmuje Schkeuditz. — Bitwa w d. 16 składa się właściwie z trzech bitew samodzielnych: t. j. pod Wachau, gdzie Napoleon dowodził osobiście przeciwko siłom głównym sprzymierzonych; pod Mijckeru; gdzie Mar-mont walczył z Blücherem; i pod Lindenau, gdzie Bertrand odpierał Gyulaia. —Schwarzenberg zamierzał przez nizinę bagnistą, rzeki

Wiel Encykl. Powsz. Ilustr. Fer. I T. XL111-IV, Zesz. 345a.

Pod

38 000 zabi-

(Lipsk 1892).

Lipsk, osada miejska, dawniej m-ko nad rz. Biebrzą w pow. Augustowskim, g. Suwalskiej, na samej granicy gub. Grodzieńskiej, otoczone z 3 stron rozległemi błotami Biebrzy, o 27 w. od stacyi kolei w Grodnie. Kościół paraf, murowany, cerkiew, wzniesioua w r. 1876 na miejscu kościoła unickiego, szkoła początkowa, sąd i urząd gminny, 2 000 m-ców. M-ko L. założył w r, 1549 Adam Chreptowicz. podkomorzy nowogrodzki. Stefan Batory, starając się o podniesienie przemysłu i handlu wśród puszcz nadbiebrzańskich, pragnął utworzyć w L-u port handlowy nad rz. spławną Biebrzą; w tym celu nadał mu w r. 1580 prawo magdeburskie, polecił przytem wznieść ratusz, kramy, spichrze i składy nad Biebrzą, łaźnię publiczną i browar—oraz nadał osadzie w r. 1583 kut puszczy pierstańskiej, na milę szeroki i długi; jedno-wego uczyniła opór dalszy niemożliwym. ' cześnie, założył tu parafię i wzniósł kościół Napoleon nakazał odwrót do miasta, gdzie i drewniany. Zamiary jednak Batorego nie po-sam noc spędził. Gdy d. 19-go rano mgła wiodły się L. pozostał mieściną biedną. Dobra: opadła, sprzymierzeni ujrzeli, że wszystkie wio- lipskie posiadali najpierw Chreptowiczowie i

wrócił z drogi, aby pośpieszyć na pomoc Mar-montowi zagrożonemu, przybył jednakże za-późno i zmęczywszy pochodem wejsko, w walce nie uczestniczył wcale dnia tego.

Lindenau Betrand odparł stanowczo Gyulaia.— Tak się zakończył krwawy dzień 16 paźdg nazajutrz była niedziela, która minęła prawie bez walki. Sprzymierzeni na radzie wojennej w Se-stewitz postanowili bitwę wznowić dopiero w poniedziałek po przybyciu wojsk Bennigsena i armii północnej, które na pewno w niedzielę nadejść musiały w ogólnej sile 75 000 żołnierza świeżego z 400 działami. Napoleon mógł się tylko spodziewać korpusu Reyniera (14 000 ludzi i 48 dział), nadchodzącego z Düben. — D. 18 wobec przewagi ogromnej nieprzyjaciół (2:1) Napoleon był zmuszony skrócić zajmowane przez siebie stanowiska, zbliżając się do L-a. Siły swe główne, pod dowództwem Murata, skupił na linii idącej od rz. Pleissy przez Probstheida do Holzhausen, na skrzydle lewem Ney pilnował i bronił biegu rz. Parthe, między nim a Holz-hausen stanął słaby korpus Reyniera, złożony z żywiołów niepewnych, bo z Sasów i Niemców innych. Napoleon sam obrał sobie miejsce na wzgórzu między Konnewitz a Stötteritz. - Schwarzenberg od rana zaczął nacierać trzema kolumnami, Pierwsza, licząca 50 000 ludzi pod dowództwem ks. Hessen-Homburg (później, gdy został raniony ciężko, dowództwo objął Colloredo), rzuciła się na słaby korpus Poniatowskiego i zdobyła wsi Dölitz i Dösen. Poniatowski cofnął się do Konnewitz, skąd go już wysiłek żaden przeciwnika przemożnego wyparować nie zdołał. Tymczasem Barclay z natarciem głów-nem na Probstheida zwlekać musiał aż do przybycia Bennigsena, co nastąpiło dopiero o godz. 2-ej po poł. O wieś tę, nadzwyczaj ważną, zawrzała walka straszliwa, dla sprzymierzonych bezowocna, gdyż Francuzi wszelkie ich natarcia odpierali. Bennigsen napróżno pokusił się o zdobycie Stötteritz; gdy go stamtąd odparto, udało mu się zająć wioski Zuckelhau-sen, Holzhausen i Baalsdorf, nakoniec także Zweinaundorf. Pod Paunsdorfem 3 000 Sasów z 19 działami przeszło do sprzymierzonych, a wnet za ich przykładem poszły 2 pułki jazdy wirtemberskiej, dowodzone przez gen. Normanna czyniąc szczerbę w linii Napoleona. O 4-ej po poł. zaczęła nadchodzić armia północna, kierując się na słabe skrzydło lewe francuskie, które tego naporu wytrzymać nie mogło i zaczęło się cofać. Jedna wioska po drugiej dostawała się w ręce sprzymierzonych; Schönfeldu Ney bronił do późnej nocy uparcie, nakoniec ustąpić musiał przed ogromną przewagą Langerona. Na całej linii walczono zajadle, dopóki ciemności nie zapadły. Porażka zupełna skrzydła le-

ski dokoła są opuszczone, więc pośpieszyli zająć je, a załatwiwszy się z tern, rzucili się na przedmieścia, słabo lub wcale nie bronione. Ponieważ Napoleon nie kazał ustawić mostów na rz. Listerze, wezbranej, przeto odwrót wojska całego odbywać się musiał po jedynym moście naprzeciw bramy raustädzkiej, na którym panował tłok nie do opisania, tak, że nawet Napoleonowi, który o god. 1 O-ej rano L. opuścił, trudno było przejechać. Tymczasem sprzymierzeni po zajęciu przedmieści zaczęli się dobierać do miasta samego i opanowywać jego bramy, gdy ich jeszcze broniono. O god. 1-ej po południu, podobno wskutek nieporozumienia jakiegoś, podoficer saperów francuskich wysadził most jedyny, przez co droga odwrotu pozostałym w L-u była przecięta. Wielu, chcąc rzekę wezbraną przebyć w pław, w niej utonęło, między innymi ks. Józef Poniatowski, raniony podczas obrony miasta. Marszałek Macdonald był szczęśliwszy, gdyż udało mu się na koniu rzekę przepłynąć. — Straty walczących w bitwie lipskiej były ogromne; od d. 16-go do 19-go paźd. ubyło z szeregów sprzymierzonych zabitych i ranionych: u Prusaków 16 000 żołnierzy i 600 oficerów, u Rosyan 21 000 żoł. i 860 ofic. u Austryaków 7 000 żołnierzy i 360 oficerów. Francuzi stracili podobno tych i ranionych, nadto 15 000 jeńców i 300 dział; cofając się pozostawili w L-u 23 000 ranionych i chorych. — Por. C. v. H. „Die Schlacht bei Leipzig“ (Poznań 1835); Kausler „Atlas des plus mémorables batailles etc.“ (Karlsruhe i Freiburg 1831 —1837, str. 931 — 952 i trzy plany), Aster „Die Gefechte u. Schlachten bei L. im Oktober 1813“ (Drezno 1852,    1853; wyd. 2-e 1857); Naumann „Die

Völkerschlacht bei L.“ (Lipsk 1863) i Gerlach

„Die Schlacht bei L., die Armeestellungen“

Dr. j. p

Kiszkowie, później Radziwiłłowie z Birż. —(Sł. Krakowie 1619, przedrukowana razem z „Centuria I“ w Poznaniu (1626) i Gdańsku (1648); Dzieło to ocenił Hube w rozpr. „O dawnych pisarzach prawa karnego w Polsce“ (Warsz. 1829); „Decas quaestionuin publicarum regni, in quibus ecclesiastica jura et immunitates ecclesiastici status elucidantur“ (Kraków 1616; wyd. 5-e Gdańsk 1647). Pozostawił w rękopisie: „Rela-tiones et décréta in causis juris polonici gra-vissimis“ z r. 1620, które przytacza Jan Lu-dewig w przedmowie do T. III „Reliquiarum manuseript. dipl. omnisaevi“, W języku polskim posiadamy po nim: „Przemowa do stanów koronnych imieniem wszystkiego duchowieństwa na kompozycyę w Warszawie r. p. 1607 przypadającą spisana i nagotowana.“

Geogr.).

Lipski Jędrzej, herbu Grabie, biskup krakowski, kanclerz wielki koronny, znakomity prawnik (* 1572 w Rzeplinie—t w Krakowie 4 wrześ. 1630), syn Jana i Reginy z Siemikow-skich, protestant; zdolny, kształcił się w kraju i zagranicą. W Rzymie słuchał prawa i teologii i w tern mieście wrócił na łono kościoła katolickiego. Po powrocie do kraju został kustoszem gnieźnieńskim i płockim, w r. 1612 kanonikiem krakowskim, a w. r. 1616 scholastykiem. Za czasów kanclerza Tylickiego zarządzał jego kancelaryą. Mianowany sekretarzem Zygmunta III używany był do załatwiania rozmaitych spraw dyplomatycznych. Jeździł jako poseł królewski na sejm Rzeszy Niemieckiej do Ratysbony. W r. 1617 został biskupem łuckim i otrzymał pieczęć mniejszą po Firleju podczas wyprawy wojennej, w której uczestniczył jako komisarz od sejmu przy królewiczu Władysławie. W r. 1618 otrzymał no-minacyę na kanclerza przy królowej Konstancyi, w r. zaś 1620 na kanclerza wielk. koron., po śmierci Żółkiewskiego. W r. 1622 zostaje biskupem kujawskim, wymawia się od stolicy arcybiskupiej gnieźnieńskiej, ofiarowanej mu po śmierci Henryka Firleja, w r. 163() przenosi się na biskupstwo krakowskie. Człowiek nauki niezwykłej, uważany za pierwszego prawnika swego wieku, dyplomata zręczny, ale porywczy, usiłujący zapanować nad tą wadą charakteru nawet dyscyplinowaniem się, przykładny pasterz, odznaczający się niezwykłą gorliwością. Wybierał na plebanów i kanoników ludzi pobożnych, wykształconych. Oszczędny, zebrał wielki majątek (oceniano go na 900 tysięcy dukatów, nie licząc sprzętów bogatych). Majątku tego nie strwonił, nie darował rodzinie, krewnych bowiem skromnie opatrzył w testamencie, lecz używał go na budowę nowych kościołów. Ufundował sufraganię łucką i mansyo-narzy przy katedrze. Ozdobi! i w drogie naczynia opatrzył katedrę włocławską. Wybudował wspaniałą kollegiatę w Chodczu, przy której ustanowił gimnazyum i stypendyum dla 12 synów szlacheckich. W testamencie przeznaczył znaczne summy na kościoły, na wykup więźniów, dla króla i członków rodziny królewskiej.— Ważniejsze jego dzieła: „De rebus gestis sere-niss. et potentiss. Sigismundi III Poloniae et Sueciae regis etc. brevis narratio“ (Rzym 1605), gdzie podaje treściwy opis panowania Zygmunta III od r. 1588—95, pochlebny dla króla (książka ta należy dzisiaj do rzadkości bibliograficznych); „Practicarum observationum ex jure civili et saxonico collectarum et ad stylum usumque judiciorum curiae regalis acco-modatarum centuria prima“ (Ryga 1602; wyd. 2-e Kraków 1620; wyd. 4-e Poznań 1626; wyd. 5-e Paryż 1627; najlepsze wyd. 6-e Gdańsk 1648); „Centuria 11-a“ tej pracy ukazała się w

X. H. 1J.

Lipski J a n, herbu Łada, arcybiskup gnieźnieński (f w Gnieźnie 1641) syn Wawrzyńca, sędziego ziemskiego rawskiego. Wychowaniem L-go zajmował się stryj, Franciszek, kanonik gnieźnieński, który go umieścił w kollegium je-zuickiein w Kaliszu, poczem wysłał go do Włoch, gdzie młody wykształcił się w prawnictwie i teologii; tam też prawdopodobnie został wyświęcony na księdza. Po powrocie do kraju znalazł poparcie kanclerza Kryskiego i przez niego był umieszczony jako sekretarz w kance-laryi królewskiej. U dworu umiał wyrobić sobie stanowisko dobre i niebawem został kanonikiem łęczyckim, proboszczem mirakowskim, kanonikiem gnieźnieńskim i kantorem płockim. Po Kryskim popierał go kanclerz w. Jędrzej Lipski (ob.), pomimo tożsamości nazwiska nie krewny jego) przez niego polecony królowi umiał zaskarbić sobie łaski jego; w r. 1627 otrzymał naprzód kanonię, niebawem też probostwo w Krakowie, następnie został opatem wąchockim, w roku zaś 1632 referendarzem koronnym i kanclerzem królowej Konstancyi. Dworak i dyplomata gładki, miał u dworu mir wielki, a całkiem był oddany rodzinie królewskiej, zwłaszcza królewiczowi Władysławowi, który królem zostawszy łask L-emu też nie skąpił. W r. 1635 wydelegowany wraz z innymi do układów z w. ks. moskiewskim, w nagrodę za tę usługę dyplomatyczną po roku otrzymał biskupstwo chełmińskie. Gdy w r. 1637 z poselstwem bawił w Wiedniu, układając małżeństwo króla Władysława IV z Cecylią Renatą, siostrą cesarza Ferdynanda Iii-go, od tegoż dla rodziny całej otrzymał tytuł hrabiowski. Po powrocie z Wiednia zajął się gorliwie sprawami dye-cezyi swej, usunąwszy się od dworu. W r. 1639 został prymasem i na tym urzędzie występował b. żarliwie przeciwko dyssydentom, więc też gdy wkrótce potem umarł, rozeszła się pogłoska, jakoby to oni go zgładzić mieli. — L. był mężem uczonym, gładkim i w świecie obytym, przytem posiadał dar wymowy niezwykłej, a łaciną władał po mistrzowsku: to też nieraz mianowano go Li p si u s e m (ob.) polskim, lub Cyceronem chrześciańskim. Mowy jego łaciń-

nast).

skie i polskie, drukiem ogłoszone, wylicza j leżnie od akcyi dyplomatyczno - wojskowej, była, Estreicher w „Bibliogr.“ (T. XXI str. 319 i . rzec można, dziełem L-go. On przekupywał

» magnatów, on dostarczał argumentów prawnych agitatorom, on wynalazł sprytne „salwy“ czyli zastrzeżenia przeciwko uchwałom konwo-kacyi, wyłączającym kandydatury cudzoziemskie; on też intonował Te Deum po obiorze Sasa, ukoronował go w Krakowie i pizyprowadził mu do przysięgi pokonanych Stanisławców. Nagrodą tylu zasług była wprawdzie nie w. pieczęć kor., oddana Załuskiemu, lecz kapelusz kardynalski (1737), wyjednany u papieża Klemensa XII-go. W r. 1738 był jeszcze prezydentem trybunału radomskiego; po zmar.łym Teodorze Potockim przyjął nawet prymasostwo, ale złożył je zaraz w ręce króla z powrotem.Wciąż

Dr J. p.

Lipski Feliks Aleksander, herbu Łada (f 1702), biegły mówca łaciński, syn Jana Alberta, wojewody rawskiego (f 1676); w r.

Dr J. p.

Lipski Jan Aleksander kardynał — biskup krakowski (* w Kielcach 1690—f tamże 1746), syn Wacława, herbu Grabie. Kształcił się u Jezuitów w Kaliszu, potem uczęszczał do kollegium w Rzymie. „Piękne umysłu zdolności, połączone ze słodyczą i łatwością obyczajów,

—    pisze F. M. Sobieszczański w „Encykl. Org.“

—    otworzyły mu drogę do wyższych zaszczytów i

—    znacznych dochodów; zostat kolejno kanonikiem gnieźnieńskim i krakowskim, proboszczem poznańskim, kantorem gnieźn., deputatem na trybunał koronny, a wyrobiwszy się na dobrego prawnika, prezydował w Piotrkowie i Lublinie w r. 1724 — 5, poczem otrzymał mniejszą pieczęć koronną. Jednocześnie na dworze Augusta Ii-go przy boku feldmarszałka Fleminga wyrobił się z podkanclerzego okazowy statysta w. XVIII. „Niemałego sprytu, bystrości, wymowy, ale bez żadnych podstaw moralnych, intrygant, karciarz i smakosz, który bawiąc się, robiąc politykę, robiąc przedewszystkiem własną karyerę, więcej przesiadując za stołem biesiadnym Augusta Ii-go, albo w gabinecie ministeryaluym Brühla, aniżeli w swej dyecezyi, dawał gorszący przykład nieposzanowania dla wysokiej godności księcia kościoła i podniosłych obowiązków duszpasterza“ (S. Askenazy: „Dwa Stulecia“ wyd. 1-e, str. 97). Takiego właśnie sprawnego tłómacza ustaw, organizatora potwornych, „kradzionych“ wyborów, takiego giętkiego pośrednika w układach z butną ma-gnateryą potrzebował August Il-gi, zwłaszcza w owych czasach gorączkowej roboty sukcesyjnej. To też, w Polsce, czy w Saksonii król prawie że „kroku bez niego nie stąpił“, dał mu w r. 1731 biskupstwo łuckie, a wnet potem, zanim nomiuat zwiedził swą dyecezyę, dał krakowską (1732), źródło ogromnych dochodów, według prawa niewspółistne z podkanclerstwem. Gdy L., nie poprzestając na tem, zmierzał wyraźnie i do wielkiej pieczęci, wywiązała się stąd długa rywalizacya z rzetelniejszym A. St. Załuskim. Cała inscenizacya obioru Augusta Iii-go, nieza-

318).

Wł. Kon.

1692 został kasztelanem sieradzkim, w 1. 1694 i 1698 był marszałkiem trybunału koronnego, nakoniec w r. 1699 wojewodą kaliskim. Po śmierci Jana IU-go był stronnikiem ks. Ludwika Conti (ob.), potem wszakże stał wiernie przy Auguście Il-iin i to go zgubiło, ponieważ będąc wysłannikiem Stanów do Karola XII, starał się odwieść króla szwedzkiego od złożenia z tronu Augusta, i przez to wzbudził podejrzenia przeciwnej królowi szlachty, która w oburzeniu rozsiekała L-go. — Dwie mowy jego łacińskie był jednym z głównych filarów stronnictwa przytacza Estreicher w „Bibliog.“ (T. XXI str. czysto dworskiego i, zwalczając plany powstańcze Potockich (1739, 1741), jednocześnie na przekór „familii Czartoryskich“ próbował pierwszych pojednać z dynastyą, która wszystko zawdzięczała Rossyi. Pochowany został w Krakowie. Wydał osobno „Mandata varia publicata A. 1737“; „Epistoła pastoralis ad clerum et populum dioec. cracov.“,tudzież kilka mów. W ślad za biografem Leszczyńskiego, Seylerem, Estreicher, Brückner, Kantecki, Wojciechowski, przypisują mylnie L-mu autorstwo „Rozmowy ziemianina z sąsiadem“ (1732 — 3), będącej nie-wątpliwem dziełem Konarskiego, wbrew własnym upewnieniom autora (ob. „Pamiętnik literacki“ 1904, recenzya pracy Rylskiego p. St. Kossowskiego, oraz Konarski Stan. w niniejszej Encyklopedyi). Jeżeli Seyler omylił sie tylko co do tyłułu, to możnaby przypisać Lipskiemu chyba broszurę „Wolność Polska, rozmowa polaka z francuzem objaśniona“ (1732), pełną bystrych uwag nad nierządem i systemem elekcyjnym.

Marty ri“

X H. P.

Lipski Stanisław, kanonik krakowski i płocki, regent kancelaryi koronnej (f 1674). Podczas jubileuszu w Rzymie (1650) miał w tein mieście w kościele polskim św. Stanisława kazanie, ogłoszone w „Panegyris Divo Stani-slao Episcopo Cracoviensi ac (Rzym 1650).

Dr J. P.

Lipski Jan, herbu Łada (f 1786), prawnik, w palestrze zajmował stanowiska różne, a że się też trzymał klamki pańskiej, został pełnomocnikiem ks. Sapieżyny, wojewodzicowej

Lipski Andrzej herbu Grabie (f w Krakowie 1689), stąd głównie znany, że mylnie przypisywano mu autorstwo wydanej wo Lwowie (1850) przez St. Przyłęckiego „Wojny chocimskiej“ Wacława Potockiego (ob.). —L. był synem starosty czchowskiego, Jana, służył wojskowo przeciwko Chmielnickiemu, przebywał w oblężonym Zbarażu, z pod Bato-ha uszedł także szczęśliwie, potem wojował ze Szwedami. W r. 1668 został podwojewodzim sandeckim, a w r. 1678 podczaszym chełmskim.

mścisławskiej, matki Kaz. Nestora(ob.). Następnie pełnił różne obowiązki obywatelskie w województwie kaliskiem, nakoniec w r. 1781 został kasztelanem santockim. Zapiski jego ciekawe z 1. 1775 — 1778 wydał J. I. Kraszewski w t. LIV „Bibl. Warszawskiej“ (1864).

Lipski Tadeusz z Lipego, herbu Grabie, kasztelan łęczycki, syn Józefa kaszt. łęcz. i Anny z Bętkowskich, blizki krewny kardynała (* 17 sierp. 1725 w Boniowicach na Rusi — f 1796 w Warszawie), szkoły ukończył w Poznaniu, potem uczył się w Rzymie prawa kanonicznego i cywilnego. Posłował na sejmy z województwa bełz-kiegó; w r. 1748 został szambelauem Augusta III-go. Jako wymowny jurysta nieraz bywał deputatem, parokrotnie (1751, 1752) z polecenia dworu pilnował porządku na październikowych reasumpcyach piotrkowskich.Przy nowein ukształtowaniu

x. H. p.

ig p

Dr J. P.

stronnictw w latach 1754 — 8, wytrwał na legalnem stanowisku dworskiem, chociaż nie należał do serwilistyczuych kreatur Mniszcha. D. 3-go listopada r. 1760 został ge-nerał-majorem, d. 9-go maja 1762 kaszt, brzezińskim, a po śmierci Józefa Walewskiego (stycz. 1763) — łęczyckim. Był już wtedy wyznaczony przez króla razem z Konstantym Platerem, woj. mścisławskim, na delegata pełnomocnego do Kurlandyi, gdzie chodziło o obronę praw królewicza Karola przeciwko Bironowi i jego poplecznikom—Rossyanom. Listy pisane wówczas z Mitawy przez obu pełnomocników do Jerzego Mniszcha świadczą o niemałej energii i odwadze L-go, ujawnionych w starciu z rezydentem Simolinem, generałem Brownem i odstępczymi Kurlandczykami. Po odjeździe ks. Karola z Mitawy (kwieć. 1763) senatorowie wytrwali na straconym posterunku do końca lipca. Podczas bezkrólewia L. trzymał z partyą saską i J. KI. Branickim, towarzyszyłsecesyonistom do Lubowli po manifeście przeciwkonwokacyjnym (1764), lecz ostatecznie pogodził się z nowym rządem. Uczestnicząc potem z biskupem Giedroyciem w delegacyi na synod unitów w Brześciu (1765), w delegacyi sejmowej r. 1767 — 8, w sądzie asesorskim (1768) i marszałkowskim, przywiązał się do Stan. Augusta, podobnie jak przedtem do Sasów, zaskarbił sobie pensyę dworską, dochody z paru opactw i rangę generał-lejtenanta. Obrany konsyliarzem Rady Nieustającej d. 30 paźdz. r. 1776 równością głów z podskarbim Kossowskim, otrzymał od króla pierwszeństwo; zasiadał w 1.1782 — 4 i 1786 — 8 w departamencie policyi, w 1. 1784 —6 w komisyi skarbu kor. Ubiegał się to o podkanclerstwo kor. (1780), to o laskę nadworną (1783). Zawsze odznaczał się umiarkowanie postępowym poglądem na reformę państwa, czego dowiódł już w r. 1762 listami pisanemi do prymasa Łubieńskiego i do St. Konarskiego; dzięki temu też został wtajemniczony w plan robót konstytucyjnych r. 1791 W imię zasady: „Naród z Bogiem, Bóg z narodem“, żądał na Sejmie Wielkim przywrócenia Jezuitów, podał

właściwy projekt d. 16 czerw. r. 1791; pisywał o tem do Rzymu. W chwili krytycznej odradzał królowi akcesu do Targowicy, radził owszem udać się do armii, atoli po akcesie nie zerwał ze swym ostatnim dobroczyńcą. Za powstania Kościuszkowskiego zużyty starzec dał znać o sobie już tylko prośbami do Rady Najwyższej Narodowej o wynagrodzenie za majątki utracone dla ojczyzny. Pensyę od Stan. Augusta pobierał nawet po jego abdykacyi, umarł w Warszawie d. 11 czerw. r. 1796.Spis jego mów drukowanych podaje Estreicher w t. XXI. Wł- Kon-

Lipski Mateusz, biskup miński (* 1769— f 1841), uważał się za szlachcica berbu Grabie, lecz podobno podszył się pod to nazwisko. Bazylianin, przyjął obrządek łaciński, sekretarz i ulubieniec arcybiskupa mohilewskiego Sie-strzeńcewicza (ob.), zostaje kanonikiem mohi-lewskim, prałatem, archidyakonem białoruskim, sufraganem połockim z tytułem biskupa aureo-politańskiego. Po śmierci Siestrzeńc-ewicza administrował dyecezyą mińską, w r. 1829 został biskupem tej dyecezyi.

Lipsko, osada, dawniej m-ko, nad rz. Krę-pianką w pow. Iłżeckim, g. Radomskiej, o 35 w. od st. kolei w Ostrowcu odległa; 3 000 in-ców. —Data założenia m-ta nieznana, ponieważ dokumenty zgorzały, lecz wzmianki historyczne o niem są już w w. XVI. Było lichą mieściną, rozwój L-a zaczyna się dopiero od chwili przeprowadzenia dr. ż. iwangrodzko-dąbrowskiej. W r. 1857 pożar zniszczył całą osadę wraz z kościołem, erygowanym przez Zygmunta Iłl w r. 1606 a odbudowanym około r. 1887. Prócz kościoła istnieje w L-u szkoła pocz., urząd i sąd gminny, stacya pocztowa; młyny wodue, fabr. octu.    . ' .

Liptowski komitat na Węgrzech, w ziemi Słowaków, graniczy z Galicyą i z komitatami Orawskim, Turczańskim, Zwoleńskim, Gomor-skim i Spiskim. Obszar 2 257 km. kw., mieszk.

76 850 (1890), prawie wyłącznie Słowaków. Komitat zamknięty jest od półn. przez łańcuch główny Tatr, od południa przez góry Liptowskie. rz. Wag i jej dopływy płyną przez komitat, klimat jest w L. surowy; to też rolnictwo nie mogło się tam rozwinąć należycie, natomiast kwitnie pasterstwo. Ser owczy liptowski (bryndza) wywożony jest w znacznej ilości. Komitat posiada znaczną ilość gorzelni (32); w Mikula-szu jest wiele garbarni. Ludność zajmuje się po domach tkaniem płótna i sukna. Wywozi się z komitatu sporo drzewa. Stolicą jest Mikulasz (po węg. Lipto-Szent-Miklos).

Liptowskie Tatry, ob. Tatry.

Lipy, niem. Kirche-Liep, zowie się niewielki kościół, o klmtr od Lubawy (ob.) odległy, blisko drogi wiodącej z miasta do Złotowa, nad małą strugą. Stoi Osamotniony, śród pola, lipami otoczony (skąd cała miejscowość L. się zowie), murowany, o 3-eh ołtarzach i małych organach z wieżą niewielką, r. 1870    *

po zgorzeniu dawniejszego nowo wzniesiony. . powstaje przez tarcie strun o wałek drewnia-Należy jako filia czy kaplica publiczna do par. ny, nasmarowany kalafonią, wprawiany w o-w Lubawie. Największym skarbem kościoła brót zapomocą korby umieszczonej w podstawie tego jest prastara, mała, drewniana figura Mat- instrumentu, a kręconej ręka prawą, ki N., cudami słynąca. Wierni liczne odbywa- Lira, moneta włoska, jednostka monetarna, ją pielgrzymki na to miejsce św., osobliwie wartości blisko franka; zawiera czystego srebra podczas głównego odpustu na Nawiedzenie 3.75 gm.

A. Pol.

W. W. W.

Lutnia — gwiazdozbiór nieba północnego; leży między 270° a 290° wzniesienia się prostego i 26° a 46° zboczenia i składa się z 69 gwiazd dostrzegalnych gołem okiem. Najjaśniejsze gwiazdy tworzą równoległobok, w którego jednym rogu mieści się gwiazda a, zwana inaczej Wegą; druga z kolei gwiazda, ß, zasługuje na uwagę jako zmienna (z okresem 13-dniowym) i, jak s, wielokrotna (obie one w teleskopie silnym rozkładają się na 4 gwiazdy). Jeszcze konstelacya ta zawiera mgławicę, dostrzegalną jedynie przy pomocy teleskopu.

Matki Boskiej. Stary spalony kościółek posia- Lira lub dał r. 1580 między innemi, grobowiec Andrzeja Klickiego, h. Lubicz (f 1621), i wielki obraz św. Stanisława Kostki, który jako ślubną ofiarę przynieśli mieszczanie podczas zarazy; zawieszony był ten obraz na ścianie przy zakry-styi. Ob. „Obrazy cudowne i miejsca w dye-cezyi chełmińskiej“, str. 20. („Sł. Geogr.“)

Liquidambar, roślina, ob. Sty ra ko wiec.

Liquiritia, ob. G1 y c y r r li i z a.

Lir (niewłaściwie), moneta włoska, ob. Lir a.

Lirazza, dawny pieniądz srebrny lombardo-wenecki, zawierał czystego srebra 2.88 gm., a przedstawiał wartość 30 soldów.

Lirł, rzeka we Włoszech, ob. Gari-g 1 i a n o i L i r i s.

Liria, miasto w Hiszpanii, w prow. Walen-cyi, na rozległej, żyznej równinie, niedaleko od brzegu lewego rz. Guadalaviaru, połączone koleją żelazną z Walencyą. W mieście znajduje się trochę zwalisk i napisów z czasów rzymskich. Mieszk. około 10 000, Tytuł księcia L. nadany został przez Filipa V marszałkowi

lg. F-

w. w. w.

Lira: 1) instrument popularny starogrecki, strunowy, pozbawiony pudła rezonansowego, na którym więc struny drgały w powietrzu. Ramy L-y rozchodziły zię zwykle w dwa ramiona wygięte symetrycznie, złączone belką poprzeczną, służącą do przymocowywania strun zwierzęcych; niekiedy tylko urabiano te ramy w formie prostokąta. Liczba strun, które wprawiano w drganie za pomocą plektronu (pałeczki) była różną w różuych czasach; pierwotnie miała tylko cztery.—2) L-ą zwano w w. XVI —

Liliodendron, ob. Tulipanowiec.

Liris (gr. Asîpiç, Aîpiç) rzeka w Italii środkowej, dziś w biegu górnym Liri, w dolnym Garigliano; źródła ma w Apeninach, w pobliżu jeziora Fucyńskiego (dz. Lago di Celano); połączywszy się z kilku rzeczkami, z których największa Trerus (dziś Sacco, albo Tolero), przepływa przez Lacyum połud. i wpada do morza Tuscyjskiego pod Minturnae (dz. zwaliska pod m-tern Traetto). O rzece tej wspominają: Horacyusz, Silius Italicus i Strabon

Lirogon (Synon.: Lira, Lir ni k) — Me-nura Davies. Ptak z rodziny Menuridae, należącej do rzędu wróblowatych (Passeres), podrzędu Clamatores. Najodpowiedniejszą nazwą polską opisywanego ptaka byłaby — „Lira“, albo „Lirnik“, również „Lirowiec“ ze względu na wymagania językowe; L. bowiem jest tłumaczeniem zbyt dosłownem niemieckiego „Leier-schwänz“. Rodzaj Menura jest jedynym przedstawicielem rodziny Menuridae i zawiera dwa jeno gatunki, żyjące wyłącznie w Australii połudu. i wschodn. — Są to ptaki dość duże, o dziobie miernym, zgiętym nieco na końcu;

Ur J. P

XVIII instrument wielostruuowy, w rodzaju Violi (ob.). Wyrabiano go w trzech wielkościach: jedną nazywano L. da braccio, o siedmiu strunach, wyciągniętych na gryfie, i dwuch baso- Berwickowi (1707). wych; drugą—L. di gamba, o 12 strunach na gryfie i dwóch basach; trzecią--Archiviola da L. o 24 strunach. Rierwsza L. zastępowała dzisiejsze skrzypce, druga wiolonczelę, trzecia zaś—zwana także Accordo, kontrabas. Do tego samego gatunku L-y należał Baryton czyli Viola di bordone (ob. T. VIII, str. 38).—3) L-ą zwie się też używany w orkiestrze wojskowej i operowej instrument, z nastrojonemi chromatycznie sztabkami stalowemi (dzwonkami), które uderza się młoteczkiem ręką, bądź za pomocą przyrządu zwykłej klawiatury.— 4) L-ą (lac. lira rustica v. pagana, włos. lira tedesca, franc, chifonie, niem. Bauernleier, v. Bettlerleier, lub Drehleier, ang. Hurdygordy), zwie się popularny instrument ludowy, pochodzenia średniowiecznego, zwany w w. X—XII Organi-strum, używany w całej Europie, w Polsce, głównie na Ukrainie przez lud wiejski, zwykle ślepców-żebraków, zwanych lirnikami. Składa się ze skrzynki rezonansowej, podobnej do instrumentów smyczkowych. Z prawej strony znajdują się klawisze, któremi, grając lewą ręką, przyciska się strunę wewnątrz umieszczoną—lub dwie, nastrojone unisono— dające tyle skrzydła krótkie; 7-e, 8-e, 9-e lotki mają naj-tonów, ile jest klawiszów (około dwóch oktaw); dłuższe; ogon długi; u samca z 16-tu równych, u dwie drugie struny są nastrojone w tonice i samicy zaś z 12-tu stopniowo zmniejszających kwincie tonacyi instrumentu i tworzą podstawę się (schodkowato ściętych) sterówek. Z 16-tu basową. Drganie strun i wydawanie dźwięków sterówek samca 6 z każdej strony ogo-

St. Min.

St. Min.

na (od 2-ej do 7-ej ) podobne są do piór ozdobnych niektórych czapli; zaś 1-a i 8-a mają zamknięte chorągiewki a na wierzchołku są li-rowato zgięte na zewnątrz (skąd nazwa — Li-rogon)\ z gatunków wymienimy: M. superba Davies L.; upierzenie z wierzchu ciemno-szaro-bruuatne — do brunatno czerwonego; szyja u góry czerwona; spód — brunatno - popielaty. Długość =130 cm.; dług. skrzydeł — 29 cm., ogona — 70 cm.; samica jest znacznie mniejsza od samca. L-y są ptakami bardzo trwożli-wemi; odżywiają się owadami, mięczakami i robakami.

Liryczna poezya. ob. Poezya.

Lis — (Canis vulpes) należy do rodziny Canidae (Psów), rzędu ssaków drapieżnych (Carnivora); niektórzy systematycy wyróżniają grupę odrębną w rodzaju Canis (Pies)—grupę Vulpina (Li so kształtne).. Znany pospolicie drapieżnik o futrze gęstem i miękkiem, bardzo cenionem w handlu; kolor sierści z wierzchu jasno-rdzawo-czerwony, na łbie, ramionach i części tylnej grzbietu z lekkim odcieniem białawym; policzki i gardło białawe, brzuch i piersi szaro-białawe lub popielate; część grzbietowa uszu czarna, ogon długi, puszysty, z ko-niuszczkiem białym; dł. ciała 70 cm., ogona — 30 - 35 cm. wysokość w kłębie =30 cm. L. jest pospolity w Europie całej, Afryce północnej, Azyi wschodniej i zachodniej i w Ameryce północnej. L-sy żyją parami w lasach, częstokroć w górach, wąwozach i t. p. w norach; większe „lisie jamy“ nie są przez nie same wykopane; są to mieszkania borsuków, dobrowolnie przez nie opuszczone; niekiedy jednak L. dopóty niepokoi borsuka w jego norze, dopóki nie zmusi go do jej opuszczenia. Okres rui odbywa się u L-ów w lutym i marcu; szczen-ność trwa 60 — 63 dni; samica rodzi 3 — 7 młodych. — Futro L-a cenione jest tylko w zimie; po linieniu wiosenuem traci na wartości. — L jest drapieżny, bardzo krwiożerczy, zwinny i chytry, co mu wyrobiło już w starożytności odległej rozgłos w bajce. Szczególnie szkodliwy jest dla zajęcy młodych, ptactwa leśnego jak również i domowego. — Futra zimowego lisa używa się na odzież, letniego na kapelusze filcowe; tłuszcz bywa używany przez lud na odmrożenie uszu. Szkody wyrządzane przez siebie L-y okupują przez zawzięte tępienie myszy polnych i leśnych, będących ich pożywieniem głównem. — Systematyk Wagner wyróżnia następujące odmiany L-ów, uznawane przez wielu systematyków innych za gatunki odrębne: 1) Vulpes vulgaris (L. pospolity) o futrze koloru rdzawo-czerwonego z brzuchem i końcem ogona białawym, o nogach — ciemnych; odmiana, albo podług innych autorów, gatunek ten rozpada się na następujące pod-odmiany: a) Canis aloper L. o sierści rdzawo-czerwonej, zmieszanej z włosem czarnym (?); b) Vulpes crucigera Briss. (Krzyżak); futro rdzawo - czerwone z krzyżem czarnym na grzbiecie. Odmiana ta otrzymuje na zimę ubarwienie szaro-niebieskawe futra i nazywa się wtedy L-em niebieskiem; futro tego rodzaju jest ogromnie cenione w handlu; otrzymuje się tylko z Rossyi; c) V. nigra Pall. — (L. czarny); ciało zupełnie prawie czarne; koniec ogona biały; (i) V. alba Pall. (L. biały); prawie cały koloru białawego. 2) odmiana (lub gatunek innych autorów) — Canis melanogaster Bonap. czarny u spodu; uszy nieco krótsze od odmiany poprzedniej, pysk dłuższy; żyje we Włoszech na wyspie Sardynii i Sycylii; 3) Canis niloticus Geoffr. Sierść płowo-czerwonawa na bokach szarawa; część dolna szyi, piersi i brzuch koloru brunatno-czarnego; koniec ogona biały; żyje w Egipcie i Arabii; 4) Canis fulvus Desm. L. czerwony, koloru złotawo-czerwonawego na grzbiecie, u spodu—biały; przednie i boczne powierzchnie nóg czarne; koniec ogona biały; uszy i pysk nieco krótsze niż u odmian poprzednich; żyje w Ameryce Półn.; pod odmiany: a) Canis decussatus Geoffr, odpowiada naszemu krzyżakowi ( F. crucigera) i także uważany bywa przez Amerykanów za odmianę L-a pospolitego; b) Canis argentatus Geoffr. L. srebrny amerykański, albo czarny; kolor futra przeważająco czarny, z połyskiem białawym, mieniącym się (od białych końców sierści) niekiedy zupełnie czarno-połyskliwy; futro bardzo wysoko cenione w handlu.

Lis, konstellacya nieba północnego, zawarta między 285° —321 wzniesienia prostego i 20° — 28° zboczenia. Składa się jedynie z gwiazd poniżej 4-ej wielkości oraz z mgławicy, odkrytej przez Messiera, a rozłożonej na gwiazdy dopiero przez Hugginsa za pomocą analizy spektralnej; Rosse nazwał ją dziwacznie „Dumb-bellnebula“.

Lis I (Lisowi e, Mżura, Strem pac z, Orzi-Orzi), herb polski. Na tarczy w polu czerwonem—strzała srebrna lub złota żeleźcem do góry, bez opierzenia, dwa razy przekrzyżo-wana. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pół lisa czerwonego w prawo. Labry czerwone, podszyte srebrem. Jeden z najstarszych herbów polskich, znany wszystkim heraldykom polskim, poczynając od Długosza, z dwoma zawołaniami: Lis o wie albo Lis i Mżura (to trzecie zawołanie w herbarzyku Ambrożka podane jest mylnie, jako Murza, u niektórych zaś heraldyków—jako Bzura). W zapiskach sądowych średniowiecznych pojawia się ten herb dopiero w początkach w. XV; jedna z zapisek z r. 1421 (Helcel TI, «N° 1881) zna go z proklamacyą: Orzi-Orzi (jest to hasło bojowe, wyrażone w trybie rozkazującym słowa orać=bić, a nie oznacza jak chce Piekosiński w swojej heraldyce na str. 93, tyle, co Orzowicl Orzowic!). W Paprockiego „Zwierciedle“ znajdujemy nadto pod r. 1450 zawołanie Strem pac z. Pieczęci średniowiecznych z herbem omawianym docho-

D.

n.

D.

wał się poczet spory. Najstarszą z nich jest pieczęć Stefana z Wierzbna z r. 1226. Na niektórych z pieczęci powyższych herb ten w różny sposób bywa odmienianym (strzała bywa raz przekrzyżowana, to znów umieszczona o-strzem w dół), co było połączone z tworzeniem się bocznych gałęzi rodu L-ów - Strempaczów. Klejnot średniowieczny herbu jest nieznany, co się zaś tyczy dzisiejszego lisa w hełmie, to został tam umieszczony nie wcześniej jak w w. XVI, kiedy trzeba było po zatarciu się tradycyi rodowej wytłómaczyć w jakibądź sposób nazwę herbu L. L-m pieczętowały się i pieczętują rodziuy następujące: Andrzejewiczów, Augustynowiczów, Bartłomiejewiczów, Bechcickich v. Bechczy-ckich, Beglewskich v. Biegłowskich, Benetów (indyg. 1673), Biankich z odm. (indyg. 1662), Biskupskich, Świętopełk-Bolestraszyckich, Borowskich, Bucellów z odm. (nobil 1589), Bzu-rów, Bzurskich, Pieczonków - Chomętowskich, Cbomińskich, Pieczonków-Chrapkowskich, Chrzą-stowskich, Niemstów-Chrzelowskich (zgaśli), Cie-szowskich, Czarnockich „z Czarnocina“, Czarnockich „z Czarnot“, Czarnotów, Czechowskich, Czyżów (nob. 1534), Czyżogórskich, Daniłowi-czów, Długokęckich, Dobkiewiczów, Dobroszkie-wiczów, Dobrowolskich, Doleckich, Doraszkiewi- j czów, Doroszków, Doroszkowskich, Elżbutów, | Filipowiczów, Folandów, Gawęckich, Gawianow-skich, Gembarzewskich z odm., Gembickich, Gemzów, Genjuszów, Gerliczów z odm., Glikow-skich z odm., Glińskich, Gniewięckich, Goleniowskich, Gdańskich, Gołuchowskich, Gotartowskich, Gottardów, Goworskich, Gradowskich, Grajbuerów (nobil. 1790), Gregorowiczów, Grodowskich, Grodzkich, Grudowskich, Grzegorzewskich, Grzy-wów, Hanuszewiczów, Holenczyńskich, Hor-dziejewiczów, hr. Ilińskich (hrab. 1779), Iwa-szeńcowiczów, Jagmiuów, Janczewskich, Jar-nickich, Jerliczów, z odm , Jodków - Narkiewi-czów, Jurjewiczów, Juszkiewiczów, Kanigow-skich, Karnickich, Karśnickich v. Charśni-ckich, Kempińskich z odm., Kępskich, Kęsztor-tów z odm., Kirkiłłów, Klimontowskich, Klu-szewskich, Kolesińskich, Komuńskich, Kończów, Konopków, Konstantynowiczów, Kórnickich, Korsaków z odm., Korzeniowskich, Kosińskich, Kosmanów, Kosmowskich z odm., Kostrzew-skich, Kozakowskich, Koziegłowskich, Kozłowskich, Koźnińskich, Kroińskich, Krośniów, Niern-stów-Księskich, Kulczyckich, Kuszczyckich, Ku-tyłowskich, Kwilińskich, Leteckich, Lipickich, Lisów, Lisieckich, Liskowskich, Lisowskich, Łąckich, Łuckich, Łukaszewiczów, Macewiczów, Makarowiczów, Malużyńskich, Matuszewskich, Medekszów z odm., Medyńskich, Metlów, Mianowskich, Żdanów-Michałowiczów, Michniewiczów, Mickiewiczów, Mieszkowskich, Mikołajewskich, Mirońskich, Mnichowskich v. Michowskich, Most-wiłów, Nacowiczów, Narbutów, Nieczyckich, Niekraszów z odm., Niemczynowiczów, Niem-stów (zgaśli), Nieznanowskich, Ochabów-Hukow-

skich, Olszewskich, Ołtarzewskich,, Orlickich, Osędowskich, Ostejków, Parczewskich, Petrasz-kiewiczów, Petrowiczów, Piaseczyńskich, Piotrowskich, Postrumieńskich, Proszczewiczów, Rachockich, Radzimińskich, Rappoldów, Roszczy-ców - Zbirowskich, Roźnickich, Rudnickich, Ruszczyców, Ruszelów, Rybieńskich, Rymwi-dów z odm., ks. Sapiehów, Saułukowiczów (rodzina tatarska), Sikorów, Sikorskich „z Si-korzyc“, Sikorskich (nobil. 1768), Słowików, Słupskich, Smiecińskich, Spiżarnych, Stanisła-wowiczów, hr. Starzeńskich (hr. austr. 1780), Stawowskich, Straszewskich,, Strażyńskich, Strzeblewskich, Sudyków, ks. Swirskich, Syru-towiczów, Szkudliskich, Tauszów, Trzonowskich, Tymińskich z odm., Uchorowskich, Ulińskich, Wańkowiczów, Werbskich, Wereszczaków, Wi-chorowskich, Wilkanowskich, Wojciechowiczów, Wolanów, Wolskich, Wołotkowiczów, Wołowskich, Woronowiczów z odm., Worowskich, Wroniewskich, Zabiełów, Zadąbrowskich, Zają-ców, Zaleskich i Zawadzkich. — Źródła: Długosz; Bielski; Kromer; Paprocki; Okolski; Nie-siecki; Duńczewski; Kojałowicz; Warszycki; Kuropatnicki; Małachowski; Spis szl. Kr. Polskiego; Poczet szl. galicyjskiej; herbarz K. Polskiego; Piekosiński; Borkowski; Żernicki; Boniecki; Uruski.

Lis II, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem —strzała srebrna, bez opierzenia, że-leźcem do góry, raz przekrzyżowana. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu L. I (ob.), powstała już w w. XIII, jak tego dowodzi pieczęć Andrzeja z Wierzbna z r. 1282, a używana następnie przeważnie przez rody litewsko-ruskie: Bouffałów y. Bohufałów, Doroszkiewiczów, Mickiewiczów, Sipowiczów, Tałatowiczów i Tymińskich. — Źródła: Kojałowicz; Niesiecki; Ostrowski, D-

Lis III, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem — strzała srebrna żeleźcem do góry, bez opierzenia; trzy razy przekrzyżowana belkami poprzecznemi, ku dołowi coraz dłuższemi. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Odmiana berbu L. I (ob.), powstała zapewne w drugiej połowie w. XVI, a używana przez rodziuy Iwasieńcowiczów i Ma-karów-Makarowiczów. - Źródła: Kojałowicz; Niesiecki.

Lis IV, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem na barku srebrnej podkowy— takaż strzała, żeleźcem do góry, bez opierzenia, dwa razy przekrzyżowana. Nad hełmem w koronie szlacheckiej łabędź srebrny. Odmiana herbu L. I (ob.), powstała zapewne w drugiej połowie w. XVI, a używana przez litewskie rody Proszczewiczów i Medekszów, pochodzących od pierwszych. — Źródła: Kojałowicz; Niesiecki.

Lis Mikołaj, tak zwany od swego herbu, biskup poznański, synowiec obudwóch Fulków, biskupa krakowskiego i arcybiskupa gnieźnień-

na wysepce Non, w pobliżu Nu-

M. Ab.

Km.

Km.

skiego (f 1213). Będąc dziekanem gnieźnieńskim, scholastykiem krakowskim, wysłany został do Viterbo między innemi w celu starania się o kanonizacyę błogosławionej Jadwigi księżnej polskiej; właśnie z pomyślnością kończył całą sprawę, gdy niespodzianie papież Klemens IV, nie chcąc nominować po śmierci Bogufała Czermelina w r. 1265, przedstawionych mu kandydatów ani przez kapitałę ani przez arcybiskupa gnieźnieńskiego, wiodących spór o miejsce to opróżnione, zamianował Mikołaja biskupem poznańskim i kazał go zaraz wyświęcić w kościele witerbskim. Powagą Stolicy Apostolskiej posadzony, przyjęty był, acz niechętnie, przez władze krajowe, rządził jednak dyecezyą lat 9; pochowany w tumie w Poznaniu (Por. art. F. M. Sobieszczańskiego w „Enc. Org.“ więk.).

Lis latający, oh. Rudawka.

Lis stepowy, ob. Korsak.

Lisbonne Maksym, rewolucyonista francuski (* w Paryżu 1839). Jako chłopiec okrętowy uczestniczył w Wojnie Krymskiej, służył potem wojskowo w 1-ym pułku żuawów (wyprawy do Włoch i Syryi), w r, 1864 dostał dymisyę. Podczas oblężenia Paryża przez Prusaków dowodził plutonem gwardyi narodowej. Po wybuchu d. 18 marca r. 1871 został członkiem Komitetu Centralnego Komuny (ob.). Mianowany wkrótce pułkownikiem, pod wodzą gen. Eudèsa bronił fortu Issy, skąd po wielkich wysiłkach d. 8 maja udało mu się gwardyę w zupełnym porządku wycofać. Próbował odzyskać pozycye utracone d. 16 maja razem z gen. La Cćcilia, lecz bezskutecznie. D. 18—20 maja walczył pod Vaugirard. Zorganizował obronę barykad w XI okręgu; przy ulicy Vavin dokazał cudów waleczności. Ranny na placu Châtean-d’Eau dostał się do rąk Wersalczyków. D. 5 grudnia r. 1871 sąd wydał nań wyrok śmierci. Po skasowaniu tego wyroku, ponownie sądzony, ponownie też na śmierć był skazany (5 cz. 1872); otrzymał złagodzenie kary na dożywotne roboty ciężkie w Nowej Kaledonii,

mei, gdzie przebył długie lata w kajdanach. Po amnestyi wrócił do Paryża. W r. 1884 założył pismo „Ami du Peuple“. Od r. 1885 kierował kilku kabaretami literackiemi jak oto: „Taverne du bagne“, „Les Frites révolutionnaires“ i t. d.

Lisburn (pierwotnie Lisnegarvey), miasto w Irlandyi, w hrabstwach Antrim i Down, położone w pięknej miejscowości nad Laganem, powyżej Belfastu. Katedra katolicka, fabryki płótna, młyny. Mieszk. ok. 14 000(1908) po większej części protestantów.    ,e- ?■

Lisch Jerzy Kryś ty an Fryderyk, historyk niemiecki (* 1801 — f 1883); uczył się teologii i filologii w Rostoku i w Berlinie, był w r. 1827 nauczycielem gimnazyalnym w Schwerinie, następnie radcą głównego archiwum krajowego w Schwerinie i kustoszem

Wiel. En cykl. Powsï. Ilustr. Ser. I, Tom XLIII-1V Ze*z 345b.

krajowych pomników historyi i sztuki; w r. 1835 założył związek do badań historyi me-klenburskiej i redagował roczniki związku tego: Z jego inicyatywy powstał w r. 1848 powszechny związek wszystkich niemieckich stowarzyszeń, zajmujących się historyą i starożytnością. Napisał: „Die grossherzogliche Altertümersammlung zu Schwerin“; „Mecklenburgische Urkunden“ i cały szereg dziejów rodzin szlacheckich. Prócz tego zasługują na uwagę; „Geschichte der Buchdruckerkunst in Mecklenburg bis 1540“; „Chr. L. Liscows Leben“; „Pfahlbauten in Mecklenburg“ i „Römergräber in Mecklenburg“.

LÎSC0 Emil Gustaw, teolog protestancki (* w Berlinie 1819 — f tamże 1887); był od r. 1845 kaznodzieją w nowym kościele w Berlinie. Jego sprawozdanie synodalne w r. 1868 dało pozór pastorowi Knakowi do wystąpienia przeciwko układowi Kopernika. Cios, który to wystąpienie zadało sprawie ortodoksyi, zemścił się na L. Gdy w r. 1872, podczas wykładu o wyznaniu wiary apostolskiem, dał wyraz poglądom wolnomyślnym na tę sprawę, otrzymał naganę od konsystorza brandenburskiego. —Syn jego Henryk L., także teolog, autor „Paulus Antipaulinus“ został w r. 1895 przez tenże konsystorz złożony z urzędu za to, że wzbraniał się odczytać w kościele wyznanie wiary apostolskiej.

Liscow Krystyan Ludwik, satyryk niemiecki (* d. 29 kwiet. 1701 w Wittenburgu [Mecklenburg-Schwerin] —f 30 paźdz. 1760 na wsi pod Eilenburgiem). Na wykłady uniwersyteckie uczęszczał w Rostoku, w Halli i w Jenie; był nauczycielem domowym, a następnie pełnił służbę dyplomatyczną przy różnych dworach niemieckich. Jako radca wojskowy za czasów Brüh la (ob.) w Saksonii ściągnął na siebie gniew ministra przez zbyt swobodny sąd o jego gospodarce — dostał się do więzienia i postradał urząd. Z satyr L-a zasługują na u-wagę „Ueber die Vortrefflichkeit und Notwendigkeit elender Scribenten“ (1735); „Sendschreiben über eine gefrorene Fensterscheibe“, zamieszczone w zbiorze „Sammlung satirischer und ernsthafter Schriften“ (1739). W satyrach swoich zwraca się L. przeciwko ortodoksyjnemu dogmatyzmowi i chłoszcze literatów pozbawionych talentu; wybiera jednak na przeciwników osobistości tak mało znane, że utwory jego nie posiadają znaczenia ogólnego: „Liscows Werke“ (wybór), wyd. przez A. Haidera w Halli (1901); B. Litzmann „Chr. Ludwig L. in seiner literarischen Laufbahn“ (Hamburg 1883); Goethe „Aus meinem Leben. Dichtung und Wahrheit“, część 2-ga, księga 7-ma. Mra-Lisfranc Jakób (* w Saiut-Paul [dep. Loire] 2 kwiet. 1790 -f w Paryżu 13 maja 1847) znakomity chirurg francuski. Początkowo kształcił się w Lyonie, następnie pod Dupuytre-nem (ob.) w Paryżu; osiągnąwszy w r. 1813.

(XI, str. 393 i XXX str.).

dyplom doktorski, wstąpił do służby wojskowo-lekarskiej, którą opuścił w roku następnym i osiadł w Paryżu, gdzie szybko zdobył sobie sławę chirurga dzielnego, a zwłaszcza operatora biegłego i pomysłowego. Wówczas ogłosił pracę „Mémoire sur l’amputation du bras dans l’articulation de l’épaule" (Paryż 1815 —szerzej to samo w „Mém. sur les méthodes et les procédés nouveaux pour pratiquer l’amputation dans l’articulation scapulo-humérale“ w „Archives générales“ 1823), w której zaleca wynaleziony przez siebie sposób wyłuszczania ręki całej w stawie ramiennym. Równocześnie opisał drugą operacyę na stopie, przez siebie również wynalezioną p. n. „Mém. sur 1’ampu-tation du pied dans son articulation tarso-mé-tatarsienue etc“ (tamże 1815). W r. 1818 został chirurgiem Biura centralnego; w r. 1824 prof. przybranym (agrégé) na mocy pracy konkursowej „An eadem contra varias urethrae coarctationis species medela“ (Paryż 1824; t-że t. r. przekł. franc. J. B. Vésignégo i J. B. Ricarda i niem. Lipsk t. r.), poczem otrzymał oddział w szpitalu Pitié, w którym wykładał klinikę chirurgiczną z powodzeniem wielkiem.— Oprócz b. licznych prac drobniejszych ogłosił jeszcze: „Mém. sur de nouvelles applications du sthétoscope... suivi d’un mém. sur une nouvelle méthode de pratiquer la taille chez

la femme.....et d’un mém. sur un nouveau

procédé pour l’amputation dans les articulations des phalanges“ (t-że 1823; przekł. niem. Weimar 1824; ang. Londyn 1827); „Mém. sur un nouveau procédé opératoire pour pratiquer l’amputation dans l’articulation coxo-fémorale“ (w „Arch. génér.“ 1823); „Excision du rectum carcinomateux“ (tamże 1830); „Maladies de l’utérus“ (Paryż 1836; są to odczyty klin. L-a wydane przez J. H. Pauly’ego; przekł. niem. Lipsk 1838; ang. Boston 1839); „Clinique chirurgicale de l’hôp. de la Pitié“ (Paryż 1841 — 1843, 3 t.; przekł. niem. Lipsk 1844) i „Précis de méd. opératoire“ (t-że 1845 — 1847, 3 t. dzieło z powodu śmierci autora nie dokończone; przekł. niem. Lipsk 1846—47). —Zasługi wielkie L-a jako chirurga i profesora znakomitego szpeci charakter jego nieznośny, zazdrosny i kłótliwy, który stał się powodem licznych polemik i niesnasek z kolegami. — Por. „Biogr. méd.“ (V str. 79), i „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (IV str. 8). Spis zupełny prac L-a zestawił Callisen w „Med. Schriftsteller-Lex."

Dr j. i>.

Lisianka cz. Łysianka, m-ko w pow. Zwinogrodzkim g. Kijowskiej przy uściu rz. L-i do Gniłego Tykicza, w pobliżu st. dr. ż. fastowskiej Olszanica. Kościół poklasztorny frańciszkański, zburzony za czasów Koliszczy-zny i nanowo odbudowany w r. 1820;    2 cer

kwie, dom ubogich, szkoła ludowa, gorzelnia, kilka zakładów przemysłowych; 7 000 m-ców. W w. XVI było tu puste horodyszcze, należące

do Białocerkiewszczyzny. W r. 1593 Zygmunt III nadał je w wieczyste posiadanie zasłużonemu w wojnach moskiewskich Walentemu Czermińskiemu. Później włączono L-ę do s-stwa Korsuńskiego. W r. 1622 s-sta kors. Jan Daniłłowicz, wojew. ruski, na mocy uzyskanego przywileju wyniósł L-ę do rzędu miast na prawie magdeburskiem, zbudował zamek obronny, a osadników obdarzył swobodami na lat 24. Podczas pierwszej wojny kozackiej L., ludna i bogata, potężnie obwarowana, posiadała 4 cerkwie i monaster św. Trójcy, ufortyfikowany, poświęcony w r. 1653 przez powracającego z Moskwy patryarchę antyochejskiego Makarego. W r. 1654 buntownicza L., zdobyta przez wojska polskie, została spalona i zburzona. W r. 1659 oddano ją uchwałą sejmową w dziedzictwo Konstantemu Wyhowskiemu w nagrodę zasług dla kraju. W r. 1663 podczas wyprawy Jana Kazimierza za Dniepr złożono tu działa i magazyny wojska polskiego, które Kozacy ze wznowionym buntem zabrali a miasto zrabowali. Po powrocie z wyprawy zadnieprskiej Stefan Czarniecki wraz z synowcem, który tu poległ, i hetmanem Teterą, daremnie oblegali przez 26 dni L-ę. Dopiero po zdobyciu Stawiszcz bunty przycichły. W r. 1674, gdy pobity przez Moskwę brat hetmana Doroszeńki, Hrehory, schronił się z Tatarami do L-i, mieszkańcy Tatarów pobili a Doro-szeńkę wydali nieprzyjacielowi. Mszcząc się za to, han tatarski z ziemią zrównał m-to; mieszkańcy pouciekali za Dniepr, dopiero po 8-u latach zaczęli się odbudowywać. Korzystając z zamieszek wojennych, które pozostawiły L-ę bez właściciela, Aleks. Jabłonowski, chorąży kor. i s-sta korsuński, posiadł ją w r. 1702 i jako dobra królewskie wcielił do s-stwa. Spadkobiercy Wyhowskiego, po rozpoczętym o nieprawne pozbawienie ich L-i procesie, zyskali wyrok reinductionis, wwiązania napowrót w posessyę tych dóbr, a jeden z nich odprzedał je w r. 1720 temuż Jabłonowskiemu. W latach następnych dziedzicami L-i byli: Józef Al. Jabłonowski, wda nowogr. od r. zaś 1776 Fr. Ks. Branicki, który odkupił ją i osiedlił drobną szlachtą czynszową. W r. 1733 Józ. Aleks. Jabłonowski uposażył kość. Frańeiszkanów 10 000 złp., wzniósł nowy zamek czworoboczny, piętrowy, z 2 bastyonami obrounemi, otoczony palisadą dębową, a stary zamek oddał bazylianom. Miasto zakwitło, lecz nie nadługo, gdyż bunt Żeleźniaka w r. 1768 straszną zadał mu klęskę. Rządca dóbr L-skich, Dobrzyński, nie mając silnej załogi a ufając zapewnieniom Żeleźniaka, że jemu i oblężonym życie daruje, jeżeli zamek się podda, otworzył bramy m-ta, a wówczas hajdamacy okrutną rzeź sprawili, zbez-j cześcili kościół Frańeiszkanów a zakonników j prawie wszystkich wymordowali; na chórze ! kościelnym powieszono razem Frańciszkanina żyda i psa z napisem: „Lach, żyd, sobaka,

wse wira odnaka“ (ob. Hu mińska rzeź,

„Kosztem życia‘‘;„Ry wal pośmiertny“; osobno wydała powieść „Wielki Los“, oraz zbiór utworów muzycznych p. u.: „Album de salon pour chant et piano“ (Wiedeń 1874); „Dzieci pani Onufro-wej, powieść dla młodzieży“ (Kraków 1878); „Ze świata muzyki, życiorysy i szkice“ (Kraków 1896).—(,,Enc. Org.“ Mn.).

Lisicki, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem — dwa lisy srebrne, jeden nad drugim biegnące. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pół lisa srebrnego w prawo. Labry czerwone, podszyte srebrem. Odmiana herbu Gry z im a (ob.), powstała zapewne w ostatnich czasach, a używana przez wielkopolski ród Lisickich, osiadły w w. XVI w Prusach Zachodnich. — Źródła: Siebmacher VI, 4, 32; Ostrow-

D.

Lisicki Henryk, wybitny publicysta polski kierunku zachowawczego (* 1839 w Żuli-cach w Lubelskiem—f d. 12 lut. 1899 w Halinowie pod Samborem w Galicyi). Nauki średnie pobierał w Kielcach i w Lublinie, rolnicze w Marymoncie. Podczas powstania r. 1863 wyjechał za granicę. Kilka lat przebył w Dreźnie, skąd pisywał artykuły publicystyczno-po-lityczne do ,,Czasu“, oraz pierwsze utwory beletrystyczne: ,,Kometa“, ,,Błędne ogniki“, ,Serafina“,—powieści, malujące w sposób obrazowy stosunki towarzyskie sfer wyższych („Czas“ i „Przegląd Polski“). W r. 1870 przeniósł się do Lwowa i wstąpił do redakcyi czasopisma „Unia“ o mocnem natężeniu klerykalno-kato-lickiem. Po dwu latach pobytu we Lwowie osiadł na stałe w Krakowie, gdzie rozwinął żywą i rozgłośną działalność publicystyczną; zwłaszcza był jednym z naj czynniej szych współpracowników „Prz. Polskiego“ i „Czasu“. W r. 1878 po śmierci margr. Aleksandra Wielopolskiego syn tegoż, Zygmunt, powierzył L-emu

Koliszczyzaa). Jeszcze krwawiej postąpił w L-ce w tymże roku watażka Buhaj już po stłumieniu buntu Gonty i Żeleźniaka: w najwy-szukańszych mękach kazał zamordować komisarza Chiczewskiego, przybyłego z dóbr wołyńskich ks. Jabłónowskiego, ks. Hyacynta Pawłowskiego, frańciszkanina, ocalałego z pierwszej rzezi, i w. in., tak, że według słów świadka: „Krew pomordowanych w zamku po okna wypełniała izby“ („Pamiętn. Lipomana“), Po r. 1863 dobra L-skie skonfiskował rząd a L-ę oddano rodzinie Kaznakowów. — Od połowy w. XVII posiadała L. monaster św. Trójcy, niegdyś czerńców, potem bazylianów, który Jan Kazimierz w r. 1662 uposażył, a król Michał w r. 1670 nadanie potwierdził. Tatarzy z Do- ski. roszeńką monaster spalili; odbudowany dzięki hojności ks. Józefa Al. Jabłonowskiego, przechodził ciężkie koleje; bazylianie, rugowani kilkakrotnie przez nieunitów, dotrwali jednak do kassacyi zakonu.—Por. „Sł. Geogr.“, Baliński i Lipiński; „Staroż. Polska" (T. II).

Lisiański v. Lisański Heraklit, arcbp smoleński ruski z w. XVIII (f 1771). Rodem z Halickiego, wstąpił do zakonu bazylianów, którzy go wysłali do Rzymu, gdzie otrzymał doktorat teologii i tamże wyświęcony na kapłana; mówca znakomity, zapalał słuchaczów swoją wymową. Obrany konsultorem zakonu przy generale Tomiłowiczu, spełniał ten urząd przez 7 lat, potem był sekretarzem generalnym tego zakonu, r. 1743 superyorem po-łockim, wreszcie prowiucyałem litewskim i generałem zakonu. Po śmierci Cezarego Ste-bnowskiego został w czerwcu r. 1762 mianowany arcbpem smoleńskim i siewierskim, konsekrowany d. 27 wrz. r. 1763 w katedrze włodzimierskiej. Łączyły L-go bliskie stosunki z Wacławem Rzewuskim, hetmanem w. koron-    opracowanie życiorysu ojcowskiego, do czego

Wielopolski, 1803 — 1877“ (Kraków 1878 — 79; po francusku WTiedeń 1880, 2 t). Dzieło to, jednostronne, a raczej jaskrawo stronne, bezkrytyczne, trzymane w tonie panegiryku dla Wielopolskiego, a zaciętej nienawiści ku demo-kracyi i jej dawniejszym ideałom, przekazywanym energii do czynu, jako opracowanie bynajmniej nie jest dziełem historycznem poważ-nem, ale z powodu poważnego a obfitego ma-teryału, którym autor rozporządzał, ma, w zakresie faktów konkretnych, znaczenie trwałe, od lekkości umysłu samego pisarza niezależne. W r. 1882 wydał L. obszerny życiorys, jedynego może przyjaciela Wielopolskiego, z lat jeszcze młodych: „Antoni Zygm. Helcel 1808 — 7“ (Lwów-Kraków, 2 t.): i tu również nie umiał oddzielić historyi od polityki. Używany w dalszym ciągu do posługi piśmienniczej prze-Zygmunta Wielopolskiego, do polemiki w obro-

nym, któremu w przeważnej części zawdzięczał dostarczył mu licznej korespondencyi i doku-nominacyę arcybiskupią. Koronował obraz cu- mentów urzędowych. Po dwu latach pracy wy-downy w Chełmie d. 15 wrz. r. 1765; r. 1767 przy- dał L. wielkie 4-tomowe dzieło ,»Aleksander brał sobie za koadjuktora Józefa Lepko w-skiego. Niedługo potem dostał się za kordon, jedyny z bpów unickich. Gorliwy pasterz, chwałą był swego kościoła. („Enc. Kość.“)

Lisiatycki, przydomek książąt Hurkowiczów (ob.).

Lisiatyckie starostwo niegrodowe leżało w województwie Ruskiem w ziemi Przemyskiej.

m ig. u

W r. 1768 starostą był Ludwik Pociej, który płacił z niego kwarty 2 687 złp. Ostatnim te-nutaryuszem był Mierzejewski.

Lisica, grzyb, ob. Cantharellus, Gąski.

h. o.

Lisica, podwójny słup wieszarowy, w kształcie dyb. Ob. Wieszar.

Lisicka Anna, z domu hr. My cielska, powieściopisarka znana pod pseudonimem Moi-mir Marta, żona publicysty Henryka L-go; o-prócz drobnych powiastek, drukowanych w „Kronice Rodzinnej“, ogłosiła opowiadania p. n.:

nie ohydnego autorstwa pomysłu branki, chwy- dzone.—Por. art. P. M. Sobieszczańskiego w cił za pióro nawet przeciwko tak mało dema- ,,Enc. Org.“ więk.; Estreicher T. XXI. gogicznemu krytykowi margrabiego jak Stanisław Tarnowski („Domowe sprawy“). I tak, okazując się ostatecznie większym od Stańczyków Stańczykiem, stopniowo kaził w sobie coraz bardziej godność historyka. Pomimo to jednak w „Kwartalniku histor.“ przez lat kilka mógł umieszczać recenzye z książek tak o samych dziejach polskich w w. XIX jak i o stycznych z niemi. Inne prace L-go, przeważnie recenzye: „Skrzynecki i Prądzyński“; „Polityka Austryi podczas trzeciego rozbioru Polski“;

Lisiecki Dominik, poeta (* 1801 na Podlasiu — f 1846 w Warszawie). Po ukończeniu wydziału prawniczego ze stopniem magistra w uniwersytecie warszawskim, od r. 1821 zajmował L. urząd w Komisyi rządowej przychodów i skarbu. Przyczyniał się gorliwie do rozwoju dziennikarstwa w Królestwie Kongreso-wem. Był współredaktorom „Tygodnika polskiego i zagranicznego“, który przejął od Brunona Kicińskiego (ob.). Ten organ młodych literatów w r. 1820 przybrał miano „Wanda“ i wychodził do r. 1822 pod redakcyą początkową L-go i Fr. S. Dmochowskiego, a następnie Ksawerego Godebskiego (tomów 7, w 8-ce). L. prócz tego tłómaczył wiele sztuk dramatycznych dla Teatru Narodowego wierszem gładkim i potoczystym, głównie Delavigne’a i Collina. Nie wszystkie jego przekłady ukazały się w wydaniu książkowein. Drukiem ogłosił: „Niestały“ Collina — komedya w 3-ch aktach, wolny przekład (Warszawa 1821; wystawiona w Warszawie poraź pierwszy d. 29 kwietnia r. 1821); „Nieszpory sycylijskie“ tragedya K. Delavigne (Warszawa 1820); „Kto kocha, ten się kłóci“, komedya Moliera w dwóch aktach, przełożona do spółki z F. S. Dmochowskim (Warszawa 1820; wystawiona w Teatrze Nar. poraź pierwszy d. 15 grud. 1820). Nadto w teatrze warszawskim i w wileńskim grano przekłady L-go tragedyi Corneille’a Polyeucte, Woltera Śmierć Cezara i Delavigne’a Szkoła Starców, które pozostały w rękopisie. Dokonał też L. wolnego przekładu „Méditations“ Lamartine’a p. n. „Dumania poety“ (Warszawa 1822). W r. 1833 przeniósł się L. na wieś, zajął się gorliwie gospodarstwem, nie zaniedbując jednak zajęć literackich.

„Klemens książę Metternich“ („Przegl. Powsz.“

1884); „Królestwo Polskie w ostatnim lat dziesiątku“; „Notatki Rossyanina o polskich spiskach“; „Błędy cesarstwa i jego spadkobierców“;

„Napoleon III i Włochy“ (1892); „Talleyrand“

(1892); „Notatki podróżne; Paryż i Londyn“,

„Krach w r. 1873“ i w. inn. (,.Prz. Polsk.“).

Wiedzy historycznej zasłużył się, choć skromnie, wydaniem „Listów Maryi z ks. Czartoryskich ks. Wirtemberskiej do Tad. Mostowskiego“

Red

(„Gaz. Lwowska“ 1885).

Lisiecki Andrzej, herbu Dryja, historyk i prawnik za czasów Zygmunta III (f 1639).

A. G,

Lisienko Mikołaj (* 25 marca 1842 w Grinikach po Kremienczugiem), popularny kompozytor rusiński. Napisał opery: Czarnomorcy, Noc Majowa, Zima i Wiosna „Taras Bul-ba“ „Safo“ i inne; kilka oper dla dzieci, wiele pieśni, chórów męzkich i t. d.

Lisieux — dawne Lexovium lub Novio-magus — m-to główne okręgu tejże nazwy w dep. franc. Calvados, leży na brzegu rz. Tougues o 46 km. na wschód od Caen, jest miejscem węzłowem kolei żel. Mantes - Cherbourg i Villiers-sur-Mer — Troùville — La Trinité - de-Reville. Posiada starożytną katedrę gotycką (z w. XII — XIII), nieco nowszy kościół Św. Jakóba (w. XV—XVI), ratusz, dawny pałac biskupi (dor. 1790 L. było rezydencyą biskupią); z instytucyi publicznych — kolegium komunalne, seminarium, bibliotekę publiczną, muzeum malarstwa i teatr; jest siedzibą dwóch sądów pokoju i trybunału handlowego; przemysł wełniany, bawełniany i lniany, farbierstwo,

a. roi.

Wychowany za młodu przy trybunale koronnym, jako obeznany z prawami krajowemi, używany był często do posług obywatelskich. W r. 1631 mianowany surrogatorem grodzkim kaliskim, w tymże roku po Laskowskim powołany przez Zygmunta 111 na instygatora koronnego. Bogatą swą bibliotekę zapisał L. kollegium Jezuitów w Kaliszu. Z powodu nabycia przez królową Konstancyę dóbr Żywieckich od Komorowskich ogłosił L. pod ukrytem nazwiskiem pisemko: „Obrona wolności y praw Rzpltey Królestwa Polskiego“ (Kraków 1625; Siarczyli-ski, t. I, 282 podaje tytuł tego dziełka: „Apo-logia praw Rzpltey“), w którem dowodzi, że monarchom nie wolno nabywać dziedzicznych posiadłości w Koronie i Litwie. W r. 1638 wydał pracę: „Trybunał główny koronny sied-mią splendorów oświecony“, przepełnioną makaronizmami, lecz zawierającą wiele ciekawych szczegółów i anegdot do historyi sądownictwa w Polsce a zwłaszcza trybunału koronnego. Pracę tę uzupełnił Franciszek Powalski (ob.), wydawszy w r. 1669: „Ósmy splendor Trybunału koronnego“. Pisał również L. dzieje Zygmunta III po łacinie: „Rerum gestarum Sigis-mundi III, 1605 —1614“. Rękopis w 3 obszernych tomach znajdował się w bibliotece Załuskich, obecnie w bibliotece cesarskiej w Petersburgu. Urywkiem zapewne z pierwszego tomu tego dzieła jest rękopis: „Fragmenta mortis Augusti et expeditio Polonorum pro Henrico“

(wyjątki drukowane w „Bibi. Warsz.“ w r,

1853, t. I str. 409 — 221. Niektórzy uważają L-iego i Liszewskiego v. Lissewskiego Andrzeja za jedną osobę: nie jest to jednak stwier-

S. Kn.

„Fizyka, czyli wiado-

, „Ency-

I)r J. P.

piwowarstwo, garbarstwo; handel płodami rol-nemi. Mieszkańców ok. 17 000.

Lisikiewicz Józef (* w kwiet. 1738, prawdopodobnie pod Lwowem—f w Sandomierzu 9 wrześ. 1822), fizyk. Do szkól jezuickich uczęszczał we Lwowie, a po ukończeniu ich, wstąpiwszy do zgromadzenia Jezusowego, został w kollegium lwowskiem profesorem fizyki; po zniesieniu zakonu, zostawszy księdzem świeckim, od r. 1775 do 1782 pełnił obowiązki nauczyciela fizyki i nauk przyrodniczych w szkole sześcioklasowej w Sandomierzu, w r. 1779 został nadto regensem seminaryum tamtejszego, w roku zaś 1782 kanonikiem i kaznodzieją przy kolegjacie, w r. 1794 prokustoszem, na-koniec w r. 1800 kanclerzem kapituły i proboszczem u św. Pawła za miastem. — Oprócz kazań, które wylicza Estreicher („Bibliogr.“ T. XXr, str. 333 i „Bibliogr. pois. XIX st.“, T. II, str. 608) wydał: mość uatury y skutków rzeczy pod zmysły podpadających, w szkołach wojewódzkich sandomierskich uczącym się w oyczystem ięzyku wyłożona... Księga I“ (Sandomierz 1779; wyd. 2-e Lublin 1781); toż Ks. II (Sandomierz 1781; w. 8-e, str. 180 z tabl.; nadto dodana „Histo-rya naturalna“ str. 158; w niej na str. 12—26 jest mowa o wodach mineralnych, znanych wówczas w Polsce oraz o ich skutkach). — Por. Kośmińskiego „Slow. 1. p.u (str. 280) klop. Kość.“; Bentkowski; Estreicher.

Lisinski Watrosław, znakomity kompozytor narodowy chorwacki (* 1819 w Zagrzebiu—f tamże 1854). Kształcił się w muzyce w Zagrzebiu i Pradze. Tworzył opery, grywane z wielkiera powodzeniem („Ljubav i zloba“, „Porin“ — 1850), koncerty i pieśni, śpiewane w całej słowiańszczyźnie południowej. Drukiem wydano kompozycye L-ego „Sestero oeskych pisni“ (Praga 1851); „Les violettes, quadrilles sur les motifs nationaux bohémiens“ (Wiedeń), „Pësan slovacka“ „Pohreb skrivanka a Rûze“ (do słów Hanki) i in. („Ottuv Naucuy Slov-nik“).

Liske Ksawery, profesor uniwersytetu lwowskiego i jeden z najznakomitszych historyków polskich, obok Szujskiego i ks. Kalinki założyciel nowej szkoły historycznej polskiej, opartej na badaniach źródłowych, ścisłych i gruntownych. Do takiego uznania tern większe ma prawo, że gdy tamci dwaj przeważnie dali szkole poglądy zasadnicze na fakta z materyału źródłowego wydobyte, on głównie miał na widoku metodę ścisłą badania. Pochodził z rodziny szwedzkiej, w Polsce przed dwoma wiekami osiadłej, ale szybko spolonizowanej (* we wsi Slązkowo w W. Ks. Poznańskiem d. 18 paźd. 1838 — f we Lwowie 27 lut. 1891). Nauki początkowe i gimnazyalne pobierał w Lesznie, w szkole niemieckiej, ale mimo Niemców profesorów potrafił ich sobie zjednać pracą wytrwałą i energią niezmordowaną. Rozczytywał się wcześnie i szczególne zamiłowanie miał do nauk przyrodniczych i historyi, już jako uczeń zapoznał się bliżej z pismami Lelewela. W r. 1859 złożył egzamin dojrzałości i zapisał się do uniwersytetu wrocławskiego. Oddał się tam naukom historycznym; musiał je jednak przerywać na czas dłuższy wskutek choroby, która się w nim często objawiała w sposób groźny od dzieciństwa. To też dopiero w r. 1861 powrócił do pracy. Wojciech Cybulski (ob.)i Junkmann byli głównymi jego profesorami. Już na uniwersytecie okazał wielką energię i zapał; czynny był ogromnie między swymi kolegami, a zwłaszcza w Towarzystwie Sło-wiańskiem i w drugiem, t. zw. „Bractwie*, nie-urzędowem stowarzyszeniu Polaków. L. został wkrótce przewodniczącym tego stowarzyszenia i ogromną rozwinął pracę i zainteresowanie wszechstronne dla tego „Bractwa“ u wszystkich kolegów Polaków, młodszych i starszych. Cieszył się też wśród nich wielką sympatyą i posiadał wpływ niemały, a życie koleżeńskie wśród Polaków silnie wówczas tętniło. Tymczasem wybuchło Powstanie Styczniowe, i odrazu położyło kres i tym stosunkom i nauce uniwersyteckiej. L. nie poszedł wprawdzie walczyć z bronią w ręku, bo nie pozwalało mu na to zdrowie wątłe, ale w powstaniu uczestniczył przynajmniej w sposób inny. Przebywał bowiem w Poznańskiem jako komisarz na województwo bydgoskie i zajmował się wszystkiemi czynnościami przygoto-wawczemi, przysposabianiem zapasów dla oddziałów, — wtajemniczony we wszystko, w ciągłym ruchu, przejeżdżający pod coraz-to innem nazwiskiem. A ta działalność pogorszyła bardzo stan jego zdrowia; nabawiła go zarodów przyszłej niemocy ciężkiej; o mało też nie ściągnęła nań prześladowania ze strony rządu pruskiego. Siedział też w berlińskiem więzieniu moabickiem jako podejrzany, ale dla braku dowodów został wkrótce uwolniony, podobnie jak i od służby wojskowej pruskiej. Wtedy postanowił dokończyć nauk przerwanych, ale już w samym Berlinie. Droysen i Jaffé byli teraz głównymi jego profesorami, a zwłaszcza na seminaryum Droysena bardzo żywo i czynnie w studyach uczestniczył. Po-zatem rozczytywał się w „Acta Tomiciana“, które podówczas właśnie się ukazywały, a uczonym obcym nie znane były wcale. Umiłowanie tego wydawnictwa wzbudziło w nim chęć oddania się czasom Zygmunta Starego, którego sobie ze wszystkich postaci dziejowych najwięcej umiłował. Jakoż napisał wtedy po niemiecku pracę o Kongresie wiedeńskim w r. 1515, której części odczytywał w seminaryum Droysena; oceniono ją bardzo przychylnie. Również i inny znakomity historyk, Jerzy Waitz, ogromne jej oddał pochwały i polecił wydrukować w „Forschungen zur deutschen Geschichte“. Tą rozprawą jak również trzema innemi, które w tymsamym czasie napisał i które również obracały się około polityki i dyplomacyi habsburskiej i pruskiej z

z 1-ej połowy rządów Zygmunta I-go zwrócił L. u-wagę badaczy niemieckich na tak ważne dla nich źródło, jak „Acta Tomiciana“. Działo się to wszystko w 1. 1864—1866. W styczniu roku 1867 wyjeżdża L. do Lipska i tu uzyskuje godność doktora filozofii. W tym również czasie obok tych 4-ech prac źródłowych, meto- } był właśnie tom pierwszy siłami zbiorowemi, dycznych i nadzwyczaj gruntownych, napisał L/dwie jeszcze rzeczy niemałej wagi: sprawozdanie z polskiego ruchu naukowego, historycznego z ostatnich lat w „Historische Zeitschrift“ Sybla, w którem nie szczędził ostrych słów i krytyki, wytykał brak metody i znajomości jej zasad i podstaw — ale sprawozdanie odznaczające się mimo tej ostrości zupełną sprawiedliwością i ogromną wszechstronnością.

c k i (ob.), a znając już owe„Studya z XVI w.u i broszurę przeciw Bismarckowi, zapragnął poznać autora, co się też i stało. Wówczas Małecki postanowił ściągnąć L-go do Galicyi i w jego ręce powierzyć wydawnictwo „Aktów grodzkich i ziemskich“, znaną fundacyę hr. Al. Stadnickiego; wyszedł

ale zawiódł zupełnie wymagania naukowe. L. zgodził się z ochotą na propozycyę, chętnie przyjął ją także komitet lwowski i Wydział Krajowy: to też w r. 1868 w grudniu przybywa L. do Lwowa, by go już odtąd do śmierci nie opuścić, a w styczniu r. 1869 poczyna to wydawnictwo samodzielnie prowadzić i na zupełnie inne skierowywa je tory. Tom II do XV „Aktów grodzkich i ziemskich“ są dziełem L-go, i to dziełem togo rodzaju, że stało się ono niemal wzorem dla wydawnictw źródłowych, dokonywanych w sposób prawdziwie naukowy; największa to praca naukowa L-go, a jedno z najstaranniejszych wydawnictw źródłowych polskich w ogólności. On uczynił je prawdziwie naukowem, jego to praca i zasługa olbrzymia, że Ruś Czerwona pozyskała, prawie że pierwsza z prowincji Rzplitej polskiej, kodeks dyplomatyczny aż po początki w. XVI(T. II—IX); dalsze tomy, XI — XIV, objęły zapiski sądowe ruskie, również z tego czasu, a ściślej z w. XV. L. wziąwszy się do tego wydawnictwa, a zwłaszcza do części zawierającej dokumenty, odrzucił stanowisko pierwotnego komitetu, by wydawać tylko wybór, tylko to, co w księgach wyłącznie grodzkich i ziemskich się znajduje (w księgach mieszczących się w archiwum lwowskiem), ale z całą energią zwracał się do wszystkich innych zbiorów prywatnych i publicznych (miejskich, konsystorskich archiwów biskupich i t. d.) we Lwowie i poza Lwowem (w Przemyślu, Sanoku, Haliczu i t. d.) i zbierał a wydawał wszystko, co tylko dla dziejów Rusi halickiej było ważne i pożyteczne. Tak zatem „Akta grodzkie“ stały się wielką i ogromnej wagi pu-blikacyą, wykonaną wzorowo pod względem naukowym. Ale L. był zbyt człowiekiem czynu, na turą zbyt energiczną, potrzebującą pracy wszechstronnej, aby się ograniczył do tego jeduego zadania, choć z całą sumienoością się jej oddał. Stał się nadto jeszcze jednym z najgorliwszych współpracowników „Dziennika literackiego“, pomieszczając w nim szereg recenzyi i artykułów. Co więcej, już w r. 1869 zosłał docentem historyi powszechnej w uniwersytecie lwowskim. Ale przytem podnieść trzeba jedną rzecz ważną. Oto postarał się o to, aby mu pozwolono wykładać po polsku, i mimo oporu kollegium profesorów, podówczas jeszcze niemców — bo niemieckim wciąż jeszcze był uniwersytet lwowski— pozwolenie to uzyskał. Przyczynił się przez to ogromnie do spolonizowania uniwersytetu, i to jest również niemała jego zasługa. W listopadzie r. 1871 mianowany został prof. nadzw., a w grudniu r. 1872 zwyczajnym. Ale wszech-

Była ta krytyka z r. 1867 pierwszą, ale bynajmniej nie ostatnią; pisywał je potem co roku prawie aż do śmierci w temsamem piśmie.

Druga praca z owych czasów była już polityczną, nie mniej wszakże ważną. Po zwycięskiej wojnie prusko-austryackiej założono, jak wiadomo, podwaliny dzisiejszej Rzeszy niemieckiej i w lutym r. 1867 zwołano pierwszy sejm Związku północno-niemieckiego do Berlina. Na tym sejmie Bismarck wygłosił mowę w dn. 18 marca przeciwko Polakom, protestującym przeciwko wcieleniu ich do tego związku, mowę pełną fałszów i kłamstw historycznych, mającą wykazać, że Polska cywilizacyi żadnej nie miała, że dobrodziejstwem jest dla tych ziem dawnej Rzplitej, iż się dostały pod berło pruskie i że lud wiejski z ucisku uwolniony został. Skutkiem tego giupa posłów polskich zwróciła się do L-go z prośbą, aby jako historyk zawodowy odpowiedział Bismarckowi. Tą odpowiedzią, tem zwalczeniem fałszów była w parę dni gotowa broszura „Graf Bismarcks Rede gehalten... vom Standpunkte der Geschichte beleuchtet“, świadcząca korzystnie o energii i charakterze autora, a stała się enuncyacyą półurzędową Koła Polskiego w Berlinie. Było to jeszcze przed doktoratem L-go. Po złożeniu tegoż ogłosił po polsku owe cztery niemieckie rozprawy historyczne z dziejów Zygmunta Starego pod wspólnym tytułem:

„Studya z dziejów XVI w.“ (Poznań 1867); zawierają one: 1) Kongres wiedeński w r. 1515; 2)

Stosunek dworu polskiego do elekcyi Karola V;

3) Konferencyę magnatów węgierskich w r.

1519) 4) Dyplomacyę polską w r. 1526 i Dodatek „Wiadomość o materyałach rękopiśmiennych biblioteki miejskiej w Lipsku. Te „Studya“ zwróciły na niego uwagę uczonych Polaków w Galicyi. Cały jeszcze rok po doktoryzowaniu się przesiedział L. w Berlinie, oddany pracy, pisaniu całego szeregu a wielkiej ilości recenzyi krytycznych i kilku drobnych rozprawek w pismach niemieckich, a także i w polskich, a mianowicie w „Dzienniku literackim“, gdzie ukazała się obszerna jego recenzya dzieła ks. Kalinki „Ostatnie lata Stanisława Augusta“.

Tymczasem zjechał w Poznańskie prof. A. Mał e-

uicy tej groziło niebezpieczeństwo wielkie z powodu coraz szybszej polonizacyi; w Wiedniu znajdowało się wielu niechętnych i pragnących zwinąć uniwersytet lub przenieść gdzieindziej, jeżeli nie ma nadal zostać niemieckim, bo dwa polskie, to dla „Galicyi zawiele“. Zaniepokojenie ogólne wzrosło, gdy w parlamencie wiedeńskim poseł i znakomity geolog wiedeński, prof.

sytetem lwowskim i jego sprawami, i mimo choroby wpływa ua tok jego dziejów i obrad senatu; koledzy bowiem przychodzą do niego i opowiadają o wszystkiem, a on im uie skąpi zdania i rady. Rozwojem nauk historycznych i badań zajmuje się usilnie. Jest założycielem Towarzystwa Historycznego lwowskiego i jego organu, który stał się wkrótce źródłem niezbęd-nem dla każdego historyka: „Kwartalnika historycznego“. Był do śmierci prezesem towarzystwa i redaktorem „Kwartalnika“ od czasu jego powstania w r. 1887, a jego praca, energia, zabiegi o artykuły i recenzye postawiły na wysokim stopniu to pismo. Rówuież niemało działał i w pracach Akademii Umiejętności. W r. 1873 został jej członkiem-korespondentem, a w r. 1876 zwyczajnym. Gdy Akademia objęła wydawnictwo Bielowskiego „Monumenta Po-loniae htstorica“, a dalsze tomy powierzono komisyi lwowskiej,L. został jej sekretarzem i zajął obok przyjaciela swego, dr. Wojciecha Kętrzyńskiego, jedno z miejsc najwybitniejszych i najczyn-niejszych w tej komisyi; dostarczał współpracowników i sam był b. czynny. W r. 1879 jako rektor uniwersytetu występuje L. w obchodzie jubileuszowym Kraszewskiego; a w roku następnym i w sejmie, zwłaszcza w sprawie reorganizacyi szkół średnich. L-go też dziełem był drugi wielki zjazd historyczny we Lwowie w r. 1890. Pisywał do historycznej publikacyi peryodycznej szwedzkiej i dostarczał do archiwów szwedzkich materyałów tyczących się dziejów Szwecyi z archiwów polskich, za co od króla szwedzkiego otrzymał jeden z wyższych orderów. Podobnież ks. Różańskiemu, bibliotekarzowi w Escorialu w Hiszpanii, posłał materyały polskie, dotyczące tego kraju i jego przeszłości. Recenzye obszerniejsze i sprawozdania zamieszczał w „Historische Zeitschrift“ Syblai w „Göttingische Gelehrte Anzeigen“, Oprócz wspomnianych już prac wymienić jeszcze trzeba: „Zjazd w Poznaniu w r. 1510" („Rozprawy Akad. Umiej.“ T. III 1875); „Ulryk Werdum i jego dziennik podróży po Polsce" („Przewodnik nauk. i liter.“ 1876); „Cudzoziemcy w Polsce“ (Lwów 1879); „Ul. Werduma dyaryusz wyprawy Sobieskiego z r. 1671“ („Archiwum komisyi historycznej“ T. I); „Katalogi arcybiskupów gnieźnieńskich“ („Monumenta Poloniae, Bielowskiego T. III); „Dwa dyaryusze kongresu wiedeńskiego w 1515“ („Archiwum komisyi histor.“ T. I). Por. „Kwartalnik historyczny“ (1891); Zakrzewski Wincenty „Dr: K. L.“ („Przegląd polski“

M. G-y.

Lisko, właściwie Lesko, m-to powiatowe w Galicyi nad Sanem i przy kolei przemysko-łupkowskiej. Wspaniały kościół katolicki renesansowy z r. 1539, ratusz murowany, cerkiew, stare zamczysko, w którem mieszczą się urzędy powiatowe, szkoła 4-klasowa męska; filia Tow. Kred. Ziem., zdroje żeleziste i solne nieurządzone, wielka potażarnia (dawniej fabry-

E. Suess w komisyi budżetowej stanowczo zniesienia uniwersytetu się domagał i to zniesienie uzasadniał. Wówczas jednak L. chwycił za pióro i w listopadzie r. 1876 napisał drugą broszurę polemiczną „Der angebliche Niedergang der Universität Lemberg. Offenes Sendschreiben an... dr. Eduard Suess...“, w której zbijał wszelkie twierdzenia uczonego wiedeńskiego i wykazywał liczbami, że odkąd uniwersytet lwowski spolonizował się, wcale nie upada ani pod względem naukowym, ani pod żadnym innym, owszem coraz więcej kwitnąć i rozwijać się zaczyna. Broszura ta była niejako obrachunkiem sumienia wszechnicy lwowskiej: zadanie wcale nie łatwe; ale też ta broszura sprawiła wrażenie niemałe w kołach wiedeńskich i jej-to zawdzięczać należy, że uniwersytetu lwowskiego nie zamknięto, a Galicya pozyskała drugą wszechnicę polską. W czerwcu r. 1878 L. mianowany został dyrektorem archiwum krajowego we Lwowie, bo właśnie podówczas podlegające dotąd rządowi wprost archiwa akt grodzkich i ziemskich przeszły pod zarząd Wydziału Krajowego i nową otrzymały organiza-cyę. E. jako dyrektor dokonał zupełnego uporządkowania zbiorów archiwalnych. Jako prof. używał do śmierci wpływu i znaczenia ogromnego, cieszył się sympatyą wielką, miłością niemal, równą wśród kolegów jak i uczniów, mimo że był b. wymagającym, surowym w krytyce, do ćwiczeń seminaryjnych nie łatwo dopuszczał i niemało wymagał. Ale umiał też, gdzie tego było potrzeba, pośpieszyć uczniowi z radą, zachętą i pomocą odpowiednią; zajmował się żywo uczniami swoimi, ułatwiał im naukę, ciągnął ich do siebie do domu, a tam zjednywał ich sobie, zapalał do pracy. Jest też L. jednym z pierwszych polskich pedagogów-historyków, który wykształcił metodycznie znaczną gromadę badaczy, przygotowanych gruntownie ćwiczeniami paleograficznemi i seminaryami do badań historycznych. I w tern leży niemała jego zasługa, i dlatego za założyciela nowej szkoły historycznej trzeba go uważać. Od r. 1882 męczyć go poczęła choroba ciężka i bardzo bolesna, a nieuleczalna mimo wszelkich wysiłków 1891 i osobno), lekarskich. Doprowadziła go do tego, że z początku domu, a potem i łóżka przez lat parę nie mógł już wcale opuszczać. Zawiesić zatem musiał wykłady, również w bardzo gruntowny sposób opracowywane; ale nie zaniedbał ćwiczeń seminaryjnych i prowadził je w domu u siebie, a ostatnie odbył na tydzień przed śmiercią. Choć chory, zajmuje się żywo wszystkiem, i uniwer

A. Br.

ki siarki i witryolu); do 5 000 m-ców. W połowie w. XVI było L. dziedzicznem Piotra Kmity, woj. krak., później rodziny Stadnickich. W r. J550 Zygmunt August dozwolił mieszkańcom handlu wszelkiemi towarami.oraz zwolnił ich od ceł, grobelnego, mostowego i targowego, z wyjątkiem cła pogranicznego. Wojny, morowe powietrze i częste pożary do upadku przywiodły L. Zwłaszcza klęskę przyniósł napad Szwedów w r. 1704-, to też August III w r. 1744 obdarzył m-to nowemi przywilejami. Przez związki rodzinne przeszło L. w czasach późniejszych do Ossolińskich i Krasickich. Parafię L-ą wspominają po raz pierwszy akta biskupie z r. 1603; ale już w r. 1539 dziedzic ówczesny Piotr Kmita zamienił probostwo L-e na prepozyturę z czterema man-syonarzami a w r. 1580 Stan. Herburt, kasztelan lwowski, jako opiekun St. Stadnickiego, zapisał przełożonemu kollegiaty wieś Jankow-ce i dziesięciny na utrzymanie dwóch księży: kaznodziei i kierownika szkoły. Oprócz kościoła paraf, był jeszcze w L-u kość. św. Ducha i 2 prebendy: św. Anny, fundacyi Mieleckich z w. XVII, i św. Jana Chrzc., założona przez Jana Stadnickiego woj. wołyń. w r. 1713. W’ r. 1594 probostwo tutejsze grecko-katol. sprzedał Stanisław na Żmigrodzie Stadnicki popu Wasylowi i jego potomkom. — Powiat Liski, graniczy na zach. z pow. Sanockim, na płn. z Birczańskim, na wsch. ze Staromiejskim i Turczańskim, na płdn. z Węgrami; 32.93 mil. kw. obszaru, 75 000 m-ców, 1 m-to, 4 m-ka, 160 gmin. Jednę połowę powiatu zajmują lasy i pastwiska górskie, drugą gleby przeważnie żytnie. Ludność składa się z Czuchońców zw. również Łemkami, Kurtakami a. Rusnaka-mi w części zach. powiatu, po góry działowe Sanu i Dniestru, na wschodzie zaś z ludności napływowej, osadzonej tu po w. XIV na prawie wołoskiem, a wywodzącej się istotnie od Wołochów, którzy schronili się tu przed Tatarami. „Sł. Geogr.“; Baliński i Lipiński „Staroż. Pol.“ (t. II).

Lismanin Frańciszek, minister protestancki, Włoch, rodem z Korcyry, spowiednik Bony i prowincyał Frańciszkanów krakowskich; przejął się rychło nowinkami religijnemi i wpływał na Zygmunta Augusta, któremu odczytywał i objaśniał główne dzieło Kalwina(„Iu-stitutio etc.“), zgromadzał też u siebie krakowskich nowowierców. Opuścić musiał kraj, pod naciskiem duchowieństwa, niby z polecenia królewskiego dla zakupna ksiąg zagranicznych do biblioteki królewskiej. Bawiącego w Genewie u Kalwina, a żonatego, przyzwał synod małopolski r. 1556 do kraju; powrócił L., przywożąc z sobą Statoryusza z Genewy. W następnych latach występy wał w synodach, ministrowa! przy kilku zborach, brał udział w tłóma-czeniach (np. tragedyi o mszy Ochinowej 1561), ale nie umiał zjednać sobie powagi rozstrzygającej, o jakiej sam marzył. Nie podobało się braci wystąpienie jego w sprawie nauki o Trójcy św., w listach do Iwana Karolińskiego (1561); pomawiano go również o trzymanie się włoskich nauk antitrynitarskich (z Blandratą i in.). Do jawnego odstępstwa nie doszło jednak nigdy, chociaż protestanci niemieccy (Wigand w Królewcu) i kalwini polscy (Żarnowczyk), L-a, mnicha-obłudnika stale do pierwszych antitrynitaryuszów zaliczali, co Piotra z Goniądza i Grzegorza Pawła do odmiany dogmatu doprowadzili. L. zakończył życie w r. 1566 tragicznie, samobójstwem w studni. Pełno o nim wzmianek u wszystkich historyków reformacyi; osobną poświęcił mu monografię Ks. W o t s c h ke w „Zeitschrift der historischen Gesellschaft für die Provinz Posen“ (1903); Wotschke broni przeciw opinii spółczesnej pra-wowierności kalwińskiej L-a. W listach Kalwina do Polski występuje często.

Lisola Frańciszek Paweł baron de (* w Salins [dep. Jura] 1613 — f w Hadze 1675) dyplomata austryacki. Początkowo był adwokatem w Besançon, skąd wskutek nadużyć podczas wyborów został wydalony w r. 1638, poczerń wstąpił do służby austryackiej i wytrwał w niej do śmierci. Był rezydentem cesarskim przy dworze londyńskim (1643), następnie posłował w Polsce, Hiszpanii i Portugalii, należał do grona dyplomatów układających się o pokój w Akwizgranie (1668). W r. 1673 doprowadził do sojuszu z Austryą przeciwko Francyi Hiszpanię i Niderlandy. Wogóle był wrogiem zaciętym Ludwika XIV, a chociaż Francuz z urodzenia, wciąż działał przeciwko Francyi na korzyść Domu Habsburskiego. W Polsce miał przeprowadzić pokój ze Szwecyą, a gdy mu się to nie udało, nakłonił cesarza do zawarcia przymierza z Janem Kazimierzem. Wówczas-to (1660) wyszła „Oratio Francisci de L. Rom. Imp. Legati ad Ordd. Polon, aegre ferens, quod pacis inter Pol. et Sueciam reducendae mediationem Gallis concrediderint“ (por Estreichera „Bibi.“ T. XXI, str. 334). W r. 1667 ogłosił rozprawę słynną: „Le Bouclier d’Etat et de Justice contre le dessein de la monarchie universelle“, skierowaną przeciwko Ludwikowi XIV. Oprócz tego L-i przypisywane bywają, wydane bezimiennie pomflety przeciwko Francyi: „La politique du temps, ou le conseil fidèle sur les mouvements de la France pour servir d'introduction à la triple alliance“ (1671/2); „Dénouement des intrigues du temps“ (1672); „La sauce au verjus“ (1674; rzecz skierowana przeciwko posłowi franc, do Niemiec Verjus); L. także ma być autorem pam-fletu „Dialogue sur les droits de la reine très-chrétienne“ (1667—8).—P or. Grossmann „Der kaiserliche Gesandte Franz v. L. im Haag 1672—1676“ (Wieden 1874); Pfibram „Die Berichte des kaiserl. Gesandten Fr. v. L. aus den Jahren 1655 — 1660“ (t-że 1887) i tenże

ner Zeit“ (t-że 1894).

Lisowczycy, nazwa jazdy lekkiej polskiej, złożonej z ochotników, zebranych przez A1 e-ksandra Józefa Lisowskiego (ob.), a głośnych w Europie w połowie pierwszej w. XVII,

Wiel Encykl. Powsz, Ilustr. Ser. I T. XL111-IV, Zesz. 345b.

nr. 397).

„Frauz Paul Freiherr v. L. und die Politik sei-

Itr J. P.

zarówno z męstwa niezwykłego, jak z łupiestwa i niesforności. W 1. 1605 — 1616 walczyli pod nim w W. Ks. Moskiewskiem niby to na służbie u samozwańców, później zaś jako wojsko królewskie. Gdy pierwszy wódz ich zmarł, objął nad L-mi dowództwo Stanisław Czapliński, a gdy stanął rozejm 14-letui z Moskwą, powrócili do Polski, gdzie dawali się we znaki ziomkom własnym swawolą i łotrowaniem wszelakiem. Król Zygmunt III, chcąc ich się pozbyć, wyprawił L-ów, jako wojsko posiłkowe, do szwagra swego, cesarza Ferdynanda II (1619), który ich przyjął na służbę; w niej walczyli naprzód na Węgrzech, potem w Czechach pod Białą Górą (1620), gdzie się wsławił wódz ich Kleczkowski. W Królestwie Cześkiem i na Morawach pozostawili po sobie pamięć najgorszą. W r. 1621 widzimy ich znów w szeregach polskich pod Chocitnem, gdzie się odznaczyli walecznością; w roku następnym ua-nowo wyprawiono ich do Niemiec na służbę do cesarza, a wtedy przeszli kraj cały w poprzek aż do Renu. Powróciwszy z wyprawy tej, pod wodzą Wierzbowskiego, łupieżą i rozbojem udręczali i niszczyli spokojnych mieszkańców Rusi, co takie oburzenie przeciwko nim wywołało, że sejm w r. 1623 pozbawił ich czci rycerskiej, a zarazem wyprawiony przeciwko nim książę Karol Korecki pod Tulczynem poskromił i ukarał ich surowo. Później walczyli przeciwko Szwedom i Tatarom niejednokrotnie, lecz gdy tylko brakło nieprzyjaciół, stawali się wnet ciężarem rodakom i doszło do tego, że mianem ich darzyć zaczęto każdego łupieżcę i rozbójnika. W 1. 1635 i 1636 po raz ostatni L. występują jako wojownicy na żołdzie cesarskim, walcząc wtedy nad Renem i we Włoszech. Wówczas jakiś oficer L-ów dostał się do Amsterdamu, gdzie odmalował go Rembrandt (1636); obraz ten, nabyty później przez Ogińskiego, posła Rzplitej w Hollandyi, dla króla Stanisława Augusta, przechodząc potem przez różne ręce. dostał się hr. Tarnowskienr w Dzikowie, a J. Kossak przerysował i ogłosił go w „Tygod. illustr.“ (roczn. 1859 nr. 10; rysunek tenże powtórzył Z. Gloger w „Encyklop. starop.“ T. III, str. 140).—Po tej wyprawie L. rozpadli się, okrywszy się raz jeszcze chwałą wojenną pod Noskowskim i Gromadzkim, ale też znowu na siebie ściągnąwszy zarzut ciemiężców i łupieżców srogich. Wielu poginęło na wojnie, inni rozbiegli się na obczyźnie, część, powróciwszy do kraju, zaczęła wieść żywot spokojny, ale nie brak było i takich, co, zasmakowawszy w życiu łotrowskiem, nie umieli się już ustatkować, a tych ostatecznie jako szkodników publicznych z czasem wytępiono. — L. jeździli na koniach lekkich i wytrwałych, tocząc niemi znakomicie, uzbrojenie ich składało się z kopii, szabli i rusznicy, albo z luku; żadnych wozów lub taborów z sobą nie wozili, więc też pochody i ruchy ich odznaczały się szybkością wielką, a to właśnie zapewniało im nieraz zwycięstwo nad nieprzyjacielem raniej ruchliwym, gdy nań napadali znienacka. — Aczkolwiek L-y sławę swą wojenną splamili bezprawiem niejednem, potępiać ich za to bezwzględnie byłoby niesprawiedliwością, należy bowiem uwzględnić czas i okoliczności, w których żyli, a wtedy łatwo przekonać się można, iż wcale nie byli gorsi od żołnierzów Tillego, Wallen-steina, Gustawa Adolfa oraz innych wojowników ówczesnych. — Pisali o L-ach: kapelan ich ks. W. Dębołecki „Przewagi Elearów polskich, co ich niegdyś L-ami zwano i t. d.“ (Poznań 1653); M. Dzieduszycki „Krótki rys dziejów i spraw L-ow“ (Lwów 1843, 2 t.); K. W. Woycicki „Obrazy starodawne“ (Warszawa 1843, T. I przedrukował pieśń starą, opiewającą czyny L-ów) i „Tygod. illustr.“ (1. c. i roczn. 1867,

Dr J. p.

Lisowidzki, herb polski. Na tarczy barwy niewiadomej w środku podkowy, położonej barkiem do dołu, — dwa krzyże, jeden nad drugim. —Źródła: Pieczęć Gabryela Lisowidzkiego, ziemianina kijowskiego, na dokumencie z r. 1605, w zbiorach Karola Bołsunowskiego. lK

Lissowski Aleksander Józef (* na Litwie w ostatniej ćwierci w. XVI--f pod Sta-rodubem 1616), wojownik odważny, twórca jazdy lekkiej, od imienia jego zwanej Lis owczy kam i (ob.). L. był synem Jana L-go na Krokoszynie i Wołkach, a rodzina jego, osiadła na Litwie, pochodziła podobno z Pomorza. Od młodości wczesnej zaprawiał się w rzemiośle wojskowem; pod Michałem i Janem Potockim walczył przeciwko Moskwie; potem, już jako porucznik, odznaczył się pod Kircholmem (27 wrześ. 1605). Podczas rokoszu Zebrzydowskiego (1607) stał po jego stronie przeciwko królowi. Gdy wkrótce potem Dymitr Samozwaniec wystąpił z roszczeniami do tronu wielkoksiążęcego w Moskwie, żądny walki z łupów L. stanął po jego stronie, zgromadziwszy 200 jazdy lekkiej, przeważnie z kozaków niżowych złożonej, i na czele ich dokazywał cudów waleczności, co miało ten skutek, że zastęp jego szczupły wnet rozrósł się niepomiernie, ponieważ zewsząd zbiegali się do niego ochomicy, przywabieni możnością łupieztwa bezkarnego. Gdy pierwszego Dymitra nie stało, L. służył jego następcom, albo raczej, walcząc na rękę własną, przebiegał krainy obszerne Rusi Za-dnieprskiej, łupiąc je i znacząc pochód swój rozlewem krwi i dymem pożarów; gdzie mu przeciwnik orężny pola dotrzymywał, walczył z nim mężnie, a w zapasach tych odwaga szalona wodza i żołnierzy zwykle odnosiła zwycię-

70

Lissa a. Liza, rzeka w pow, mazowieckim, wypływa pod wsią Hodyszewem, płynąc w kierunku wschodnio-północnym; na całej długości tworzy granicę od cesarstwa, naprzeciwko Suraża wpada z lewego brzegu do Narwi. Długa wiorst 17. — (,,Słow. Geogr.“).

stwa świetne nad nieprzyjacielem, najczęściej liczbą daleko silniejszym. Skoro jednak sprawa samozwańców zły obrót wzięła, zmalały i jego hufce, a że właśnie wtedy i król Zygmunt III wyprawił się pod Smoleńsk, więc L., zawezwany przez Talwosza, regimentarza litewskiego, z pozostałą mu jeszcze drużyną wstąpił do służby królewskiej i odznaczył się pod Smoleńskiem. Po wzięciu miasta tego służył dalej pod hetmanem Chodkiewiczem, z którym jednak miewał zatargi, nie będąc wdrożony do karności wojskowej, a w kraju nieprzyjacielskim broił po dawnemu, zapędzając się bardzo daleko na północ. Zmorzony trudami wojenuemi i osłabiony odstępstwem części wojska swego za sprawą Ryśkiewicza, musiał w końcu pomyśleć o odwrocie, więc ustępował, znacząc pochód krwią i zgliszczami, a walcząc mężnie, gdy mu drogę zastępowano, Wszedłszy w granice Rzeczypospolitej dawał się we znaki mieszkańcom spokojnym, uciskając ich sposobami różnemi, więc też gdy nadciągnął pod Warszawę, postarano się o śpieszne pozbycie się go i towarzyszów niesfornych jego; opatrzono go w broń oraz inne potrzeby wojenne i wyprawiono z powrotem na wschód, przyłączając go do wyprawy królewicza Władysława przeciwko Moskwie. Podczas tej potrzeby, gdy szeregi swe przeglądał pod Starodubem umarł nagle.—Por. Fr. Siarczyńskiego „Obraz wieku panowania Zygmunta III“ (Lwów 1828; cz. I, str. 283) — L. miał czterech braci, jak sam oddających się wojaczce; z nich Stanisław walczył na Węgrzech, a potem zginął pod Moskwą (1612).

Lissa (nazwa słowiańska Vis), wyspa dal-matyńska, na połud. zachód od wyspy Lesiny, Obszar 85 km. kw., m-ców ok. 10 000. Wyspa jest górzysta (do 592 m.), dostarcza wina dobrego i oliwy. Osada L. na brzegu półn. wyspy (4 000 m-ców), ma dobry port, do którego w r. 1893 wpłynęło 728 statków o 120 400

ton. Na brzegu zachodnim leży Comisa, której mieszkańcy (4 000), trudnią się głównie połowem sardeli. — W dniu 20 lipca r. 1866 w pobliżu L-y stoczona została bitwa morska, pomiędzy flotą, austryacką a włoską. Pod naciskiem opinii publicznej, oburzonej na bezczynność floty włoskiej podczas wojny z Au-stryą, ministeryum włoskie kazało admirałowi Persano zaatakować L-ę. Flota wyruszyła z Ankony i w d. 18 lipca ukazała się pod L-ą; ostrzeliwanie San-Giorgio nie dało żadnych wyników, próba wylądowania d. 19 lipca udaremniona została przez artyleryę austryacką. D. 20, rano, nadpłynęła przed L-ę flota austrya-cka, która na wiadomość o operacyach Persa-na wyruszyła była z Poli. Składała się z 7 fregat pancernych, 7 okrętów drewnianych i 10 kanonierek pod wodzą admirała Tegethoffa. Flota pancerna włoska składała się z 9-u statków nowego typu. Choć słabszy, Tegethoff zdołał się wbić klinem pomiędzy dwie linie flo-—Jan także wojował na Węgrzech, następnie ty włoskiej. Persano, którego okręt „Re z Wołoch posłował do Turcyi (1611), walczył d’Italia“ ostrzeliwany był gęsto przez Austrya-pod Moskwą (1612) i na Wołoszczyźnie (1616). ków, opuścił go potajemnie, zostawiając na nim — Stefan poległ pod Smoleńskiem (1611)— ilagę admiralską, i wsiadł na wielki pancernik nakoniec Mikołaj, także stronnik samozwań- ,,Affondatore‘‘, który trzymał na tyłach fłoty. ców, dostał się w Moskwie do niewoli (1612), Zostawiona bez komendy flota pancerna wło-w której przesiedział do r. 1619. I)r J- F- ska, pomimo mężnej walki poniosła klęskę.

Lisowski Stanisław (* w Warszawie ,,Re d’Italia“, przebity, poszedł na dno, pan-1820—f 1852), literat. Ukończywszy w r. 1839 cernik ,,Palestro“, z załogą, która go nie chcia-szkoły udał się do Moskwy i tamże zapisał ła opuścić, wyleciał w powietrze. Flota drew-się do wydziału lekarskiego, lecz po dwu la- niana włoska wcale nie uczestniczyła w bitwie, tach opuścił go i powrócił do Warszawy, gdzie Straty Włochów wyniosły 818 ludzi, Austrya-w r. 1845 został urzędnikiem w archiwum ków 176 ludzi. Po bitwie flota włoska schro-głównem Król. Polsk. Był spółpracownikiem niła się do Ankony. Persano został oddany ,,Albumu literackiego“ i „Biblioteki warsz.“ .Wy- pod sąd senatu, który go skazał na pozbawie-dał m. inn.:,₍Wiadomość o dwóch uczonych fałsze- , nie urzędu.    Ig-r-

Lissa, niem. nazwa Leszna (ob.).

Lissabon, ob. Lizbona.

Lissagaray Prosper Ollivier, głośny dziennikarz francuski (* w Auch [dep. Gers] 24 listop. 1838 — f w Paryżu 5 stycz. 1901). Za drugiego cesarstwa zdobył sobie imię ciętego polemisty i nieprzejednanego republikanina. W maju r. 1870 skazany za mowę polityczną na rok więzienia. Rząd Obrony Narodowej mianował go gen. dywizyi; późniejsze śledztwo, zarządzone przez Zgromadzenie Narodowe,

rzach historycznych w XVII i XVIILw.“ ( War- j szawa 1850; os. odb. z „Bibl. warsz.“) i ,,Wia- j domość historyczna o księgarniach i drukarniach warszawskich od najdawniejszych czasów aż do r. 1793, czerpana z akt dawnych“

(t-że 1851; os. odb. z „Bibl. warsz.‘‘), z niem. przełożył komedyę Gutzkowa „Wzór do świętoszka“ (t-że 1852). —Por. Życiorys L-go przez J. Bartoszewicza w „Dzienniku warsz.“ (1852 J\s 272) i w „Cmentarzu powązkowskim“ K.

W. Woycickiego (T. II).

Dr J. P.

s. p.

List (gr. t) stiktcoXy), łac. epistoła, epistula, łiterae, w łac, średniow. breve\ franc, lettre, épître\ włos. lettera, epistoła; hiszp. carta, tetra, epistoła; ang. letter, epistłe-, niem. Brief (z breve) Epistel) w języku naszym pierwotnie to samo, co liść, później także arkusz papieru, karta, albo stronica książki, obecnie tylko przemówienie na piśmie, zwrócoue do jednej lub kilku osób nieobecnych, dostawione, za pomocą osób trzecich, zamknięte lub otwarte. Wyraz ten sam, w temże samem znaczeniu, napotykamy nieomal we wszystkich językach słowiańskich, wszelako w rossyjskim L. zowie się pismo lub gramota (gr. Ypàjxjxara). — Dziś znanych dziś pod imieniem wyna- we wszystkich państwach ucywilizowanych

przewozem i dostarczaniem L-ów zajmuje się poczta (ob.) podług przepisów z góry ustanowionych, pobierając za to opłatę stałą, zastosowaną do ciężaru L-u, który nie może przekraczać 250 gr. —L-y mogą być zamknięte lub otwarte, zwyczajne lub polecone (rekomendowane), bez wartości oznaczonej lub cenne, a wibrującej, wzmacnianie fal (bicia); udoskonalił j wtedy poczta w razie ich zaginienia odpowia-sposób badania podwójnej refrakcyi stożkowej da za nie, o ile wartość ich przy oddaniu na i zbudował diapazon normalny, zaszczytnie w I pocztę wyrażono (zadeklarowano) i wniesiono

(XV, 13).

Lissowski Mikołaj (* 1813 — j*7 kwiet. 1879 w Głogowie, w pow. rzeszowskim, w Ga-licyi) lekarz. Wykształcił się zawodowo w Krakowie i obroniwszy tamże w r. 1845 rozprawę „Krzeszowice pod względem topograficzno-le-karskim“ osiągnął dyplom doktorski, poczem został adjunktem w klinice lekarskiej uniw. Jagiellońskiego; po opuszczeniu stanowiska tego zajmował się wykonawstwem na prowincyi. Pozostała po nim w rękopisie rozprawa uagro-dzona przez wydział lek. uniw. Jagiell. p. n. „O rybach krajowi naszemu właściwych“.— Por. S. Kośmińskiego „Słown. 1. p.“ (str.

Dr J. P.

bzuciło cień na L-a z powodu jego wydatków osobistych. Za Komuny (ob.) wydawał „Action“ i „Tribun de peuple“, gdzie popierał politykę bezwzględną. Po upadku Komuny udało mu się uciec do Londynu i tu zbliżył się do Marxa i jego otoczenia, ale prędko zniechęcił do siebie wszystkich. Po amnestyi (1880) wrócił do Paryża i założył „La Bataille“, organ skrajnego radykalizmu (nie uznawany jednak przez socyalistów); zawieszony r. 1885, odżył 1888 —1892 dla zwalczania bulanżyzmu i wszelkich machinacyi cezarystycznych. Dziennikarz obdarzony temperamentem pierwszorzędnym, rywalizował z Rochefortem (ob.) na polu wyzywającej polemiki. Z nim też pojedynkował się (1889). Nie miał powodzenia jako polityk (dwukrotnie padał na wyborach). Pod koniec życia zajmował się polityką kolonialną w „La Vie Algérienne“. Ogłosił: „Alfred de Musset devant la jeunesse“ (1809)-, „Jacques Bakou-nin“ (1870); „Les huits journées de mai derrière les barricades“ (Bruksella 1871); „La vision de Versailles“ (tamże 1873). Z tych dwu broszur rozszerzonych urosła „Histoire de la Commune de 1871“ (Paryż 1896, przełożona na język niemiecki z ważną przedmową Stanisława Mendelsona (ob.). L. we wszyst-kiem, co pisał, był jednym z najświetniejszych stylistów w dziennikarstwie Francyi republikańskiej. Por. uwagi G. Weilla w „Histoire du mouvement social en France 1852— 1902“ (Paryż 1905; str. 149, 259,    261). Ne

krologi przez Gérault Richarda i Ciprianiego w „La petite république“ (1901 stycz.); oraz w „Aurorę“ (z d. 28 stycz. 1901). Pogrzeb odbył się 28 styczuia, w krematoryum na Père-Lachaise; przemawiali: Gérault-Richard, Vaillant i inni.

Łissajous Julian Antoni, fizyk francuski (* 4 mar. 1822 w Wersalu—f 19 lip. 1880 w dep. Côte d’Or). Wychowaniec szkoły normalnej w Paryżu, w r. 1850 rozpoczął wykłady fizyki w liceum S-go Ludwika; r. 1874 mianowany rektorem kollegium w Chambéry, 1875—w Besançon, 1879 korrespondentem Akademii nauk. Głównie się odznaczył uwieńczoną przez Akademię w r. 1873 rozprawą „Étude optique de mouvements vibratoires“, w której podał optyczny sposób oceny, czy dwa rozważane dźwięki składają się na ton muzyczny, a to przy pomocy badania kształtu „figur optycznych“

lazcy (w następstwje obmyślił przyrząd do utrwalania postaci tych figur). W licznych nadto rozprawach (głównie w „Comptes Rendus⁴' i „Annales de chim. et phys.⁴‘) rozważał: drgania poprzeczne prętów, odstępy między węzłami w rurze długiej a wązkiej, interferencyę fal, drgania powietrza przyległego do błonki r. 1859 wyróżniony przez T-wo zachęty do nauk oraz optyczny komparator, posiłkując się ugólnie-niem zasady, na której Helmholtz zbudował swój drgający mikroskop. Największem uznaniem cieszy się jego system telegrafii optycznej, o-fiarowany armii francuskiej w r. 1870 i dotychczas przez nią używany. Opracował nowe wydanie pism Fresnela i Foucaulta. O figurach L-a pisał u nas F. Strzelecki w ,,Rocznikach Akad. Techn.“ we Lwowie.

Lissajous’a figury, ob. Łissajous.

Lissos (gr. Aioooę) 1) rz. w Tracyi, wspomniana przez Herodota (VII, 108 i 109) — 2) rz. na wyspie Sycylii, wpadająca do rz. Terias pod m-etn Leontinoi (dz. Lentini). — 3) m-to w Dalmacyi połud., blisko uścia rz. Drilon, założone w r. 385 przed Chr. przez Dyonizyu-sza Syrakuzańskiego, posiadało zamek (akro-polis) na skale stromej. Dziś Ljesz, po wł. Alessio; o L. wspomina Cezar „De bello civ.‘‘ (III, 26), Liwiusz (XLIII, 20 i XLIV, 30), Po-libiusz (III, 16; VIII, 10) i Dyodor Syc.

Dr J. P.

280).

XVII

opłatę za ich ubezpieczenie. L-y poczta dostawia do mieszkania odbiorcy, albo też mogą pozostawać do odebrania w urzędzie pocztowym (poste restante). Opłata za L. (porto) powinna być wnoszona z góry, gdyż w razie przeciwnym odbiorca musi ją uiścić podwójnie. Obecnie opłatę tę wnosi się przez naklejanie znaczków, czyli marek pocztowych (ob.). — Dzieje L-u. Przypuszczać wolno, że daw-ność L-u nie o wiele jest młodsza od wynalezienia pisma, lecz pod względem tym pewności żadnej mieć nie można. O L-ach u ludów Wschodu starożytnego wiemy dziś napewne; podania mówią o L-ach króla indyjskiego Stra-tobatesa do Semiramidy (ob.), króla Dawida do Joaba, Projtosa, króla argejskiego, do Iobatesa, króla licyjskiego, a wszystko to przemawia za wielką starożytnością L-ów. Ludy wschodnie dawne pisywały na deseczkach, płytach kamiennych lub glinianych i na kawałkach skóry, Egipcyanie posługiwali się papyrusem (ob.), wynalezionym przez siebie, Indowie zaś i Chińczycy dawni pisywali na liściach palmowych. Oczywiście w owych czasach zamierzchłych, kiedy znajomość pisma posiadały tylko jednostki nieliczne, L-y nie mogły być częste, inaczej rzeczy się miały w Starożytności klasycznej, wtedy bowiem pisanie L-ów rozpowszechniło się już bardzo. Grecy i Rzy-miauie pierwotnie pisywali L-y rylcem na tabliczkach drewnianych, powleczonych woskiem (îrlvaxÊÇ, SśAcoi, tabellae, pugillares, diptycha), później atramentem na papyrusie, nakoniec od w. III po Chr. i na pergaminie (charta Fer-yamena). Tabliczki takie składano pismem do siebie, papyrus, albo pergamin, załamywano w kilkoro i owiązywano nitką grubą (obhgare), na której przykładano pieczęć (otppayię, sigillum) i dopisywano adres. Panowie rzymscy rzadko kiedy pisywali L-y sami; wyręczali ich w tem niewolnicy lub wyzwoleńcy, umyślnie do tego przeznaczeni (librarii ab epistulis s. amanuen-ses), przesyłano je zaś przez posłańców umyślnych (tabeliarii); dopiero później za cesarstwa przewoziła je też poczta, z której jednakże nie każdy mógł korzystać. Wysyłający nie podpisywał się nigdy pod L-em, lecz umieszczał nazwisko przed nazwiskiem odbiorcy w nagłówku, np. M. Tullius Cicero T. Pomponio Attico s. d. (t. j. salutem dicit = śle pozdrowienie) L. kończyły zwykle słowa: vale lub cura ut valeas (=bywaj zdrów, staraj się mieć dobrze). L-y Grecy rozpoczynali słowem /atps (bądź wesół), stawiając na końcu eppojoo (=bądź zdrów, żegnaj). — Por. Becker-Göll „Charikles“ (II, str. 153) i „Gallus“ (II, str. 456). L-y greckie, doszłe do nas, dosyć liczne wprawdzie, są przeważnie podrobione, napisane przez retorów, nie zaś przez osoby, od których pochodzić mają (por. Westermaun „De epistolarum scriptoribus graecis“ Lipsk 1853— 1858, 9 części i Hercher „Epistolographi graeci“ Paryż

1873). L-y rzymskie dotąd przechowane są przeważnie utworami literackiemi (Pliniusz, Seneka); tylko L-y Cycerona do przyjaciół (ad familiäres) są rzeczywiście poufne. Z pisarzów późniejszych posługiwali się formą listową, m. iu.: Erouto, Symmachus, Sidonius Apollinaris, Salvianus i Ennodius. L-y starożytne rzadko kiedy bywały datowane. Za cesarstwa, zwłaszcza bizantyjskiego, znikła z L-ow prostota dawniejsza wyrażania się i już wówczas zaczęto je obciążać tytułami i formułkami grzeczności, dotąd mniej lub więcej używanemi. — Po zapanowaniu w Rzymie wiary chrześcijańskiej wielu jej krzewicieli posługiwało się L-ami, jak np. św. Cypryan, Laktancyusz, Ambroży, Hieronim, Augustyn. W Wiekach Średnich, ponieważ oprócz duchowieństwa rzadko kto pisać umiał, posługiwano się w L-ach wyłącznie łaciną. L-y te, o ile się przechowały, są treści religijnej lub politycznej, a pod względem formy różnią się dość znacznie od rzymskich, nie mówiąc już o języku skażonym. We wszystkich krajach obecnie zbierane i wydawane bywają, jako źródła historyczne nieraz bardzo cenne. U nas Akad. Urn. w Krakowie np. wydała już ,,Codex epistolaris saeculi XV“ i ,,Codex ep. Vitoldi“. Dopiero pod koniec średniowiecza zaczynają się zjawiać L-y w językach narodowych pisane. Jak we wszyst-kiem innem i w tem przodują Włochy, chociaż wskrzeszona w dobie Odrodzenia łacina klasyczna do pewnego stopnia przeszkadza temu, jednakże już w r. 1542 — 1546 P. Manu-tius mógł w Wenecyi ogłosić zbiór 3-tomowy L ów p. n. „Lettere volgari di diversi nobilis-simi uomini“; z wydawnictw późniejszych na uwagę zasługują „Lettere di varj illustri Ita-liani del secolo XVIII e XIX“ (Reggio 1841, 10 t.). W Hiszpanii wydał Ochon „Episto-lario espańol. Coleccion de cartas de Espańo-les ilustres“ (Madryt 1872, 2 t.)— Francya jest ziemią klasyczną L-u i stała się pod względem tym wzorem dla wszystkich innych krajów. W w. XVI, a bardziej jeszcze w rozwinął się tam styl listowy wspaniały, przyczynili się do tego zwłaszcza: Rabelais, Pas-quier, Patin, Pascal, pani de Sévigné, później Fontenelle, d’Argens, Montesquieu, Voltaire, Crébillon, panie Dudeffand i de Graft'igny, Ninon de Lenclos i Racine starszy; po nich świecili jeszcze przykładem: Rousseau, Diderot, d’Alembert, Boursault, pani de Staël, Napoleon I, L. Courier, pani de Rémusat, Mérimée, pani George Sand i w. in. (Por. Crêpel ,,Trésor épistolaire de la France“ — Paryż 1865, 5 t.). — Anglicy także już dosyć wcześnie poszczycić się mogli L-ami pisanemi jędrnie, treściwie i gładko; odznaczyli się na tem polu zwłaszcza: Swift, Pope, Hughes, J. Howell, Sir W Tempie, Addison, Locke, Bolingbroke,

H. Walpole, Chesterfield, Richardson; później Lady Rachel Rüssel, Lady M. Montague, Gray,

Johnsohn, Cowper, Lord Byron, Sydney Smith, Walter Scott, T. Arnold. Zbiory L-ów: ,,Epis-tles elegant, familiar, and instructive'* (Londyn

1791); ,,Letters written by eminent persons in the XVII and XVIII centuries'* (t-że 1813, 3 t.); Soones ,,Four centuries of English letters'* (t-że 1881, wyd. 2-e; 3 t.); Cochrane ,,The British letter writers'* (tamże 1882).    —

W Niemczech zaczęto już wprawdzie dosyć wcześnie używać w L-ach jeżyka krajowego, wzorując się-orzytem na łacinie, lecz język i styl listowy rozwinął i ustalił się tam dopiero około r. 1750, ponieważ do tego czasu uczeni pisywali do siebie po łacinie, ludzie zaś światowi po francusku, mając w pogardzie język ojczysty. Styl i język listu niemieckiego stworzył właściwie dopiero Geliert (ob.); obok niego świecą: Lessing, Merck, Claudius, Lichtenberg, Lavater i Goethe, a także Ewa König i Karolina Schiller (Por. G. Steinhausen „Gęsch. d. deutschen Briefes“, Berlin 1889 — 1891, 2 t.).—Narody wschodnie dzisiejsze, Persowie, Arabowie i Turcy oddawna uprawiali pisanie L-ów i posiadają zbiory ich, po części drukiem ogłoszone, lecz o nich tu nie miejsce mówić obszerniej. — U nas w średniowieczu L-y pisywano, podobnio jak w Europie całej, po łacinie, którą się i później jeszcze posługiwali ludzie uczeni. Zbiory L-ów takich wydała Akad. Urn. w Krakowie p. n. „Codex epistolaris saeculi XV“ w „Monumenta medii aevi hist.“ tamże i „Codex epist. Vitoldi“, oraz w „Acta histor. res gestas Pol. illustr.“ gdzie głównie spotykamy L-y z w. XVII napisane po łac. lub po polsku, gdyż z wieku XVI posiadamy już mnóstwo L-ów w języku ojczystym, a dotąd tylko cząstka ich drukiem ogłoszona została. Już w r. 1578 biskup St. Karnkowski wydał w Krakowie „Illustrium virorum episto-lae“, przedrukowane następnie w T. II wyd. lipskiego Długosza (1712), oprócz tego zaś o-głaszano L-y u nas bądź pojedynczo bądź zbiorowo (por. Estreichera „Bibliogr.“ T. XXI str. 335—348 i wykazy w cennem dziele Finkla). O wyglądzie, piśmie i pisowni L-u polskiego z połowy pierwszej w. XVI dać nam może wyobrażenie to, co Gloger podaje w „Encykl. starop.“ (T. III, str. 147). Wiek XVII był u nas w L-y również nie ubogi; najdoskonalsze wszakże pod względem formy wytwornej i poprawnej pochodzą z w. XVIII, celuje w nich przed innemi biskup Krasicki, dalej Naruszewicz i Trembecki; bardzo ciekawe są L-y Stanisława Augusta, Kościuszki i wielu mężów im spółczesnych. Z w. XIX na wyróżnienie zasługują: L-y Brodzińskiego, Mickiewicza, Hoffma-nowej, Śniadeckich, S. Witwickiego, Słowackiego, Z. Krasińskiego, J. I. Kraszewskiego i w. in.—W Wiekach Średnich pisywano L-y na papyrusie i na pergaminie, który, jako łatwiejszy do dostania, w końcu przeważać zaczął, aż go wyrugował papier bawełniany, wynaleziony przez Tatarów, a w w. XII już wyrabiany naprzód przez Arabów w Hiszpanii, później zaś również we Włoszech i Francyi. Przewaga ostateczna papieru atoli nastała dopiero w w. XIV, gdy go wyrabiać zaczęto ze szmat lnianych. Format L-ów do końca w. XVI bywał wielki, pisywauo je na arkuszach całych, które potem załamywano i składano wielokrotnie; format ćwiartki nastał dopiero w w. XVII i u-trzymywał się przez cały następny, zbliżając się pomału do formatu dziś używanego powszechnie. L. złożony w kilkoro, często dawniej przewlekano nicią, a dopiero na jej końcach wyciskano pieczęć, pierwotnie na wosku, który od w. XVI zastępować zwolna zaczął lak, mający być wynalazkiem chińskim, a po Europie rozszedł się z Hiszpanii, gdzie go naprzód używano, dlatego też nosił nazwę „wosku hiszpańskiego“. Opłatki do pieczętowania L-ów nastały dopiero w ćwierci pierwszej w. XVII; podobno wynaleziono je w Spirze w r. 1624, jak twierdzą Niemcy, czemu jednak przeczy istnienie listu z r. 1571, zapieczętowanego już opłatkiem (por. Kindlinger „Nachrichten von dem ältesten Gebrauch der Siegeloblaten und des Siegellacks“, przytocz, w F. Leista „Urkundenlehre“ Lipsk 1882 str. 265). Od r. 1820 weszły dopiero w użycie koperty, wynalezione w Anglii przez Brewera. Tak bardzo od lat kilkudziesięciu rozpowszechniona pocztówka (ob.) jest wynalazkiem S t ep h a n a (ob.).—Do L-ów w w. XIV—XVII dodawano nadzwyczaj często dopiski na kartkach osobnych, zwanych cedułami (ceduła); odpowiadały one przypis-kom dzisiejszym pod L-ami (post scriptum).— L-y w Literaturze, jako odrębny sposób pisania, spotykamy już u Greków od początku ery naszej, zwłaszcza uprawiany przez sofistów, ale także i przez powieściopisarzów, lubiących nieraz przeplatać L-ami opowiadanie. W rodzaju tym odznaczyli się Lesbonax, Meleser-mos, Alkifron, Aristainetos i piszący po grecku Rzymianin Aelianus. (Por. W. Christ „Gesch. d. griech. Litterat.“ wyd. 3-e, Monachium 1898, str. 822). U Rzymian świecą jako pisarze L-ów poetyckich Horacyusz i Owidyusz ( hspisto-lae heroidum) i piszący prozą: Cato, Pliniusz młodszy i Seneka, oprócz innych, wymienionych już wyżej. — W Średniowieczu b. rozpowszechnione były L-y dydaktyczne, pisywane wierszem lub prozą (po łacinie); trubadurowie prowansalscy i minnesiugerzy niemieccy, naśladujący ich, nieraz także utworom swym poetycznym nadawali pozór L-ów. W w. XVI i XVII publicyści w broszurach i rozprawach b. często posługują się formą listową, poruszając sprawy polityczne i religijne. L-y dydaktyczne wskrzeszają znów Hiszpan A. Perez i Francuz Cyrano de Bergerac. — Miejsce najwybitniejsze zajął L. w literaturze w. XVIII, a pochop do tego dał Montesquieu (ob.), ogłaszając w r. 1712 „Lettres persannes“, które

1904).

W dziele „D.

wnet znalazły licznych naśladowców w Europie całej. W tymże wieku zaczęto również pisywać i powieści całe w L-ach, między inne-mi formą tą posługiwali się J. J. Rousseau, Richardson i Goethe (ob. te nazw.), a do dziś dnia nie brak im naśladowców Z literatury naszej, pomijając inne, przytaczamy tylko powieści J. U. Niemcewicza „Leybe i Siora“ (Warszawa 1821 i częściej, oraz przekłady na języki obce) i E. Orzeszkowej „Ad astra“ (t-że

Dr j. r.

List Fryderyk, ekonomista i działacz społeczny niemiecki (* 6 sierp. 1789 w Reutlingen — f 30 listop. 1848). Syn majstra bia-łoskórniczego, do r. 14-go życia uczęszczał do szkoły miejskiej. W r. 1813 dostał się do kancelaryi skarbowej, głównej (Oberamtskauzlei ) w Tybindze. Tutaj miał możność czytaniem i uczęszczaniem na wykłady uniwersyteckie dopełnić wykształcenie. Po złożeniu egzaminów szybko awansował w służbie rządowej. W owym czasie, ustępując pod naciskiem prądów liberalnych, król wirtemberski powołał na ministra Wangenheima, przy boku którego stanął L. Chcąc podnieść-poziom urzęd-nictwa wirtemberskiego, Wangenheim założył przy uniwersytecie w Tybindze wydział nauk politycznych i gospodarczych, w którym L. otrzymał katedrę. Wkrótce jednak reakcya znowu wzięła górę i podejrzliwie spoglądała na młodego profesora, głoszącego zasady liberalne. Stosunki jeszcze bardziej się zaostrzyły, gdy L. w r. 1819 przyczynił się do założenia niemieckiego związku przemysłowo-handlowego i podjął się prowadzenia jego interesów. Nękany przez rząd, podał się do dymisyi i odtąd całkowicie poświęcił się sprawom związku, zakładając pismo p. n. „Organ für den deutschen Handels - und Gewerbestand“ i odbywając w celach agitacyjnych podróże do głównych miast niemieckich. Wybrany w mieście rodzinnęm na posła do izby wirtemberskiej, złożył w imieniu obywateli Reutlingen petycyę żądającą rozszerzenia samorządu, jawności procedury sądowej i innych reform. Rząd wytoczył mu proces o podburzanie przeciwko istniejącemu porządkowi rzeczy i wymógł na izbie pozbawienie go godności poselskiej. W r. 1822 L., skazany na 10-miesięczne więzienie w fortecy, zbiegł i prowadził przez czas pewien życie wędrowne, zewsząd wydalany ua żądanie rządu wirtemberskiego. W r. 1824 powrócił do ojczyzny, prosząc króla o ułaskawienie, ale niezwłocznie został uwięziony i osadzony w Asbergu. W styczniu r. 1825 uwolniono go pod warunkiem opuszczenia Niemiec. Udał się wtedy do Stanów Zjednoczonych Am. Półn., zajmował sią czas jakiś gospodarstwem na roli, później redagował pismo niemieckie w Reading, cierpiąc ciągle biedę, aż wreszcie przypadkowe odkrycie bogatych pokładów węgla kamiennego wyprowadziło go z niedostatku. Zachęcony przeź Ingersolla, prezesa pensylwańskiego towarzystwa popierania przemysłu, napisał w r. 1827 dwie broszury, w których zbijał Adama Smitha i występował w obronie protekcyonizmu-, były to: „Outlines of American political economy in a serięs of let-ters addressed by Frederick L.... to Charles Ingersoll“; i „Appendix to the outlines of American political economy in three additional letters to C. J. Ingersoll“.—Mając byt zabezpieczony, postanowił powrócić do Niemiec, dla których chciał pracować. Otrzymawszy od Prezydenta St. Zjedn. nominacyę na konsula w Hamburgu, wyjechał w r. 1830 z Ameryki, ale w Hawrze dowiedział się, że senat hamburski go nie zatwierdził. To zniewoliło go do dłuższego pobytu we Francy i; podczas niego pisywał do „Revue encyclopédique“ artykuły przeważnie poświęcone kolejom żelaznym. Do Niemiec przyjechał w r. 1832, otrzymawszy nową nominacyę na konsula amerykańskiego w Badenie. W r. 1833 bawiąc w Lipsku, powziął plan dzieła encyklopedycznego o naukach państwowych. Wykonawcami tego planu byli Rotteck i Welcker, którzy w r. 1834 przystąpili do wydania słynnego „Staatslexicon“. Teraz umysł jego ruchliwy przejął się myślą o wytworzeniu sieci kolei w Niemczech. Druko wał L. w tej sprawie broszury i artykuły, założył pismo wyłącznie poświęcone sprawom tym, doprowadził do skutku projekt budowy pierwszej kolei większej w Niemczech, z Lipska do Drezna, przyczynił się do przeprowadzenia kolei z Mannheimu do Bazylei i z Berlina do Hamburga. Tymczasem przedsiębiorstwo amerykańskie, na którem byt swój opierał, podupadło, a to zmusiło L-a do zajęć zarobkowych. W r. 1837 udał się do Paryża i pisywał stamtąd korespondencye do pism niemieckich, uwzględniając przeważnie kwestye polityki handlowej. Prace te były przygotowaniem do dzieła głównego L-a „Das nationale System der politischen Oekonomik“, które wydał w r. 1840 po powrocie z Francyi. Teorye swoje L. w ciągu dalszym rozwijał w różnych pismach, a od r. 1843 we własnym organie „Zollvereinsblatt“, był niestrudzony w głoszeniu swych zasad ekonomicznych i odbywał w tym celu liczne podróże do różnych krajów. Ale wkrótce zabrakło mu sił do działalności dalszej. Schorowany i znajdując się w ciężkich kłopotach materyalnych, odebrał sobie życie w pobliżu Kufsteinu i tam pochowany, nationale System...“, L. mając do czynienia z zacofanem życiem ekonomicznetn Niemiec, na pierwszym planie stawia celową politykę państwa. Punktem wyjścia dla L-a jest naród jako zbiorowość związana wspólnością języka, obyczajów i przeszłości historycznej. Bogactwo narodu stanowią nie tyle dobra materyalne, znajdujące się w jego posiadaniu, ile jego siły produkcyjne, dające możność wytwarzania co-

raz to nowych dóbr. W czysto rolniczym okresie potrzebna jest wolność handlu, gdyż gospodarka oparta jest na wywozie surowic, a przywozie przetworów. W kraju rolniczym główną dźwignią poczynającego się przemysłu jest polityka celna. Dopiero gdy przemysł przestanie obawiać się współzawodnictwa zagranicznego, wolność handlu może być przywrócona. Na szczeblu samoistności stanęła jedna tylko Anglia, Niemcy zaś i Stany Zjednoczone znajdują się dopiero w drugiem stadyum rozwoju.Ostatecznie żądał L. dla Niemiec prawodawstwa celnego protekcyjnego i ustanowienia związku celnego, obejmującego wszystkie kraje niemieckie. W teoryi ekonomicznej był on poprzednikiem t. zw. szkoły historycznej; pod względem politycznym działalność jego, aczkolwiek ograniczona sprawami gospodarczemi, torowała drogę do zjednoczenia Niemiec. „System“ L-a doczekał się 7 wydań—; ostatnie wyszło w r. 1883 z przedmową Eheberga. — Bibliograf i a: Fr:Gold-Schmidt: „Fr. L. Deutschlands grosser Volks-wirth“ (Berlin 1879); Dühring „Kritische Gesch. d. Nat. Oek. u. d. Socialismus“; Roscher „Handwörterb. d. Staatswissensch.“ (1900) T. V.

T. R.

Red.

Dr J. P.

króla.

Od r. 1820 re-

str. 620—4.

List frachtowy, ob. Fracht.

List gończy. Ogłoszenie sądowe lub władzy administracyjnej, nakazujące ujęcie przestępcy zbiegłego lub ukrywającego się; do ogłoszenia takiego dodaje się rysopis ściganego, o ile można najdokładniejszy, obecuie dołączają nieraz i podobiznę jego. Ogłasza się L. g. także w dziennikach poczytnych, zwłaszcza jeżeli zarazem jest wyznaczona nagroda za schwytanie zbiega, lub za wskazanie miejsca jego pobytu.

List majestatyczny (Majestätsbriet) nazwa dokumentów państwowo - prawnych, wydawanych przez cesarzów rzymsko-niemieckich poddanym, zapewniających im pewne prawa lub przywileje. Do bardzo ważnych historycznie należy L. m. Rudolfa II, wydany d. 12 lipca r. 1609, przyznający w Czechach protestantom prawa równe z katolikami. Naruszenia przywileju tego przez cesarza Macieja stały się powodem ostatecznym wybuchu wojny Trzydziestoletniej (ob.). Po bitwie pod Białą Górą (16 listup. 1620) cesarz Ferdynad II własnoręcznie pokrajał dokument ten.—Por. Gin-dely „Gesch. der Ertheilung des böhmischen Majestätsbriefes“ (Praga 1868).

List moratoryjny, ob. Moratory um.

List przypowiedni, pozwolenie królewskie, wydawane na piśmie rotmistrzom, upoważniające ich do zaciągnięcia roty, czyli oddziału wojska pieszego lub konnego (por. Rota).— Oprócz pospolitego ruszenia w Polsce na wojnie zwykle występowało także wojsko najemne czyli zaciężne, złożone z ochotników, bądź krajowców, bądź cudzoziemców, służących za żołd. Drużyny te zbierali rotmistrze (ob.), obowiązujący się wobec króla na warunkach ściśle o-kreślonych, za wynagrodzenie z góry umówione dostarczyć na czas rotę wojska uzbrojonego i do wyruszenia gotowego. Umowa taka spisana, była właśnie L-em p-m, wydawanym przez

Dr J. P.

List wyświadczony, ob. N aj e m, jako u-mowa w prawie polskiem.

List zapowiedni, rozkaz królewski nakazu -jący wstrzymać się z sądzeniem sprawy, to samo, co Inhibicya (ob.).

List zar§czny. w Statucie litewskim wa-dyum zwało się z arę ką, a niekiedy zakładem. Pismo, w któreintaką zarękę składano, nazywało się L-mz-yin (Art. 25 i 26 rozd. I i art. 31, rozd. III)— „Encyklop. starop.“

List żelazny, ob. Glejt.

Lista, spis nazwisk ludzkich w porządku abecadłowym, np. prenumeratorów, uczniów, etc. L. cywilna, ob. C y wilna 1 ist a; L. płacy, wykazy obejmujące zwykle co miesiąc u-kładane imiona i nazwiska, oraz stopnie posad urzędników, płace ich roczne i miesięczne, wszelkie potrącenia, wykazanie czystej płacy do odbioru przypadającej i w końcu pokwitowania własnoręczne tychże urzędników; L. stanu służby, wykaz obejmujący szczegółowe wiadomości o życiu urzędnika, jego rodzinie, i zawierający przebieg całej jego służby. Wybory z L-y ob. W y b o r y.

Lista Cywilna, ob. Cywilna lista.

Lista y Aragon Alberto (* w Trianie pod Sewillą d. 15 paźd. 1775 — f tamże d. 5 paźd. 1848), sławny pisarz i poeta hiszpański. Po odbyciu nauk uniwersyteckich w Sewilli, tamże w r. 1803 został profesorem filozofii w kolegium św. Izydora; w r. 1807 otrzymał w uniwersytecie tamtejszym katedrę retoryki i poetyki. Podczas wojen na półwyspie Pire-nejskim opuścił ojczyznę i powrócił do niej dopiero w r. 1817 i w roku następnym otrzymał katedrę w akademii w Bilbao, dagował w Madrycie pisma: „El Censor“ i „El Imparcial“; od r. 1828 w Bayonnie „Gaceta de Bayona“; w r. 1830 wydawał „Estafeta de San Sebastian“, a gdy obie gazety te władza zamknęła, objął w r. 1833 redakcyę dziennika „Gaceta de Madrid“. W r. 1837 otrzymał katedrę matematyki w Madrycie, lecz już w roku następnym ustąpił z niej, aby stanąć na czele kollegium św. Filipa Nereusza w Kadyksie, a na stanowisku tern pozostawał do r. 1840. — L. należał do rzędu najlepszych liryków swego czasu, wyobraźnię posiadał żywą i bogatą, uczucie głębokie, smak wytworny, a pogląd na życie filozoficzny. Jego „Poesias“ ukazały się w Madrycie (1822; wyd. 2-e t-że 1837, 2    t.,

później też w „Bibliot. de autores espańoles“ t. 67); oprócz tego L. wydał: „Trozos escogidos de los mejores hablistas castellanos en prosa y verso“ (2 t.), dalej „Curso de historia univer-

sal“ (przeróbka dzieła Ségura „Hist, universelle“), „Lecciones de literatura dramâtica espa-ńola“ (Madryt 1839) i „Ensayos literarios y criticos“ (Sewilla 1844, 2    t.). Napisał także

krzepnięciu krwi p. n. „Lecture on coagulation of the blood“, a mnóstwo towarzystw uczonych europejskich i północno-amerykańskich uznało za zaszczyt dla siebie, zapisanie L-a do grona członków swoich: nakoniec w r. 1884 królowa Wiktorya, nobilitując go, nadała mu tytuł ba-roneta. — W okresie pierwszym działalności swej L. zajmował się naukowo przeważnie fi-zyologią, histologią i patologią, a wówczas ogłosił między innemi prace następujące, b. poważne: „Observations on the contractile tis-sue of the iris“ (w „Journal of Microscop. Sc.“ ; 1853); „Minute structure of the involuntary muscular fibre“ (w „Transactions of the Royal Soc. of Edinb.“ 1857) i „Early stages of inflammation“ (w „Philosoph. Transact.“ chirurgii dotyczą: ,,On excision of the wrist for caries“ (w ,,The Lancet“ 1865) oraz ,,Am-

not

(Madryt

I)r J. p.

tom dopełnień do „Historia de Espańa“ Maria-nasa i Mińanasa (Madryt 1828). — Por. E. Be-„Espańa en el siglo XIX“

1886).

Lister Marcin (* w Radcliff [Bucking-hamshire] 1638 — f w Londynie 2 lut. 1711) lekarz i przyrodnik, syn Macieja L-a (*

1565 —f 1657), lekarza przybocznego króla Karola I. Do nauk przykładał się w Cambridge

1859);

g',

. w,

tiji

•.—.i ■    '

1    tam w roku 1658 zostawszy magistrem, w r. 1660 przyjęty został na członka do St.-John’s College. W r. 1668 w celach naukowych wyjechał do Francyi, a powróciwszy stamtąd w r. 1670 jako lekarz, osiadł w Yorku, dyplom doktorski zyskał dopiero w r. 1683 ! putation“ i „Anaesthetics“ w ,,Holmes’ System w Oxfordzie, poczem w r. 1684 przeniósł się do Londynu, gdzie niebawem przyjęto go na członka w College of Physicians i w Royal Society. W r. 1690 królowa Anna zamianowała go lekarzem swym przybocznym; w r. 1698 towarzyszył księciu Portland do Paryża, który się tam udawał jako poseł; po powrocie wydał opis tej podróży. L. głównie jest znany jako przyrodnik i autor dzieł „Historiae animalium Angliae très tractatus“ (Londyn 1678) i „Historia s. syuopsis eonchyliorum“ (t-że 1685 —1693,

2    t.); z dzieł lekarskich jego, jako napisane znakomicie wymieniamy: „Exercitationes médicinales sex de morbis quibusdam chrönicis“ (t-że 1694;

Frankfurt n. M. 1696; Genewa t. r.) i b. ważną rozprawę o wodach mineralnych w Anglii p. n. „De fontibus medicatis Angliae etc“

IM

81W

Fig. 77. Sir Józef Lister.

Dr J. P.

Lister Sir Józef, baronet (* d. 5 kwiet. 1827) chirurg szkocki, sławny wynalazca opatrunków nazwisko jego noszących (ob.). — L. wykształcił się zawodowo w Londynie, a ukończywszy nauki, w r. 1852 otrzymał dyplom le karza (Bachelor of Medicine), poczem powrócił do Edynburga, gdzie w r. 1855 został członkiem król. Tow. chirurgów (Royal College of Surgeons), a niedługo potem prof. chirurgii klinicznej w Glasgowie, skąd, już po uczynieniu wynalazku swego, przeszedł na stanowisko takiesamo do Edynburga. W r. 1877 powołano L-a do Londynu, gdzie otrzymał katedrę chirurgii w King’s College. W r. 1878 uniwersytet edynburski zaszczycił go dyplomem doktora med. honoris causa\ doktorem prawa honorowym mianowały go nniwersytety w Oxfordzie (1879) i Cambridge (1880); wcześniej już został członkiem Royal Society w Londynie, w którego rozprawach ogłosił wykład o

(York 1682; Londyn 1684; Leyda 1686); mnóstwo rozpraw mniejszych L. ogłosił w „Philoso-phical Transactions“.—Por. „Biogr. méd.“ (VI, str. 81), „Diction, histôr.“ (III, str. 462) i „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (IV, str. 9).

of surgery“.-Oddział chirurgiczny L-a w Glasgowie mieścił się w budynku starym, od dawna za szpital służącym, więc też gojenie się w nim ran przypadkowych lub pooperacyjnych odbywało się powolnie i często zakłócane bywało powikłaniami b. poważnemi, nieraz życiu zagrażającemi, a działo się wtedy nie o wiele lepiej i w szpitalach innych, nowszych i stosowniej urządzonych. Niepokoiło to L-a, a pragnąc zaradzić złemu, wciąż przemyśliwał nad sposobem, jakby to uczynić można. Poznawszy się wtedy z wynikiem badań Pasteura (ob.), wpadł na pomysł szczęśliwy, że wszystkie t. zw. choroby przyraune: gorączki, róże, ropnice, posocznice i t. p. jedynie wywoływane bywają przez zarodki drobnoustrojów niewidzialnych, zanieczyszczających powietrze i wodę, i że to one właśnie są powodem powikłań wszelkich, tak niepożądanych, więc, o

ile się uda zabezpieczyć rany od działania ich już tylko z opisów w podręcznikach, to jest to zgubnego, można być pewnym, że gojenie ran właśnie zasługa niepożyta L-a, za którą nale-wszelkich odbywać się powinno szybko i bez ży mu się wdzięczność świata całego. — Por. jakichkolwiek zaburzeń ubocznych. Rozumo- „Biogr. Lex. d. hervorrag. Aerzte“ (T. IV str. wanie to doprowadziło L-a do wynalezienia 10) i Pagel „Gesch. d. Medic.“ (Berlin 1898, opatrunku przeciwgnilnego, który po raz pierw- I str. 443). szy nałożył w r. 1865 skaleczonemu, dotkniętemu złamaniem kości z przebiciem części miękkich (fractura complicata) i osiągnął wynik wyborny, zdający się potwierdzać w zupełności przypuszczenia jego. Doświadczenia dalsze dowiodły mu, że się nie omylił, to też wkrótce stosunkowo, pomimo oporu rutynistów zacofanych, sposób listerowski opatrywania ran rozpowszechnił się wszędzie, zwłaszcza, gdy go sam L. udoskonalił.—Wynalazek swój, wypróbowawszy go naprzód sumiennie, ogłosił L. po raz pierwszy w r. 1867 p. n. „On a new me-thod of treating compound fracture etc“ (w „The Lancet“) i „On the antiseptie principle in the practice of surgery“ (w „British Med.

Dr J. F.

Lister i Mandai, dwa wójtostwa w południowej Norwegii, nad Skagerrakiem, tworzące razem okrąg (Anit), rozległości 7 264 km. kw. z 81567 m-ców (1900). Brzeg morski w obrębie okręgu tworzy półwysep Listerland i kilka zatok, z których największa jest Listerfiord. W Listerfiordzie leży kilka wysp; jedna z nich, Hiterö, ma obszaru 20 km. kw. Wnętrze kraju przecięte jest równoległeini dolinami rzecz-nemi, w których na żyznych gruntach kwitnie rolnictwo. Dzielące je pasma gór, choć nie wysokie, utrudniają znacznie koinunikacyę. Dąbrowy, bardzo już dziś w okręgu przetrzebione, dostarczają jednak jeszcze rocznie około 1 700 ton kory na użytek garbarni. Stolicą okręgu jest Christiansand.

Listerowski opatrunek, wynaleziony przez Jozefa Listera (ob.), stawiający sobie za zadanie odgrodzenie rany od wszelkich wpływów zewnętrznych, mogących ją zakazić. Jako środka odkażającego używał Lister rozczynu fenolu czyli kwasu karbolowego (ob.), którym omywano starannie ranę przed nałożeniem opatrunku, a podczas nakładania go, otaczano ją mgłą karbolową (spray), wytwarzaną sztucznie za pomocą rozpylacza (ob.), co czyniono, aby nie dopuścić do niej zarodków drobnoustrojów szkodliwych, unoszących się w powietrzu. Sam L. o. najpierwotniejszy składał się z cieniutkiej blaszki cynowej (cynfolii), wielkością i kształtem do rany przystosowanej, pokrytej z jednej strony warstewką kredy miałkiej, na ciasto rzadkie rozczynionej oliwą, w której rozpuszczano 10°/o fenolu czystego. Na ranę oczyszczoną i omytą rozczynem wodnym fenolu (2--3°/o), pod mgłą karbolową przekładano stroną pomazaną blaszkę tę i przykrywano płatkiem płóciennym lub bawełnianym nieco od niej większym, poprzednio na czas pewien zanurzonym w oliwie zawierającej 10% karbolu; to razem owijano dopiero opaską. Tego rodzaju opatruuek posiadał atoli przywary, które zmusiły do zaniechania go, ponieważ ilość zbyt wielka fenolu w oliwie rozpuszczonego drażniła ranę za bardzo, a także wessany przez nią fenol często stawał się przyczyną objawów zatrucia; oliwa także tamowała odpływ swobodny wydzielin rany. — Po próbach różnych Lister opatrunek swój tak ostatecznie nakładać uczył: Przed operacyą póle operacyjne omywało się najdokładniej roztworem wodnym fenolu (2 — 3°/₀), w którym też zanurzone leżały noże i wszelkie inne narzędzia potrzebne, po oczyszczeniu ich uprzedniem, b. starannem; chirurg i pomocnicy jego, przed przystąpieniem do pracy ręce dobrze umyte wodą ciepłą i mydłem,

ig. p.

Journ.“). W roku nast. ogłosił znów w „Brit.

Med. Journ." rozprawę „Antiseptie system of treatment in surgery“, później zaś w r. 1870 pracę obszerniejszą p. n. „On the effects of the antiseptie system of treatment upon the salubrity of a surgicał hospital“. W r. 1871 wyłożył L. szczegółowo zasady swe ua posiedzeniu towarzystwa British Medical Association. Do rozpowszechnienia dalszego wynalazku nowego przyczyniły się i publikacye następne: „On the germ theory of putréfaction and other fermentative changes“ (w „Nature“ 1873);

„A further contribution to the natural history of bacteria and the germ theory of fermentative changes“ (w „Quart. Journ. of Microscop.

Sciences“ 1873); „The germ theory of fermentation and its bearings on pathology“ (w „Pa-thological Transact.“ 1878) i „Rrinciples of antiseptie surgery“ (w księdze jubileuszowej Vir-chowa, Berlin 1891). — Przez wynalazek opatrunków przeciwgnilnych (por. Antyseptyka) stał się L. reformatorem chirurgii nowoczesnej i bardziej niż ktobądź inny przyczynił się do jej postępu i rozwoju pomyślnego, ponieważ umożliwił jej przedsiębranie bezpieczne zabiegów rozlicznych, o których przed nim zaledwo myśleć było wolno; ale daleko więcej znaczy to, że przez wynalazek ten stanął w rzędzie największych dobroczyńców ludzkości, zajmując śród nich jedno z miejsc uaczel-nych, bo zasady opatrywania, przez niego rozpowszechnione, już setki tysiąców ludzi obroniły od cierpień długich, kalectwa i śmierci przedwczesnej, przedtem im grożących. Jeżeli dawniej tak rozpowszechnione plagi oddziałów chirurgicznych, jak gorączka przyran-na, ropienie przewlekłe, stany zapalne ran, róża przy ranna, ropnica i posocznica, a w lazaretach wojskowych podczas wojny także zabójcza zgorzel szpitalna—stały się dziś rzad-kościami, chirurgom młodszym znanemi nieraz

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I. Tom XL111-1V Zesz. 345b

roz-

zanurzali również w takimże rozczynie karbolowym. Podczas trwania operacyi rozpylacze wytwarzały nieustannie dokoła rany mgłę karbolową (1%), a przestawały dopiero działać po dokonanej operacyi i nałożeniu zupełnem opatrunku. —Rany przygodne, świeże, oczyszczano starannie i przemywano rozczynem fenolowym (3—5°/₀), zanim się przystąpiło do opatrzenia ich. Jeżeli zaś rana przygodna zaczęła już ropieć, to Lister odkażał ją naprzód rozczynem wodnym chlorku cynku (8 % ). Opatrunek sam składał się z części następujących: bezpośrednio na ranę nakładano kawałek cerat-ki ochronnej, jedwabnej, cienkiej i miękkiej (Silk protective), omywszy ją poprzednio w wodzie karbolowej; na nią kładziono 7 warstw gazy karbolowej, pokrywano je kawałkiem ceraty kauczukowej, również omytej wodą karbolową, na zakończenie nakładano jeszcze jedną warstwę gazy, poczem wszystko owijano starannie opaską z takiejże gazy. — Gaza Liste-rowska była tkaniną rzadką, bawełnianą, odtłuszczoną i zanurzoną na gorąco w mieszaninie z 7 części parafiny, 5 cz. żywicy i 1 cz. fenolu krystalicznego; po wyjęciu gazy z mieszaniny tej wyciskano ją pomiędzy walcami i suszono, poczem przechowywano ją do użycia w słojach lub pudłach szczelnie zamkniętych.— Podczas zmiany opatrunku zachowywano się najzupełniej taksamo jak nakładając pierwszy, zmieniano go zaś dopiero wtedy, gdy wydzielina rany zaczynała przesiąkać nazewnątrz.— Dziś zaprzestano już nakładania opatrunków w sposób ten. Przedewszystkiem mgłę karbolową, jako zbyteczną, usunięto już oddawna; zamiast karbolu częściej dziś używany bywa sublimât, albo inne związki chemiczne bakteryobójcze, a gdy chodzi o rany świeże, pooperacyjne, używa się wyłącznie postępowania bezgnilnego (por. Antyseptyka); rany inne, oczywiście, po

dawnemu odkażać trzeba koniecznie (por. An-tyseptyka). — Ze szczegółów wykonywania L-go o-u obecnie już nic prawie nie pozostało w użyciu, oprócz zasady ustanowionej przez Listera, ta zachwianiu nie uległa i prawdopodobnie nigdy mu nie ulegnie. — U nas krzewicielami pierwszemi L-ich o-ów byli: Girsztowt i Władysław Orłowski; jeden z pierwszych o nich pisał Roman Jasiński (ob. te nazw.).    Dr-J- p-

Listki zarodkowe. Gdy zarodki większości I zwierząt tkankowych (Metazoa) w biegu \ woju swego przechodzą z okresu rozwojowego, 1 mniej zróżnicowanego t. zw. blastuli, albo bla-J stosfery, do okresu wyższego, zwanego gastru-! la, zachodzi różnicowanie się i wyodrębnianie ) w zarodku warstw komórkowych, czyli t. zw. listków zarodkowych, które Huxley (ob.) pierwszy przyrównał do warstw komórek u zwierzęcia dojrzałego, np. hydry, albo stułbi [Hydra). Pierwszemi listkami różnicującego się z b las tuli (ob.) zarodka są dwie warstwy: ektoderma i entoderma (warstwa zewnętrzna i wewnętrzna zarodka). [Należy dla wyrazistości nadmienić pokrótce, że blastula jest to pęcherzyk o prostej, jedno-lub wielowarstwowej ściance z komórek; jama pęcherzyka nosi nazwę jamy segmentacyjuej, lub blastocoelu\ powstaje z wskutek rozsuwania się podczas brózdko-wania blastomerów (ob. komórka, podział, rozwój); fig. 78]. Sposobem pierwotnym (filogienetycznie) i najbardziej złożonym tworzenia się listka ontodermalnego z warstwy niezróżnicowanej, tworzącej ściankę blastuli (t. zw. blastoderma, późniejsza w okresie dwuwarstwowym zarodka — ektoderma), jest przenikanie i wciskanie się komórek tej ścianki do jamy segmentacyjnej (powstawanie * gastruli, czyli zarodka dwuwarstwowego przez I „immigracyę“); komórki wędrujące zapełniają

v»n

uU,v >

Ir

Fig. 78. A — blastula (blastosfera), B i C — okresy młodszy i starszy gastruli u lancetnika (Amphioxus) [podług Claus‘a].

na razie cały „blastocoel“ (ob. fig. 79); dopiero , ektoderma,—z wewętrznych— e n tod e r m a; pomału wśród komórek tych zjawia się jama —jama segmentacyjua staje się przez tosamo „gastralna“ (gastrocoel), przyszłe „światło“ gastrocoelem; pragęba powstaje później przewodu pokarmowego, otwierająca się na- przez przerwanie się ścianki gastruli. Ten spo-zewnątrz, t. zw., „pragęba“ (blastoporus). Inny sób powstawania zarodka dwuwarstwowego, sposób, nieco prostszy, powstawania entodermy czyli okres rozwoju gastruli, nosi nazwę dela-polega na tern, że każda z komórek blastuli j minacyi (ob. fig. 80). Gastrula, powstała drogą dzieli się na dwie,—zewnętrzną i wewnętrzą; immigracyi, została nazwana „parenchymul a A z warstwy komórek zewnętrznych powstaje | U wielu zwierząt spotyka się sposób powstawa-

pjĘ

°o^

s.

Fig. 79. „Immigracya“ u meduzy Aequorea; komórki wędrują do jamy segmentacyjnej tylko na jednym biegunie (podług Claus‘a).

•z -i

oj

‘‘p'-Ars \ o Hm o \

C#

Ąsht o

F'V(

JC

y»

Fig. 80. Trzy okresy tworzenia się gastruli przez delaminacyę u meduzy Geryonia (podług Clausa): a—wewnętrzna część komórki blastuli, b — zewnętrzna, x— linia, w której kierunku odbywa się podział komórek blastuli; cs—jama segmentacyjna, ep—ektoderma, hy—entoderma.

nia gastruli daleko prostszy, a temsamem i listka entodermalnego; polega on na tem, że komórki bieguna dolnego blastuli wciskają się i wpuklają do wnętrza ku jamie segmentacyjnej; powstająca w tym razie jama będzie zaczątkiem jamy pokarmowej, a otwór, powstały przy wpukleniu się entodermy—pragębą (ob. fig.

81 lit. ud i bl.). Zestawiając immigracyę ze sposobem tym, czyli wgłobieuiem, invaginatio), dochodzimy do wniosku, że jest to uproszczenie

------ ak

Sr- ik

fil [.

Va

~ ud

bl

fh

flh

i zarazem mniej złożona. To uproszczenie powstawania entodermy jest, na mocy tej teo-ryi, wyrazem „dążności⁻ ustrojów do skrócenia zjawisk rozwoju w biegu ich filogenezy (oh.).—Przebieg typowej gastrulacyi podlega pewnym odmianom w tych razach, gdy komórki wpuklającej się ektodermy zawierają zbyt wiele żółtka; wtedy może nie utworzyć się jama gastralna, lecz powstaje dopiero późuiej; wskutek nadmiaru żółtka zamiast wpuklania się (embolia) występuje obrastanie komórek obfitujących w żółtko komórkami mniejszemi, tegoż pozbawionemi (t. zw. „epibolia“), jak to widać na figurze 82 (A i B). Epibołia zdarza się również przy brózdkowaniu częściowem niezupełnem, kiedy biegun dolny jaja nie rozpada się na komórki, jak to bywa u ryb, ptaków, gadów; wtedy blastoderma obrasta żółtko dokoła; w pewnem jednak miejseu blastodermy występuje wpuklenie, którego skutkiem jest powstanie entodermy i jamy pokarmowej (ga-stralnej) [ob. fig. 82], każdy z pierwszych dwu

f..§N

BSÉr^

/Æ

sgtiflP

'©

Fig. 81. Gastrula traszki (Iriton) w przekroju podłużnym (wedug Hertwiga). ud—przetwór pokarmowy pierwotny, łh—jama segmentacyjna, ak —ektoderma, ik—entoderma, bl—pragęba (blastoporus).

pierwszego; jest to immigracya na jednym biegunie blastuli, z tą jednak różnicą, że zawiązek jamy pokarmowej i pragęby powstają odrazu wraz z tworzeniem się entodermy, gdy tymczasem przy immigracyi każda z części tych powstaje z osobna. Istnieje teorya, przypuszczająca, że immigracya jest formą rozwoju starszą i pierwotniejszą, gdy inwaginacya czyli gastndacya i delaminacya — jest filogienetycznie młodsza

ÄS*.

\ mm

¹ mÊÊmm*

ÉBP

•rS

Fig. 82. Epiboliczna gastrula robaka Bonelia: A — widziana z powierzchni, B — w przekroju (podług Berga).

listków zarodkowych (zwanych również pier-wotnemi) różnicuje się w dalszym ciągu rozwoju zarodka na pewne, mniej lub więcej stałe (t. j. u wszystkich zwierząt tesarne) narządy i tkanki; tak więc z entodermy powstaje nabłonek przewodu pokarmowego, z wyjątkiem jelita przedniego i tylnego, wraz z wątrobą, trzustką; z ektodermy zaś warstwy nabłonkowe skóry z rozmaitemi ich pochodnemi, jak gruczoły, pióra, włosy i t. p., układ nerwowy i narządy zmysłów.—Inne tkanki i narządy powstają z trzeciego listka zarodkowego,

—t. j. z mesodermy; a więc: mięśnie, tkanka łączna (t. ł. właściwa, chrząstki i kości), na- A błonek jamy ciała i jego pochodne, jak narzą- w dy rozrodcze, rurki wydzielnicze, ściany naczyń H krwionośnych i inne. — Od tego zasadniczego ty-pu pochodnych listków zarodkowych istnieje szereg odchyleń, szczególnie w rozwoju zwierząt niższych. Mesoderma, podobnie jak i ento-derma, powstaje rozmaicie. U większości zwierząt o budowie ciała promienistej powstaje w ten sposób, że do miejsca między ekto-i entodermą wwędrowują komórki tych dwu warstw, dając zawiązek tkankom łącznym zwierzęcia przyszłego. Mięśnie i pierwociny rozrodcze powsta-jąu zwierząt tych z dwu pierwszych warstw, chociaż u gąbek pierwociny rozrodcze wytwarza mesoderma. U zwierząt niższych z wtórną (wła-

ten sposób, że od brzegów pragęby oddzielają się grupy komórek i zajmują miejsce w jamie segmentacyjuej między ekto-i entodermą (ob. fig. 84); jest to mesoderma właściwa, albo geni-to-mesoderma\ na równi z mesenchymą uczestniczy ona w rozwoju mięśni u robaków. U form wyższych, jak kręgowce, mesenchymy prawie już niema i wszystkie narządy i tkanki, opisaue przy uczestnictwie typowem listków w powstawaniu narządów ustroju, wytwa-

msh

'•W,

»1S

i*V— ect

ent.

— msd

msh

ect

rg-—ent

msd

Fig. 84 Schematy tworzenia się listka inesodermal-nego, u zwierząt z jamą ciała: 1—mesoderma oddziela się od warg pragęby; II—mesoderma różnicuje się z dwu komórek przy pragębie położonych; ect—ekto-perma, ent—entodermą, msd—mesoderma, msh—me-senchyma (według Szymkiewicza).

rżane są przez mesodermę. Widzimy stąd, że czynność właściwą mesenchymy u ustrojów tkankowych niższych stopniowo bierze na siebie mesoderma właściwa, już jako genito - me-ściwą) jamą ciała (coeloma) różnicuje się za- soderma pojawiająca się u robaków wyższych, wiązek mesodermy tak, że z obydwu listków Oprócz dopiero co opisanego sposobu powstawa-zarodkowych pierwotnych oddzielają się komór- nja mesodermy istnieją jeszcze inne; tak u żaki poszczególne, które wędrują do istniejącej tu jeszcze jamy segmentacyjnej i tworzą za- J sodermy pojawia się pod postacią dwu wiel-wiązek tkanki łącznej; zawiązek ten odpowia- [ kich komórek, położonych z obydwu boków da powstałemu podobnież u zwierząt promieni- ■ pragęby; komórki te, rozmnażając się, wytwa-stych; nosi on nazwę osobną mesencliyma i różni się pochodzeniem od mesodermy właściwej.

U robaków pewnych wyższych i u reszty organizmów wyższych tkanki i narządy, powstające u form opisanych wyżej to z mesenchymy, to z dwu pierwszych listków zarodkowych, tworzą się z mesodermy w ścisłem znaczeniu; me-

rodków o małej ilości komórek zawiązek me-

rzają stopniowo warstwy znaczne, układające się w dwie wstęgi z każdej strony przewodu pokarmowego (entodermy); wewnątrz każdego listka wytwarza się (u zwierząt bez inetameryi) jama nieprzerwana—jama ciała (coeloma); rozrastając się stopniowo na boki i na górną i dolną część zarodka, worki, coelomatyczne, przy senchyma jako samoistny zawiązek tu nie ! udziale stykających się w środkowej linii ciała istnieje, choć może powstawać obok mésoder- j ścian swych, tworzą dwie krezki (mesenteria), my właściwej (ob. fig. 83); ta zaś powstaje w J które przymocowane są do pierwotnego prze-

mfesswr* ¹ Sk*

■■ I A*.A.-.

«SK

dk

Fig. 83. Przekrój podłużny zarodka żarłaczaPristiurus w początku gastrulacyi. V — brzeg przedni tarczy zarodkowej (blastoder-my), H— tylu y; B — jama segmentacyjna, dk—jądra merocytów (komórek zółt-kowych), ud—wpuklenie gastralne i zawiązek pierwotnego kanału pokarmowego, fd — drobnoziarniste żółtko, gd— gruboziarniste (podług Hertwiga).

wodu pokarmowege. U zwierząt z metameryą ; dynie 7 grud. 1847), chirurg sławny i wielce ciała zawiązek mesodermalny rozpada się na - zasłużony. Wykształcenie zawodowe otrzymał poszczególne, symetrycznie z obydwu boków en- w Edynburgu, poczem do r. 1814 był prosek-todermy ułożone, odcinki [praseymenty) i w każdym z nich pojawia się jama coelomatyczna; u wyższych %letazoa (kręgowców) segmentacya ta dotyczy tylko oddziału górnego listka meso-dermalnego, u Osłonie zaś nie występuje zupełnie (co można uważać za zjawisko rozwoju uwsteczuionego). Górny ten oddział jam coe-lomatycznych (w okolicy przyszłego kręgosłupa u kręgowców) nosi nazwę miocoelu, dolny (nie-rozczłonkowany)—splanchnoCoelu; dwie ścianki poszczególnych worków coelomatyeznych (albo segmentów, przy rozczłonkowaniu samych worków) przylegają do każdego z listków pierwotnych; część mesodermy przylegająca do ektoder-my nosi nazwę somatopleury,- do entodermy (przewodu pokarmowego) — splanchnopleury. —

Najprostszym sposobem powstawania mesodermy jest (jak i przy tworzeniu się entodermy)— wpuklanie się {invagination ob. fig. 85); odbywa się zaś w teu sposób, że od entodermy — w głębiej od pragęby leżących jej częściach —

*oj

Iq 7

St. Min.

str. 84).

Listownica, ob. L amineria.

Listowski Andrzej (* 1802 — f 1860 w Warszawie), utalentowany dyletant muzyczny. Po opuszczeniu służby wojskowej ze stopniem pułkownika, otrzymał posadę sekretarza dyrekcyi teatralnej w Warszawie w r. 1840. Napisał popularne w swoim czasie komedyo-opery: „Szpital waryatów“; „Papugi naszej babuni“; „Filozofomania“, oraz kilka pieśni, z których „Aniele, Stróży duszy “, obiegła wszerz i wzdłuż całą Polskę.

Listy apostolskie, Po E w a n g i e 1 i a c h, które są historyą o samym Jezusie Chrystusie, i po ,,Dziejach apostolskich¹⁴, które są historyą początków i rozkrzewienia się wiary Chrystusowej na ziemi, następują „L-y A.“, pisane przez apostołów w przedmiotach wiary. Jest czternaście listów św. Pawła, a mianowicie: do Rzymian, po dwa do Koryntyan, do Galatów, do Efezów, do Filippensów, do Kolossan, dwa do Tessaloniczan, dwa do Tymoteusza, do Tytusa, do Filemona, do Żydów; list św. Jakóba, dwa listy św. Piotra; trzy listy św. Jana i list św. Judy. Ostatnie 7 listów nazywa się także katolicki emi czyli powszechnemi, albo-

ak

mp mk

ch —J

ar ib

t]

f dh

ik

Fig. 85. Przekrój poprzeczny przez zarodek lancet-nika w oKresie 4-ch segmentów pierwotnych: ak, ik, mk—ekto-ento-i-mesoderma; mp — rynienka nerwowa, ch—struna grzbietowa, dh—światło pierwotnego przewodu pokarmowego, lh — kieszenie jamy gatruli jako zawiązki jamy ciała (coeloma); przy zuaczku x obiedwie jamy komunikują się z sobą.

oddzielają się jakby dwie kieszenie wraz z częściami jamy gastialnej, które zupełnie odrywają się od entodermy i układają z boków jej—między nią a ektodermą i, rozrastając się, tworzą listki mesodermalne z gotową już jamą ciała {coeloma); dalej już następuje podział ich na segmenty. Jeszcze prostszy sposób tworzenia się mesodermy polega na tem, że każdy jej odcinek powstaje samodzielnie, oddzielając się jako zawiązek woreczkowaty od warstwy entodermalnej, jak bywa u lancet-nika {Amphioxus). Wraz z utworzeniem się trzeciego listka zarodkowego w zarodku istnieją zawiązki wszystkich, ukształtować się wraz z biegiem rozwoju mających, narządów.

Liston Robert (* w Ecclesmachan [West Lothian] w Szkocyi 28 paźd. 1794—f w Lon-torem, następnie chirurgiem miejscowym (House Surgeon) w Royal Infirmary, gdzie zajmował się gorliwie anatomią patologiczną. W r. 1816 wyjechał do Londynu w celach naukowych, a powróciwszy stamtąd do Edynburga, w roku następnym został członkiem Royal College of Surgeons i rozpoczął z powodzeniem wykładać anatomię i chirurgię, zajął się też wykonawstwem chirurgii. Pierwszym dziełem jego była praca b. cenna p. n. „Memoir ou the formation and connections of the crural arch, and parts concer-ned in inguinal and fémoral hernia“ (Edynburg 1819, w 4-e z 3 tabl.), po niej, od r. 1820, ogłosił szereg długi prac iuuych chirurgicznych, przeważnie w „Edinb. Medical aud Surg: Journ.“

1    dzieła: „Elements of surgery“ (Londyn 1830/31,

2    t.; wyd, 2-e t-że 1840) i „A treatise on practical aud operative surgery“ (t-że 1837; wyd. 4-e t-że 1846; wyd. ameryk. Filadelfia 1839), Zostawszy w r. 1822 chirurgiem głównym w Royal Infirmary, w r. 1833 był powołany do Londynu, gdzie otrzymał kliuikę chirurgiczną w University College i czynny w uiej był do śmierci. W r. 1840 wybrano go na członka zarządu (Council) Royal College of Surgeons.— L. należał do rzędu najlepszych chirurgów swego czasu i przyczynił się niemało do rozwoju chirurgii w ojczyźnie swej, słynął zwłaszcza jako operator znakomity.—Por. „London Med. Gazette“ (1847, str. 1125), Pagel „Gesch. d. Med,“ (Berlin 1898. T. I, str. 443 i 451). Spis prac L-a podał Callisen w „Med. Schriftsteller-Lex.“ (T. XI, str. 400 i XXX,

Dr J. P,

A. Pol.

S. L.

wiem nie do poszczególnych kościołów lub o-sób są pisane, jak L-y św. Pawła, lecz do wszystkich wiernych wogólności. Nazwa „listów katolickich“ znajduje się już w pi-macli Orygenesa u Dyonizego aleksandryjskiego; niekiedy tytułowano je ..kanonicznemi“, lubo mniej właściwie, bo listy św. Pawła są także kanonicznemi. W teraźniejszych wydaniach Biblii listy te idą porządkiem, w jakim je wymieniliśmy. W takim też porządku wylicza je synod laodycejski (can. ult.) i Gelazy w swym dekrecie o księgach kauonicznych i apokryficznych. Nieco odmiennie wymieniają: ostatni z „Kanonów Apost.“, św. Augustyn, sobór florencki i sobór trydencki. Tu bowiem pierwsze miejsce zajmują listy św. Piotra, po nich dopiero idą listy św. Jana, Jakóba i Ju-dy. Tensam porządek zachowany jest w kanonie 47 soboru kartagińskiego III i u św.

Augustyna w dziele „De Doctr. christ.“ 1. II c. 8, z wyjątkiem, że list św. Jakóba jest wymieniony na ostatku; Innocenty I znów listy św. Jana kładzie na pierwszem miejscu, a po uich listy św. Piotra, Jakóba i Judy. Porzą- publicznych, jako oby wateli i chrześcijan wzglę-dek jednak nie przesądza powagi, bo tę wszyst- dem ojczyzny, kraju lub rządu. (,,Enc. Or.“ kie listy mają jednakową, na równi ze wszyst- więk.).

kiemi księgami kanonicznnmi. Komentarze J    Listy uwierzytelniające, ob. Kredyty

(ob.) do L. a znajdują się w komentarzach do '    Listy zastawne. Uchwałą sejmową z r.

całego Nowego Testamentu, lub tylko do li- 1825, sankcyonowaną przez monarchę, został stów św. Pawła. („Enc. Kość.“).

Listy katolickie, ob. Listy apostol-

L.

skie.

Listy likwidacyjne. Wraz z ukazem cesarza Aleksandra II z r. 1864 o uwłaszczeniu włościan w Królestwie Polskiem został wydany pod tąsamą datą d. 2 marca r. 1864 ukaz o ustanowieniu Komisyi Likwidacyjnej. W § 1 tegoż prawa powiedziano, że dla operacyj finansowych w celu wynagrodzenia dziedziców w moc prawa o urządzeniu włościan, ustanawia się Komisyę Likwidacyjną złożoną z prezesa i innych członków. Na komisyę tę włożony był obowiązek nietylko oceny i określenia wysokości wynagrodzenia likwidacyjnego, lecz i przygotowania i wydawania komu należy listów likwidacyjnych, wypłata należności za kupony i wylosowane listy i umarzanie listów. Listy likwidacyjne zatem stanowiły ekwiwalent za zniesione powinności, które obowiązani byli wykonywać włościanie na rzecz swego dziedzica za otrzymane od niego w używalność grunta. Każdy dziedzic po przyznaniu mu wynagrodzenia otrzymywał odpowiednią kwotę w listach likwidacyjnych, których wartość nominalna wyrównywała wysokości summy przyznanej mu przez Komisyę Likwidacyjną. L. 1. były różnej wartości: po rb. 1000, 500, 250 i 100, i przynosiły posiadaczom 4°/₀. Losowanie odbywało się dwa razy do roku 1 marca i 1 września. Obecnie już L. 1. w obrocie niema, gdyż wszystkie drogą losowania zostały już umorzone.

Listy pasterskie. Są to odezwy, wydawane przez biskupa do duchowieństwa lub wiernych swojej dyecezyi, w pewnych chwilach oznaczonych, jak naprzykład, przy objęciu dyecezyi, przed zaczęciem wielkiego postu lub w innych ważnych okolicznościach, skoro to uzna za potrzebne i pożyteczne. Jeżeli list pasterski zwrócony jest wyłącznie do duchowieństwa, zwykle mówi wtedy o życiu kapłańskiem, o obowiązkach świętego powołania, o powinnościach księży, o sposobie kierowania wiernymi, udzielaniu sakramentów, odprawianiu nabożeństwa; gdy L. p. przeznaczony jest razem dla duchownych i dla świeckich, wtedy pospolicie ma za przedmiot prawdy wiary, życie religijne i moralne, obowiązki pewnych stanów, przystępowanie do sakramentów, niebezpieczeństwa zagrażające duszom, środki ich unikania. Częstokroć Listy pasterskie obejmują w sobie instrukcye, napomnienia, przestrogi, pociechy. Niekiedy wywoływane bywają przez wypadki polityczne i służą do oświecania wiernych ze stanowiska religijnego, co do ich powinności

w a.

zatwierdzony statut Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Królestwie Polskiem, któremu nadano w nim prawo udzielania pożyczek na dobra ziemskie w listach zastawnych. Takiesa-mo prawo nadano Towarzystwu z mocy ustawy z r. 1838. Pierwotnie prawo wypuszczania listów zastawmych służyło tylko Towarzystwu Kredytowemu Ziemskiemu. Od roku zaś 1870 (12 styczniaj, to jest od czasu zatwierdzenia ustawy Towarzystwa Kredytowego m. Warszawy, z prawa wydawania listów zastawnych korzystało i to Towarzystwo, a obecnie korzystają wszystkie T-wa kredytowe miejskie w Królestwie.

z. ma ze strony Towarzystwa w stosunku do posiadacza znaczenie obligacyi do wypłacania w terminach wskazanych dwa razy do roku procentów, oraz wartości nominalnej listów wylosowanych. Towarzystwa kredytowe udzielają pożyczek na dobra ziemskie lub nieruchomości miejskie w L-ch z-ch za zabezpieczeniem ich w odpowiednich księgach hypotecznych. L. z. są legalizowane przez wydziały hypoteczne i pozostają pod ich kontrolą. Bezpieczeństwo kapitałów lokowanych w L-ch z-ch i regularna wypłata procentów oraz wycofanie listów z obiegu w terminach oznaczonych nietylko oparte są na hypotekach nieruchomości, na które pożyczki w L-ch z-ch udzielone zostały, lecz i na wszystkich funduszach Towarzystwa, oraz na zbiorowej odpowiedzialności wszystkich nieruchomości oddanych pod bezpieczeństwo Towarzystwa. Listy są bezimienne i przechodzą z rąk do rąk przez proste wydanie. L. z. były

S. L.

J. F. G.

1812

pobenedyktyńskiego na Łysej Górze. Niedaleko klasztoru na wyniosłej górze zwaliska dawnego zamku Nauenpille ze szczątkami wspaniałej wieży. Opis i widok L-a podał Z. Gloger w „Tygodn. Ilustr.“ 1876, oraz „Kłosy“ T. VII, str. 283—346.

Lisznyai Kol om an, poeta węgierski (* 1823 w Herencsenyi —f 1863 w Peszcie). Należał do powstania węgierskiego w r.

Pisma i poezye drobne: „Palócz dalok“ (Peszt 1851); „Uj Paloczdalok“ (1853); „Tavaszidalok“ (pieśni wiosenne, Peszt 1847); ,,A madarak paj-täsa“ (spółtowarzysz ptaków 1854); „Szerelem Köuyve“ (Księga miłości 1847); ,,Dalzougora“ (Harfa pieśni 1858); ,,Kćt dala“ (Dwie pieśni 1860) i zbiór deklamacyi: ,,Szavalak Könyve“

j. F. G.

różnej wartości, obecnie po 3 000, 1 000, 500, 250 i 100 rubli, oznaczone seryą lub bezseryjne. Wypłata pożyczek w L-ch z-ch odbywa się w wydziale hypoteozhym. Właściciel nieruchomości, chcący spłacić pożyczkę Towarzystwa, składa odpowiednią ilość listów, które wydział hypo-teczny wykreśla z odpowiednich ksiąg i kasuje. W Galicyi niektóre instytucye finansowe jak Bank krajowy, Bank hypoteczny mają prawo emisyi L-ch z-ch. L. z. Towarzystwa kredytowego ziemskiego są 4-i 47₂-procentowe, Towarzystwa Kredytowego m. Warszawy 4¹/

5°/₀* a towarzystw kredyt, miast prowincyonal-nych 5°/₀. Losowanie listów odbywa się co pół roku i terminy płatności kuponów też przypadają co pół roku.

Liszewski Jerzy, biegły portrecista (* 1674 w Olesku na Rusi Czerwonej —f 1750). Dzięki poparciu barona Ev/andra v. Göthe, rodem Szweda, wojskowego i budowniczego, generała lejteuanta wojsk saskich, wykształcił się L. w malarstwie. W r. 1692 przybył do Berlina, gdzie osiadł na stałe i zyskał sobie sławę znakomitego portrecisty. Był L. malarzem nadwornym króla pruskiego. Dwie jego córki: Anna Rozyna i Anna Dorota, oraz syn Krzysztof i 2 córki tegoż: Julia i Fryderyka, poświęcali się sztuce malarskiej. Chociaż polskiego pochodzenia, urodzeni i wychowani w Niemczech, przestali być Polakami i uważani są za Niemców. — Por. E. Rastawiecki „Słownik malarzów polskich“ (T. I).

Liszka, ob. Gąsienica i Owady.

Liszka Antoni, pisarz czeski (*    1791

w Hradku pod Suszycami w Czechach—f 1847 w Bochni w Galicyi). Wychowany w duchu niemieckim, nosił do r. 1813 nazwisko „Fuchs“. W tym roku wstąpił do Premoustrantów w Strahowie. W r. 1815 napisał tragedyę „Vaclav“. Zajmował się głównie językiem czeskim i wyd.: „Elementarunterricht in der böhmischen Sprache“ (Jindrzichowy Hradec 1821) i „Böhmisches Lehrbuch für Anfänger“. Zajmował się Iliadą Homera. Pozostawił gry teatralne dla młodzieży. Wyd. ,,Vesmir a nas svët“ (1821). „Nauen. Slovu.“    j. f. g.

Liszka Emanuel Krescencyusz, malarz czeski (* 1852 w Mikułowicach na Morawach). Kształcił się w Monachium, gdzie malował drobne obrazki (Stary młodzik, Poranek środy popielcowej i t. p.). Zwiedził Włochy i od r. 1888 był profesorem szkoły sztuk i przemysłu. Obrazy jego: Hagar w pustyni, Chrystus na górze Oliwnej, Sen Michała Anioła, Ofiary cesarza Maksymiliana, Sąsiedzi, Ostatni swego rodu, Wodnik i t. p. — ,,Naućn. Slovn.“

LiszkÓW, Liszko wo, lit. Lis z kia w a, niegdyś m-ko w wojew. Trockiem, dziś wieś w pow. Sejneńskim g. Suwalskiej, położona nad Niemnem o milę od Druskienik. Według tradycyi L. stanął na gruzach głośnego w dziejach litewskich grodu Nauen pil le (ob.). Nazwa dzisiejsza m-ta zjawia się dopiero w w. XV, gdy Jagiełło nadał zrujnowany zamek z przyległościami niejakiemu Liszkowi Zybincie. Dobra L-skie były za Aleksandra Jagiellończyka własnością Michała Glińskiego, który po zabójstwie Zabrzezińskiego zbiegł z kraju. Później włączono je do s-stwa Mereckiego. Zygmunt III nadał L. w wieczyste posiadanie książętom Olelkowiczom Słuckim; od tych drogą spadku przeszedł do Frąckiewiczów-Radzi-mińskich, a następnie do Kosiłłów. Wład. Jerzy Kossiłło wojewoda trocki oddał na wybudowanie kościoła w L-wie dobra w zastaw dominikanom z zastrzeżeniem, że powrócą do jego spadkobierców wtedy, gdy ci wypłacą dominikanom 30 000 złp., przeznaczonych na wzniesienie świątyni. W ten sposób stanął w r. 1694 w L-wie, oprócz dawniejszego pa-rafialn., wspaniały kościół i klasztor dominikanów, zaliczany do najpiękniejszych w okolicy a zbudowany na wzór bazyliki św. Piotra w Rzymie, z malowidłami al fresco na ścianach i pięknemi stukateryami. W r. 1796 rząd pruski zniósł zakon dominikanów; w r. zamieniono kościół podominikański na parafialny, a w r. 1836 wraz z klasztorem zajęto go na pomieszczenie księży demerytów, dopóki nie obrócono na ten cel w r. 1849 klasztoru

1848.

(1861). Ot. „Nauen. Slovn.“

Liszt Franciszek, (wymawia się: „List“) (* d. 22 paźd. 1811 w wiosce Raiding pod Ödenburgiem na Węgrzech—f d. 31 lipca 1886 w Baireuth), zjawiskowy pianista i kompozytor genialny. Jego ojciec, Adam, rachmistrz z dóbr księcia Esterhazego, był utalentowanym wielbicielem muzyki; znał się na niej i grał dobrze na kilku instrumentach. On też, pierwszy dostrzegłszy w sześcioletnim synu talent wybitny, zaczął go kształcić w grze na fortepianie. Malec robił postępy szybkie, mimo że ciężka choroba odrywała go ciągle od pracy. Około dwucli lat walczył młody L. ze śmiercią, dopiero w dziewiątym roku życia odzyskaj zdrowie. W tymże roku wystąpił po raz pierwszy publicznie w Ödenburgu w koncercie

Brauna. Gra jego tak wielkie wrażenie wywarła, że go książę Esterhazy skłonił do występu z koncertem własnym w Presburgu, a następnie zaopiekował się wielce obiecującym muzykiem. Drugi koncert zjednał mu serca magnatów węgierskich: Amadea, Apponyi’ego i Sza-pary’ego, którzy, złożywszy się na stypendyum, wynoszące 600 guldenów rocznie, umożliwili mu naukę w ciągu lat sześciu. W Wiedniu kształcił się w grze na fortepianie u Czernego, a w teoryi muzycznej u Salierego (1821). Po roku nauki L. wystąpił publicznie i oczarował wszystkich, samego nawet Beethovena, który, lubo nie lubił ,,dzieci cudownych*¹, tak był zachwycony niebywałym talentem małego L-a, że skoczywszy na estradę, uściskał go publicznie. W r. 1823 udał się L. do Paryża, z zamiarem dokończenia nauki w konserwatoryum tamtej-szem. Że jednak dyrektor Cherubini nienawidził ,,dzieci cudownych**, równie jak i Beethoven, więc go nie przyjęto, pod pozorem, że jest cudzoziemcem. Skończyło się na uzupełnieniu nauk teoretycznych u Paëra i Reichy; gry fortepianowej nie uczył się już u nikogo. Kilka występów w Paryżu uczyniły go sławnym. Mimo to zamknął się w ustroniu na 5 lat, doskonaląc się w cichości w technice wirtuozowskiej. Na to postanowienie wpłynął mimowolnie Paganini, którego L. poznał w Paryżu. Mówią że po usłyszeniu tego największego ze skrzypków L. odezwał się: „albo tak grać jak on, albo wcale nie grać“. Tę ambicyę zapewne podtrzymywała w nim hrabina d’Agoult, pisarka znana w literaturze pod nazwiskiem Daniela Stern, z którą żył wówczas w Szwajcaryi. Z trojga dzieci, które L. miał z p. d’Agoult, córka Cosima została później żoną Biilowa, a następnie Wagnera. W r. 1836 walczył o lepsze z Thalbergiem w Paryżu, i zwyciężył go bez trudu. Publiczność wydała wyrok: Thal-berga uznano n aj pierwszym pianistą, a L-a jedynym. Odtąd święcił już tryumfy niepodzielnie w całej Europie. Syt sławy wirtuozowskiej, objął posadę kapelmistrza dworu wejmarskiego w r. 1848 i zajmował się odtąd głównie kompozycyą (poematy symfoniczne). W r. 1861 przeniósł się do Rzymu, lecz w r. 1870 powrócił do Wejmaru. W r. 1865 przywdział suknię duchowną, z którą się już nie rozstawał aż do śmierci, i tworzył przeważnie dzieła oratoryjne i religijne. Podczas pobytu w Paryżu żył w wielkiej przyjaźni z Chopinem, który też niemały wpływ wywierał na jego kompozycye fortepianowe. Szulc (Polak) który słyszał L-a, tak mówi o jego grze: „Któż opisze zdumienie, którem słuchacza uapa-wały te oktawy z błyskawiczną sypiące się szybkością; tę niedościgłe okiem i uchem łańcuchy i grupy trój-i czworo-brzmiennych akordów, prawą i lewą równocześnie wykonywanych ręką; te tryle unisono w trzech oktawach (np. w fantazyi z ,,Don Juana“); ta nieza

chwiana pewność, z jaką poruszał się na stromych szczytach i niebotycznych wyżynach techniki? Z drugiej strony cóż wyrównało urokowi jego ornamentyki, wdziękowi jego inelodyi, lekkości jego melizmów?“ Jego uczniowie twierdzili, że prócz bajecznej techniki posiadał L. siłę lwa, aksamit w dotknięciu klawiszów, temperament wulkaniczny, uczucie z serca płynące i wogóle wszystko, co idealny pianista mieć powinien, a czego nikt prócz niego nie posiadał, a przynajmniej nie w tak doskonale zrównoważonych czynnikach sztuki wirtuozowskiej. L. jest jednym z najwybitniejszych muzyków wszystkich czasów: był największym pianistą i zarazem jednym z najzdolniejszych kompozytorów, a przytem i najpłodniejszych. Na całość jego dorobku duchowego złożyły się:

... m,

Fig. 86. Liszt Franciszek (z obrazu Hadera).

1) poematy symfoniczne: Co słychać na górze? Tasso, Preludya, Orfeusz, Prometeusz, Mazepa, Dźwięki uroczyste, Heroida żałobna, Hungaria, Hamlet, Bitwa Hunnów, Ideały, Od kolebki aż do grobu, Symfonia Dante, na orkiestrę i chór żeński, Symfonia Faust (charakterystyka Fausta, Małgorzaty i Mefista) na orkiestrę i chór męski. Utwory fortepianowe: 2 koncerty, Taniec skie-letów (z to w. orkiestry), 15 Rapsodyi węgierskich, Rapsodya hiszpańska (Jota aragonesa), Sonata H-mol, Fantazya i fuga na temat B-a-c-h, 2 ballady, 2 legendy, 2 elegie, mnóstwo różnych Improwizacyi, consolations, apparitions, Harmonies poétiques et religieuses, Années de pèlerinage (26 autworów), nokturnów, walców, kaprysów, parafraz i fantazyi z rozmaitych oper

(najsłynniejsza i najlepsza jest fantazya z Don wiek przyszłość będzie tycli poematów, zostaną Juana) oraz Paganiniego, Mendelsohna i t. d., one w każdym razie pod względem rozwoju mnóstwo transkrypcyi pieśni (między innemi myśli poetycznych, nowej instrumentacyi, nowej

na harmónii i nowości form, jako cenne okazy muzyki symfonicznej XIX stulecia“. L. posiadał też niepospolite zdolności literackie. Z licznych jego pism, zaznaczyć przedewszystkiem należy: „Lohengrin et Tannhäuser“, „Frédéric Chopin“ ( 1852); „Des Bohémiens en Hongrie" (1859); „Robert Rranz“ (1872); „Keine Zwischenaktsmusik mehr“ (1879) i t. d. -Bibliografia: Reistab „Fr. L.“ (1883); A. Göllreich „Fr. L.“ ( 1887;; Lina Ramann „Fr. L.“ (w 3 tom.); E. Reuss „Fr. L.“ (1898) i w in. Ze szkoły L-a wyszła cała plejada pianistów, śród nich takie gwiazdy świata witruozowskie-go jak: Biilow, Tausig, Klindworth, Zarębski, Igambati,

Remmout, nych.

rem

kilka Chopina i 60 Schuberta), układów dwie ręce z różnych uwertur, symfonii, melodramatów, etc. Utwory na głosy ludzkie: słynna „Grauer Festmesse“ i Msza koronacyjna z orkiestrą, dwie msze z towarz. organów, 4 psalmy, Requiem na głosy męskie z organem, wiele pieśni kościelnych, antyfon, trzy orato-rya: Chrystus, św. Stanisław, i Legenda o św. Cecylii; kilka kantat, mnóstwo kwartetów męskich, 60 pieśni na jeden głos z fortepianem i t. d. Z tych dzieł największe znaczenie dla muzyki dzisiejszej mają wyżej wymienione poematy symfoniczne, jako prototypy modnej dziś muzyki programowej, ujętej w formy poematów symfonicznych, zastępujących przeżytą już klasyczną formę symfonii. Ojcem symfonii programowej był Berlioz (lubo pierwsze jej wzory podał w zarysach ogólnych Beethoven w symfonii ,,pastoralnej“). L-a zasługą było to, że wszystkie oddzielne części symfonii klasycznej złączył w jędną część, tworzącą całość zaokrągloną, i tym sposobem urobił właściwy „poemat symfoniczny“. „Są to całe monolity jednego odlewu, rzeźby na jednej ścianie skalnej, freski na jednej płaszczyźnie“. Poematy symfoniczne L-a—uważał Brendel, i słusznie — za dzieła odpowiadające tekstom oper Wagnera. Tak jak Wagner tekstami poetycznemi nowy kształt ideału dał operze, tak L. swemi programami, ich przedmiotowością, przekazał muzyce nowy, rozległy świat dla twórczości przyszłej. Czynnikiem głównym muzyki L-a jest fantazya poetyczna, nie zaś tylko rozum, jak sądzi przeważna część nietylko niedość muzykalnych słuchaczów dzieł jego, lecz i krytyków poważnych. Nie jest on też do dziś dnia oceniony dokładnie i należycie zrozumiany. Nawet Riemann sądzi błędnie, że kompo-zycye L-ta są wytworem raczej rozumu niż żywego uczucia. Słusznie też Merian prorokuje, że dopiero w przyszłości ludzKość przekona się. jak wielką skarbnicą są dzieła L-a, ile nietylko rozumu, ale i najrzetelniejszej artystycznej siły twórczej, piękna i głębi uczucia tkwi w tych dziełach. „On, wielki incyator nowych idei (mówi Merian w „Ulustr. Gesch. d. Mus. im. XIX J.“), on, który pierwszy zasiał ziarna muzyki przyszłości, on, który dopomógł do powodzenia tych i innych muzyków, sam nie dotarł jeszcze wszędzie ze swemi własnemi dziełami. Ustąpił przodownictwa Wagnerowi, swemu wielkiemu przyjacielowi (i zięciowi), który ze sceny zrozumiałej i bardziej przekonywająco mógł przemawiać do szerszych mas, i łatwiej karczować drogę nowej sztuce, aniżeli on swemi poematami symfonicznemi, mająceini podstawę specyalnie muzyczną, gdy u Wagnera muzyka jest tylko jednym z czynników (najważniejszym) dramatu muzycznego. Jakakol-

Józef Wieniawski, Menter Emma Reisenauer, Lamond i kilku in-

A. Fol.

Liszt („List“) Franciszek Edward (*

1851), znakomity prawnik niemiecki współczesny, bratanek sławnego muzyka, a syn wysokiego sądowuika austryackiego. *) 2 marca 1851 w Wiedniu, tamże uczył się prawa, poczem stu-dyował w Getyudzie i Heidelbergu. Habilitował się jako pr. docent prawa karnego w Gradcu (1875—9), następnie obejmował jedną po drugiej katedry prawa karnego w Giessen (1879 — 81), Marburgu (1881 — 9), Halli (1889 - 99) wreszcie w r. 1899 zajął jakby naczelną katedrę w uniwers. berlińskim, gdzie, oprócz prawa karnego i polityki kryminalnej, wykłada filozofię prawa, prawo państwowe i międzynarodowe publiczne. W r. 1900 został wybrany (Neuchâtel) na członka Instytutu prawa międzynarodowego, w r. 1908 obrany posłem na sejm pruski jako kandydat Wolnomyślnych. W ciągu swej długiej karyery naukowej wysuwa się stopniowo — wespół ze Stammlerem i Kohle-na czoło współczesnych prawników niemieckich jako pierwszorzędny talent naukowy, pedagogiczny i organizacyjny. W r. 1881 (łącznie z prow. Dochw’em) zakłada „Zeitschrift für die gesammte Strafrechtswissenschaft“. Poważne to czasopismo staje się z biegiem czasu ogniskiem i organem t. zw. młodonie-mieckiej szkoły prawa karu ego, której L. jest twórcą i po dziś dzień przywódcą. W r. 1888 zakłada t. zw. Seminaryum kryminalistyczne, wzorową uczelnię pomocniczą z biblioteką specyalną (Marburg — Halla — Berlin), a w następnym, łącznie z Pins’em (Bruksella) i Van Hamelem (Amsterdam), tworzy Międzynarodowe Zjednoczenie Kryminalistów (M. Z. K.) łączące poszczególne kierunki bio-socyologiczne („Szkoła Lug-duńska“: Lassagne, Gerrand, Tarde i inn.; „Terza Scuola“: Carnevale, Alimena i iu. i takie indywidualności we współczesnej nauce prawa karnego, jak sam Liszt, Prins, Van Hamel, Stooss, Gross, Bérenger, Ferri, Garofalo i in.)

w szeroką, Krytyczną szkołę bio- sowme do czynności pełnionych przez siebie w socyologiczną,, której hasłem naczel-nem jest celowa walka z przestępnością, rozpatrywaną jako zjawisko bio-społeczne. M.

życiu rośliny. L. typowe, płaskie, zielone, przeznaczone są do wymiany gazów (przyswajanie bezwodnika węglowego, oddychanie, wyziewanie). Prócz nich wszakże na każdej roślinie znajdujemy mało wpadające w oczy L. pod postacią łusek, często barwy nie zielonej, lecz żółtawej lub brunatnej. L. te, które będziemy nazywali L-mi łuskowatemi (folium squamosum), otaczają w pączkach wierzchołek pędu oraz wyrastające z niego zaczątki innych L-i lub kwiatów, chroniąc je temsamem od szkodliwych wpływów zewnętrznych. Podobne łuski spotykamy i na pędach podziemnych czyli kłączach. Wchodzą one także w skład cebulek. L. uczestniczą również w rozmnażaniu roślin, wytwarzając na swej powierzchni narządy rozrodcze (np. kupki zarodników u paproci). Takie L. zowiemy rodzaj neini {folium fertile) w przeciwstawieniu do płonnych czyli w e-getacyjnych(/. sterile). U kwiatowych L. ro-dzajne skupiają się zawsze w narząd osobny, zwany Kwiatem (ob.). Otrzymały tam nawet nazwy odrębne: działek kielichowych, płatków korony, pręcików i owocolistków. Najbardziej typowo przedstawiają się L. roślin kwiatowych. U zarodnikowych również znajdujemy L., choć nie u wszystkioh. Przedewszystkiem brak L-i u zarodnikowych nieposiadających zieleni. Również i kwiatowe, które stawszy się pasożytami, zatraciły zdolność przyswajauia bezwodnika wężowego, albo całkiem są L-i pozbawione, albo też przeobraziły się w łuski niepozorne. Dowodzi to, że pierwotnem zadaniem L-a jest przyswajanie (assimilatio), że L. powstał początkowo z narządów jednorodnych, nadziemnych, skoro zjawiła się potrzeba zwiększenia powierzchni przyswajającej tychże. Morfologia porównawcza L-i zielonych zarodnikowych stwierdza znakomicie to przypuszczenie. U wątrobowców n. p. obok gatunków posiadających narządy nadziemne pod postacią wstęg lub płatków spłaszczonych, czyli tak zwanej plechy (n. p. u Marchantia), znamy gatunki, u których plecha taka wykazuje wcięcia boczne symetryczne (u Blasia Pusilla). Wcięcia te to początek (fig. 87 ), różnicowania się L-a z

Z. K., jednocząc wybitnych kryminalistów współczesnych we wszystkich niemal krajach cywilizowanych, nie niweczy inwidual-ności poglądów swych członków w kwestyach poszczególnych. Jako zrzeszenie kryminalistów „dla wspólnej pracy“ (Liszt) na gruncie dążeń syntetycznych i normujących, obejmuje ono w ogniu krytyki wzajemnej pogłębione i przeobrażone poglądy szkół „walczących“ i staje się coraz bardziej ogniskiem współczesnego ruchu ożywionego w nauce prawa karnego; dzieła zaś L-a są zwierciadłem tego ruchu i, poczęści, jego kamertonem. Liczba członków Zjednoczenia ustawicznie wzrasta (w r. 1908 przeszło 1 200).

Urządziło ono dotychczas dziesięć kongresów ogólnych. Poszczególne grupy krajowe odbywają peryodyczne zjazdy miejscowe; sprawozdania w organie Zjednoczenia „Mitteilungen d. Internat.

Kriminalist. Vereinigung—Bulletin de l’Union Internationale de Droit Pénal“ od r. 1889. Z polecenia M. Z. K., L. przy współpracowuictwie członków wybitnych, podejmuje poważne dzieło zbiorowe: „D. Strafgesetzgebung d. Gegenwart in rechtsvergleichender Darstellung“. Dotychczas wyszły 2 tomy wstępne, a w nich mamy już wzorowe zobrazowanie historyi prawodawstw karnych całego świata. Wreszcie, w obliczu reformy prawa karnego w Niemczech i przy współdziałaniu berlińskiego Reichs-Justizamtu, przystąpił L. w r. 1905, wespół z innymi członkami specyalnie utworzonej komisyi naukowej, do wydawania szeregu cennych prac, poprzedzających reformę, pod ogólnym tytułem: „Vergleichende Darstellung d. deutschen und ausländischen Strafrechts“. Oto tytuły najwybitniejszych prac Franciszka Liszta: „Lehrbuch österreichischen Pressrechts“ (1878); ,,Lehrb. d. Deutschen Strafrechts“ (wyd. 16-e i 17-e    1907;

„Die psychologischen Grundlagen

najpopularniejszy w Niemczech podręcznik prawa karnego); D. ,,Völkerrecht systematisch dargestellt“ (1898); zbiór ważnych rozpraw i artykułów o treści kryininalno-politycznej, czyli reformistycznej, w „Strafrechtliche Aufsätze und Vorträge“ (1905,2t.);,,Der Zweckgedanke im Strafrecht“ (1882)“;,.Kriminalpolitische Aufgaben (1889 — 1892);

li

■M:

der Kriminalpolitik“ (1896); „Die Strafrechtliche Zurechnungsfähigkeit“ (1897); „Das Verbrechen als sozial-pathologische Erscheinung“

gesellschaftlichen Faktoren d.

st. R.

(1899);    „D.

Kriminalität“ (1903) i inn.

*<

Ir

Fig. 87. Wątrobowiec Blasia pusilla. Gałązka rośliny z owocnikami (sporogonium) s. Przykład plechy porozcinanej na boczne odcinki liściowate.

Liście {folia) są to narządy roślin powstające na wierzchołku pędu z tkanki twórczej jego i posiadające wzrost ograniczony, a więc i rozmiary ściśle określone. Czysto naukowe to określenie obejmuje nietylko znane z życia codziennego L. właściwe, płaskie, zielone, lecz i inne postaci, które przyjmuje ten narząd sto-

plechy dotąd jednorodnej. U innych gatunków towych. Gdy bowiem u większości kwiatowych wątrobowców, np. u Plagiochila, płaty boczne już na. pierwszy rzut oka w L-ach rozpoznać plechy jeszcze bardziej wyodrębniają się od można rozszerzoną część czyli blaszkę (latni-części środkowej. Pierwsze stają się coraz m), oraz ogonek czyli szypułkę (petiolus), cieńszemi, rozrastając się jednocześnie bujnie przechodzącą niekiedy w pochwę (vagi na) — na powierzchni, środkowa zaś część plechy gru- : bieje, przyjmując wałkowatą postać. W ten | sposób jednorodna dotąd plecha różnicuje się na dwa rodzaje narządów: boczne, czyli L., cienkie i wiotkie, przeznaczone głównie do wymiany gazów, i środkową część plechy, mniej lub więcej wałkowatą i sztywną, służącą do utrzymania L-i w położeniu stosownem, a także do przewodzenia i nagromadzania materya-łów zapasowych (fig. 88). Tego rodzaju podział pracy odbija się już u roślin zarodnikowych na

Hi

rJ V

Fig. 89. Wodorost Hydrolapatum sanguineum, w którym widzimy wyraźnie odgraniczone pędy, pokryte liśćmi o typowej postaci.

Fig. 88 Wątrobowiec Plagiochila asplenioides z dobrze wykształconemi listeczkami; S—sporogonium.

L. wszystkich mchów, wątrobowców, a także wodorostów, są bezszypułkowe. Nawet u paprotników, tylko paprocie posiadają L. z szy-pułkami wyodrębnioneini.—Jak już wspomnieliśmy wyżej, największego rozwoju L. dosięgły budowie wewnętrznej narządów obu kategoryi. u roślin kwiatowych. Panuje tam rozmaitość W L-ach przeważa miękisz, złożony z komórek niezmierna w ukształtowaniu, rozmieszczeniu i zawierających ciałka zieleni, w pędach—pierwo-    czynnościach tych narządów. Stosunki te nietylko

dla większych grup systematycznych, lecz i dla każdego gatunku, a nawet i odmiany rośliny, są stale, a że łatwo możua je rozpoznać, posiadają zatem wielkie znaczenie w botanice opisowej. Z tego powodu musimy je rozpatrzeć obszerniej. —Rozmieszczenie liści na łodydze czyli tak zwane ulistnienie (foliatio) bywa dość rozmaite, lecz dla każdej rośliny stałe. W ogromnej większości wypadków można w rozmieszczeniu tern łatwo zauważyć prawidłowość pewną, która jasno występuje, gdy w myśli punkty przyczepienia L-i sąsiednich, czyli tak zwane ich blizny, połączymy linią ciągłą. Postać tej linii da nam pojęcie o samym sposobie rozmieszczenia L-i. Rozróżniamy dwa typy główne: 1) ulistnienie okółkowe (foliatio verti dilata) i 2) ul. naprzemianległe (/. alterna s. sparsa). W ulistnieniu okółkowem z jednego węzła łodygi wyrasta obok siebie w równych odstępach kilka L-i. L. te tworzą okółek (verticillus). Takie okółki L-i widzimy n. p. u przytulii (Galium). Wyrastają o-

ciny komórkowe, przewodzące, mechaniczne, i nagromadzające. W sposób podobny wyodrębniły się L. wodorostów. U krasnorostów mamy gatunki z dobrze rozwiniętemi L-mi, nie-róźniącemi się swą postacią od L-i roślin kwiatowych (np. fig. 89, u Hydrolapathum sanguineum), obok gatunków, u których pewne części plechy zaczynają się dopiero wyodrębniać jako liściowato spłaszczone boczne narządy plechy.

Tak więc, choć pojęcie L-a, nietylko w życiu potocznem, lecz i w nauce, powstało na gruncie badania roślin kwiatowych, narządy te posiadają przecież i zarodnikowce, naturalnie jednak, nie wszystkie. Do ulistnionych wśród zarodnikowych należą: paprocie, skrzypy, widłaki, mchy, część wątrobowców, oraz niektóre wodorosty. L. zarodnikowych ze względu na rozwój różnią się wszakże od L-i kwiatowych.

Przynajmniej L-i mszaków i wodorostów nie można uważać za utwory jednorodne z L-mi kwiatowych. Ustępują L. zarodnikowych także pod względem rozczłonkowania L-om kwia-

nieniu naprzemianległem mogą zachodzić dwa przypadki: l) L. mogą być równomiernie rozłożone na łodydze: zdarza się to wtedy,gdy łodyga posiada budowę promienistą. Linia łącząca nasadę kolejno następujących po sobie L-i będzie wtedy spiralną, stąd też i samo ulistnienie nazywamy skrętoległem albo spiral nem (fig. 91). Jest to bardzo rozpowszechniony sposób rozmieszczenia L-i na łodygach pionowych lub u-

kólki na łodydze jeden na drugim w odstępach równych. Mogą być przytem nad ległe (v. superpositi) i między ległe (?;. alterni), tj.

L. jednego okółka mogą wyrastać bezpośrednio nad L-mi okółka następnego lub też między niemi. Jeżeli okółek składa się tylko z dwóch liści, to mamy L. naprzeciwległe (/. ap-posita) np. u Stachi/s. W wypadku, gdy pary L-i będą międzyległe, następuje skrzyżowanie się górnej pary L-i z dolną. Będą to L. na- kośnych. W pędach płożących lub pokładają-krzyż ległe (/. decussata; fig. 90). W ulist- cych się, które zatracają budowę promienistą,

stając się grzbietobrzusznemi (dorsiventral), L. wyrastają zawsze z boków pędu, odwróconych od podłoża. Nasady L-i takich, połączone linią ciągłą, dają linię zygzakowatą. Za przykład służyć mogą pędy bluszczu, Olechoma i t. d. Ulistnienie pędów poziomych nazwy nie posiada. Poprzednio usiłowano je sprowadzić do ulistnienia skrętoległego, które uważano za układ L-i w zasadzie właściwy wszystkim roślinom, tak, że nawet ulistnienie okółkowe miało być tylko odmianą szczególną tego ulistnienia. Obecnie jednak wiemy, że takiej postaci idealnej i ogólnej ulistnienia, z której dałyby się wyprowadzić wszelkie inne sposoby rozmieszczania L-i—-niema i być nie może. U-kład L-i na roślinach nie jest bowiem wyni-; kiem jakichś idealnych sił, działających w ro-I ślinie według z góry określonego planu, jak sądzili botanicy dawniejsi, pozostający jeszcze pod urokiem filozofii natury Schellin’ga i Okena (ob. te wyrazy), lecz przedstawia wypadkową dziedzicznych właściwości rośliny oraz oddziaływania na nie warunków zewnętrznych. Dobór przyrodniczy więc wyłącza te tylko sposoby rozkładu L-i, które mogą być dla rośliny

jrs..

r*-

..r

"IV

r\

rv

■fe

Fig. 90. Schemat układu liści na walcu idealnym; ulistnienie okółkowe (rysunek własny): A—liście na krzyżłegłe, B — okółki międzyległe, C — nadległe; i aa, bb, cc—p r o s t n i c e.

-O.

<r

'""O

-U

' FV.

°T

öh

fl

<T"

-fe-

Fig. 91. Ulistnienie skrętoległe {(rysunek własny): A—ulistnie nie skrętoległe l/₂, B — ul. skrętoległe '/₃, C— ul. skrętoległe ²/₅. Wszędzie aa, bb, cc—p rostn i c e; aOb i aOc—kąty rozbiegu.

mniej korzystne, tj. takie, przy których L. zbyt się j y₃, ²/₅, ³/₃ każdy następny ułamek otrzymuje-wzajemnie zasłaniają. Wszystkie więc sposoby 1 my przez dodanie liczników i mianowników rozmieszczenia L-i, które spotykamy de facto dwóch poprzedzających. W ten sposób można w przyrodzie, powinny odpowiadać jednemu napisać i dalsze wyrazy szeregu a mianowicie: tylko warunkowi — pożyteczności. Warunkowi ⁵/₁₃ s/21    /34

13/

i t. d. Przedstawiają one stopnio-

Fig. 93. Narys ulistnienia skrętoległego z kątem rozbiegu 2/5.

appressa) np. u cyprysu, 2) dachówkowate (f.imbricata), t. j. zachodzące jedne na drugie —np. łuski szyszek iglastych, 3) o d g i ę t e (/. reflexa) u draceny, agawy i t. d. — C). Położenie jakie L. zajmują względem płaszczyzny poziomej. Mamy tu L.: 1) poziome (/. Horizont alia)— u większości roślin, 2) pionowe (verticalia) —u kosaćców, tataraku, Eucalyptusa, 3) dwurzędowe (/. disticha)—wtedy gdy na łodygach pionowych L. skrętoległe wykręcają się blaszkami w ten sposób, że tworzą dwa szeregi z obu stron pędu — np. u jodły, cisu, 4) odwrócone (/. resupinata) — gdy skutkiem skręcenia szypułki lub nasady L-a tenże powierzchnią górną zwraca się ku dołowi, co zdarza się u Alium ursinum i u wielu traw. — D), Położenie L-i względem rozmaitych częśći pędu. Tutaj rozróżniamy: 1) L.

zaś temu równie dobrze czyni zadość ulistnie- ¹ we przybliżenia ułamka ciągłego ¹/₂-|-¹/₁-j-¹/₁-|-nie naprzemianległe jak i okółkowe, a na pę- ( ¹fl... Wielkość ich waha się pomiędzy */₂ i ¹/3 dach poziomych ulistnienia są dość uieprawidło- j obwodu koła, zbliżając się coraz bardziej do we, niedające się ująć w żadną linię mate- • granicznej wartości 137° 30’ 28”. W kątach matyczną. W każdym razie u większości roślin rozbiegu liści ujawniają się stosunki te ściśle spotykamy ulistnienie skrętoległe. Jeżeli punkty tylko na oko, dokładniejsze zaś pomiary geo-przyczepiania L-i najbliższych skrętołeglych metryczne wykazały, że mamy tu do czynienia połączymy linią ciągłą, wtedy otrzymamy t. zw. z wielkościami przybliżonemi. W każdym razie linię spiralną zasadniczą. Linie prze- znaczne przybliżenie do idealnych wyżej poda-prowadzone w myśli na powierzchni łodygi nych wartości kątów rozbiegu dowodzi, że przy równolegle do osi przez blizny L-i nazywamy takiem rozmieszczeniu liści czynności ich, a prostnicami (orthostichae). Oczywiście, że głównie assymilacya, najbardziej zbliżają do dwa lub kilka L-i leżących bezpośrednio jeden swego optimum. — Do charakterystyki ulist-pod drugim będą się znajdowały na jednej pro- nienia należą dalej następujące stosunki: A. stnicy. Część spiralnej zasadniczej zawarta Wzajemne położenie L-i względem siebie. Roz-między blizną danego L-a a blizną następnego, różniamy tul) L. odległe od siebie (fo-znajdującego się z pierwszym na tejsamej pro- j lia remota)—u większości roślin, 2) L. s k u-stnicy, zowiemy obiegiem spiralnej (cyelus). } pi o ne (/. approximata) — np. w części Płaszczyznę przechodzącą przez oś pędu i bliz- I wierzchołkowej wielu pędów i 3) L. wiązko-nę danego L-a zowiemy jego płaszczyzną we (/. fasciculata) — np. u modrzewia. B) środkową (Mediane). Oczywiście, że płaszczyzny Położenie L-i względem łodygi, z której wyra-środkowe dwóch uadległych, t. j. leżących na stają. L. mogą być: 1) przylegające (/. jednej prostuicy, L-i będą zlewać się z sobą, dwóch zaś sąsiednich w ulistnieniu skrętoległem wytworzą pewien kąt, zwany kątem rozbiegu lub rozchodzenia się L-i (angulus divergen-tiae). Wielkości tego kąta zgodzono się wyrażać częściami obwodu koła. Najpospoliciej trafiają się u roślin kąty wynoszące ¹/₂, '/g, ²/₅, s/8 obwodu koła (fig. 91). Mianowniki tych ułamków wyrażają, ile prostuic listnych zawiera całkowity obieg różnych spiralnych, innemi słowy: wyrażają one gęstość ulistnienia. Stosunki te łatwo bardzo uzmysłowić za pomocą rzutu pędu ulistnionego na płaszczyznę, pod postacią kól współśrodkowych, oznaczających przekroje poprzeczne łodygi, przechodzące przez punkty przyczepienia kolejno idących po sobie L-i. Na kołach tych rysujemy, za pomocą osobnych znaków, punkty wyrastania L-i, jak to widzimy na fig. 92 i 93. Otrzymujemy w ten sposób na-rysy (diagramma) ulistnienia. W szeregu V₂>

fO<

Fig. 92. Narys ułożenia liści przeciwległych w początku trzmieliny, Evonymus japonicus.

odziomkowe, zwane nieprawidłowo k or ze- Znamy w końcu L., u których blaszka nie rożni o we mi (/. radicalia), znajdujące się u wija się wcale. Miejsce jej zastępuje wtedy podstawy rośliny, a więc tuż przy samej ziemi, i silnie rozszerzający się ogonek liściowy. Takie Wyrastają one u nasady pędu głównego lub też z L. zowią się liściakami (phyllodia). Spoty-kłączy i cebulek. Przeciwstawiamy im L. ł o- j kamy je u wielu akacyi australijskich (fig. 95). d y g o w e (/. caulina), rozmieszczone po całym j Postać ogólna L-i może być bardzo rozmaitą, pędzie i jego rozgałęzieniach. —• Posłać liści Wśród L-i siedzących, prócz składających się z zewnętrzna. Wszystkie utwory liściowe rośliny i można podzielić na 1) L. właściwe, 2) ł u-skowe i 3) kwiatowe (fig. 94). Rozpatrzymy tu tylko pierwsze dwie kategorye; L. kwiatowe ob. p. wyr. Kwiat. L. właściwe są to twory

/.hl

'■ jjfy 9

yilE

o ii

ii

AA \V

r/f

in

<r_

ni)

j Fig. 95. Młoda roślinka akacyi australijskiej (Aca-Fig. 94. Liść właściwy i liście łuskowe czereśni > pycnantlia). i, 2, 3, 4 liście zwykłe, pierzasto Prunus avium; sp—blaszka liścia, s — jego ogonek, i zł°żoim, 5 i 6—-liściaki z wyrastającemi u ich szczy-nb—przylistki, 1—6—typowe łuski i przechodne posta- i    *scm' zwykłemi, 7, 8, 9—same tylko liścianki.

ci do liścia właściwego (7).    j

marszczona

crispa) — n. p. u szałwii, albo sfałdo-wane (/'. plicata) np. u Alchemilla vulgaris,

znane każdemu z życia codziennego. W postaci najbardziej złożonej składa się L. taki, jak już wiemy, z blaszki, ogonka czyli szypułki i pochewki. W blaszce skupiają się sprawy wymiany gazów. Ogonek służy przeważnie do przeprowadzania wody i pokarmów z blaszki do łodygi i odwrotnie, za pomocą pochewki zaś przytwierdza się do łodygi. Nie wszystkie L. jednak posiadają te trzy części. Najczęściej braknie pochewki i wtedy nasada szypułki nie różni się od jej szczytu. Następnie może braknąć ogonka — takie L. zowiemy bezszypuł-kowemi czyli siedzącemi (folia sessilia), w przeciwstawieniu do L-i szypułkowatych (/. petiolata). L. bezszypułkowe jednak mogą posiadać pochwę obejmującą dokoła łodygę. (L. pocliwiaste; /. vaginata) traw. W innych znowu razach i pochwy brak. Blaszka L-a przyrasta wtedy nasadą bezpośrednio do łodygi, obejmując ją częściowo lub całkowicie. L. przyrosłe (f. ampla icaulia) — np. u Lamium amplexicaule. Niekiedy dwie takie blaszki przeciwległe zrastają się z sobą nasadami. Mamy wtedy L. zrosły (/. connatum) np. u Lonicera Caprifolium. Prócz tego biaszka L-a siedzącego może ciągnąć się dalej wzdłuż boków łodygi—L. zbiegaj ące (f-a decurren-lia)—np. u popłochu (Onopordon Acanłium).

blaszki typowo szerokiej, a więc płaskich, mamy jeszcze: 1) szczeciniaste (folia setacea) u trawy Festuca ovina, 2) szydłowate (/. subulata), np. u jałowca, 3) równowązkie (/. linearia)— u większości traw, 4) iglaste sztywne (/’. acerosa) — u drzew iglastych,

5)    rurkowate (f. tubulosa) — np. u cebuli.— W L-ach o blaszce typowej szerokiej rozróżniamy (fig. 96): 1) L. klinowate (/’. cunei-formia)—np. u Gingko, 2) łopatkowate (/. spatulata) — np. u stokrotki, 3) lancetowa-t e (f. lanceolata) — bardzo rozpowszechniona postać L-i, np. u wierzb, 4) podłużne (/. oblonga), 5) owalne (/'. ovaliu), np. u śliwy,

6)    jajowate (f. ovata), np. u buku, 7) okrągłe (/. orbiculata), np. u ślazu, 8) nerkowate (/. reniformia) np. u Asarum europaeum, 9) strzałkowate (/. sagittata), np. u Sagittaria sagiłtae folia, 10) oszczepowate (/’. hasta-ta), np. u lebiody (Atriplex), 11) sercowate (/. cordata), np. u lipy, 12) tarczowate (/'. peltata), gdy szypułka wyrasta nie z brzegu blaszki, jak u większości L-i, lecz z jej powierzchni, np. u (Tropaeolum, Umbilicus). Powierzchnia blaszki może być albo całkiem płaska — L. płaskie (/’. piana), albo o-

L. kędzierzawe    /.

Cb-

II

Fig. 96. Schematy typowych postaci blaszek listnych (rysunek własny*: A—liść jajowaty; B— lancetowaty; G— podłużny; D—o-walny; E— łopatkowatyjF¹— nerkowaty; G—sercowaty; H— strzał-kowaty; I— oszczepowaty; R—okrągły czyli kolisty.

nakoniec L. o brzegach zawiniętych (/. revolu-ta), np. u rozmarynu. Prócz tego na powierzchni L. mogą być giad'kie — (/. glabra) t. j. bez włosków, lub też niemi pokryte, t. j. owłosione (/. nilosa). Jeżeli włoski wyrastają w obfitości wielkiej obok siebie, są przytem długie i poplątane, mamy L. kutnerowate (/. #o-mentosa).—Rzadko kiedy blaszka L-a nie wykazuje na brzegach swych żadnych wcięć lub zazębień. L. takie zowiemy cało brzegiem i (/. integer rima), np. u bzu pospolitego. Po większej części zaś blaszka bywa płyciej lub głębiej ponacinana. Jeżeli wcięcia są płytkie, t. j. nie dosięgają środka połowy blaszki, to mówimy o L-ach całych (f. integra). L. całe mogą posiadać brzegi (fig. 97) ząbkowane (/. dentata) o wcięciach ostrych np. u wiśni, 2) karbowane (/. crenata), gdy ząbki są

Fig. 97. Uzębienie blaszki liścia (rysunek własny): a • uzębienie liści drobno-; b—grubo-; c—podwójDiepił-kowanych; d— ząbkowanych; e — podwójnie ząbkowa- i nych; f i ^—karbowanych; h—podwójnie karbowanych. |

zaokrąglone, np. u gruszy, 3) pił kowane (/. serrata), gdy ząbki są, jak u piły, zwrócone wszystkie w jedną stronę, np. u migdała. Rozróżniamy prócz tego L. ostro-i tępo-drobno-i grubo-dwu-i wielokrotnie - ząbkowane, karbowane, lub piłkowaue. W ostatnim razie każdy ząbek składa się z ząbków drugiego rzędu. L. dwukrotnie piłkowane spotykamy u wiązu, dwukrotnie karbowane u ślazu. W L-ach, u których wcięcia dosięgają przynajmniej środka połowy blaszki, rozróżniamy (fig. 98):    1) L.

wrębne (/. lobata) o wcięciach stosunkowo płytkich, np. u dębu, 2) sieczne (f. partita) gdy wcięcia sięgają poza środek połowy blaszki, 3) dzielne (f. fissa), gdy wcięcia dochodzą prawie do nasady blaszki lub jej nerwu środkowego. Części poszczególne blaszki, wytworzone przytem, zowią się wrębami, klapami i łatkami (segmenta). Wśród L-i podzielonych rozróżniany dwie kategorye: 1) L. pierzasto-wrębne, sieczne i dzielne (/. pinnata, —lobata, - secta, -partita),    2) d ł o n i a s t o-

wrębne, sieczne i dzielne (/. palmata, —lobata,—secta—partita). W pierwszym razie wcięcia rozmieszczają się wzdłuż linii przechodzącej przez środek L-a, t. j. dzielącej go na dwie symetryczne połowy, w drugim zbiegają się u nasady L-a. Tak np. L. dębu są pierza-sto-wrębne, morwy pierzasto-sieczue, a konopi dłouiasto-dzielne. Niekiedy wcięcia blaszki sięgają tak głęboko, że dzielą ją na części całkiem samodzielne. Pojedyncza blaszka przeobraża się wtedy na kilka. Taki z kilku blaszek składający się L. (np. u jarzębiny) zowiemy złożonym .(f-m compositum) w przeciwstawieniu do L-i prostych (f-a simplicia). Poszczególne blaszki w L-u złożonym zowią się

Fig. 98. Liście podzielone (rysunek własny). Wycięcia blaszki w liściach: A— wrębnych; B—siecznych; C— dzielnych.

zamiast listecz-

listeczkami (foliola). L. złożone z trzech żonych na szypuikacli pobocznych, wyrastają-tylko listeczków, jak u koniczyny, zowiemy j cycli z szypulki głównej, mogą, potrójnemi. Jeżeli zaś listeczków bywa, więcej ! ków, znajdować się również szypułki, dopiero to rozróżniamy liście: 1) pierzaste (f. pen- j kończące się listeczkami. W pierwszym razie nata), gdy listeczki ułożone (fig. 99) są z pra- i mamy liście d w u k r o t ni e lub w i e 1 o k r o t-wej i z lewej strony szypułki L-a, jak u aka- [nie podzielone (wrębne, sieczne, dzielne), w

oraz 2) dłoniąste (/. palmata) — gdy ! drugim dwukrotnie lub wielokrotnie

pierzaste (folia bi-multi-lobata,partita, fis-sa, f-a bi multi-pinnata). L. wielokrotnie pierzaste spotykamy u wielu baldaszkowych, u J mimozy i akacyi prawdziwych (fig. 100); wielokrotnie zaś podzielone również u niektórych baldaszkowych, a prócz tego u paproci. — Unerwienie liści (nervatio). Jest to rozkład nerwów

cyi,

wszystkie listeczki wyrastają z wierzchołka

sV

Si

ci

Sfe

dpi

riig&og

Sp '

1mm

w..

spsm

MÊÊÊÊ^

!»«•

.M

Fig. 99. Części pędu kwitnącego Ciecioreczki (Coro■ nilla varia) o liściach nieparzysto-pierzastych.

O-

f»

szypułki L-a (np. u kasztana). Do liczby L-i złożonych dłoniastych należą i L. potrójne.

Fig. 100. Gałązka kwitnąca Acacia Senegal o podwójnie pierzastych liściach.

Wśród L-i złożonych pierzastych rozróżniamy parzysto - pierzaste i nieparzysto-pierzaste (f. pari-pinnata et impnri-pinna-ta), według liczby listeczków. Według zaś położenia ich względem siebie mówimy o naprzeciwległych i naprzemianległych czyli żyłek L-a w blaszce. Wśród samych ner-L-ach pierzastych złożonych (f-a oppositi-pin- wów rozróżniamy nerw główny czyli środ-nata et alternatim-pinnata). Grochodrzew (Ho- kowy (eosta media), dzielący blaszkę L-a na binia pseudacacia) posiada L. złożone, nieparzy- j dwie, najczęściej jednakowe, symetryczne sto-pierzaste, naprzeciwległe; soczewica (Er- części. Jest on przedłużeniem szypułki L-a i vimi) zaś parzysto-pierzaste, naprzemianległe. grubością znaczną wyróżnia się od nerwów L. dLniaste posiada kasztan. W L-ach podzie- bocznych (nervi laterales); te zaś rozgałę-lonych wręby, klapy, segmenty mogą być zno- ziają się na żyłki (venae), coraz cieńsze. Żył-wu powycinane po brzegach; w L-ach zaś zło- | ki te tworzą oczka, zamknięte, prostokąt-

ne, lub wielokątue, wypełnione tkanką miękką, zwaną śródliściem (mesophyllum). Unerwienie L-a znajduje się w związku ścisłym z postacią i rozkładem wcięć blaszki. L-e szcze-ciniaste i szydełkowate prócz nerwu głównego nie posiadają żadnych innych. Rozróżniamy następujące rodzaje unerwienia: — 1) U. równoległe (folia parallelinervia). Z nasady blaszki obok nerwu głównego wychodzą liczne nerwy boczne w kierunkach równoległych do siebie i nerwu głównego, schodząc się dopiero u szczytu L-a. Łączą się one między sobą lioznemi żyłkami poprzecznemi, skutkiem czego tworzą się oczka prostokątne. Unerwienie to jest właściwe L-om równowązkim traw i ciborowatych. Odmianą jego jest unerwienie łukowate (/. currinervia), gdy wychodzące ze szczytu blaszki nerwy boczne tworzą szereg linii łukowatych. Linie te stopniowo, w miarę posuwania się ku wierzchołkowi L-a, albo zbliżają sie ku sobie, schodząc się ostatecznie u szczytu, jako to widzimy u konwalii (fig. 101), babki (Plantago), albo też rozchodzą się, kończąc się na brzegach L-a (Maranta);

kątne (fig. 102). Unerwienie to jest właściwe przeważnie roślinom dwuliściennym. Rozróżniamy odmiany następujące tego rozkładu nerwów: a) unerwienie pierzaste (folia pinna-tinervia) u wielu L-i całkowitych, oraz u wszystkich podzielonych pierzasto. Od nerwu głównego rozchodzą się tu naprzemian z prawej i z lewej strony nerwy boczne, tworząc rozgałęzienia dalsze. Ostatnie żyłki albo wcale

'0,

r r’ -,

St

Me.

Wmm

ÉMmfi

WR

;\n

Fig. 102. Przykład liścia podwójnie piłkowanego, z unerwieniem pierzastem, z oczkami wielokątnemi.

nie dochodzą do brzegów blaszki, albo też łączą się w układ łukowaty, otaczający brzegi L-a, zabezpieczając go temsamem od rozerwania, np. u czeremchy, Ficus. U wielu drzew jednak, np. u leszczyny, grabu, wiązu, brzozy, nerwy boczne, nie rozgałęziając się wcale, dosięgają bezpośrednio szczytu ząbków ' blaszki L-a i tam się kończą; b) U. d ł o n i a s t e (f. palniatinervia). Z szypułki L-a rozchodzi się kilka muiej lub więcej jednakowo grubych nerwów, skutkiem czego nerw główny można często tylko po jego położeniu odróżnić od bocznych. Każdy z tych nerwów wydaje naprzemian z prawej i z lewej strony szereg nerwów bocznych, drugorzędnych. Unerwienie to znajduje się w związku z dłoniasto podzieloną blaszką, widzimy je n. p. w liściach klobig. 103 ).—Przy Ustki albo przysadki listne (stipulae). Są to utwory będące do pewnego stopnia ogniwem pośredniem między L-mi wła-ściwemi a łuskami. Początkowo bowiem są właściwie łuskami otaczającemi z boku zaczątek L-a. Z chwilą wydostania się L-a z pączka albo odpadają (u dębu, buku, lipy) albo też pozostają jako narządy boczne u nasady jego. Niekiedy mają postać łuszczek błoniastych, jak 2) Unerwienie kątowe (/. angulinervia). np. u wielu gwoździkowatych, to znowu rozra-Nerwy boczne rozchodzą się tu z głównego pod J stają się i przyjmują barwę zieloną, przypomi-kątami ostremi. Żyłki ich tworzą oczka wielo- j nająć wyglądem L. właściwe, od których róż-

Wiel Encykl. Powsz, Ilustr. Ser. I T. XL111-IV, Zcrz. 346a.

—nd

aio

nu

i-w s

Fig. 101. Pęd konwalii o liściach lancetowatych, ca-łobrzegieh, unerwieniu łukowałem, nd—liście łusko-wate, ios—kłącze.

PÄ

f4.

'M?

cTi..

w’ \

ÄÄM

m3$\

Fig. 103. Gałązka Iathrorrhiza palmata z liściem dło-niasto-wrębnym i unerwieniem dłoniastem.

nią się zawsze nietylko położeniem, lecz i brakiem szypułki. Rozmiarami mogą dorównywać L-om lub nawet przewyższać je (u grochu, bratków) (fig. 104). Mogą też być powycinane w rozmaity sposób. Rozróżniamy: 1) przylistki wolne (st. liberae), t. j. niezrastające się ani z sobą ani z szypułkami L-i 2) prz. przyrosłe (st. adnatae), zrastające się jednym brzegiem z (stipulae axillares). Przylistki takie posiadają różne gatunki wrzecznika {Pot anto g et on). Przy zrastaniu się przylistków obydwoma brzegami powstaje rurka, obejmująca pączek wierzchołkowy i pękająca, skoro tenże rozrośnie się. Widzimy to u figowców {Ficus). U rdestu (Po-lygonum) przylistki błoniaste zrastają się jednym brzegiem z szypułką listną, drugim między sobą tworząc u nasady L-a pochwę błoniastą, zwaną nogawką (Ochrea){ fig. 105). U

■ y» , I ■■ U

'A/TlN.

\;\/W

\W/

WWM im

ar

--»nr

t—n

Fig. 104. Gałązka grochu (Pisum sativum) z przy- J listkami (n) i liściem złożonym pierzastym, którego j listek wierzchołkowy i dwa najbliższe listeczki przeo- i braziły się w wąsy.

Fig. 105. Liście rdestu (Poligonum lapathifolium); st— przylistki zrosłe^w nogawkę (ochrea).

szypułką listną (u róży) i 3) prz. prze rosłe (st. connatae), zrastające się brzegami. Przy zrastaniu się dwóch przylistków sąsied-nieini brzegami w jeden listek, umieszczony w kącie L-i, powstają przylistki kątowe

traw przylistki błoniaste przyrastają nasadą do    pączków (gemma), nazywamy łuskami o k r y-

pochwy L-a. Jednocześnie zrastają się z sobą    wo we mi {tegmenta), ponieważ przylegają

w narząd błoniasty czyli języczek (ligula)    szczelnie jedne do drugich, chroniąc zaczątki

(fig. 106). Podobne przylistki występują i u nasa- j L-i właściwych od wpływów szkodliwych. Najdy kwiatów i kwiatostanów, gdzie nazywamy je    bardziej zewnętrzne z tych łusek są to twory

przykwiatkami. Tworzą niekiedy u nasady    sztywne, skórzaste, pokryte na powierzchni

kwiatostanów pojedyńczych(u złożonych, baldasz-    włoskami licznemi, a często warstwą grubą

kowatych)okółki L-i, czyli tak zwaną okrywę {in-    żywiczną i balsamiczną, skutkiem czego doskor

volucrum). W innych razach występują jako łuski    nale zabezpieczają część środkową pączka od

/■

przemarznięcia zimą (fig. 107). Dalsze utwory łuskowe, z których składa się pączek, są pod względem postaci ogniwami przechodniemi mię-

•s; -

/A

ter-

-s

tj

Uns

na

Fig. 106. Części pędu z kawałkiem liścia trawy, h— źdźbło, s—blaszka, v—pochewka liścia, l — języczek (ligula), k—kolankowate nabrzmienie pochwy Ustnej.

lub szczecinki (u traw ciborowatych, złożonych). Obszerniej o przykwiatkach ob. Kwiat.—Z., łu-skowate spotykamy zarówno u gatunków zielnych jak i u drzewiastych U pierwszych występują jako łuski niepozorne, zielonkawe lub bezbarwne, szczególnie na pędach podziemnych czyli kłączach, u których wyrastają z węzłów zamiast L-i właściwych. U wielu roślin zielnych, posiadających L. pochwiaste (np. Juncus, Scirpus), znajdujemy je u nasady rośliny jako wielkie łuski błoniaste. Odpowiadają tu one pochwie L-a właściwego. Cebulki składają się z łusek dwojakich: 1) zewnętrznych, skórzastych, suchych; 2) wewnętrznych, grubych, mięsistych, otaczających bezpośrednio zaczątek pędu. Te zaś służą do przechowywania materyałów zapasowych, których kosztem rozwija się w roku następnym pęd kwiatonośny. Pierwsze L. roślin kwiatowych czyli tak zwane liście nie (cotyledones), mieszczące się w nasieniu, można-by również tu policzyć. U wielu gatunków roślin po wykiełkowaniu nasienia rozwijają się one dalej przeobrażając się w L. zielone właściwe; postacią prostszą różnią się zawsze od L-i późniejszych (por. Li ś cienie). U drzew i krzewów L. łuskowe wchodzące w skład

Fig. 107. Pączki zimujące buku (Fagus silvatica); his—łuski czyli okrywy (tegmenta) łuskowe.

dzy opisanemi łuskami typowemi zewnętrznemi a zaczątkiem L-i właściwych. Na łuskach przechodnich można przekonać się doskonale, że główne ich części odpowiadają pochwie listnej. U łusek położonych bliżej środka pączka, rozwijają się i blaszki zaczątkowe, a nawet przylistki, co można doskonale widzieć nawet gołem okiem na pączkach rozchylających się wiosną. Wśród łusek przechodnych rozróżniamy dwie kategorye: 1) łuski liściaste {tegmenta foliacea), odpowiadaj ące L-om właściwym. Składają się z części rozszerzonej, równoznacznej z pochwą L-a, oraz z części wierzchołkowej, będącej blaszką zaczątkową. Gdy drzewo lub krzew posiadają przylistki, w łusce takiej znajdujemy je również pod postacią dwóch wyrostków bocznych. Łuski tego rodzaju spotykamy np. u bzu pospolitego, u czereśni; 2) łuski przylistko-(t. stipulacea)—odpowiadające przylistkom L-i właściwych. Pierwsze, t. j. bardziej zewnętrzne, są utworami prostemi, później rozpadają się dwie połowy, odpowiadające przylistkom. Pomiędzy niemi znajdują się zawsze zaczątki L-i właściwych. Pączki tego rodzaju występują u dębu. Wszystkie łuski przechodue po rozwinięciu się L-i odpadają wraz z łuskami pokrywają-ceini. — Pączki wielu drzew nie posiadają wcale łusek. Nazywamy takie pączki nagie-rai {qemmae nudae). Składają się wówczas z przylegających ściśle do siebie zaczątków L-i, oraz z przylistków, o ile te istnieją. Łuski pokrywające zastępują w tym razie zaczątki najze-wnętrzniejsze L-i właściwych, lub przylistków. Pączki nagie posiada np. olsza, kalina, dereń ( Cornus sanguinea), bluszcz (Hedera Helix).— Kolejna zmiana L-i i ich różnorodność. Powiedzieć wolno, że każda roślina posiada kilka, a już najmniej dwie kategorye L-i, które kolejno występują jedne po drugich. Tak u wszystkich drzew i krzewów mamy zmianę kolejną łusek pączkowych i L-i właściwych z ich przylistka-mi. U roślin zielnych znajdujemy łuski na kłączach, bulwach i w cebulkach, obok L-i właściwych. Lecz i wśród tychże u roślin zielonych daje się zauważyć kilka kategoryi, czyli, jak się zwykle mówi, formacyi listnych. Najniżej położone, a więc najwcześniej rozwijające się L., do których należą wszystkie odziomkowe, posiadają zwykle ogonek oraz blaszkę dość złożoną (np. rozmaicie podzieloną lub też utworzoną z kilku listeczków w L-ach złożonych).— Tworzą one formacyę L-i doi n ą. Dalsze L. okrywające roślinę (łodygowe), wykazują postać już daleko prostszą. Brak im np. szypułki, same zaś wcięcia blaszki są tu płytsze lub też L. stają się całobrzegiemi — będzie to formacya środkowa L-i. Najprostszą postać posiadają L. górne (form. górna), znajdujące się u nasady lub z boku kwiatów i kwiatostanów (przysadki kwiatowe — przykwiatki; fig. 108). Mogą one być sprowadzane do postaci łusek niepozornych i szczecinek, jak już o tera wspo-odszukanie kwiatów, a temsamem ich zapylanie. Ostatni nakoniec wyraz przystosowania takiego do czynności rozrodczych przedstawiają nam L. kwiatowe, będące narządem odrębnym, zwanym kwiatem (ob.). Najwybitniej występuje różnorodność L-i u roślin zamieszkujących jednocześnie dwa środowiska, powietrzne i wodne. L. pływające posiadają u roślin takich blaszkę sztywną, grubą, całkowitą lub bardzo słabo podzieloną. L. zaś wodne wyróżniają się blaszką podzieloną wielokrotnie na wiotkie włoskowate odcinki {segmenta) lub stają się bardzo długiemi, sznurowatemi. Za przykład pierwszego typu L-i podwodnych służyć może jaskier wodny (Ranunculus aąuatilis fig. 109), drugiego—strzałka wodna (Sagittaria sagittaefolia).— Budowa anatomiczna L-a. Masę główną L-a, zarówno blaszki jak szypułki, tworzy iniękisz, zawierający ciałka zieleni. Powierzchnię zaś całego L-a pokrywa prze-

■■ ’ ’ - . /

mmv \

u&

Fig- 109. Gałązka jaskru wodnego (Ranunculus aqua-Ulis) o liściach dwojatfiego typu: górnych dłoniasto-siecznych i dolnych, dłoniasto-złożonych.

zroczysta skórka (Epidermis). Wśród miękiszu przebiegają to cieńsze to grubsze wiązki łyko-drzewne, tworząc żyłki czyli nerwy. Skórka (fig. 110) jest warstwą chroniącą miękisz i wiązki łykodrzewne blaszki i ogonka od szkodliwych wpływów zewnętrznych - głównie zaś od wysychania. W skórce mieszczą sią także szparki oddechowe. Spotykamy je tylko w blaszce list-nej, jedynie w śródliściu. Komórki tworzące szparki rozmiarami drobnemi oraz postacią ser-delkowatą już na pierwszy rzut oka różnią się od innych komórek skórki. Zawierają zawsze ziarnka zieleni, których nigdy niema w innych

Fig. 108. Stopniowe przeobrażenie się liści właściwych (form. środkowa) w liście formacyi górnej (przykwiatki) u ,Helleborus foetidus.

mniąno. Prócz czynności właściwych L-orn typowym L. formacyi górnej spółdziałają w ten lub w inny sposób przedewszystkiem czynności rozmnażania się rośliny, chroniąc w pączkach kwiatowych właściwe narządy rozrodcze. Niekiedy zaś przeobrażają się w wabnię (niebieskie, żółte, fioletowe, białe przykwiatki np. u Melampyrum, szałwii), ułatwiającą owadom ¹ komórkach skórki. W powietrzu dostatecznie

lub

szą

wilgotnem szparki pozostają otwarte, w sucliem zaś, kiedy roślinie brak wody, zamykają się. Pozostałe pierwociny komórkowe skórki posiadają postać tabliczek, ściśle do siebie przylegających. Widziane z góry, mają komórki te w L-ach szerokich kontury faliste, w wązkich zaś, a także na szypułkach i żyłkach wszystkich L-i, postać czworoboków wydłużonych. Na powierzchni wolnej pósiada skórka zawsze grub-cieńszą skóreczkę (cuticula) czyli kornik. Pojedyncze komórki skórki mogą wyrastać we włoski o postaci i długości rozmaitej. Mamy wtedy L. owłosione. Co się tyczy nerwów, to każdy z nich składa się z wiązki ły-

stykają się z takiemiż naczyniami gałązek sąsiednich, tworząc oczka zamknięte, z drugiej zaś rozchodzą się dalej wewnątrz tychże i kończą się ślepo (fig. 111). Wyjątkiem są zakończenia nerwów w szczytach ząbków blaszki listnej. I tutaj żyłka się kończy kilkoma naczyniami krótkiemi, spiralneini, lecz naczynia te nie dosięgają szczytu samego: między nim a zakończeniem żyłki mieści się tkanka z drobnych

LfO

V\Q

W*

Fig. 110. Skórka z dolnej powierzchni liścia Impatiens parviflora ze szparkami.

kodrzewnej, otoczonej pochwą miękiszową z komórek drobnych wydłużonych. Część drzewna wiązek tych (naczynia) mieści się stale od strony górnej, część sitkowa czyli łykowa (rurki sitkowe) od strony dolnej powierzchni L-a. W szypułce drewuo mieści się od strony wewnętrznej (t. j. od strony łodygi, z której L. wyrasta), łyko — od strony zewnętrznej. Część naczynua nerwów łączy się bezpośrednio z drewnem wiązek łodygowych, łyko—z łykiem tychże. Tym sposobem żyłki L-a tworzą przewody, łączące bezpośrednio blaszkę jego z łodygami całej rośliny, a mianowicie po naczyniach woda pobrana przez korzenie dostaje się do L-i, przez rurki zaś sitkowe ciała białkowe z L-i wędrują do łodyg i korzeni. Co się tyczy wo-danów węgla, wytwarzanych w miękiszu zieleniowym L-i przy assymilacyi, to wędrują one do łodyg przez tak zwaną pochwę miękiszową nerwów. Składa się pochwa ta z komórek mię-kiszowych, wydłużonych w kierunku nerwów, ściśle do siebie przylegających. Prócz części właściwych wszystkim wiązkom łykodrzewnym znajdujemy w żyłkach pierwociuy mechaniczne {sklerenchyma i kollenchyma) nadające im sztywność właściwą, przez co i zdolność żyłek utrzymywania blaszki w stanie rozpiętym i w położeniu właściwem, wzmacnia się jeszcze bardziej. Im cieńszemi, w miarę rozgałęzienia, stają się żyłki, tem mniej zawierają naczyń i rurek sitkowych. Ostatnie zakończenia nerwów składają się już tylko z niewielu bardzo krótkich naczyń spiralnych, które z jednej strony

Fig. 111. Zakończenie żyłki w liściu Impatiens parviflora.

komórek miękiszowych, pozbawionych ciałek zieleni, zwana epitema. Styka się ona już bezpośrednio ze skórką L-a. Epitema służy do przechowywania wody, wyciskanej przez zakończenia nerwów. W powietrzu nasyconem wilgocią, a więc wtedy, gdy nadmiar pobranej przez korzenie wody nie może być wydalony drogą zwykłego wyziewania jako para wodna, nagromadzona w epitemie woda wydostaje się na-zewnątrz L-a przez tak zwaue szparki wodne czyli hydatody pod postacią kropel. Takie krople wody na szczytach ząbków L-i można postrzegać najlepiej przed samym wschodem słońca na L-ach poziomki, jaskru pospolitego i innych. Można je też wywołać dowolnie jeżeli na czas dłuższy umieści się rośliny te w powietrzu wilgotnem, przykrywając je np. dzwonem szklanym. — Już gołem okiem można rozróżnić wśród L-i dwie kategorye: 1) posiadające na obu stronach barwę jednakową (u większości traw oraz u L-i pionowych) i 2) na górnej powierzchni ciemniej zabarwione i mniej lub więcej błyszczące, na dolnej zaś bledsze i sinawe. Mikroskop wskazuje nam, że różnica ta polega na budowie odmiennej L-i każdego typu. L. pierwszej kategoryi, które nazywamy sy-metrycznemi, posiadają budowę po obu stronach jednakową. Skórkę pokrywa na obu powierzchniach L-a skóreczka jednakowo gru-

ba; znajdujemy też jednakową ilość szpa- j prostopadłym do powierzchni L-a; tylko pod rek. Również i miękisz stron obu L-a nie różni > się. I tu i tam pierwociny bezpośrednio przylegające do skórki posiadają kształt walcowaty i ściśle przylegają do siebie. Jest to tak zwany miękisz s ł u p k o wy czyli palisadowy,

szparkami, podobnie jak w L-ach symetrycznych, miękiszu brak. Zamiast niego widzimy tu jamę oddechową. Za miękiszem słupkowym mamy i tutaj miękisz gąbczasty. Lecz komórki jego uderzają nas odrazu postacią b. nieprawidłową: jako worki wydłużone, często rozgałęzione, rozłożone przytem tak, że tworzą przestwory międzykomórkowe liczne i obszerne. Miękisz gąbczasty, stykając się na powierzchni dolnej L-a ze skórką, przez tosamo wytwarza tu zabarwienie bledsze. Widzimy więc, że w zasadzie oba typy L-i, niesymetryczne i symetryczne, posiadają tęsamą budowę wewnętrzną, tylko że w L-ach niesymetrycznych rozwinął się podział pracy ścisły między obu powierzchniami blaszki. Powierzchnia górna służy głównie do przyswajania, dolna do wyziewania i oddychania. — Co się tyczy ogonka L-a, to za pokrywającą go skórką, pozbawioną zawsze szparek, znajdujemy miękisz, którego warstwy najbardziej zewnętrzne zawierają ciałka zieleni. Rzadko kiedy spotykamy szypułki walcowate; pospolicie bywają od strony zewnętrznej spłaszczone lub wklęsłe, niekiedy żeberkowate. Otóż w żeberkach tych i wogóle na krawędziach wystających miękisz przybiera postać kollen-

Tylko pod samemi szparkami komórek mięki-szowych tych brak. Tworzy się tu miejsce puste czyli jama oddechowa. Za miękiszem słupkowym, złożonym z jednej lub kilku warstw komórek, mamy miękisz o komórkach dużych, wielokątnych, między któremi dostrzedz można przestwory międzykomórkowe. Komórki te zawierają już bardzo nieliczne ciałka zieleni.

Tworzą one tak zwany miękisz gąbczasty.

W miękiszu słupkowym prawie wyłącznie odbywa się przyswajanie, miękisz zaś gąbczasty służy do nagromadzania wody, a czasowo do przechowywania wodanów węgla, powstających w miękiszu słupkowym. Przestwory międzykomórkowe, w które obfituje miękisz gąbczasty, łączą się bezpośrednio z jednej strony z jamami oddechowemu szparek, z drugiej zaś z podobnemi przestworami miękiszu szypułki L-a oraz łodygi.

Wten sposób staje się możebną wymiana gazów (tlenu, bezwodnika węglowego, pary wodnej) między wszystkiemi częściami rośliny a ze- | wnętrzną atmosferą. L. niesymetryczne . chymy, przez co sztywność szypułki znakomicie czyli grzbi et o brzuszne wykazują pod mi- I sie zwiększa. Wzdłuż miękiszu przebiegają w kroskopem na przekrojach poprzecznych budowę | szypułce wiązki łykodrzewne to pojedyńczo, to

całkiem odmienną. Na liściu np. jaskru pospolitego, buku ka, pokrywająca górną powierzchnię blaszki, posiada skóreczkę daleko grubszą niż skórka powierzchni dolnej. Ta zaś zawiera za to bardzo liczne szparki, których na górnej powierzchni albo całkiem brak, albo też występują one tam bardzo nielicznie. Różnice wybitne zachodzą także w rozkładzie i postaci komórek miękiszu zieleni na obu powierzchniach L-a. Miękisz słupkowy znajdujemy tu wyłącznie na powierzchni górnej. Składa się on tu z pierwocin walcowatych, silnie wydłużonych w kierunku

grupami. Grupy te otacza śródskórnia (endoder-lub lipy (fig. 112) skór- mis). Wiązki ogonka są bezpośredniem przedłużeniem wiązek nerwu głównego blaszki L-a. Wogóle w rozmieszczeniu w szypułce wiązek łykodrzewnych oraz w ich grubości panuje rozmaitość wielka nie tylko u L-i różnych roślin, ale nawet w tymsamem L-u. U jednych roślin, np. u barwinka, znajdujemy jedną tylko grubą wiązkę łykodrzewną, przechodzącą przez środek szypułki. U dziewięćsiłu (Parnassia palustris) w szypułce mieszczą się trzy wiązki odsunięte ku obwodowi u koniczyny 5, a u pasternaku kilkanaście. W szypułkach dziewanny prócz

/>*

(bu '

o or

=3

k3

_uf «s

ojA?

(o³;

'■‘éWmiiml

ic / r ⁰ cd P c o ,?/c |°

'Si ? û I I ^ |pi&9fe§^

™««p

< l ; ) 11 > 1§

ç 3 c ï du c > JOJ ï> <> dP c> 1$

<p < !

<’<> <j

O rJIOC k o J \oc

fo

3?

oii⁻

o°„

«g

SgSß

v/

ro

Ö"

<5

°l

p^,°.

Fig. 112. Przekrój poprzeczny przez blaszkę liścia buka: ep” — skórka górnej: ep” — skórka dolnej powierzchni liścia; st—szparka oddechowa; sp—miękisz gąbczasty; pl—miękisz palisadowy; s—t. zw. komórki zbierające, ułatwiające przenoszenie sięwodanów węgla z miękiszu słupkowego do gąbczastego.

wielkiej wiązki środkowej, posiadającej na prze- ; przylistków, również jako brodawki. Stopniowo kroju poprzecznym postać łuku i zajmującej zaczątek blaszki rozrasta się coraz bardziej, położenie środkowe, mamy po trzy wiązki Gdy blaszka w zarysach głównych jest już go-drobne na krawędziach szypułki; u Acanthus towa, wierzchołek łuski, na której rozwinęła mollis, prócz dwóch wiązek drobnych, bocz- się, wydłuża się energicznie, wyrastając w szy-nych, liczne wiązki łączą się w walec osio- pułkę, która wysuwa z pączka młodą blaszkę wy, otoczony śródskórnią nazewnątrz, we- w górę. Ponieważ zaczątki L-i powstają na wnątrz zaś zawierający tkankę miękiszową, a stożku wzrastającym pędu tuż jeden koło dru-więc rdzeń. U ślazu (Malva rotundifolia) giego, przeto w miarę wzrostu wywierają na wszystkie wiązki połączyły się w środkowy siebie coraz większe ciśuienie. Brzegi ich sty-walec tykodrzewny. — Budowa anatomiczna kają się przytem lub zachodzą jeden na drugi przylistków, o ile są barwy zielouej, nie różni w sposób rozmaity, same zaś zaczątki marszczą się od budowy L-i właściwych. Jeżeli zaś po- się lub skręcają rozmaicie. Rozróżniamy wogóle: siadają postać łusek, a także w różnego rodzą- 1) przedlistnienie (valvatio) czyli spsób ju łuskach pączków, budowa anatomiczna ulega zwinięcia młodych blaszek L-i w pączku i 2) uproszczeniu znacznemu. Miękisz staje się p r z y 1 e g a n i e (aestivatio s. foliatio), czyli spo-jednorodnym i traci ziarna zieleni, w skórce sób w jaki brzegi zaczątków stykają się wzajem-zaś brak całkowity szparek. Zato na stronie i nie. Codo przedlistnienia, to zaczątki L-i mogą być: zewnętrznej wykształca się w łuskach pączko- i a) złożone, wzdłuż nerwu środkowego (u śliwy, dę-wych wielu drzew i krzewów (np. u kasztana) bu; b) zawinięte brzegami nazewnątrz (v. duplica-tkauka korkowa, przez co łuski takie stają się tiva) np. u gryki, lub ku wnętrzu, np. u gruszy (v. tern gorszemi przewodnikami ciepła i nie prze- involutiva). Prócz tego blaszka L-a może być puszczają wody. Co się tyczy L-i kwiatowych, w pączku zmarszczona (v. plicativa), jak to najmniej różnią się od L-i działki kielicha; u Alchemilla, lub też zwinięta w kierunku taksamo i owocolistki zielone. Nitka pręcika za- poprzecznym, jak to widzimy u wszystkich pa-wiera jedną tylko wiązkę środkową, przecho- proci, a z kwiatowych u rosiczki (v. circinna-dzącą przez jej środek. Płatki korony wy róż- ta). Co się tyczy przylegania zaczątków L-i, niają się głównie brakiem ciałek zieleni w to mogą się one w pączku tylko stykać brzegami miękiszu, zamiast których spotykamy tu roz- (foliatio valvata) lub też zachodzić jedne na maite inne barwniki, to jako ciała stałe, to jako drugie, przykrywając się wzajemnie dachówko-krople zawieszone w plazmie.—Rozwój L-i. Po- wato (/'. imbricata). Jest to stan najpospolitszy, wstają L. na stożku wzrostowym pędu pod po- Mogą też L. uledz skręceniu spiralnemu (/. constatiez brodawek, z których najmłodsze i naj- torta). Widzimy to np. u powójki, u barwinka, mniejsze znajdują się najbliżej wierzchołka Nakoniec może każdy L. następny być zawinię-stożka. (tig. 113). Zaczątek brodawkowaty skut- ty koło poprzedniego tak, iż tworzą razem u-kiem przewagi wzrastania w kierunku poprzecz- kład rurek wchodzących jedne w drugie, jak

f-m

«fli

i*

/-

/w

Fig. 113. Schematyczny przekrój podłużny przez wierzchołek pędu rośliny kwiatowej, v—stożek wzrostowy; g — zaczątki bocznych pączków; f — zaczątki liści.

to widzimy u traw (/. amplexa). Szczególnie typowo występują rozmaite te formy przylegania L-i w kwiatach. U bardzo wielu roślin, głównie zaś u drzew i krzewów, po sformowaniu się w ciągu lata pączków zawarte w nich zaczątki łuskowate L-i przestają dalej rosnąć, przechodząc w okres spoczynku. Okres ten u drzew naszych przypada na zimę (w klimacie suchym pozwrotnikowym na gorącą i suchą porę roku). Wiosną rozwój pączków odbywa się dalej. Zaczątki łuskowate L-i, które wskutek wzrostu-silniejszego powierzchni zewnętrznej przylegały ściśle do szczytu stożka wzrostowego i do siebie, tak, iż całkowicie przykrywały go, już w końcu lutego zaczynają się rozchylać, ponieważ silniejsze wzrastanie przenosi się teraz na ich stronę wewnętrzną. Z tego powodu pączek z początku pęcznieje, a potem pęka, t. j. wchodzące w skład jego twory łuskawate wyginają się nazewnątrz. Sprawę tę w pączkach L-i nazywamy otwieraniem się pącz-nym, przyjmuje wkrótce postać łukowatą, ków; w pączkach kwiatowych mówimy o roz-spłaszczoną. Tego rodzaju zaczątek jest wła- k witaniu. L. łuskowe, opadają, jako całkiem ściwie pochwą L-a. Na jego szczycie powstaje zbyteczne, z wydostaniem się L-i na zewnątrz, później i blaszka jako wyrost wierzchołkowy, z . Część wierzchołka pędu, zawarta w pączku, boku zaś, z samej nasady, wyrastają zaczątki • zaczyna rosnąć teraz silniej na długość wsku-

tek czego listki młode, które były przedtem skupione w pączku, rozsuwają się daleko jeden od drugiego, przyjmując ostatecznie właściwe sobie rozmieszczenie; to zaś zwie się ulistnie-niem i należy do cech charakterystycznych rośliny. Na rodzaj ulistnienia wpływają; 1) porządek, w jakim zjawiają się zaczątki nowych L-i w pączku. 2) Ciśnienie wywierane przez jeden zaczątek na drugi, co zależy znowu od wielkości i postaci zaczątków. 3) Postać i sposób wzrastania stożka wzrostowego. Jeżeli stożek wzrasta silnie na grubość, wtedy wszystkie zaczątki ulegają ciśnieniu podłużnemu w kierunku osi pędu, skutkiem którego rozsuwają się na bok. Gdy stożek będzie silniej wzrastał na długość, zaczątki L-i zostaną, wskutek ciśnienia poprzecznego, przesunięte wzdłuż pędu. Podobny wpływ na ulistuienie wywiera szybkość wzrastania samych zaczątków, która może nagle albo się zwiększyć, lub też całkiem ustać, przy jednoczesnein szybkiem lub też powolnem wzrastaniu pędu. W pierwszym razie zaczątki zostaną nagle rozsunięte, w drugim — pozostaną skupione. Taki układ skupiony mamy w Lach odziomkowych i kwiatowych. W pierwszym razie nasada, w drugim wierzchołek pędu wkrótce przestają całkiem rosnąć. Początkowy układ zaczątków L-i może uledz również zmianie stanowczej i wskutek późniejszego skręcenia się pędu, jak to zdarza się u Pandanusa, gdzie L. na szczycie pędu początkowo powstają trzema szeregami podłużuemi, później zaś skutkiem skręcenia się pędu otrzymują położenie skrę-toległe. Tak więc ostateczne rozłożenie L-i na pędach zależy od wielu czynników, działających nietylko podczas układania się L-i w pączku i otwierania się tegoż, lecz i od późniejszego rozrastania się pędu. Trwałość i opadanie L-i. .Rozróżniamy L. opadające i trwałe (/. decidua et f. pcrsistentia). L. opadające mają czas trwania ściśle ograniczony. Należą do nich: a) łuski listne, które rozwijają się w końcu lata, trwają przez całą zimę i opadają dopiero na wiosnę po wykształceniu się L-i właściwych; li) L. właściwe bardzo wielu drzew liściastych, krzewów i roślin zielnych. L. te, których zaczątki drobne znajdujemy już latem w pączkach, rozwijają się całkowicie dopiero z końcem wiosny następnej, trwają przez całe lato i zasychają jesionią. Zasychanie to łączy się często z opadaniem L-i, to znaczy, że L. natychmiast po utracie żywotności prawie równocześnie oddzielają się od gałęzi, na których wyrosły, i spadają na ziemię. Widzimy to u większości drzew liściastych, np. u lipy, gruszy, jabłoni i t. d. W innych znowu wypadkach np. u grochu, L. zasychające pozostają na drzewie przez całą zimę, opadają zaś stopniowo na wiosnę. Opadanie L-i odbywa się przy pomocy warstwy komórek korkowych, które już przy końcu lata tworzą się u nasady szypułki L-i odcinając je od pędu, na którym wyrosła. Jesionią w jednej z warstw tkauki korkowej wszystkie płytki środkowe błon komórkowych ulegają rozpuszczeniu, skutkiem czego L. opadają za najmniejszym podmuchem wiatru, a nawet wskutek ciężaru własnego. U wielu roślin zielnych oraz u jednoliściennych L. zamierające pozostają na roślinie, od której oddzielają się powoli i częściami. Warstwa korka, oddzielająca szypułkę L-a od łodygi, nie tworzy się tu wcale. L. trwałe posiadają drzewa i krzewy strefy gorącej i podzwrotnikowej. Należy do nich: drzewo oliwne, oleandry, laur, mirty. L. trwają tu po lat kilka; każdy odpada pojedynczo, skoro tylko dosięgnie pewnego wieku, i jakkolwiek czynność ta odbywa się tylko w pewnych miesiącach, granice są dość szerokie. W lasach Brazylii środkowej np, opadają liście w lipcu, sierpniu i wrześniu. Opadanie to wszakże nie daje się zauważyć na tle zieloności powszechnej, skutkiem czego lasy takie rok cały wyglądają jednakowo. U nas do zawsze zielonych drzew należą iglaste (z wyjątkiem modrzewiu), z krzewów zaś i krzewinek: wrzos, borówka czerwona, gruszyczki (Pi-rola), bluszcz (HederaHelix), ruta. Większość roślin zielnych zachowuje L. najmłodsze w stanie żywotności przez całą zimę, otulone często L-mi zamarłemi, starszemi. Z nastaniem wiosny listki te rozwijają się dalej —Szczególne przystosowanie L-i. Oprócz L-i właściwych, rozpatrywanych dotąd, istnieją nadto postaci ich zmienione, przeistoczenia na narządy do spełniania czynności fizyologicznych zupełnie odmiennych służące. Do takich należą: 1 ) kolce, 2) L. workowate roślin owadożernych i 3) t. zw. wąsy.—1) Zamianie na kolce mogą ulegać L. tylko częściowo. Pojedyncze części blaszki, a mianowicie wierzchołki jej ząbków i wcięć, mogą przedłużać się w kolce, jak to widzimy u ostu (Carduus), u Cirsium, wL-ach krzewu Ilex, u aloesu, agawy. Nerwy pojedyncze w L-ach tych roślin przedłużają się w twarde i sztywne kolce. Przeobrażanie się przylistków w kolce mamy u akacyi (fig. 114) i u Xanthium

Fig. 114. Kawałek pędu grocho-drzewu Robinia Pseudacacia: q—szypułka liścia, n — przylistki zamienione w kolce.

spinosum. Całe zaś L. przeobrażają się w kolce u kaktusów (fig. 115), gdzie przyswajanie odbywa się za pomocą pędów zielonych. Zamianę tego rodzaju widzimy też u berberysu oraz u niektórych gatunków stepowych roślin motylkowych (Astrayalus horridus, tragacantha). Rośliny wymienione posiadają wiosną L. zwy-podpór. Takie L. posiada Tropaeolum, Mau-randia, niektóre gatunki Clematis. U wielu innych roślin blaszka L-a całkiem zanika, pozostaje tylko nerw główny, czasami z rozgałę-

r-b

7—ć

f AÆ ■111

Mm

lH yy-

§fe

;£i|

—<y

(wyd. 3-e, opracowane

za-

w rozmia-

£S!'ä;;

Fig. 115. Spłaszczone pędy zielone kaktusa Opuntia monacantha, okryte kolcami zamiast liści.

kłe, pierzaste, z nadejściem lata wszakże listeczki opadają, szypułka L-a główna, a często i boczne, przeobrażają się na kolce potężne. Budowę anatomiczną posiadają kolce te w zasadzie takąsamą jak blaszka L-a, z tą różnicą, że obok słabo bardzo rozwiniętej tkanki mię-kiszowej znajduje się obficie mechaniczna. Kolce z L-i odmienionych łatwo odróżnić od pędów ciernistych po ich rozmieszczeniu na łodydze rośliny i rozkładzie wiązek łykodrzew-nych. W kolcach powstających z L-i wiązki ułożone będą zawsze w dwa szeregi; w pędach zmienionych w ciernie będą na przekroju poprzecznym tworzyły pierścień. 2) L. pod postacią woreczków posiadają niektóre rośliny mięsożerne. W woreczki te chwytają różne zwierzęta, przeważnie owady. U Nepenthes, Ce-phalotus, Sarracenia L. te mają postać dzba-neczków, będących przekształconą blaszką L-a; u pływaczy wodnych (Utricularia) są to pęcherzyki drobne, w które łapią się rozmaite raczki drobne, wrotki i t. p. Powstają one u pływaczy z odcinków pojedynczych mocno podzielonych liści. Powierzchnię wewnętrzą L-i workowatych pokrywają b. często odrębne włoski gruczołowe, wydzielające fermenty trawiące (ob. Owadożerne rośliny). — 3) Wąsy służące jako narządy czepne bywają też niekiedy odmianą L-i zwykłych (fig. 116). U niektórych roślin L. zachowują postać swą zwykłą, a tylko ich szypułki stają się wrażliwemi na dotknięcie i owijają się spiralnie dokoła

Wiel. Encykl. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLII1-IV Zesz 346a.

Fig. 116. Kawałek pędu Lathyrus Aphaca: s—łodyga, n—przylistki. b—wąs będący liściem przeobrażonym.

zieniami większemi, otoczony warstwą miękiszu. Otrzymujemy w ten sposób wąsy proste lub rozgałęzione. U dyniowatych wąsy proste powstały z przylistków, rozgałęzione zaś z L-i właściwych. U groszku z gatunku Latliyrus Aphaca wszystkie L. przeobraziły się na wąsy gałęziste. Czynność L-i pełnią tutaj przylistki mocno rozwinięte. U innych motylkowych np. u grochu, wyki, posiadających L. nieparzysto-pierzaste, przeobraża się w wąs tylko listeczek wierzchołkowy wraz z kilku sąsiedniemi parami listeczków. Niezawsze jednak wąsy pochodzą z przeobrażenia się L-i. Takiej przemianie bowiem mogą ulegać i pędy, np. wąsy winorośli i wina dzikiego (Ampélopsis)—Literatura. O postaci, czynnościach i różnych ka-tegoryach liści traktuje mniej lub więcej obszernie każdy podręcznik botaniki. Podręczniki polskie jednakże zawierają tylko wiadomości elementarne. „Cours de botanique par M. M. S. Bonnier et Leclerc du Sablon“ (Paryż 1901, tom I) zawiera zebrane przystępnie dane morfologiczne dotyczące L-i oraz ich rozmaitych przystosowań, ze zbyt słabym jednak uwzględnieniem terminologii utworów 1'stnych. Bardzo dobrym pod tym względem uzupełnieniem może być dzieło niemieckie Leunisa „Synopsis der Pflanzenkunde“ przez A. B. Franka; Hannower 1883, tom 1); i K. Goebla „Orgauographie der Pflanzen“ (Jena 1901; zawiera morfologią L-a opracowaną krytycznie). W dwu dziełach tych znajduje się wykaz literatury b. dokładny.    Dr J- TrB-

Liścień, Liścienie (Cotyledones) tak się nazywa pierwszy liść, albo pierwsze dwa liście u rodka w nasieniu roślin kwiatowych. Są to liście zwykłe, które jednakże, będąc zamknięte w nasieniu, uległy powstrzymaniu w rozwoju, co się ujawia w ich postaci prostszej, w slabem bardzo unerwieniu, a także

epiblast zaś uważają za drugi liść właściwy.

rach niewielkich. L. nie powstają, z wyjątkami nielicznemi, z tkanki zarodkowej wierzchołka pędu, lecz należą do pierwszych narządów, na które różnicuje się bryłka pierwotnie z komórek jednakowych złożona, w którą, drogą kolejnych podziałów, przeobraża się komórka jajowa po zapłodnieniu. Są więc L-e początkowo jedynemi liśćmi zarodka. U niektórych kwiatowych rozwija się u zarodka tylko jeden L. Takie kwiatowe nazywamy j ednoliściennemi (Monocotyledones). Należą do nich np. trawy, ciborowate, palmy i storczyki. Daleko liczniej- J tarczką a epiblastein i coleoptilą. Los dalszy sze są jednak kwiatowe, których zarodek po- | L-i po wydostaniu się roślinki młodziutkiej z siada odrazu dwa L-e, jeden naprzeciw dru- nasienia bywa rozmaity, W jednych wypad-giego. Są to rośliny dwuliścienne (Dico• kach pozostają one w ziemi lub też wydostają się tyledoneś). Zaliczamy do nich wszystkie pozo- również na powietrze i przyjmują barwę zie-stałe kwiatowe, z wyjątkiem uagonasiennych, u których liczba L-i może być jeszcze więKszą.

Głownem zadaniem L-i jest pobieranie pokarmów zapasowych, zawartych w nasieniu, w tkance zwanej bielmem (ob. Nasienie), i doprowadzanie ich do zarodka. Opróżuienie tkanki bielmowej z materyałów zapasowych może dobiedz do końca już podczas dojrzewania nasienia na roślinie macierzystej. W nasieniu dojrzałem tkanki bielmowej nie znajdujemy wtedy wcale (nasiona bezbielmowe), same zaś L-e stają się wtedy grubemi, mięsistemi i wypełniają nasienie całkowicie. Widzimy to w nasionach motylkowych, różowatych, złożonych. U innych roślin nasienie dojrzałe zawiera znaczną część niespożytej jeszcze przez zarodek tkanki bielmowej; ta zaś tworzy wtedy masę główną ziarna i otacza zarodek wraz z L-mi. Takie nasio-

samej tarczce, pierwszy, Coleoptile za Ten pogląd drugi w czasach najnowszych, wskutek prac Goebla zyskał największe prawdopodobieństwo. — Drugiem zadaniem ważnem L-a—poza pobieraniem materyałów zapasowych z bielma i przeprowadzaniem ich do zarodka— jest ochrona pączka wierzchołkowego zarodka, który rzeczywiście mieści się zawsze między L-ami u dwuliściennych, w części pochwiastej zaś u jednoliściennych. U traw leży między

/KlśSSl

ßklV-

p /

-SIO

na bielmowe posiadają trawy. U nasion bielmowych całkowite pochłonięcie bielma przez zarodka odbywa się dopiero podczas kiełkowania. Postać L-e posiadają wydłużoną, owalną, kulistą — rzadziej rurkowatą lub ser-cowatą. Czasami, jak u lipy, rzeżuchy, mają L-e na brzegach wcięcia dość głębokie. W L-u jednoliściennych, z wyjątkiem traw, można roz różnić blaszkę podłużną oraz pochwę obejmującą wierzchołek zarodka. U traw spotykamy stosunki daleko bardziej złożone. Do pobierania pokarmów z bielma przez zarodek służy tu bezpośredni, przylegający do tkanki bielmowej boczny wyrostek tarczowaty tegoż, czyli t. zw. tarczka (scutellum). Po stronie przeciwnej tarczki wyrasta u wielu traw łuseczka drobna zwana

czony bywa zawsze, zawartemi jedna w drugiej tutkowatemi zaczątkami liści. Otóż najzewnętrz-niejszy z tych liści, jako pochewka ostro zakończona (coleoptile) wierzchołkiem zarodkowi, podczas kiełkowania nasienia, do przebijania gruntu, sam zaś wydostawszy się na powietrze zanika, nie nabierając barwy zielonej i nie assymilując wcale. Otóż gdy jedni sądzą, że listek ten wraz z tarczką jest właściwym L-em traw, epiblastu zaś wcale za utwór liściowy nie uważają; inui widzą L. tylko w

L-e

Fig. 117. Młoda roślinka grabu Carpinus Betulus: c—liścienie, r i (—liście właściwe, e i h—nad i pod-liścieniowa część pędu, hw—szyjka korzeniowa, korzonki boczne, r—włośniki korzeniowe.

sio—

louą, lecz zamierają wkrótce i odpadają (u fasoli). W innych wypadkach wykształcają się L. w liście prawdziwe, przyswajające (choć zawsze o postaci daleko prostszej niż liście epiblastem, wierzchołek zaś zarodka oto- j zwykłe) i żyją bardzo długo, niekiedy, jak u

Adonis vernalis, Euphorbia helioscopia—aż do czasu kwitnienia rośliny. W ostatnich czasach nazwę L-i zastosowano też do pierwszego liścia pomaga zarodka paprotników. Lecz L. tych roślin są tylko silnie uwstecznionemi liśćmi właściwemi, które, wydostawszy się na powietrze assymilu-ją się jak liście zwykłe, nigdy jednak nie służą do pobierania przez zarodek materyałów zapasowych, złożonych w zarodniku, w tym celu bowiem zarodek paprotników posiada zawsze narząd osobny, zwany nóżką.

Dr J Trz

Skrzelouogi. Do Cladocera

Liścionogi (Phyllopoda). Jest to jeden z rzędów skorupiaków (Crustacea) z pod-gromady Entomostraca (ob. Skorupiaki). L-gi tworzą gromadę skorupiaków niższych, o wymiarach ciała niewielkich, a z nich składa się t. zw. plankton (ob.) wód słodkich i mórz; z wód słodkich zamieszkują przeważnie jeziora, stawy, rozmaite zbiorniki wód stojących i t. p.

1    mają znaczenie jako pokarm dla ryb. L-i posiadają ciało spłaszczone, częstokroć (u wielu gatunków) członkowane, stawowate, okryte u b. wielu postaci skorupką podwójną lub tarcz-kowatą (pojedynczą). Na głowie znajdują się

2    pary czułków; części pyszczkowe składają się ze szczęk górnych, pozbawionych głaszczek, za niemi (w zasadzie)—z 2 par szczęk dolnych; liczba kończyn zmienna (jedna z cech znamiennych dla skorupiaków niższych—Entomostraca): najmniej 4 — 6 par, a u pewnych rodzin 10 --40 par; nogi pławne liściaste, płatowate.— Skorupka częstokroć nie pokrywa głowy, a również i odwłoku, i tylko w razach rzadkich bywa zwapniała, pozostając zazwyczaj kutikularną („skórzastą“); skorupka bywa pojedyncza — spłaszczona i tarczo wata, a wtedy okrywa zwierzę z góry, lub podwójna, klapowata, okrywająca ciało skorupiaka z boków; u pewnych grup, jak u rodziny Branchiopodidae (Zady chr y), skorupy brak. Kształt ciała bywa bardzo rozmaity: albo jest krótkie i pękate, jak u rodziny Daphnidae (Rozwielitki), albo wydłużone i smukłe; może posiadać czlonkowa-nie wyraźne (odcinkowość) lub być niestawo-wate; głowa nie zawsze wyraźnie oddzielona od tułowia; tosamo dotyczy również tułowia i odwłoka; liczba odcinków ciała i odpowiadających im kończyn podlega, jak wzmiankowano wyżej, silnym wahaniom. Pierwsza para czułków, zwana czułkaini dotykowemi, posiada włoski węchowe, które szczególnie mocno rozwinięte są u samców; druga para — czułki sterowe — mają przeważnie (z wyjątkiem rodzaju Apus, P rzekopnica) kształt kończyn wiosłowatych, sporych; rzadziej zaś (jak urodzaju Branchipus — Zady chr a) są bardzo małe u samicy, gdy u samca przekształcone bywają na nogi chwytne, silne. W budowie kończyn gębowych występują: brak głaszczek na szczękach górnych u form dojrzałych; w pod-rzędzie Cladocera — Wiosełczaków; brak drugiej szczęki dolnej u form dojrzałych (istnieje jednak u zarodków); kończyny pławne w liczbie 4- 6 par u Cladocera i 10 — 40 par u rodzin podrzędu Branchiopoda (Skrzelonogich); kończyna ma kształt blaszki dwudzielnej, liścio-kształtnej; gałązka zewnętrzna jest blaszką oddechową; bywa mnóstwo wahań od postaci typowej kończyny, przekształceń na kończyny chwytne i t. p.; kończyny, czułki i skorupka posiadają b. często mnóstwo wyrostków „włosowatych“ („włoski“). — Układ nerwowy składa się z drabinkowatego łańcuszka nerwowego brzusznego, który u Cladocera jest ściągnięty i skupiony prawie w jedną masę. Oczu dwoje bardzo ruchliwych, umieszczonych z boku głowy; częstokroć przez ich zlanie się powstaje oko pojedyńcze;. b. często istnieje jeszcze oko mniejsze, umieszczone w płaszczyźnie środkowej głowy (w kształcie litery X). Przewód pokarmowy albo przebiega prosto w kierunku otworu odbytowego, albo tworzy skręty; w części jego przedniej u bardzo wielu rodzin L-ów mają uścia 2 proste lub płaciaste, ślepo zakończone woreczki (kanały) wątrobne. Serce pod postacią woreczka krótkiego z 2-ma parzystemi i 1-ym nieparzystym otworem (jak u Cladocera) lub wydłużonego z licznemi otworkami (jak u Branchiopoda). Czynność wydzielniczą pełnią t. zw. „gruczoły skorupkowe“, położone w skorupie i mające wyloty obok 2-ej pary szczęk dolnych, albo na ich miejscu (gdy ich brak). Samce różnią się od samic budową czułków i kończyn przednich; wogóle samców jest da'eko mniej niż samic przynajmniej brak ich zupełnie podczas większej części roku; w tym wypadku samice wydają na świat pokolenia liczne dzieworodne (z jaj niezapłodnionych powstałe); ponieważ rozwój dzieworodny zachodzi podczas ciepłych pór roku, a więc i jaja, dzieworodnie się rozwijające, noszą nazwę jaj letnich; wraz z nastaniem zimna zjawiają się samce i zapłodniają jaja innego rodzaju, t. zw. jaja zimowe. Jaja samice przeważnie noszą ze sobą, umieszczając je albo przy kończynach albo w odrębnych t. zw. „Komorach lęgowych“ między skorupą a grzbietem ciała; jaja zimowe niekiedy rozwijają się w otoczkach sobie właściwych (u Cladocera w t. zw. ephippium — „siodełko“ — por. rye. 43 II na str. 42 tom XXXI). Sam rozwój odbywa się rozmaicie. U Cladocera młode przebiegają prawie cały rozwój w błonie jajowej; u Branchiopoda zaś z jaj wylęgają się postaci larwalne, t. zw. Eauplms (ob.) z 3-ma parami kończyn (ob. Skorupiaki). Tylko nieliczne rodziny i rodzaje L-ów zamieszkują morza i słone wody lądowe; przeważna ich część żyje w wodach słodkich; pokarmem ich są zwierzątka wodne, drobne szczątki martwe zwierząt i roślinki wodne (przeważnie wodorosty). L-i pływają w podskokach; nieliczne z nich posiadają w okolicy tułowia narząd gruczołowy czepny, i za pomocą wydzieliny jego przymocowują się do rozmaitych przedmiotów w wodzie. — Naliczają przeszło 300 gatunków L-ów żyjących, a zaledwie 16 kopalnych. Okazy kopalne (z rodziny Estheridae), spotyka się już poczynając od dewouu. — Pod względem systematycznym L. dzielą się na dwa podrzę-dy; I Cladocera- - Wiosełczaki i II Branchiopoda

należą skorupiaki mniejsze (od 0.4 mm. do 12 mm. długości) o kończynach 4 —6; do podrzędu Branchiopoda (L. w znaczeniu ścisłem) —formy większe (np. Apns — 6 — 7.5 cm.) z iiczbą

t/

Z Cli

St. Min.

r. 1855.

kończyn 10—40-tu. — I Cladocera dzielą się na następujące rodziny: 1) Sidiidae, Przez-roczki, 2) Daphnidae, Rozwielitki, 3) Lynceidae, Spełżyki, 4) Polyphemidae, Oko -głowy; II Branchiopoda — na: 1) Estheridae, Estery dy, 2) Apusidae, Przekopnice, 3) BrancMpodidae, Zadycłiry. (Opis rodzin,

mm

?..

wm

aa

Fig. 118. Zadycbra (Brancliipus stagnalis), długość 13 mm. a 1 i a'i obie pary czułków. -- O oko.

rodzajów i gatunków ob. pod Skrzelonogi i Wiosełczaki pod nazwaniem rodzin jak Przekopnice, Rozwielitki i t. p.). Liścionose, ob. Nietoperze.

Lit {Lithium), Li, pierwiastek z grupy po-tasowców; w przyrodzie zawsze towarzyszy potasowi i sodowi. Występuje jako krzemian w petalicie (2.7—3.7°/₀ tlenku L-u), w lepidolicie (mice litowej) (1.3—5.7% Li ₂0), w spodume-nie (3.8—9.1%), vv tryianie, kastorze i turma-linie, jako fosforan w tryfilinie i montebrassy-cie (9.8%) wreszcie jako fluorek L-u w am-bligonicie (6.7 — 9.1%); w nieznacznych ilościach L. znajduje się w wielu rozpowszechnionych szpatach polnych i wapniakach, w meteorytach, w wodzie źródlauej, rzecznej i morskiej, w popiele roślin, w mleku i krwi; źródło w miejscowości Redrutt w Kornwalii dostarcza podobno około 400 kilogramów chlorku L-u na dobę. L. utrzymuje się z minerałów wymienionych, a najdogodniej z ambligonitu przez działanie kwasu solnego; roztwór zawierający jedynie sole potasowców wyparowywuje się do suchości, z pozostałej masy wyciąga się chlorek litu zapomocą mieszaniny równych objętości alkoholu i eteru, a stopiony chlorek rozkłada się działaniem prądu elektrycznego. W ten sposób otrzymany L. jest białym metalem o powierzchni błyszczącej przekroju, która na powietrzu bardzo prędko połysk traci. L., podobnie jak inne potasowce, należy przechowywać w nafcie. W zwykłej ciepłocie L. daje się ugniatać, jest jednak trwardszy od sodu i potasu. Ciężar atomowy L-u wynosi 7.03 a gatunkowy 0.593, L. jest więc najlżejszem z ciał stałych; topi się przy 176°, a ulatnia przy nader wysokiej temperaturze, nie daje się jednak destylować; ogrzewany na powietrzu zapala się przy 180°, płonie światłem białem tworząc tlenek L-u Li₂0; wodę rozkłada w ciepłocie zwykłej, lecz wywiązujący się przytem wodór nie zapala się; L. łączy sią z chlorem, bromem, jodem i azotem w stanie gazowym. Jako pierwiastek je-duowartościowy daje z tlenem tlenek nietopliwy Li₂0, który, łącząc się powoli z wodą, tworzy wodorotlenek LiOH (litynę) podobny do wo-dzianu sodu, lecz mniej hygroskopijny. Wodzian L-u łącząc się z kwasami daje sole, z pomiędzy których węglan i fosforan są w wodzie trudno rozpuszczalne. Chlorek litu LiCl krystalizuje, jest bezbarwny, posiada smak soli kuchennej, łatwo rozpuszcza się w wodzie (rozpływa się na wilgotnem powietrzu) i w alkoholu, topi się łatwo; z alkoholem i z wielu innemi związkami organicznemi daje połączenia krystaliczne, i w ciepłocie zwykłej pochłania gaz amoniaku; podobnie jak inne sole L-u zabarwia płomień spirytusowy karmazynowo. L. posiada znaczne powinowactwo do azotu i łączy się z niem w ciepłocie zwykłej, dając azotek Li₃N. Wodorek L-u LiH ze znanych związków wodoru wytwarza stosunkowo największą ilość tegoż (1 kg. LiH daje bowiem 2.8 metrów sześciennych H). Sole L-u (węglan, mrówczan, benzonian, salicylan i chiniau) i wody litowe znajdują zastosowanie jako środki lecznicze przeciw dnie i kamicy, albowiem moczan L-u, jako najłatwiej rozpuszczalna z soli kwasu moczowego, usuwa przypuszczalnie złogi moczanu sodu, właściwe temu cierpieniu. Soli L-u używa się też do wyrobu wód mineralnych i sygnalizowania podczas nocy. Lityna odkryta została jako nowa zasada alkaliczna w r. 1817 przez Arfvedsona, a pierwiastek w stanie metalicznym otrzymali z niej Bunsen i Mattisen w

Dr a. j. o.

Litania, Àiravsia = suplikacya, gorliwa prośba, błaganie, tak nazywa się modlitwa do Boga, a osobliwie znana jej formuła, w której wierni błagają miłosierdzia Bożego i wstawiennictwa świętych jego wzywają. Niekiedy samo Kyrie eleison (ob.) L-ą się nazywa. Nawet lud w procesyi śpiewający L-ę lub inne modły, w porządku rzymskim zowie się L-ą. Z tego powodu L. uważa się poniekąd za nabożeństwo wyłącznie publiczne, jednoczące, przy którem przewodniczący kapłan wymienia tych, których wzywa, oświadcza przedmiot swych pragnień i pobudki nadziei, lud zaś na każdą prośbę odpowiada formułą krótką a znaczącą, do osób Boskich: Zmiłuj sie nad namil do świętych: Módl się lub Módlcie się sa nami!... Wybaw nas Panie, albo Ciebie prosimy, wysłuchaj nas! L. sięga początków Kościoła, ale w pierwotnym Kościele spotykamy ją tylko w liturgii (ob.) właściwej. Dopiero z rozwinięciem się kultu i L-e, jako modły błagalne i pokutne, w przypadkach nieszczęść i przygód publicznych, jak podczas morowego powietrza, powodzi, trzęsienia ziemi i t. p. weszły w użycie poza Mszą. Podobało się w tych razach szczególnie powtarzanie modły Kyrie eleison, tak, że w procesyi, którą Mabillon opisuje, lud śpiewał naprzemian sto razy Kyrie eleison,

za

zwa-

S. Drz.

sto Chrisie eleison, i znowu sto Kyrie eleison. Według kapitularzy Karola W. na pogrzebach, gdzie nie umiano śpiewu psalmów, mężczyźni powinni byli wołać Kyrie eleison, a niewiasty Christe eleison, Dytmar w swojej Kronice jeszcze o w. V pisze, że przed zaczęciem bitwy i po odniesionem zwycięstwie tylko Kyrie i Christe eleison śpiewano. W Antyfonarzu Grzegorza W. jest wiele formuł L-i. Wzywanie świętych w L-i jest także bardzo dawne. Jedną z najdawniejszych L-i, korbejską (Corbey), śpiewano około r. 890. „Baranku Boży“,., dawniej śpiewano tylko w L-i wielko-sobotniej. Miejscowi święci, posiadanie relikwii, miejscowe okoliczności, zrządzały zmiany i dodatki w L-i, a potem wywoływały i same nowoukładane L-e. Pod koniec w. XVI było już takie mnóstwo L-i, że Klemens VIII r. 1601 konstytucyą Sanctissimus zakazał wydawania i śpiewania pod karami surowemi innych prócz L-i dawnych, umieszczonych w brewiarzach, mszałach, pontyfikatach i rytuałach, oraz Litanii o Najświętszej Pannie. Według dekretów Stolicy Apostolskiej dozwolone są przez Kościół L. następujące: L-a Wszystkich Świętych, litania jakby rdzenna, i dla tego w języku liturgicznym zwana bez dodatku, po prostu lilaniae. Zawiera wszystkie potrze-ny chrześcijanina i Kościoła; widać, że przy jej układaniu miano na względzie modlitwę powszechną i że służyła niegdyś za część liturgii. W początkach nie była taką jak dziś, i dzisiaj w szczegółach nie wszędzie jednaka. Prawo robienia w niej zmian i dodatków za-warowała dla siebie wyłącznie Stolica Apostolska. Pomimo zakazów rzymskich ageu-dy i rytuały polskie, choć już po Klemen-sowej konstytucyi układane i wydawane, po staremu dodają św. Wojciecha, Stanisława, Jadwigę i innych patronów kraju, Druga L. uznana, jest L-aNajśw. Maryi Panny, zwana loretańską z powodu swego pochodzenia, z domku loretańskiego. Kto ją ułożył i kiedy—nie wiadomo. Ks. Prokop Leszczyński („Marya w litaniach loretańskich wielbiona czyli tychże litanii wykład“, Krak. 1875 str. 18), za Ferrarim, aż samym Apostołom układ przypisuje; L. ta jednak, z powodu formy swej symbolicznej i allegorycznej, wydaje się raczej utworem w. XIII albo XIV. L-a N. M. P. uie należała nigdy do liturgii, ale przez Kościół jej użycie jest uświęcone. Sykstus V bullą Reddituri, jej pobożne odmówienie nadał odpust dni 200; Pius VII (80 wrześ. 1817) za każdy raz dni 300, odpust zupełny w pięć świąt główniejszych Najśw. Panny, dozwalając je aplikować i za umarłych. Dodatków w niej także robić nie godzi się bez przyzwolenia Stolicy ś.—Trzecia L-a Najsłodszego Imienia Jezus, jeszcze przed powstaniem zakonu Jezuitów była używana po wielu kościołach. Domyślają się, że ułożył ją św. Bernardyn, a może św.

Jan Kapistran, w w. XV wielcy kaznodzieje i czciciele Imienia Jezus. L. ta nie ma jeszcze do dziś powszechnej aprobaty. Tak tedy, prócz dwóch litanii, aprobowanych dla wszystkich wiernych, i tej trzeciej wyjątkowej, na mocy konstytucyi papieskich, wyroków świętych kongregacyi, reguł indeksu, nie wolno było żadnych L-i, przez Stolicę Apostolską nieaprobowanych drukować pod karą ekskomuniki; zabroniono je też odmawiać w kościołach, oratoryach i podczas processyi, pod winą grzechu i pod karami podług osądzenia b-pa lub inkwizytora (ob. „Pamięt. R.-M. ser. II T. III str. 41). Dopiero niedawno surowość uprzednią nieco zmodyfikowano. S. C. Indicis z 23 kwiet. r. 1860, powołując się na dekret S. C. Officii z d. 18 kwiet. t. r., ponawia wprawdzie zasadę, że tylko L. Wszystkich ŚŚw. i loretańska są aprobowane, ale inne wydawać pozwala „cum revisione et approbatione Ordinarii“, i dla nabożeństwa li prywatnego, bo do publicznych modłów po dawnemu tylko Kong. Obrz. mogłaby je aprobować. L-e w znaczeniu proce-syi są także bardzo dawne. M e r a t i (ob ) trojakiej nazwy takie L-e wylicza; L. sept i for mis, L. maior i L. minor. Pierwszą z nich ustanowił św. Grzegorz W., w celu ubłagania miłosierdzia Bożego, z powodu zarazy (pestilentia in-guinaria) w miesiącu sierpniu d. 29, r. 590. Druga, L. maior (większa), jak chcą jedni, ustanowiona także przez Grzegorza W., a drudzy, i słuszniej, że tylko przez tego papieża jako dawna doroczna uroczystość, w d. 25 kwiet. 603 r. do obchodu przypomniana. Nazwana większą, bo była obchodzona wspaniale i tłumnie, przechodząc z kościoła do kościoła, a kończyła się u św. Piotra. Trzecia, L. minor (mniejsza), z ustawy św. Mamerta, b-pa wienueńskiego, odprawiana podczas trzech dni przed Wniebowstąpieniem Pańskiem, nycli u nas krzyżowemi; nazwana mniejszą, bo w Rzymie za Leona III (816) procesya szła do kościoła Panny Maryi Mniejszej, tudzież dla odróżnienia od tamtej, większej. Reformacya zatrzymała L-e w kościele protestanckim (szczególnie ewangelicko-augsburskim), nadając im wszakże urządzenia ewangielickie; tutaj bywają one tylko w dniach pokutnych, a uiekiedy w czasie wielkich klęsk i utrapień naprzemian przez duchownego odmawiane, a przez gminę odśpiewywane. U Herrnhutów (oh.) zowie się L-ą modlitwa poprzedzająca kazanie niedzielne ranne. („Enc. Kość.“).

Litański Las, po łac. Litana Silva albo tylko Lilana, zwał się las obszerny, w Gallii Cyzal-pińskiej, na stokach Apenninu rozległy, na połud. i wschód od miasta Muiuy (ob.) w którym Gallowie Rzymianom pod wodzą konsula Lu-cyusza Postumiusza w r. 216 przed Chr. ciężką klęskę zadali, dzisiaj Silva di Luge.

Litauer Jan Jakób, prawnik polski, adwokat przysięgły w Warszawie, prezes sekcyi

r.

j i..

Red

rozwiązuję, uwalniam, wywra-

prawa cywilnego w Towarzystwie Prawniezem, członek komitetu redakcyjnego „Gazety Sądowej“ (* 1871 w Warszawie). Ogłosił oddzielnie: „O terminach w trybie podawania skarg w sprawach administracyjnych Królestwa Polskiego“ (1897, dodatek zawierający ważniejsze zmiany i uzupełnienia 1908), „Kodeks Przemysłowca“ (wspólnie z J. Langem; r. 1899). Z artykułków ogłoszonych w „Gazecie Sądowej“ wymienić należy: „Osoby cywilne przed sądem wojennym“ (1897), „O zesłaniu admini-stracyjnem“ (1899), „O nowej instytucyi delegatów fabrycznych“ (1904), „O zakresie postanowień obowiązujących w obecnych warunkach“ (1905), „Luki w naszem prawie cywil-nem. Kwesty a służebności wodnych na cudzym gruncie“ (1906), „Autonomia Chorwacyi“ (1907), „Przeciwnicy Kodeksu Napoleona“ (w numerze jubileuszowym „Gazety Sąd.“, poświęconym setnej rocznicy wprowadzenia kodeksu w Królestwie 1908).

Litawa, Leitha, prawy dopływ Dunaju Powstaje na płdn. od Wiener - Neustadt w Austryi Dolnej z połączenia się rzek: Schwarze i płynącej na pograniczu Styryi Ritten; z początku płynie w kierunku płn.-wschodnim pod m-tein Bruck, później skręca na płdn.-wsch. przekracza granicę węgierską i pod Al-tenburgiem wpada do ramienia Wieselburskie-go Dunaju. Długość biegu, licząc od źródeł Schwarzy, wynosi 178 kim. Ponieważ na pewnej przestrzeni tworzy L. granicę od Węgier, nazywają od niej 2 części monarchii Austrya-cko-Węgierskiej Cis lita wią i Trans li ta-w i ą. Wzdłuż prawego brzegu L-y wznoszą się Li ta w skie góry (Leithagebirge), które, jako odnoga wschodnia Alp, ciągną się powyżej Oedenburga między L-ą i jeziorem Muteń-skiem (Neusiedler-See) aż do Dunaju. W szczycie Sonnberg sięgają L. g. 481 m. wysok., a pod Hamburgiem rozgałęziają się na kilka pasm górskich. L. g. tworzą łącznik między Alpami a Karpatami.

Litawor, książę litewski, ob. L u t a w o r.

Litawski wapień (Leithakalk geologów niem.) wapień okruchowy, należący do drugiego piętra śródziemnomorskiego, do górnego przeto miocenu (oh.). Obfituje on w otwornice, Amphi-stegina (Haueri), Triloculina, Globigerina, a zwłaszcza w Nullipory. Zawiera duże jeżowce z rodzaju Clypeaster, a charakteryzuje go zwłaszcza Pecten latissinms. Często wapień L. przechodzi w zlepieńce. Wapień ten występuje w zagłębiu mioceńskiem wiedeńskiem; skąd przez Galicyę i południową część Królestwa przechodzi na Podole Galicyjskie.

Lit de justice (— łoże sprawiedliwości) ob. Parlament (Francya,).

Litera, ob. abecadło i pismo.

Literacka Archikonfraternia, ob. Arc h i-konfraternia literacka.

Literat. Przymiotnik łac. litternius, zrazu na określenie przymiotu rzeczy = opatrzony napisem, mający na sobie napis, także i piętnowany; fr. h. des lettres i homme lettré, łac. homo litteratus). Użyty rzeczownikowo oznaczał pierwotnie człowieka umiejącego czytać i pisać, później zaś także pisarza lub uczonego, zwłaszcza gramatyka lub krytyka. My dziś L-em zwykliśmy nazywać każdego piszącego do druku pisarza zawodowego, uprawiającego t. zw. literaturę nadobną, filologię, filozofię, etykę i estetyką popularną, nadewszystko historyę, krytykę i teoryę literatury, a przytem często publicystykę i dziennikarstwo, co odpowiada franc. littérateur (z łac. Utterator); poetów i pisarzów uczonych zwykle L-ami nie nazywamy.

Literatura. Pomijając niepewny źródosłów od gr. Xów

cam, powstrzymuję i t. d., dość będzie wskazać pochodzenie tej nazwy, samego pojęcia i powołania w życiu od rzymskiego littera (ob. Literat). Rzymianie swojem „Litteratura“ oddawali greckie 7pap,(j,aux7j i dlatego Utterator u nich oznaczał gramatyka, którego działalność polegała nietylko na nauce języka, ale i na objaśnianiu utworów poetyckich. W Wiekach Średnich pojęcie to było bardziej zacieśnione: ars litera-toria—obejmowało tylko gramatykę; nauka literatury wchodziła w zakres retoryki. Nasze pojęcia o literaturze powstały w czasach nowszych. Określeniem pojęcia L-y zajmuje się przedewszystkiem jej historya, która w ten sposób określa zakres swych badań.^L-ą w szerokiem znaczeniu tego słowa nazywa się zbiór wszystkich utworów myśli ludzkiej, wyrażającej się ustnie lub piśmiennie) W tein znaczeniu mówi się o literaturze naukowej, artystycznej, technicznej i t. d.; ale dla takiej literatury odpowiedniejszą wydaje się nazwa -- zbierająca ogół zjawisk w zakresie wyrażania myśli pismem, a wszczególności drukiem, tkwiąca w wyrazie piśmiennictwo (używał jej u nas zwłaszcza J. Bartoszewicz). W ściślej szem znaczeniu L-ą jest pewna grupa utworów i spisanych całostek myślowych, wyodrębniona z o-gółu dorobku piśmienniczego i stanowiąca przedmiot umyślnego, mniej więcej naukowego, badania pod względem historycznym, estetycznym i teoretycznym.Podstawy tego wyobrębnienia teoretycy L-y formułują w najrozmaitszy sposób. Jedni zaliczają do niej utwory posiadające mniej lub więcej artystyczną formę i ogólniejszą treść, będące odbiciem stanu społecznego narodu i wyrazem spotęgowanym jego twórczej, acz nieświadomej, myśli; inni do L-y zaliczają te utwory, w których wyraża się stosunek do rzeczywistości z punktu widzenia serca, wyobraźni, przekonań i dążeń podniesionych na wyżynę ideału. Inni znów do tych określeń pozytywnych dodają i negatywne: aby utwory nie miały charakteru specyalnego, nie były podręcznikami i traktatami naukowemi. Zbliża się do

Heiman zaś w „Conspectus reipublicae

na

badauiach

Od Her-

„Von deutscher

tego ostatniego pojęcia ten-Brink (ob.), który wystawia jako kryteryum L-y ściślejszej jej „jednolitość“ i „zrozumiałość“. Im bardziej oddalamy się od pierwocin twórczości, gdzie, jak w mytach, poezya, nauka i religia mocno były z sobą spojone, tern bardziej też określenie to będzie szwankowało. Mając to na względzie Ernest Elster („Ueber die Aufgabe der Literaturgeschichte“; „Priucipien der Literaturwissenschaft“) przy określaniu L-y zwraca uwagę na stosunek między formą a treścią i na sposób przedstawienia. Według niego zakres L-y obejmuje utwory oparte na estetycznym i emocyonalnym charakterze twórczości literackiej. „Wielu przypuszcza — mówi ten myśliciel — że do L-y prócz utworów poetyckich (w prozie i wierszu) należą również i dzieła, które z treści i formy przeznaczone są dla szerokiego koła czyteluików—np. kazania, mowy, książki popularne. Ale te i tym podobne utwory wchodzą w zakres badania historycznoliterackiego jedynie o tyle, o ile dążą do wywołania silnych i niepowszednich uczuć“. W tych najrozmaitszych deflnicyach badaczy grupa zjawisk, objętych pojęciem L-y w ściślejszem znaczeniu, jest w swej istocie dosyć ściśle o-określoua. Jest to przedewszystkiem cała dziedzina twórczości poetyckiej, a następnie te rodzaje prozy, które związane są z tą dziedziną, bądź treścią (krytyka artystyczna i historya), bądź charakterem emocyonalnym (publicystyka, kazania). Zależność form i treści L-y od stanu społecznego, moralnego, politycznego, a nawet ekonomicznego, narodu nie ulega wątpliwości; ale wyjaśnienie jej ogólnego typu i poszczególnych cech charakterystycznych wymaga specyalnych studyów, które dopiero od niedawna są prowadzone. Nauka L-y uprawiana jest rozmaicie. Historycznie wytworzył się podział tej dyscypliny na: teoryę, historyę L-y i krytykę. Krytyka zajmuje się analizą poszczególnych zjawisk literackich; teorya (poetyka, retoryka, stylistyka) traktuje o formach i środkach twórczości literackiej; historya dąży do wykrycia podstaw wyjaśniających następstwa, kolejność, przyczynowość, i współistnienie faktów życia umysłowego w L-e i poza nią przez wpływ wywierany na dany naród i dane społeczeństwo. Dalsze wyłuszczenie pojęć zasadniczych z zakresu teoryi i krytyki oh. Krytyka, Poezya (poetyka), Wymowa. Co do historyi, to metodyczne badanie dziejów L-y—jest nauką względnie nową. Teorya wyprzedziła jej historyę. Ale już gramatycy aleksandryjscy i retorowie rzymscy często przekraczali obręb roztrząsania teoretycznego. Są też pewne usiłowania historycznego traktowania L-y w Wiekach Średnich: jak kronika wszechświata Helinanda (f 1237) i średniowieczne encyklopedye, szczególnie Zwierciadło Wincentego z Beauvais (f 1264). Mo-rtalizatorski i allegoryczny sposób traktowania

autorów klasycznych nie pozwolił rozwinąć się historyzmowi. Dante żąda, prócz dosłownego rozumienia dzieł L-y, jeszcze i potrójnej inter-pretacyi: allegorycznej, moralnej i analogicznej. W ślady jego poszli krytycy Odrodzenia. Ten-dencya historyczna widoczna jest jedynie w dążności do klasyfikacyi utworów i zrzadka do zaznaczenia ich następowania po sobie i wzajemnego stosunku. Pomimo wyraźnych i kategorycznych wskazówek Bacona („De diguitate et augmentis scientiarum“) o konieczności hi-storyi L-y i jej naukowej samoistności, nauka ta i po Baconie długo nie przekraczała ram bibliografii (ob.). Postęp widoczny jest dopiero u Gesnera i Morhofa („Von der deutschen Poeterey Ursprung u. Portrag“, 1682), a Lam-beck w „Prodroinus historiae litterariae“ (1659) po raz pierwszy używa wyrażenia: hi story a

U - y,

litterariae“ (1718) usiłuje już nawet stosować metodę naukową do badanego materyału. Leibniz wskazuje wzajemny stosunek literatur narodowych i w nim upatruje podstawę do ich badania. Zresztą i inne wpływy złożyły się na to, że w drugiej połowie w. XVIII powstaje estetyka naukowa, opierająca się na danych historycznych, co też odbija się dodatnio historyi L-y. Ale wciąż jeszcze metoda dedukcyjna i metafizyczna dogmatycznej estetyki nie pozwala w pełni rozwinąć się kierunkowi historycznemu; nawet empiryk Les sing nie jest od niej wolny. Z opozycyi przeciwko wybujałemu estetyzmowi rodzi się nareszcie metoda historyczna. Nową epokę w stanowią prace Voltaire’a i Herdera, dera dopiero właściwie historya L-y przestaje być spisem autorów i książek, a staje się badaniem ewolucyi literackiej („Ueber den Ursprung der Sprache“ 1772;

Art und Kunst“ 1773; „Stimmen der Völker“ 1778). Idee demokratyczne, wywołane Rewo-lucyą Francuską, odbiły się na naukowych poglądach badaczy. Walter Scott, a w części Macpherson (o ile nie fałszował Ossyana), odkryli skarby poezyi ludowej. Wywarły też wpływ znaczny dążności narodowe romantyków niemieckich i francuskich. Nowe poglądy na literaturę i sposoby jej badania wygłaszają pani de Staël i Villemain we Fraucyi. Zwrot ten w kierunku metody historycznej ostatecznie zwyciężył i najwspanialej zamanifestował się w pracy Gervinusa „Geschichte der deutschen Dichtung“ (1835). W ostatnich czasach, jako reakcya przeciwko ciągłemu gromadzeniu ma-teryałów i faktów, bardzo żywo zajmuje badaczy metodologia historyi L-y, prze-dewszystkiem zaś ramy, w jakie ją zamknąć należy i cel, do którego dążyć powinna. Wszyscy się godzą z pierwszą, negatywną, częścią znakomitego określenia Hettnera: „historya literatury nie jest historyą książek“; druga wszakże część „jest ona historyą idei i ich form naukowych i artystycznych“, ma licznych zarówno zwolenników jak przeciwników. Pierwsi, np. ten-Brink, często traktują historyę L-y jako historyę kultury i w zjawiskach literackich widzą tylko „skoudensowane idee“ epoki; drudzy bądź traktują L-ę, z punktu widzenia formalnego, t. j. form literackich i języka, bądź też zwracają uwagę jedynie na koryfeuszów L-y. Różnice w poglądach na zadanie historyi L-y zostają w związku ze sposobami jej badania. Głównych kierunków, do których sprowadzić można rozbieżne poglądy na metodę badania L-y, z większemi lub mniej-szemi odmianami, naliczyć można cztery: filologiczny, czysto- historyczny, do -gmaty czno-estetyczny i psychologiczny. Filologiczny kierunek, związany z szerokiem stosowaniem metody porównawczej, polega na rekonstrukcyi tekstu pomnika literackiego i objaśnieniu go. Świetne rezultaty kierunek ten wydał w pracach Paulego (Niemcy), Gróbera (romańska lit.), Elsego (angielska). Zadaniem kierunku historycznego jest określenie ewolucyi literackiej: odpowiednia analiza poszczególnych utworów i historyczna synte-z a wskazują drogę, jaką dąży rozwój L-y. Przy analizie utworu przedewszystkiem należy zwrócić uwagę na to, co autor wniósł oryginalnego, a co wziął w spuściźnie po poprzednikach: określenie pierwiastków tradycyi literackiej i nowego twórczego czynnika. Dalej trzeba uwzględnić co z nowych twórczych zasobów w zakresie form poetyckich, języka, stylu, wiersza, treści nastrojów, motywów, obrazów, typów, charakterów i sytuacyi — rzeczywiście było oryginalne i owocne; co znikło bez śladu, a co stało się z kolei pierwiastkiem tradycyi, szczeblem dalszego rozwoju L-y. Takie stanowisko do pewnego stopnia decyduje i o materyale, jaki będzie włączony do historyi L-y, i o zasięgu, wytykającym jej granicę. O ile liistorya L-y będzie miała na względzie nieprzerwany rozwój literacki, nie może popełniać błędów okresu poprzedniego, który miał do czynienia jedynie z koryfeuszami literatury i ignorował autorów drugorzędnych, całe epoki i kierunki: w ten sposób w łańcuchu rozwojowym brakło zawsze ogniw łączących. Ostatnie dwa kierunki: psychologiczny i estetyczny, uwzględnia głów nie krytyka literacka (ob.). — W P o 1 s c e, jak zresztą wszędzie, teorya literatury wyprzedziła historyę. Mamy już w w. XV oryginalny poemacik Marka z Opatowa „Metrificale“, wykładający główne zasady układania heksa-metru i pentametru. Podobuych a coraz obszerniejszych podręczników widzimy sporo w w.

XVI. Pierwszą u nas obszerną poetykę, w języku łacińskim, ale z licznemi cytatami pol-skiemi z Jana Kochanowskiego, ułożył Sarbie ws ki. W języku polskim pierwszą, bardzo skromną, próbę teoretycznych rozstrząsań nad poezyą dał Łukasz Opaliński w poe- | raaciku dydaktycznym „Poeta“ (drukiem ogłoszony dopiero 1780). Za pierwszą próbę historyi L-y polskiej uchodzić może Szymona Starowolskiego „Scriptorum polonicoruin Hecatontas“ (1625) i „De Claris oratoribus Sar-matiae“ (1628). Dalej następuje kilka prób bibliograficznych, jak Hoppiusa (o historykach polskich, 1707), Brauna (katalog własnej biblioteki), Jabłonowskiego („Musaeum Polonum“), wierszem napisana „Biblioteka historyków, polityków, prawników“ Załuskiego, „Obraz bihlio-graficzuo-liistoryczny literatury i nauk w Polsce“ Jochera. Praca Bentkowskiego więcej jeszcze należy do bibliografii niż do historyi, ale u Ossolińskiego tętni już rzetelna żyła historyczna z krytyczną złączona. Brodziński w wykładach uniwersyteckich pierwszy pokusił się o krytyczny obraz rozwoju dziejowego L-y. Pierwszem prawdziwie już naukowem i krytycznem opracowaniem historyi L-y polskiej zajął się Michał Wiszniewski, a po nim drugą próbę podjął Wacław Maciejowski. Dalszym krokiem w liistoryologicznem opracowaniu dziejów L-y, jest wyłonienie się meto d y porównawczej, która polega na wykazaniu wpływów obcych na literaturę narodową, określeniu rdzennych pierwiastków i zaznaczeniu, jak teżsame czynniki, wpływy historyczne, ideowe i tradycye literackie u rozmaitych ludów przybierały postać odmienną. Wzajemne oddziaływanie literackię na siebie ludów związanych historycznie jest bardziej intensywue, niżby się na pozór wydawać mogło, i obejmuje grupy narodowe nawet bardzo odległe od siebie w przestrzeni. Uwidocznia to pobieżny choćby przegląd literatur świata. Potrzeby serca i ducha ludzkiego, potrzeba wyjaśnienia stosunku do natury widomej i Nieskończoności, głęboko odczuwana przez człowieka, wcześniej lub później powołuje do życia L-ę, która w pierwszych stadyach rozwoju tworzy związek nierozerwalny z jego pojęciami i obrzędami religijuemi, jest służebnicą religii i uarodowości. Z czasem coraz bardziej wywalcza sobie L. stanowisko samodzielne — aż dochodzi do potęgi, która sama z kolei oddziaływa na losy narodu i do pewnego stopnia kształtuje życie. Z chwilą, kiedy L-a staje się potęgą samoistną, rozszerza widnokrąg swych pojęć, tworzy własne prawa, metody i formy ogólne, które rozwijają się i ulegają zmianom u poszczególnych ludów, zależnie od ich ducha i dziejów. Prawdziwie rozwinięte L-y nie mogą istnieć bez kultury, tradycyi i ustalonych form. W Europie nowożytnej ścisły związek duchowy pomiędzy narodami wywołuje silne oddziaływanie wzajemne literatur na siebie, prądy ogólne obejmują prawie wszystkie L-y, modyfikując się tylko odpowiednio. Bywa zwykle tak, że jedna z L. narodowych wytwarza jakiś prąd, który stopniowo obejmuje inne. Prądy te w L-e zmieniają się dosyć

często, ponieważ środki artystyczne nawet w osobach największych geniuszów nię są w stanie wyrazić całej potęgi dążeń ludzkiego ducha, wszystkich jego tęsknot ziemskich i za-ziemskich i żądzy ujęcia w formę artystyczną całego bogactwa kształtów widomych. Duch,

styczua japońska i literatura wywierać zaczynają pewien wpływ na europejską, przeważnie jednak pierwsza (oh. Japonia L-a i sztuka). L-a H i n d ó w stanowi zupełne przeciwieństwo chińskiej; oszołamia wprost nadmiarem wybujałej fantazyi, która się okazała twórczą w epice bohaterskiej, dramacie, liryce i dydaktyce. Szerokie zarysy, rozmach, mistycyzm — są jej cechami charakterystycznemu Żaden język nie może się mierzyć z sanskrytem (ob.), w którym pisana jest starożytna L-a hinduska, pod względem bogactwa form poetyckich i rozmiarów wiersza. Dwa najznakomitsze poematy „Maha-Bharata“ i „ßamäyana“ przytłaczają swym ogromem:    pierwszy    wybujał do

100000 slok (dystychów), drugi do 24 000. W nich najbardziej przejawia się zuchwałość i niebotyczność wyobraźni — duch rycerski i zarazem mistyczny. W liryce hiuduskiej znika majestat epiki, natomiast występuje przepych barw natury miejscowej i namiętny żar miłosny. Sielanki hinduskie mają też charakter liryczny (G hit a gowinda). Dramat hinduski najbardziej wolny jest od pierwiastków mistycznych. Za treść zwykle służy mu mi łość, która przemawia uajgorętszemi wybuchami namiętności i najdelikatniejszym szeptem uczucia. Dramat ten w istocie różni się od europejskiego: niema w nim t. zw. nerwu scenicznego i rozwinięcia charakterów. Dydaktyczna poezya Indyi rozwinęła się w bajce, do czego wielce przyczyni! się panteizm Hindów. Bajka hinduska różni się od t. zw. bajki ezo-powej, w której zwierzęta mają własną charakterystykę, gdy w hinduskiej posiadają cechy ludzkie. W późniejszych czasach, po Mahomecie, wpływy arabskie i perskie oddziały-wują na L-ę hinduską, która w ten^sposób zatraca wiele z rdzennych swych pierwiastków. L-a egipska doszła do nas w nielicznych fragmentach, które nie imponują bogactwem treści i wyobraźni i każą przypuszczać, że twórczość Egipcyan zakrzepła w formułach hieratycznych mądrości teologicznej. Więcej swobody i ruchu okazują nieliczne pieśni miłosne i powiastki. Mniej jeszcze danych posiadamy o L-e asyryjskiej i o b a b i 1 o ń s ki ej. Odczytane teksty ujawniły już epos w Asyryi istniejący obok liryki, która (jak i u Babilończyków) miała przeważnie charakter religijny; modlitwy, hymny, przypowieści obu narodów mają wiele zbliżenia do hebrajskich.ReligiaHeb r aj czykó w, która ich stawiała w całkowitej zależności od Jehowy, nie pozwoliła swobodnie rozwinąć się duchowi jednostki, zmusiła do ograniczenia całej twórczości literackiej w dziedzinie liryki. Zamknięta w tych ciasnych ramach wybuchnęła z tern większą siłą z serca psalmisty w namię-

cze

„wieczny rewolucyonista“, szuka nowych dróg, i to dążenie ad astra wyraża we wciąż zmieniających się prądach literackich, kierunkach artystycznych i nowych metodach tworzenia. Chcąc przyjrzeć się pochodowi zwycięskiemu L-y, trzeba szukać go jedynie w krajach o wysokiej kulturze. Poza ułamkami li-terackiemi, poza śladami poezyi u Azteków meksykańskich i Inków peruwiańskich z naj-starszemi objawami L y spotykamy się na W s c h o d z i e, w tej kolebce rodu ludzkiego i środowisku najstarszych kultur.Do rzędu najstarszych L-r należą: chińska, japońska, hinduska, egipska, hebrajska, arabska i perska. L-a chińska (ob. Chiny) doszła do najwyższego rozkwitu w księdze pieśni narodowych Tsi-king, wyszłej z pod pióra Kong-fu tse w końcu w. V przed Chr, i w której materyał zawarty starszy jest od wydawcy o jakie 15 stuleci. W żywych pieśniach i obrazach, naprzemian wzniosłych, elegijnie smutnych i figlarnie wesołych, z godnością i wdziękiem występuje tu życie narodowe Chińczyków. Starożytna historya cesarstwa zmartwychwstaje w romansach, zapał pa-tryotyczny w gorących słowach, satyra chłosz-pochlebców, próżniaków i sybarytów, nauki moralne przybierają charakter zwięzłych i głębokich przysłowi, zaprawionych humorem.

ki.

Z tych ram L-a chińska nie wyszła i wyżej się nie wzniosła: przeciwnie, znać stopniowe obniżanie się polotu. Ogólny charakter L-y chińskiej nosi cechy lacyonalizmu i dyalekty-Trzeźwość jest jej głównym rysem, zgodnie z duchem narodowym, wyrażonym przez Meng-Tse, że „cnota mieści się w środku“ (por,

Aristotelesowe nadmiary, równowagi i przeciwieństwa). Chiny, zmartwiałe w sobie, miały jedynie wpływ na literaturę japońską, która częściowo nawet zapożyczyła od nich język literacki. L-a Japonii w porównaniu z chińską więcej udziela miejsca pierwiastkowi uczuciowemu i fantastycznemu. Najwcześniej i najbujniej rozwinęła się liryka, szczególnie w formie poezyi erotycznej (Vta), pełnej wdzięku i subtelności. W Japonii również spotykamy próby eposu (lejkemono-yotari), podobnego do średniowiecznych kronik rycerskich rymowanych. Język nowo-japoński obfituje w romanse historyczne, erotyczne, allegoryczne. Nadzwyczaj bogaty dział literatury japońskiej tworzą powiastki, bajki i nowele, ciekawe pod względem obyczajowym i wysoce artystycznie wykonane. Dramat japoński, jakkolwiek nie- tnych i tęsknych wynurzeniach Pieśni nad wiele przypomiua dramat europejski, znalazł jed- pieśniami. W Arabii, przeciwnie, L-a nak w Europie gorące uznanie i nawet naśladow- I pierwszych okresów wolna jest zupełnie od ców. W ostatnich czasach wogóle sztuka pla- ' domieszek teologicznych i w formie prostej i

majestatycznej odźwierciedla pierwotny tryb życia ludu, zdolnego a wojowniczego; silnie rozwinięty indywidualizm, duch niezależności, gościnność i rycerskość—owiewają utwory starożytnych poetów arabskich. Ważną też rolę w tej poezyi odgrywa miłość płomienna i czuła. W utworach lirycznych dużo miejsca zajmuje pierwiastek epiczny, a obok niego dydaktyka, epigramat i przysłowia. Obrazowanie zadziwia śmiałością i blaskiem, a faktura zwięzłością. Po Mahomecie Ł. arabska okupiła swój blask i szerokie rozprzestrzenienie utratą świeżości i siły. Pierwiastek religijny skrępował jej swobodę okowami dogmatu. Ale i w tym okresie są wybitni poeci. Świetnie rozwinęły się szczególnie wiersze dydaktyczne, bajki i satyry, dalej, poezya, powiastki i romanse, które oddziałamy na L-ę europejską. Najwspanialej zakwitła opowieść humorystyczna, pełna najwznioślejszej liryki. W Persy i, przeciwnie, mahometanizm dał popęd rozwojowi L-y.Tutaj zetknęły się:dziewicza świeżość, ruchliwość i sprężystość ducha arabskiego z metafizyczną głębią ducha perskiego, by stworzyć L-ę, w której pojedyncze promienie fantazyi i umysłowości wschodniej zestrzeliły się w jedno ognisko. Epos perski (Firdusi) opiera się na dualizmie religii; perska dydaktyka wypowiada poglądy mądrości wschodniej w jasnych wyrazach filozofii praktycznej- perska liryka bądź śmiało wkracza w najzawilsze labirynty mistyki (Mewlana Dżelaleddin Rumi), bądź z szaloną werwą wchodzi w rozgwar życia i z niebywałym przepychem maluje wszelkie rozkosze miłości i czar natury wschodniej. O wiele wieków późniejsza L-a turecka jest bladem odbiciem arabskiej i perskiej. W słonecznej Helladzie spotykamy niedościgłą przedtem pod względem głębi, piękna i wszechstronności sztukę i L-ę. Na pierwocinach L-y greckiej, jak i sztuk plastycznych, znać wpływ starych kultur wschodnich (perskiej i egipskiej). Geniusz narodu strząsa z siebie jednak prędko te naleciałości i tworzy swoje własne wspaniałe epos, następnie przebogatą lirykę i niezrównaną pod względem głębi, piękna i spoistości, tragedyę. Wspaniały ten cykl uzupełnia filozofia, wymowa i historya, również ujęte w artystyczną, przejrzystą i skończoną formę. Wszystkie płody ducha greckiego, więc i L-ę, znamionuje wyjątkowe poczucie piękna i miary, połączone ze szlachetnym, pełnym godności humanizmem. Bezwzględna doskonałość L-y greckiej czarem swym tak hypnotyzowała inne europejskie, że te dopiero późno bardzo i tylko częściowo mogły się wyzwolić z pod jej wpływu. Pierwsza była L-a rzymska, która dostała się pod bezwzględny wpływ greckiej i przez cały ciąg swego istnienia była jedynie mniej lub bardziej szczę-śliwem jej naśladowaniem. L. łacińska zdobyła się na samodzielność tylko w zakresie wymowy i historyografii, chociaż i tutaj, szczególnie w historyi, przyświecały jej wzory greckie. Na ruinach świata klasycznego wzniósł się nowy gmach E ur o py chrześciańskiej. Ludy, które wystąpiły na widownię dziejową, posiadały inne tradycye, żyły w innych warunkach i pielęgnowały inne ideały. Na dalekiej północy, zdała od wpływów, starych klasycznych i nowych, chrześciańskich, w I rl an dy i i Skandynawii rozwija się surowa, groźna poezya o strzelistej fantazyi, przypominająca starohinduską, ale różniąca się od niej szorstkością, ponurym kolorytem. Twórczość to przeważnie epicka, i tak wyraziła się w Eddach, ale uiczem nie przypominająca Homera. Styl lapidarny, lecz zwięzły. Treścią tej epiki— świat bogów i bohaterów. W tonacyi łagodniejszej podobne cechy występują w poezyi bardów brytan skich, w szkockich i irlandzkich balladach i w cyklu Nibelung ów (Niemcy), który już bardziej uległ wpływom poezyi rycersko -chrześciańskiej. W Prowaucyi i u podnóża Pirenejów rozwija się rycersko-ch rze-ściańska poezya, uprawiana przez trubadurów i obok swego rdzenia chrześciań-skiego i rycerskiego wchłania pierwiastki arabskie i podlega po części kulturze klasycznej. Na północy Francyi truwery i mi ns trele czerpią znów materyał do swej epiki chrześciańsko-rycerskiej z bogatego zasobu legend ludowych. W ten sposób powstaje romantyczna poezya Wieków Średnich: pieśń o Rolandzie, o św. Gralu, Perceval, „Poema del Cidu (Hiszpania) i t. d. Poezya ta nabiera coraz więcej wyrobienia i cech artystycznych i oddziaływa na twórczość poetycką Francyi, Anglii, Hiszpanii i Niemiec (na Nibelungach nawet znać jej wpływ), po części i Włoch. Chociaż i na literaturze prowansalskiej i powstałej pod jej wpływem całej poezyi rycerskiej w Europie odbiła się kultura klasyczna, zbrakło jej mocy wewnętrznej i środków artystycznych do dalszego samodzielnego rozwoju. Rycerska poezya powoli wszędzie ustępuje miejsca L-rze klasycznej łacińskiej, do której podtrzymania przyczynia się Kościół. Rozwój chrześciańsko-narodowych literatur zostaje wstrzymany, ale i klasycyzm wegetuje w formie wynaturzonej i zdziczałej. Chrześciańsko - średniowieczna poezya wydaje największe swoje arcydzieło: K o-medyęBoską Dantego, już wsparta na odświe-! żonym częściowo gruncie klasycznym, który we Włoszech właściwie nigdy całkowicie nie zanikł. Jeszcze wiek mija i klasycyzm zmartwychwstaje w pełni, aby znów do środka XVIII stulecia objąć rząd nad duszami. Promienie włoskieg o Odrodzenia w sztuce i literaturze rozchodzą się po całej Europie. Wzorowa łacina staje się modelem dla czystego klasycyzmu włoskiego (Boccacio, Petrarca, Pulci, Bojardo, Ariosto, Tasso, Aretino, Michał Anioł, Macchiavelli), francuskiego (Ronsard i poeci Plejady), angielskiego (Spenser) i polskiego (Kochanowski, Szarzyński, Szymonowicz, Górnicki, Orzechowski, Skarga). Formy literackie klasyczne i duch humanistyczny Romy i Grecyi rozchodził się po całej Europie cywilizowanej, od Włoch do Polski. Duch klasyczny w treści i formach był jednak zbyt obcy życiu, dążnościom i ideałom ludów europejskich, zasady stylu i prozodyi zbyt krępowały przyrodzone właściwości języków europejskich. — Klasyczny spokój nie mógł wypowiedzieć wszystkich fermentów, wstrząsająych pierś człowieka współczesnego-i niebawem też w koiïcuXVI wieku czynione są próby — wprawdzie nie wydobycia się z więzów klasycyzmu, ale rozluźnienia ich, nadania większej swobody ruchów L-rze. We Włoszech Sannazaro, Guarini, Beppo, Marini odchylają się od ideału wzorowej kla-syczności, idą w ślady wieku srebrnego L-y klasycznej swemi sielankami. Prędko znajdują posłuch w Europie (u nas sielanko-pisarze Szymonowicz i późniejsi Zimorowicze) i pomimowoli stają się ojcami zepsutego klasycyzmu — barocca, który znów opanował całą Europę. Poza obrębem klasycyzmu najwyższą wartość w w. XVII w zachodniej Europie ma anglik Milton. Powszechne przeciwieństwo pierwiastku klasycznego, narodowego chrześciańskiego i pogańskiego stwarza dziwny chaos, w którym zanika wszelka myśl rozsądna i poczucie artystyczne. L-y, szczególnie niemiecka i polska, dziczeją. Francuska zachowała względnie największe poczucie miary i bardziej od północnych pokrewna była klasycyzmowi: to też w w. XVII zdobyła się na kanon literacko - artystyczny („Art poétique“ Boileau) i w zakresie tych krępujących więzów wydała kilku wybitnych i utalentowanych pisarzy, jak sam Boileau, Fénelon, Corneille, Racine, Molière, Lafontaine, którzy stali się wzorami dla twórczości europejskiej. Tak zapanował ps e u d o-k 1 a s y c y z m, który, wskutek fałszywych swych zasad i krępujących więzów ubożąc, jednocześnie oczyszczał zachwaszczone niwy literatur narodowych (u nas literatura stanisławowska, w Niemczech — Klopstock, Wieland, w Anglii Popei Dryden, w Portugalii Cotnoes). Dwa kraje, Hiszpania i Anglia, nie uległy całkowicie niwelującym wpływom klasycyzmu; tu i tam duch narodowy z literatury nie był nigdy całkowicie wygnany i wydał też odrębne od całej Europy geniusze, jak Cervantes Lope de Vega, Calderon w Hiszpanii, a Szekspir w Anglii, których dopiero wiek XIX ocenił. Pod koniec XVIII stulecia stosunki społeczne i polityczne Europy znajdują sie w przededniu radykalnych zmian; burza rewolucyjna jeszcze nie była nadciągnęła, ale w duszach spełnia się już szalone wrzenie, L. filozoficzna w Niemczech (Schelling, Fichte, Schleiermacher i po części Kant), a przedtem już publicystyczna głównie we Francyi (Montesquieu, Voltaire, Rousseau, Dide-rotj wywołują przewrót całkowity w umysłach.

Tern dokuczliwszą wydaje się oschła, racyonali-styczua literatura pseudo - klasyczna. Bracia Schlegel formułują nowe zasady estetyki i poezyi, gdzie zwrot do ludu, natury, przeszłości zajmuje pierwsze miejsce; uczucie, fan-tazya poetycka, uniesienie i rozmarzenie artystyczne wysunięto na plau pierwszy. Kierunek ten otrzymał nazwę romantycznego; odrodzenia L-y we własnej swej ojczyźuie on nie wywołał. Teoretycy ugrzęźli w niejasnej metafizyce, a twórcy nie mogli znaleźć odpowiednich form artystycznych dla swych tematów. Romantyka niemiecka w osobach głównych przedstawicieli (Ti ock, Hoffmann, Novalis) w poszukiwaniu niezwykłości, półtonów, fantastycz-ności zabrnęła w dziwactwa i w mglistość, z której wybrnąć już nie zdołała. Prawdziwe odrodzenie w Niemczech odbyło się znów na gruncie klasycyzmu w osobach Goethego i Schillera poczęści. Ale zato niejasne teorye Niemców, przeniesione na grunt mglistego Albionu, wydały wspaniały plon. Znalazły zresztą tam grunt przygotowany przez Percy’ego, Macphersona i Szkołę jezior (ob. L a k i ś c i). Walter Scott, Burns, Tomasz Moore, Keats i ostatecznie Byron i Shelley stworzyli nowożytną poezyę europejską, wypływającą z ducha współczesnej Europy i przyodziali ją w nową wspaniałą szatę artystyczną, Romantyzm zatryumfował i u nas (ob. P o 1-s k a) i na jego gruncie wszędzie z pnia narodowego wykwitły samoistne L-ry. Od czasów greckich był to pierwszy stanowczy zwrot w L-ach europejskich. W szóstem dziesięcioleciu, po rewo-lucyacli r. 1848, kiedy stosunki polityczne Europy zachodniej ułożyły się do względuej równowagi, romantyzm ze swą wybujałością fantazyi i uczucia (W. Hugo) nie odpowiadał już nastrojowi ogółu — i coraz bardziej wyradzał się w czczą grę wyobraźni i sztuczną uczuciowość. Jako reakcya przeciwko romantyzmowi powstał realizm, oparty na ścisłości i dokładności obserwacyi. Realizm utwierdził się i sformułował swoje zasady we Francyi, skąd rozpowszechnił się po całej Europie. Za ojca realizmu uchodzi Flaubert (ob.), chociaż pierwiastki realistyczne znajdujemy już w Balzacu i nieuznanyra w swoim czasie Stendhalu (Beyle), w Anglii nawet już wcześniej w twórczości Dickensa i Thackeray’a a nawet Richardsona i po-wieściopisarzy obyczajowych w. XVIII. Dal-szein i szezegółowszem rozwinięciem realizmu był naturalizm w osobach Zoli, Daudeta, Maupassauta. Przyziemny charakter realizmu wogóle, a fotograficzna dokładność i lubowanie się w malowaniu ujemnych i potwornych stron życia, cechujące naturalizm musiały wywołać reakcyę przeciwko temu kierunkowi. Na zdy-skretytowanie realizmu złożyły się zresztą i inne przyczyny. Pewność chwilowo zwycięskiego p o z y t y w i z m u została zachwiana uawet w naukach doświadczalnych, tembardziej w filozofii, Do dusz ludzkich zakradło się rozczaro-

res“ (wyd. 2-e Paryż 1884).

Liternum, także Li nternum (gr. Aîtspvov, Aeécepvov), miasto w Kampanii, przy uściu rzeki Glanis albo Clanis, w pobliżu wybrzeża morskiego, także Liternus zwanej, zostało w r. 186 przed Chr. przez rzymskich kolonistów zaludnione, a później z rozkazu cesarza Augusta

S. Uri.

St. Min

t. n.

T. u.

wanie, wywołane zawodem na punkcie ideałów politycznych i społecznych. W tych warunkach L., która wszystkiemi siłami trzymała się ziemi, przestała być karmią dla dusz idealistycznych a zbolałych. Potrzeba szerszego lotu i tęsknoty zaziemskie znów się zbudziły. Powrót jednak absolutny do dawnej romantyki był już niemożliwy. Nie było świeżości i niespożytych sił dawnych romantyków, któreby jeno czekały na rozpętanie. Kilkudziesięcioletnia tresura pozytywistyczna nie pozwoliła zupełnie oderwać się od nawyknień umysłowych; powstało więc przeświadczeuie, że metoda romantyczna pomimo swej strzelistości była jednostronną. Krótki okres konsternacyi wywołał prąd parnasistowski (Coppé, Héredia, Villiers de l’isle-Adam), zamykający się jedynie w wy-twornem słowie. Z tego zaś wytworzył się o-becnie panujący symbolizm i nastrój o-wość, które znów z Francyi rozeszły się po całej Europie. Symboliści nie malują rzeczy metodą realistyczną, nie dają się też unosić zapałowi romantycznemu: wybierają takie momenty, rysy, które stanowią istotę rzeczy, skupiają barwy i wyolbrzymiają rysunek tak, aby promienie od niego pozwoliły czytelnikowi objąć całość materyalną i uprzytomniły mu związek rzeczy doczesnych z Nieskończonością. Kierunek zapoczątkowany przez Verlaine’a, Mallarmé, rozwinęli Moréas, Tailhade, Laforgue, Gide Rimbaud, Quillard, Régnier. Ten-dencye nastrojowców są takiesame. Będąc zdania, że metoda realistyczna oddaje jedynie zewnętrzną powłokę rzeczy, a romantyczna tylko transcedentalny ich charakter, rezygnują oni zupełnie z malowania rzeczy; zamiast tego suggestyonują czytelnika odpowiednim nastrojem i w ten sposób czynią go zdolnym do odczuwania rzeczy w ich związku ze sprawami doczesnemi i ich skojarzeniu z Absolutem. Ojcem nastroju jest Maet er link. — Bibliografia: Elster „Principien der Literaturwissenschaft“ ;ten Brink B. „Ueber die Aufgabe der Literaturgeschichte“ (Lipsk 1891); Ouvré „Les formes littéraires de la pensée grecque“(Faryż 1900); Karejew „Wsjemjirnaja Ijiteratura'; Hennequin-„La science et la littérature“; Scherr „Illustrierte Geschichte der Weltliteratur“ i tłóma-

czona na polski); Leixner „Illustrierte Geschichte der fremden Literaturen“ (Lipsk 1881); De Gubernatis „Storia universale della letteratura“ (Medyolan 1885); M. Carrière „Die Kunst im Zusammenhänge d. Kulturentwickelung u. d. Ideale d. Menschheit“ (wyd. 2-e Lipsk 1876, 5 tomów); Vapereau „Dictionnaire universel des littératu-

A. G.

przez weteranów zajęte; tutaj przebył sławny Scipio Africanus Maior na wygnaniu ostatnie lata życia; grobowiec jego ze czcią wielką jeszcze w późniejszych wiekach oglądano; dziś wieś Patria.

Litewska gubernia (1797 — iaoi) powstała na mocy ukazu cesarza Pawła I z d. 29 grud. r. 1796 z połączenia utworzonych po trzecim rozbiorze Polski w r. 1795 dwu gubernii: Wileńskiej i Słonimskiej. Dzieliła się na 19 powiatów z zarządem guberuialnym w Wilnie. W r. 1801 z rozkazu cesarza Aleksandra 1 przywrócono dwie dawne gubernie, ze zmianą nazwy gub. Słonimskiej na Grodzieńską.

Litewski statut, ob. Statuty.

Lithium, ob. Lit.

Lithobius — Drewniak. Rodzaj wijów (Myriapoda) albo Krocionogów (ob.) z rodziny Lithobiidae (Drewniaki). Należy doń przeszło 100 gatunków, rozpowszechnionych na całej kuli ziemskiej. — Najpospolitszy jest gatunek L. forficatus L., żyjący w całej prawie Europie, rzadszy w Ameryce Póln. i Pol.; zamieszkuje pod korą drzew, często spotykany bywa w ogrodach i sadach, w ziemi; posiada ciało spłaszczone, gładkie, połyskujące, kaszta-nowato-brunatne — do brunatno-żółtego; czułki krótsze od połowy ciała; liczba odcinków ciała zmienna (w zasadzie od 40—43) wahająca się od 38 — 48; odcinki 9-y 11-y i 13-y posiadają na tarczkach grzbietowych skieletu ząbki ua brzegu tylnym; uda (kończyn) nóg szczękowych z 10 — 14 ząbkami, u 3-ch ostatnich par nóg chodnych bez kolców bocznych; pazury nóg odbytowych proste. Dług. ciała 20 — 32 mm. szerokość 3—4 mm.

Lithodomus lithophagus, mięczak, ob. K a-mi enieda.

Lithospermum, roślina, ob. Nawrot,

Lithothamnium, ob. Nu lii pory.

Litigiosa (res) ozuacza rzecz sporną, której w chwili zatwierdzenia sporu t. z. litis contestatio (ob.), a według prawa Justyniań-skiego od chwili doręczenia skargi, nie wolno było alicnować (ob. Alienatio), ani cedować. Mimo nastąpionej alienacyi, a względnie ce-syi (ob.), proces mógł być przeprowadzony do końca rak, jakby owych aktów nie sporządzono, a wygrywający powód rzecz alienowaną przez pozwanego odebrać mógł wprost od trzeciego. Por. L. 2. Cod. 8.36 (37)

Litis aestimatio zdarzała się w postępowaniu w sprawach spornych za pośrednictwem formułek (per formulas), które w Rzymie zaprowadziła ustawa „Aebutia“ około r. 130 przed Chr. Według formuły zviauej Condem-natio pretensya powoda musiała zawsze opiewać na pewną summę pieniężn^{quanti eares est). W razie przeciwnym powód przy każdej plaris pctitio narażał się na przegraną. Gajus 4.48.

Litis contestatio. Wyraz ten oznaczał w prawie rzymskiein w dawnera postępowaniu

zwyczajnem chwilę, w której sprawa sporna Płytkę szklaną powlekamy warstwą wosku-(res litigiosn) (ob.) przeprowadzona została giubości 5— 6 milimetrów, i żłobimy w nim ry, in iure i przyjść miała do iudicium, a więc ¹ sunek, poczem oblewamy go gipsem, zyskując przy postępowaniu za pośrednictwem j w ten sposób formę do płytek    porcelanowych.

legis actionum, które, jak wiadomo, cechowała    Płytki te zaczęto wyrabiać w    Paryżu w r.

ścisła forma, w jakiej strony wrobec magistra-    1827, stosowano je jako ozdobę    okien i osłonę

tury wypowiedzieć musiały wzajemne swoje    światła; obecnie wyszły prawie    z użycia, tak

B. O

Litofon (z gr. o XLkię=kamień i cpo)vśco = wydaję głos, dźwięczę), narzędzie chirurgiczne ułatwić mające stwierdzenie obecności kamienia w pęcherzu moczowym. 1) L. Davidso na jest zgłębnikiem (oh,) stalowym do wyszukiwania kamieni w pęcherzu, mającym trzonek pusty, w którym umieszcza się pęcherzyk kauczukowy, nadęty tak, że wszędzie przylega szczelnie do ścianki wewnętrznej trzonka*, pęcherzyk ten połączony jest z długą rurką kauczukową, którą na końcu drugim zamyka zatyczka kościana zaokrąglona. Wprowadziwszy zgłębnik do pęcherza, chirurg badający wkłada sobie w ucho za-tyczkę ową, a wtedy łatwo usłyszeć może dotknięcie się zgłębnika do kamienia, chociażby najdrobniejszego.—2) L. inny składa się ze zgłębnika stalowego, do którego trzonka jest przytwierdzona środkiem, prostopadle do osi jego podłużnej, deseczka okrągła, cienka. Jeżeli końcem zgłębnika tak uzbrojonego dotknie się w pęcherzu kamienia, usłyszy się stuknięcie wyraźne, tak głośne, że nie tylko chirurg badający, Jęcz i osoby w pobliżu stojące słyszą je dobrze.

Litografia (z gr. o AtO'oę=kamień i rj ‘/pacprj =pisanie, pismo), jest to albo rysunek na papierze, odtłoczony z kliszy L-icznej, albo sposób wykonania tego rysunku, polegający najwpierw, albo na pisaniu lub rysowaniu tłustym atramentem lub takąż kredą na kamieniu L-icznym wygładzonym, albo na rytowaniu na nim obrazów lub pisma, a następnie na takiein przyspo-sobianiu kamienia tego, aby przy powlekaniu farbą tłustą (drukarską), ta imała się tylko rysunku i pisma, nie przyczepiając się wcale do tła. — Klisze do druku zwykłego, np. drzeworyty, mają rysunek znacznie wystający, podobnie jak na każdej czcionce litera wystaje znacznie; na kliszach zaś L-iczuych rysunek znajduje się, albo prawie w tejsamej płaszczyźnie jak tło, będąc ponad nie tylko nieco wzniesiony, albo jest nawet zagłębiony. — Kamień L-iczny ma ziarno równe, bardzo drobne, zabarwienie żółtawe lub niebiesko-szarawe, a jest wapieniem (węglanem wapnia = Ca C0₃) z domieszkami gliny i ziemi krzemowej (dwutlenku krzemu = Si0₂). Najlepszy znajduje się pod Solnhofen w Bawaryi, skąd go też sprowadzamy. Kamienie mniej dobre, lecz podatne do robót podrzędniejszych, znajdują się we wszystkich prawie krajach, np. w Anglii, Francyi, Włoszech, Rossyi, Ameryce Północnej i t. d. Kamienia używamy w płytach 5 — 10

twierdzenia, i do jakiej także wyższy dostojnik samo jak podobne wyroby z masy papie-(magistratns) zastosować się musiał. Cała    rowej.

Dr J. P.

czynność stron m iure miała głównie na celu wykazanie tego, że się sprawa nadaje do orzeczenia in iudicio. Inaczej przedstawia się L. c. w postępowaniu formułkowem (per formulas), gdzie strony w przedstawieniu sprawy spornej in iure nie były żadną formalnością krępowane, ale pretor po wysłuchaniu ich rozstrzygał naprzód, czy sprawa nadaje się do orzeczenia sądowego, a jeżeli ją za taką uznał, układał na piśmie formułkę (concepta verba), która zawierała instrukcyę dla sędziego (iudex), wskazującą temuż warunki, w jakich pozwanego ma skazać lub uwolnić (condemnatio). Z chwilą wydania formułki następowała L. c. (zatwierdzenie sporu). W postępowaniu nadzwyczaj nem (extraordinaria cognitio) za czasów Justyniana, a od czasów Konstantyna w każdem postępowaniu sporuem, strony na wezwanie sędziego winny się były stawić w pewnym terminie w sądzie. Tu następowało potem szczegółowe wyłuszczenie skargi przez powoda (proposita narraiio) i odpowiedź pozwanego (contradictio obiecta). L. c. zdarzała się tutaj wtenczas, kiedy pozwany na skargę powoda w taki sposób odpowiedział, że się żądaniu, w niej wyrażonemu, w czemkolwiek sprzeciwił i skutkiem tego sprawę sporną uczynił (per narrationem pronositam et contr adictionem obiectam lis contestatur, 1. 14 § I. Cod. 3.1. 1.

2. pr. Cod. 2.58). Po zatwierdzeniu sporu L. c. strony składały dowody na swoje twierdzenia, a uakoniec sędzia wydawał wyrok na piśmie, odczytywał go stronom i doręczał w odpisie (1. un. Cod. 3,9). Por. klasyczną pracę Wellera,

„Der römische Civilprocess und die Actionen“.

(wyd. Wacha 1883); M. Wlassack „Römische Processgesetze“ (2 tomy 1888, 1891); tenże „Die Litiscontestation im Formular-Process“ (1889);

Warlow „Der römische Civilprocess zur Zeit der legis actiones” (1873); Bethmanu-Hollweg „Der Civilprocess des gemeinen Rechts in geschichtlicher Entwickelung“ (3 tomy, 1866).

T. 0.

Najdokładniej i treściwie przedstawił postępowanie rzymskie w sprawach spornych Sohm „Institutionen“ (§46 — 57 wyd. 10-e 1901).

Litochromia, ob. Litografia.

Litofania, płytka porcelanowa, której sposób wykonania polega na żłobieniu obrazów w płytkach miękkich przed ich wypaleniem, aby cieniowany obraz był widoczny, gdy na płytkę patrzymy pod światło. Po wyżłobieniu rysunku wypala się dopiero płytkę. O wiele tańszy i dogodniejszy sposób wyrobu jest następujący:

centymetrów grubych, oszlifowanych piaskowcem, a kliszę z niego zużytą lub już niepotrzebną szlifujemy powtórnie w celu użytku ponownego. — Atrament L-iczny i takaż kreda powinny być tłuste; skład ich bywa rozmaity, up. kredę wyrabiamy z wosku, mydła, tłuszczu baraniego, saletry i sadzy, nie wyłączając innego jej składu. Atrament miewa skład podobny. — Wytrawianie (lawowanie) kamienia i j mydła (1 część na 10 cz. wody), starając się, jego użycie do druku L-iczego. Kamień wytrawiamy, aby zamienić go na kliszę, podatną do odtłaczania odbitek rysunku wykreślonego na kamieniu. Jako wytrawy (ob. Wytrawianie) używamy najczęściej kwasu azotowego, rzadziej solnego. Kwas ten wżera się we wszystkie części kamienia, od kwasu nie ubezpieczone.

prżedwszystkiem od sposobu wykonania rysunku na kamieniu, a mianowicie: 1) piórem, 2) kredą 3) rylcem. 1) Do rysowania piórem potrzebny jest kamień oszlifowany, a następnie wygładzony pumeksem. Ponieważ jednak na każdej powierzchni zbyt gładkiej kropki i kreski, kreślone atramentem, rozlewałyby się, przeto, aby temu zapobiedz, oblewamy kamień rozczynem

aby ta ciecz spłynęła po kamieniu, który następnie wycieramy płatami miękkiemi a czy-stemi Po wykończeniu rysunku i wytrawieniu kamienia odtłaczamy odbitki, jak wyżej opisano. Sposób ten stosujemy przeważnie do rysunków technicznych, gdyż daje nam odbitki o kreskach pełnych i gładkich. — 2) Do rysowania kredą szlifujemy kamień tak, aby wykazywał chropowatość (wyziarnowanie kamienia) równą i bardzo delikatną, a to w celu, aby kreski, wykonane na nim kredą tłustą, były, nie pełne i gładkie, lecz składały się z kropek mniejszych i większych, przez co rysunek zyskuje na miękkości. Po wykończeniu rysunku wytrawiamy kamień i postępujemy dalej, jak wyżej. L ie w ten sposób wykonane dorównywują, tak pod względem rysunku jak i wartości artystycznej, miedziorytom wykonanym w sposób podobny. Używamy zatem rysowania kredą na kamieniu, nietylko do przedstawiania obrazów i innych dzieł sztuki, ale i do wykonywania rysunków oryginalnych; kredą może bowiem artysta, bez przygotowania się dodatkowego, rysować swe pomysły wprost na kamieniu, jak na papierze. — 3) Do wykonania rysuuku rylcem i dyamentem kamień oszlifowany i pumeksem wygładzony powlekamy warstewką odporną na kwasy, aby następnie przy wytrawianiu kwas się nie wżerał w tło, lecz przeciwnie w poszczególne kreski i kropki rysunku, wydrapanego rylcem w kamieniu przez powłokę ochronną (np. mieszanina asfaltu, mastyksu, wosku białego i sadzy), która powinna być ciemna, gdyż tylko wtenczas rytownik widzi dokładnie wszystkie kreski i kropki, ryl-

Środkami ubezpieczającemi są np. atrament L-iczny i takaż kreda; jeżeli więc rysunek wykonamy kredą lub atramentem, to kwas wżera się tylko w tło, pozostawiając rysunek nieco wystający, t. j. o grubość warstewki kwasem z tła wyżartej, a nadto utworzy z kredą lub atramentem związek chemiczny, nierozpuszczalny ani w wodzie, ani w tłuszczu, a posiadający i tę właściwość, iż pozostaje na nim farba tłusta, np. drukarska, natomiast nie przyczepia się doń woda. Po wymyciu resztek kwasu otrzymujemy kliszę gotową do druku L-icznego. W tym celu wilżymy najpierw kliszę, wilżąc przez to tylko tło, gdyż rysunek nie przyjmuje wilgoci, następnie powlekamy kliszę farbą tłustą (nadajemy farbę), która przyczepia się tylko do rysunku, nie imając się wcale tła zwilżonego. Teraz kładziemy papier na kliszę i odtłaczamy na tłoczarce L-icznej ręcznej.

Chcąc tu zastosować tloczarki pośpieszne, należy je zaopatrzyć w przyrząd samonawilżający.—

Jeżeli rysunek wykonano, nie kredą lub atramentem, lecz rylcem na kamieniu, powleczonym warstwą odporną na kwasy, np. asfaltową, atramentem L-icznym i t. p., to przy rysowaniu rylec przedrapuje tę powłokę i odsłania kamień.

Następujące po wykończeniu rysunku wytrawianie i t. d. opisano już powyżej. Wykonanie rysunku na kamieniu rylcem i dyamentem zaleca się przedewszystkiem do rysunków delikatnych, jak mapy dokładne, pismo drobne, rysunki architektoniczne i t. p. — Kopiowanie klisz. Większe nakłady wymagają kilku lub kilkanastu klisz z tymsamym rysunkiem, gdyż klisze L-iczne zużywają się się szybko. Z tego powodu, jakoteż, jeżeli klisza ma większą wartość artystyczną, to, w celu jej oszczędzenia, przenosimy z niej rysunek na kamień inny, lub kilkakrotnie na kilka innych, za pomocą kopiowania wilgotnego lub suchego. Z kliszy oryginalnej odtłaczamy najpierw rysunek farbą kopijną na papier, a uastępnie odtłaczamy ry-

Ponieważ powłoka kamienna jest teraz nieczuła na kwasy, to przy wytrawianiu kamienia tło pozostaje nienaruszone, kwas zaś wżera się we | cem przez powłokę na kamieniu wydrapaue, wszystkie kreski i kropki rysunku, wytwarzając a przedstawiające się biało na tle ciemnem. obraz zagłębiony. Po wymyciu kwasu zapełniamy te zagłębienia rysunkowe tłuszczem, zazwyczaj olejem lnianym, aby były później podatne do przyjmowania farby drukarskiej tłustej, i otrzymujemy, po zmyciu powłoki tła kliszę gotową do druku L-iczego Rysunek odtłaczamy w sposób podobny do powyżej opisanego, jednakże do powlekania kliszy farbą, a raczej do wtłaczania jej w poszczególne zagłębienia rysunku, nie nadaje się tu zwykły walec drukarski; tę pracę należy wykonywać ręcznie za pomocą poduszki (piłki) z muślinu.

Praca ta wymaga wielkiej wprawy robotnika, od jego też zręczności zależy dobra odbitka na papierze. Tłoczarek pośpiesznych nie można tu używać wcale. — Różne odmiany L-ii zależą

sunek z papieru na drugi kamień, używając przy sposobie wilgotnym papieru wilgotnego powleczonego cienką powłoką z klajstru, a przy sposobie suchym papieru suchego z powłoką z krochmalu, żelatyny i t. p. Potem, w celu otrzymania kopii, wytrawiamy kamień i postępujemy dalej tak samo, jak przy wykonywaniu kliszy oryginalnej, na której wykonano rysunek kredą lub atramentem. Kopie klisz odpowiadają prawie dokładnie oryginałom, a do kopiowania nadają się klisze, na których wykonano rysunki, bądź to kredą lub piórem, bądź też rylcem i dyamentem. Rysunki wykonane rylcem i dyamentem przenosimy z oryginału sposobem wilgotnym na drugi kamień. Sposobu zaś suchego należy używać do kopiowania klisz przeznaczonych do L-ii barwnej (ob. niżej), rysunek powinien bowiem na tych kopiach dokładnie odpowiadać oryginałowi, gdyż drobne nawet niedokładności, przy kolejnein odtłaczaniu barw z klisz poszczególnych, mogłyby stać się przyczyną niedokładności obrazu ostatecznego, drobne zaś uchybienia mogą się zdarzyć przy użyciu papieru wilgotnego, rozszerzającego się przy zwilżaniu, a przytem nietrzy-mającego się sztywnie przy jego przenoszeniu z kliszy oryginalnej na kamień przeznaczony na kopię. — Utrwalanie klisz, przedsiębrane w celu umożliwienia większej ilości odbitek z jednej kliszy, polega na wytrawianiu głębszein, powtórnem tła kopii klisz, jakoteż klisz rysunkiem piórowym; poprzednio należy jednak utrwalić rysunek przez powleczenie go farbą drukarską, a po wyschnięciu zwilżonego przedtem kamienia opylić rysunek pyłem kolofonii i przypiec ją w ogniu do tarby. — Gdy zwykła kopia z kliszy dozwala najwięcej na 3 000 —4 000 odbitek, to z kliszy utrwalonej, lub takiejże kopii, odtlacza się ilość potrójną lub poczwórną. Zużywanie się kliszy jest też powodem, iż pierwsze odbitki z niej są lepsze i dlatego więcej cenione, aniżeli późniejsze. Ilość odbitek, odtłaczanych dziennie z jednej kliszy, bywa przy użyciu tłoczarki ręcznej 200—-300 z klisz większych, a około 1 000 z klisz mniejszych, które to ilości zwiększają się na 4-o i 6-o-krotne, gdy użyjemy tłoczarki pośpiesznej.— Oprócz już wymienionych rodzajów L-ii, przytaczamy jeszcze najważniejsze: Typolitografia czyli litotypografia, albo sposób przenoszenia druku zwykłego, drzeworytów i t. d. na kamień, wyrobienia z niego kliszy i odtłaczania z niej odbitek, albo też sama taka odbitka. Drukowano np. zwykłeini czcionkami na papierze i postępowano potem tak, jak tu opisano powyżej przez kopiowanie klisz. — Typolitografią zwano też drukowanie z klisz L-icznych, których tło było głęboko wytrawione, tak, iż rysunek znacznie ponad nie wystawał, a klisza stała się skutkiem tego podatną do druku zwykłego. Sposób ostatni już obecnie nie używany. Anti-typolitografia daje odbitki, na których druk, t.

j. litery, widać w barwie papieru, gdy tym czasem cale tło jest zaczernione. ~fotolitografia polega na przystosowaniu fotografii do L-ii. W celu otrzymania kliszy kamiennej papier, powleczony z jednej strony żelatyną, oblewamy rozczynem 2— 3 % — owym dwucliromianiu potasu tak, aby żelatyna przesiąkła tym rozczynem, poczem, wysuszywszy papier, obracamy go powłoką ku górze i kładziemy na nią negatyw fotograficzny rysunku wykonanego kreskami lub kropkami. Wkrótce po oświetleniu negatywu widzimy poprzez jego kreski przezroczyste, iż warstwa żelatynowa, pierwotnie żółta, barwi się pod kreskami brunatno, otrzymujemy więc po pewnym czasie rysunek brunatny na tle żołtem. Strona żelatynowa papieru, zwilżona teraz zimną wodą, przyjmuje ją tylko na tło żółte, gdyż żelatyna chromowa rysunku brunatnego straciła, wskutek działania na nią światła, możność zwilżania się wodą zimną. Po takiern zwilżeniu powlekamy stronę żelatynową papieru farbą tłustą, która przyczepia się tylko do rysunku suchego; wreszcie odbijamy ten rysunek z papieru na kamień, wytrawiamy i postępujemy w celu wytworzenia kliszy jak wyżej. — Fotolitografia znajduje coraz szersze zastosowanie do wykonywania podobizn podług drzeworytów, miedziorytów, rysunków ręcznych, autografii i t. d., które można wykonać albo w wielkości naturaluej, albo w zmniejszeniu lub powiększeniu. Obrazy olejne lub w półtonach, widoki z natury i t. p. należy fotografować przez siatkę (ob. T. XXII początek str. 945 Fotografia), aby otrzymać negatyw fotograficzny, na którym rysuuek byłby kropkowany. Stare druki najmniej cierpią przy fotografowaniu, z tego powodu, po wynalazkn fotolitografii wyszły z użycia starsze sposoby reprodukcyi, niszczące zupełnie oryginał drukowany. — Powyżej opisaliśmy L-q, do której potrzebna jest tylko jedna klisza; z tego powodu możnaby ją nazwać jednokliszową w przeciwieństwie do wielokliszowej, opisanej poniżej. Dwie lub więcej klisz zaczęto stosować do wydawnictw ozdobniejszych, a mianowicie odtła-czano początkowo jedną kliszą tło jednobarwne, np. brunatne (sepia) pod cały obraz, a drugą rysunek właściwy, np. czarno. Następnie zaczęto opuszczać z tła miejsca najjaśniejsze, które w odbitce miały barwę papieru, zazwyczaj więc białą; otrzymywano zatem trzy barwy na obrazie: białą papieru, brunatną tła i czarną rysunku. W celu lepszego cieniowania używano później do rysunku właściwego 2 lub 3 klisz. Gdy każdą z klisz zaczęto poinazywać inną barwą, wytworzyła się: Litografia barwna (Chromolitografia lub litochromia), która wymaga do tegosamego obrazu tylu klisz, ile barw poszczególnych ma się w nim znajdować. Do wykonania tych klisz nadają się wszystkie sposoby rysowania i rytowania na kamieniu, najłatwiejszy jednak, a zarazem

najodpowiedniejszy pod względem artystycznym, niema w miejscach, które mają w końcu wy-t j. kredowy, jest z tego powodu niedogodny,    kazywać jasną zieleń i barwy zupełnie czyste

nakładamy kliszą II barwę żółtą, którą otrzymują miejsca w obrazie żółte, zielone i pomarańczowe i części ciała wykazujące cieniowanie ciepłe. Następnie klisza III barwi brunatno wszystkie ciemniejsze cienie przedmiotów, znajdujących się na przodzie obrazka, i uwydatnia przez to wszystkie kontury główniejsze. Do cieniowania przedmiotów w głębi obrazka się znajdujących należy tej barwy używać ostrożnie. Klisza IV barwi jasno-niebiesko, a więc niebo i np. część ubiorów dzieci. Na pod-malowaniu żółtein wytwarza jasną zieleń, a dla barwy fioletowej służy jako podkład. Nieco ua ciało nałożona daje odcienia szarawe. — Następna klisza V barwi różowo, np. sukienkę jednego z dzieci, na podmalowaniu zaś jasno niebieskiem daje jaśniejsze odcienie fioletu, a nałożona na zielone (t. j. na żółte i niebieskie) zieleń cieplejszą. Służy dalej do cieniowania ciała i do wytworzenia barw pomarańczowych i brunatnych. — Kliszą VI odtłaczamy barwę ciemno-niebieską, która tworzy ciemniejsze części na jasno-niebieskiem podkładzie, jasno-zielonyin, już wytworzonym barwą żółtą i jasno-uiebieską, ciemno-zielone, służąc równocześnie i do cieniowania zieleni; wreszcie daje ciemne cienie w miejscach brunatnych. Następna klisza VII barwi jasno-szaro. Tę barwę można nałożyć na znaczną część obrazka, wyłączając jednak miejsca wykazujące barwy czyste, jakoteż światła jaśniejsze. Barwa jasnoszara przytępia jaskrawość obrazka i wprowadza pewien spokój. — Klisza VIII barwi ciem-no-czerwono, przez co obraz się ożywia. Na podkładzie różowym odcienie daje ciemniejsze, żółte przemienia w barwę cynobru, a brunatnemu nadaje ciepła. Do cieniowania ciała należy czerwieni używać ostrożnie. — Ostatnia klisza IX barwi ciemno-szaro, a barwa ta służy do wrywołauia wszystkich barw i do cieniowania. — Jak z powyższego widać, odtłaczamy na ogół najpierw barwy jaśniejsze, jako podkład dla ciemniejszych, później odtłacza-nych; postępujemy zatem podobnie jak malarze przy wykonywaniu akwarel. — Jeżeli L. barwna ma naśladować akwarele, to w celu nadania obrazowi większego do nich podobieństwa wyciska się często na obrazach już wykończonych drobne wypukłości i zagłębienia, podobne do tych, jakie bywają na papierze do akwarel używanym, a osięga się to w sposób łatwy, gdyż potrzeba tylko obraz silniej przycisnąć do płyty metalowej lub kamiennej, zaopatrzonej w dołki i wywyższenia podobne, jakie miewa papier do akwarel. Jeżeli zaś zależy na nadaniu odbitkom pozoru obrazów olejnych, to nalepiwszy odbitki na płótno grubsze, przeciągamy je między walcami, które, ściskając silnie papier wraz z płótnem, przeciskają wzór

iż trudno kliszą w ten sposób wykonaną odtła-    np. czysto-niebieskie. — Na barwę cielistą

a na

czać odbitki na tłoczarkach pośpiesznych. Naśladujemy zatem rysunek kredowy, kreśląc na kamieniu piórem, nie kreski pełne i gładkie, lecz liczne kropki poszczególne, tworząc z nich kreski, a przy cieniowaniu rysownik wypełnia miejsca ciemniejsze kropkami więk-szemi, jaśniejsze zaś mniejszemi, otrzymując dalsze cieniowanie przez stawianie tych kropek bliżej lub dalej od siebie. — Wykonanie dobrego obrazu barwnego wymaga nietylko, aby wszystkie klisze do tegosamego obrazu stosowały się do siebie, t. j. aby kontury rysunku były na nich dokładnie równe, ale aby i przy odtłaczaniu klisze nastawiano dokładnie. W tym celu rysownik wykreśla najpierw na kamieniu kontury obrazu, dodając na krańcach rysunku, np. na wszystkich czterech rogach, znaki, zwykle krzyżyki f —f—), które przy póź-niejszem odtłaczaniu rysunku służą do dokładnego ustawienia kliszy. Kamień z rysunkiem przetwarzamy w kliszę, nie używamy jej jednak do reprodukcyi barwnej, lecz tylko do przeniesienia tylu lekkich kopii na kamienie poszczególne, ile barw potrzeba do L-ii barwnej. Rysownik lub litograf rysuje na pierwszym z tych kamieni, przeznaczonym na barwę pierwszą, zwykle najjaśniejszą, te części obrazu, które mają barwę, bądźto jako podkład, bądźto jako barwę ostateczną, i postępuje następnie taksa-mo z kamieniami przeznaczonemi na inne barwy. Po wykończeniu pierwszej kliszy litograf dostaje z niej odbitkę próbną, podług której poprawia kliszę, a, w razie potrzeby, drugi i trzeci raz podług odbitek próbnych z klisz już poprawionych; dostaje też odbitki próbne ze wszystkich klisz, oraz takież odbitki odtło-czone dwiema i więcej kliszami, a to w celu, aby się przekonać, czy rysunek jednej barwy pokrywa należycie część rysunku drugiej, jako-też, aby zmienić odcienie barw, jeżeli wybrane nie są właściwe. Poprawiać klisze i zmieniać odcienie barw należy dopóty, dopóki odbitka próbna nie zadowoli pracownika. — Wykonanie odbitki najlepiej objaśnić przykładem. W celu otrzymania obrazka barwnego, np. przedstawiającego dwie starsze panie siedzące na ziemi, a przed niemi i obok nich kilkoro dzieci bawiących się na murawie w otoczeniu drzew, potrzeba 9 klisz, jeżeli obrazek odtłaczamy 9-iu farbami.

Każdą barwę odtłaczasię w różnych odcieniach, t. j. kropki rysunku są mniejsze lub większe, jako-też dalej lub bliżej siebie, a więc poszczególne części rysunku mają więcej i większych kropek, aniżeli inne części rysunku na powierzchni równo wielkiej, wskutek tego ua pierwszych jest więcej farby, aniżeli na drugich, które są z tego powodu jaśniejsze aniżeli pierwsze.—

Kliszą I odtłaczamy barwę cielistą jako podkład pod większą część obrazka, barwy tej

B. O

kamień i -ą

i. L

tkaniny na drugą stronę obrazu. — Przy większych nakładach odtłaczamy odbitki, nie z oryginału, lecz z kopii klisz (por. wyżej), a fotolitografią posługujemy się, aby z klisz oryginalnych otrzymać kopie w wymiarce zmniejszonej. Sposoby wykonywania rysunków, tak zwykłych jak barwnych, za pomocą światła i fotografii, ob. Światło druk. — L. rozpowszechniła się bardzo szybko we wszystkich krajach cywilizowanych i stała się jednym z najpoważniejszych sposobów otrzymywania rysunków do ilustracyi dzieł; wskutek wielkiego zapotrzebowania podrożał jednak znacznie kamień L-iczny, mianowicie solnhofeński; zastępujemy go więc ma-teryałem tańszym, t. j. cynkiem, który nadaje się do wszystkich, wyżej opisanych sposobów reprodukcyi, wyjąwszy sposobu rysowania kredą, nie umiemy bowiem dotychczas wykonać zadowalająco potrzebnej szorstkości (ziarnowanie płyty) na płycie cynkowej. — Jako wytraw używamy zazwyczaj kwasu gallusowego (ob. Wytrawianie), pozatem wykonanie klisz cyukowych jest podobne do powyżej opisanego. Klisze cynkowe są znacznie lżejsze aniżeli kamienne, a więc dogodniejsze, można je wytrawiać głęboko i przez to uczynić podatnemi do druku zwykłego, tak jedno jak i wielobarwnego; natomiast znacznie trudniej wykonać na nich poprawki aniżeli na kliszach kamiennych. Na cynk przenosimy najczęściej rysunki i t. p. sposobami następującemi: rysunki i pismo, wykonane na papierze atramentem auto-graficznym, odtłaczamy z papieru wprost na płytę cynkową (C y n k o g r a f i a), albo przenosimy na nią rysunki wykonane kreskami lub kropkami, za pomocą fotografii (Fotocynko-g rafia), używając siatki przy fotografowaniu innych obrazów; pomniejszenie obrazu nie sprawia tu żadnej trudności. Dzieje. L-ę wynalazł w r. 1796 A. Senefelder w Monachium, a kilka lat później osiągnął ten sam cel francuz Fryderyk Doré i wziął patent na swój wynalazek. Jako wynalazca L-ii barwnej uchodzi G. Engel mann w Paryżu, który zastosował właściwie tylko L-ę kilkokliszową do odbitek barwnych. W r. 1865 próbował R an so-n e t w Austryi wykonać odbitki sposobem fotolitograficznym, lecz udało się to dopiero w r. 1869 Ducosowi de Hauron i Crosow^i w Paryżu, ich też należy uważać za wynalazców fotolitografii. — Litografię sprowadził do Polski Aleksander hr. Chodkiewicz. Najpierw dopomógł Siestrzyńskiemu, aby się w tym zawodzie wykształcił za granicą, następnie na początku r. 1818 urządził w Warszawie, w jednym ze swych salonów, tłocznię L-iczną, a | posiłkując się tylko dwiema tłoczarkami mniej-szemi, wykonywał odbitki sam wraz z przyjaciółmi. Pierwsza tłoczarnia L-iczna była zatem amatorska, a odbitki, w małych tylko ilościach odtłaczane, były przeznaczone wyłącznie dla grona przyjaciół hrabiego. Drugą tłocznię zało-

Wielka Enc Powsz. II astr. Ser. I. Tom XLIII—IV Zesz 346a

żył w roku następnym wspomniany Siestrzyń-ski przy Instytucie głucho-niemych, gdzie był nauczycielem; trzecią rząd przy Biurze Sztabu Kwatermistrzostwa Generalnego, które wykonywało przeważnie mapy i plany, odznaczające się robotą wyborową. — Dalej założono: „Instytut litograficzny szkolny“, wykonywu-jący oprócz map, atlasów i rysunków technicznych, jeszcze i portrety; następnie powstał zakład Letronne’a, a potem Kośmiańskiego; poprzestajemy na wymienieniu tych kilku pierwszych zakładów ze względu na wielką ilość później powstałych. — Według zdania Wiktora Gomulickiego, posiadającego, być może, najlepszy zbiór L-ii polskich dawniejszych, najcenniejszych, bo z lat 1818 —1830, L. nasza zaczyna z czasem zatracać znamię artystyczne, przemieniając się ze sztuki w rzemiosło, a ostatnim polskim litografem-artystą był Władysław Walkiewicz (f 1900). Por. „Litografie polskie najpierwsze“ w Encyklopedyi Staropolskiej Z. Glogera (Tom III, Warszawa 1902) Tam są też wymienieni artyści Polacy, którzy się przyczynili do rozwoju artystycznego L-ii. Jak w innych krajach tak i u nas L-ę zastępujemy dziś cynkografią, jeżeli nie tyle chodzi o wykonanie artystyczne, ile o taniość. — Por. Senefelder „Vollständiges Lehrbuch der Lithographie“. (Monachium 1818; w skróceniu Ratysbona 1834); Neubürger „Der Farbendruck auł der Steindruckpresse“ (Berlin 1868); Weiss-haupt „Der Gesammtdruck des Steindruckes“. (Weimar); Richmond „Grammar of litography“ (Londyn); „Freie Künste. Zeitschrift für Lito-graphie und Steindruck“ (Wiedeń).

Litoklast (z gr. o Xć9-oę=kamień i xXdCto -= łamię), narzędzie służące do wykonywania L i-totrypsyi (ob.).

Litoklastya (z gr. b XîJoç xXdaię=łamanie, przełamanie) poprawniej L i-toklazya, łamanie kamieni, t. s. co Lito-trypsya (ob.).

Litoklazy, nazwa nadana przez Daubrée’go spękaniom skorupy ziemskiej; dzieli on je na paraklazy — spękania, którym towarzyszy pionowe przesunięcie jednej lub obu stron pęknięcia, i diaklazy, przy których przesunięć niema. Leptoklozami Daubrée nazywa szczeliny bez uskoku (ob.), o małej amplitudzie, i dzieli je na synklazy, powstałe skutkiem kurczenia się warstw, i piezoklazy, powstałe skutkiem ciśnienia.

Litolapaksya (z gr. 6 Xi3-oę=kamień i aXa-7rdC(o=niszczę, burzę) t. s. co Litotrypsya (ob.).

Litolff Henryk (*6 lut. 1818 w Londynie—f 6 sierp. 1891 w Paryżu), wybitny pianista i kompozytor muzyczny. W grze na fortepianie kształcił się u Moschelesa. Postępy czynił tak szybkie, że już w 12-m roku życia wystąpił publicznie na koncercie w Covent-Gar-den. Ożeniwszy się wbrew woli rodziców w

17-m roku ż., był zmuszony opuścić Londyn i (od o Xi^oc=kamień i Xéyo) = zbieram, wybie-przenieść się do Paryża, gdzie dość długo pę- ram), dził życie w niedostatku. Dopiero gdy w r. 1840 wystąpił z powodzeniem w koncercie dobroczynnym, udało mu się zwrócić na siebie uwagę świata muzykalnego paryskiego. Zerwawszy z żoną, przeniósł się do Belgii, a stąd do Warszawy, gdzie od r. 1841 — 4 zajmował posadę kapelmistrza opery miejscowej. Około r. 1850 L. osiedlił się w Brunszwiku. Dręczony hypo-chondryą i rozdrażnieniem nerwów, wyrzekł się karyery mistrzowskiej a poświęcił głównie kompozycyi. Ożeniwszy się z wdową po wydawcy muzycznym Meyerze, zaprowadził pierwsze tanie wydawnictwa dzieł muzycznych, znane pod firmą: „Collection Litolff“. Napisał 5 koncertów, z których „holenderski“ wielką cieszył się wziętością, trzy uwertury, z tych dwie:

Dr J. P.

Litomierzyce (łac. civitas Luthomericensis. niem. Leitmerit/), na prawym brzegu Łaby; liczy 898 domów i 10 000 mieszkańców, z tych 1 191 Czechów (1890), posiada sąd, urząd podatkowy, straż ogniową, urząd cechowy, pocztę, telegraf, telefony, rezydęncyę biskupa, seminaryum teologiczne, gimnazyum wyższe, szkołę realną, instytut nauczycielski, głuchoniemych i ociemniałych, 5-klasową i 3-klas. szkołę miejską, 6-klasową szkołę dla dziewcząt, utrzymywaną przez siostry św. Karola Boromeusza, szpitale i rozmaite zakłady społeczne. Kościół katedralny św. Szczepana z w. XVII, kość. św. Wojciecha na Zasadzie, św. Jana Chrzciciela na przedmieściu Dubinie z obrazem Skręty, kość. św. Wacława, Zwiastowania (niegdyś kollegium jezuickie), św. Ja-kóba (przy klasztorze dominikańskim) i św. Ludmiły (przy klasztorze kapucyńskim). W archiwum tutejszem przechowują kancyonał łaciński z r. 1515 i czeski z r. 1563. Herb

gialną przy kość. św. Szczepana w r. 1057. Z osady handlowej na przedmieściu wywożono: zboże, kamienie, skóry, rudę, cynę, ołów, wino, chmiel, pługi i noże. Na początku w. XIII, osada ta stała się własnością klasztoru w Tepli, lecz Przemyśl Otokar I, chcąc założyć miasto, odebrał zakonnikom tę miejscowość. Wacław I obdarzył miasto prawem magdebur-skiem. Przemyśl Otokar II zakłada na górze św. Szczepana Nowe Miasto obok istniejącego już Starego. Król Henryk Korutański potwierdza mieszczanom prawo magdeburskie (1308 — 1325 i 1329). Pamiętał także o L-ach Karol IV (1349). Mieszkańcy L-yc zostali wyklęci przez arcybiskupa Jana z Jenszteinu, właściciela Rau-dnicy, której mieszczanom nie pozwolili L-e swobodnego na Łabie spławu, zabierając im łodzie. Podczas wojen husyckich L. stały po stronie cesaiza Zygmunta. W r. 1420 mieszczanie 17 husytów utopili w Łabie. W następnym r. 1421 zamordowali proboszcza tamtejszego Zdzisława z Zwirzetic, zwolennika husy-ckiego. W r. 1421 d. 29 maja wziął miasto Żyżka i zmusił do przyjęcia 4 artykułów praskich. Wtedy opuścili miasto Niemcy, a natomiast mnóstwo Czechów w niem osiadło. L-e walczyli po stronie husyckiej i wierni byli królowi Jerzemu Podiebradzkiemu. Władysław Jagiellończyk potwierdził im prawa i przywileje (1473). W r. 1541 złupiono domy żydowskie i wyjeduano mandat królewski (1576), na którego mocy nie wolno było Żydom mieszkać w mieście. Miasto należało do powstania czeskiego (1618-20), co srogiemi karami odpokutowało: pro-

A. Pol.

„Robespierre“ i „Żyrondyści“ stały się sławne-mi, oraz kilka oper (te nie miały powodzenia), pieśni i t. d. W r. 1860 odzyskawszy zdrowie, zapragnął znów laurów wirtuozowskich; jego występy w głównych miastach Europy— grał i w Warszawie—stale miały powodzenie. To powodzenie miejski przedstawia lwa koronowanego nad zawdzięczał nietyle technice- zresztą nieoso- bramą rozwartą srebrną, w polu czerwonem. bliwej—ile porywającemu temperamentowi, fra- Dzieje L-c sięgają w. X gdzie od wieków zowaniu szlachetnemu, oraz zdolności do impro- j osiadły ród Lutomierzyców miał swego księcia, wizacyi; był to bowiem ostatni może z piani- | Książę Spieygniew II założył kapitułę kolle-stów, który odważał się improwizować publicznie, na temat bądź własny, bądź zadany.

Litoliza (łac. litholysis z gr. o Xtd,oę = kamień i ij Xóatę = rozwiązanie, rozpuszczenie;, rozpuszczanie kamienia w nerkach lub w pęcherzu moczowym za pomocą leków właściwych, zadawanych przez usta, lub wstrzykiwanych do pęcherza {remedia litholytica). W tym celu zalecane bywają zwłaszcza wody mineralne: Karlsbad, Vichy, Ems, Fachingen, Wildun-gen, węglan sodu, sole litu (ob.), piperazyna (ob.) i t. p. Żaden ze środków tych jednakże nie zdoła rozpuścić kamienia już utworzonego, natomiast może stać się b. użytecznym osobom skłonnym do kamicy, u których występują osady piaszczyste w moczu. Przeto środki te właściwie nie rozpuszczają wcale kamieni, lecz zapobiegają tylko ich tworzeniu się. —Kamień każdy, wydobyty z pęcherza moczowego, łatwo rozpuścić można za pomocą kwasów lub alkaliów, ale, niestety, roztworów takich do pęcherza samego wstrzykiwać nie sposób, ponieważ w stanie stężenia należytego, rozpuszczając kamień, równocześnie zniszczyłyby i sam pęcherz, rozcieńczone zaś na kamień działałyby tylko bardzo nieznacznie, a jednak drażniłyby za bardzo wnętrzne pęcherza. Z tego powodu obecnie wstrzykiwali tego rodzaju nikt

już nie zaleca.

I'r J. p.

Litologia (łac. lithologia): 1) Nauka o kamieniach, zarówno w mineralogii jak w patologii (od gr. o Xiftoc, = kamień i o X6yoç=s1owo, nauka). — 2) Zbiór kamieni, zgromadzonych w celu naukowym lub jakimkolwiek innym

testanci wygnani, a na ich miejsce osadzeni katolicy. W r. 1638 zajęli Jezuici kościół Zwiastowania. Niejednokrotnie Szwedzi miasto złupi-li. Ferdynand III wyjednał od papieża Aleksandra III bullę (1655) gwoli założenia nowej dyecezyi litomierzyckiej. Zburzono stary kość. św. Szczepana, a natomiast wystawiono nowy (1681). Niemczyzna zapanowała. W r. 1741 zajęli L. Sasi, następnie Francuzi i nakoniec Prusacy. Po zniesieniu Jezuitów (1773) rząd austryacki zamienił kollegium ich na koszary. Na miejsce starego drewnianego mostu, zburzonego w r. 1814, wystawiono nowy żelazny

J. F. G.

J. F. G.

(ob.).

B. 0,

Dr J. p.

(1858).—„Nauen. Sloynik“.

Litomyszl, błędnie Litomyszle (niem. Leitomischl), miasto w Czechach nad rzeką Łucznią (Loućne), 8 066 mieszkańców (50 Niemców) w 764 domach. Dzieli się na przedmieścia: Dolne czyli czeskie, Górne, dawniej niemieckie, Zahrad’, Zahńj i Lany. Zamek renesansowy, wystawiony przez Wratysława z Pernsztynu (1568 — 73). Kościół Podwyższenia ś. Krzyża z r. 1360, po pożarzew w. XVII odbudowany; kość. Pijarów Znalezienia Krzyża św.iP. Maryi z w. XVIII; koś. ś. Anny na cmentarzu (1670 — 72) i szpitalny. Najdawniejsze gimna-zyum z r. 1644. Sławna jest drukarnia, założona przez Braci Czeskich (1503). Liczne urzędy i szkoły, a mianowicie: wyższe gimuazyum, szkoła agronomiczna, rzemieślnicza, 6-klasowa dla chłopców, 5-klasowa dla dziewcząt, miejska 3-kIasowa dla dziewcząt, szkoła postępowa przemysłowa; muzeum miejskie, liczne archiwa. Z zakładów przemysłowych wymieniamy: dwie cegielnie, browar, dwie fabryki tkackie, obuwia, wyrobów gospodarskich, fortepianów i 4 młyny. Herb miasta: tarcza czerwona z lilią srebrną.—Dzieje: Gród, o którym Kosmas Praski wspomina pod r. 983, należał do włości Sławników. Od r. 1098 klasztor Benedyktynów, którzy ustąpić musieli Premon-strantom (1141). Król Przemyśl Otokar II nadał L-wi prawo miejskie. W r. 1344 założono biskupstwo. Ratusz powstał w r. 1418. Miasto zdobył Żyżka (1421). Była tu przy końcu w. XV jednota Braci Czeskich. W r. 1618 przeszedł L. w moc katolików. Zmieniało miasto

często właścicieli, z których ostatnimi są książęta Thurn-Taxis. — „Nauen. Slovn.“

Litoplaksya (z gr. ó XGłoę=kamień i tcX^o-o(û=:uderzaro, tłukę), t. s. co Litotrypsya

Litoponia (Email ombrant lub Email de Unheiles) znajduje zastosowanie do upiększenia kafli, sprzętów porcelanowych i t. p. wyrobów. Przedmioty te, najczęściej porcelanowe, otrzymują, przy ich wytłaczaniu, zagłębienia, które zalewa się następnie glazurą (szkliwem) jasno zabarwioną, powlekając nią równocześnie i przedmiot cały lub tylko jego części przy użyciu widoczne. Następnie przedmioty te podlegają wypalaniu. Miejsca najbardziej zagłębione posiadają warstwę najgrubszą glazury zabarwionej, mają więc wygląd ciemniejszy aniżeli miejsca warstwą cieńszą pokryte. Im zagłębienia łagodniej zwiększają swą głębokość, tern łagodniej też powiększa się grubość glazury i tem delikatniejsze jest cieniowauie, t. j. przejście z barwy ciemniejszej do jaśniejszej. Zabarwienie glazury bywa najczęściej niebieskie lub zielone.

Litosfera, skorupa ziemska, ob. Ziemia.

Litotlibia (z gr. b Xć3,oę=kamień i ^ tłXń]j:<; =zgniatanie), t. s. co Litotrypsya (ob.).

Litotom (gr. b Xćiłoę=kamień i TŚp.va) = tnę, kraję). 1) Człowiek zajmujący się zawodowo wycinaniem kamieni z pęcherza moczowego (gr. o Xc9-órop.oę, łac. lithotomus, fr. lithotomi-ste, niem. Steinschneider). W starożytności i w Wiekach Średnich, a nawet jeszcze do w. XVIII, najczęściej litotomię (ob.) wykonywali nie chirurgowie, lecz ludzie wyłącznie operacyę tę u-prawiający, wiodący życie wędrowne, a sposób swój operowania zachowywujący w tajemnicy, przekazując go z ojca na syna. Dopiero rozwój naukowy chirurgii w w. XVIII i zajęcie się nią lekarzy dyplomowanych położyły koniec istnieniu L-ów. (por. C h i r u r g i a).—2) Nóż do wycinania kamieni pęcherzowych (fr. litho-tome, niem. Steinmesser).

Litotomia (łac. lithotomia albo sectio, z gr. 6 XtJoç i 7] Top-fj—cięcie, przecięcie; fr. la taille, niem. der Steinschnitt), przecięcie umiejętne pęcherza moczowego w celu wydobycia zeń kamienia.—Zabieg ten chirurgiczny jest b. dawny i należy niewątpliwie do rzędu óperacyi najstarszych. Znany był dobrze Egipcyanom starożytnym, u których rodziny pewne posiadały umiejętność wykonywania L-i, zachowywaną w tajemnicy, a podobnie działo się i znacznie później (por. L i t o t o m).—Z Egiptu znajomość óperacyi tej wcześnie już dostać się musiała do Greków, ponieważ w w. V przed Chr. była już b. dobrze znana, jak tego dowodzi ustęp pewien w przysiędze (opxoç) przypisywanej Hippokratesowi (ob.), lecz na pewno starszej od niego, w której lekarz rozpoczynający zawód między innemi zobowiązuje się nie wykonywać nigdy wycinania kamieni pęcherzowych, lecz pozostawiać zabieg ten ludziom wyłącznie nim się zajmującym (ob tspioo SI oóSe p/i]v Xi&wvtaç. èx^wp'/jaw Ss ipydupiv àvdpôai Tzp-ąimę rrjçôs). — Oprócz wzmianki tej przygodnej, w dziełach lekarzów greckich za-^ chowanych dotąd rzadko tylko i b. niewyraźnie bywa mowa o L-i; dopiero A. Cornelius Celsus (ob.) pierwszy opisuje dokładnie sposób przecinania pęcherza od strony krocza. Sposób ten, b. prosty i niewielu narzędzi do wykonania wymagający, zwano dawniej „przyrządem małym“ (apparatus parvus) dla odróżnienia go od sposobu operowania wynależione-go w w. XVI, wymagającego narzędzi licznych, a stąd też mianowanego „przyrządem wielkim“

(ap. magnus). Wynalazcą jego był Włoch, Jan de Romanis (1525), pierwszy zaś opisał go Ma-ryan Santo, dlatego też niekiedy błędnie za wynalazcę uznawany. Tajemnica wykonywania L-i sposobem tym należała długo do rodziny Colot, która jej strzegła zazdrośnie. — Piotr Franco (ob.) wynalazł t. zw. cięcie boczne (sectio lateralis) od strony krocza, około zaś r. 1560 przypadkowo, zmuszony do tego koniecznością, wykonał po raz pierwszy cięcie ponad spojeniem łono wem (sectio alta s. apparat us altus). Sposoby te operowania dawne a zasadnicze, wydoskonalono ostatecznie w w. XVIII i XIX

Dr j. p.

Litotrypsya (łac. Lithotripsis z gr. o )d&oę = kamień i    === skruszenie; poprawnie

co głównie było zasługą chirurgów francuskich. —Obecnie u nas, za przykładem Niemców, stało się modnem cięcie wysokie, czyli nadłonowe górne (sectio alta s. su-prapubica), wykonywane po przecięciu ściany brzusznej na ścianie przedniej pęcherza w miejscu, w którym go otrzewna (ob.) nie pokrywa. Zaletą sposobu tego jest łatwość, wydobycia w całości kamieni uawet bardzo wielkich, stroną zaś ujemną możność uszkodzenia otrzewnej, nie zawsze dająca się ominąć, co nieraz pociąga za sobą następstwa b. szkodliwe, dalej nacieczenia tkanek miednicy moczem, z czego powstają ropnie lub zgorzel, zagrażające nietylko zdrowiu, ale i życiu. Wprawdzie powikłania te wobec dziś rozpowszechnionego postępowania bezgnilnego (ob. Aseptyka) nie bywają już tak groźne jak dawniej, lepiej wszakże unikać ich i dzisiaj. Najbardziej rozpowszechnione gdzieindziej i najmniej niebezpieczne jest t. zw. cięcie boczne na kroczu (sectio lateralis s. pcriealis); powikłać mogłoby je nacięcie przypadkowe odbytnicy, czego jednak zawsze bardzo łatwo uniknąć można, byle zachować choć trochę ostrożności. Zwolennicy cięcia wysokiego zarzucają cięciu bocznemu, że przez ranę niewielką nie sposób jest wyciągnąć kamień cokolwiek większy; zarzut ten posiada atoli słuszność tylko pozorną, ponieważ przez ranę łatwo wprowadzić można narzędzie właściwe i skruszywszy nim kamień w pęcherzu, wydobyć go kawałkami, gdyż nic nie zależy na wydobyciu go bez uszkodzenia całości jego. —U niewiast, bez porównania rzadziej niż mężczyźni na kamienie pęcherzowe cierpiących, wykonywać można w razie potrzeby cięcie ponad spojeniem łonow⁷em, albo przeciąć w kierunku bocznym cewkę moczową i szyjkę pęcherza, lub nakoniec naciąć dno pęcherza przez pochwę maciczną. Najmniej niebezpieczeństwa i tu nastręcza znów cięcie boczne.—Od czasu rozpowszechnienia się kruszenia kamieni w pęcherza (ob. Litotrypsja) L. stała się znacznie rzadszą niż była dawniej i dziś przedsiębierze się ją tylko wtedy, gdy o skruszeniu kamienia mowy być nie może.

brzmieć powinnaby LitlwnÜirypsïs) jest pokruszeniem kamienia pęcherzowego za pomocą narzędzia chirurgicznego, wprowadzonego przez cewkę moczową do pęcherza (bez użycia noża), którym kamień rozdrobia się na cząsteczki tak małe, że z łatwością przez cewkę wydostać się mogą na zewnątrz. — Już lekarz arabski Abulkasim na początku w. XI wzmiankuje o możliwości kruszenia kamieni w pęcherzu, lecz zdaje się, że było to tylko rozumowanie teoretyczne. W w. XVI A. Parć i P. Franco, w XVII zaś Fabricius Hildanus i Santorius, nako-niec w XVIII Hunter powynajdywali narzędzia do wyciągania i kruszenia kamieni uwięzłych w cewce moczowej, lecz dopiero w dziesiątku lat drugim w. XIX zaczęto zastanawiać się nad wynalezieniem sposobu usuwania kamieni z pęcherza bez użycia narzędzi ostrych. W. r. 1812 Gruithuisen (ob.) opisał już wprawdzie narzędzie, mające służyć do kruszenia kamieni, ale było ono nie do użycia. Szkot Egertson (1819) wymyślił już lepsze, jednakże tak jeszcze niedoskonałe, że ani on sam, ani kto inny nie ważył się na wprowadzenie go do pęcherza człowieka żywego. Dopiero chirurgowie francuscy Leroy d’Étiolles, Ci via le i K. L. S. Heurteloup (ob. te nazw.) wynaleźli narzędzia do użycia stosowne, a Civiale w r. 1824 po raz pierwszy na człowieku żywym z powodzeniem wykonał L-ę. Od owego czasu pracowano ciągle nad ulepszeniem narzędzi, do czego oprócz chirurgów przyczynił się także pomysłowy fabrykant paryski Charrière. Równocześnie starano się nie mniej o wydoskonalenie sposobów wykonywania zabiegu tego, jako też o ustalenie wskazań do operacyi, a wdzięczność za to należy się wyłącznie chirurgom francuskim i angielskim. Narzędziem dziś używanem powszechnie jest t. zw. litotryptor Heurteloupa ulepszony przez Charriera i H. Thompsona (ob.); wyrabiany ze stali jak najlepszej, wyglądem przypomina cewnik (ob.) wielki o krzywiźnie na końcu nieznacznej; krzywizna ta jest dziobem rozsuwającym się, chwytającym kamień i kruszącym go stopniowo na odłamki coraz drobniejsze, które później wypływają przez cewkę razem z moczem, lub usuwane bywają za pomocą przyrządów przemywających albo ssących. Ponieważ skruszenie kamienia, jeżeli nie jest bardzo mały, wymaga czasu stosunkowo dosyć długiego, chorzy zaś nie znoszą zwykle operacyi trwającej dłużej niż 3-— 5 minut, więc gdy kamień jest nieco większy, trzeba operacyę przerwać, aby do niej po kilku dniach powrócić, czyniąc to tylokrotnie aż okruszyna ostatnia z pęcherza będzie usunięta. U chłopców poniżej lat 14 nie powinno się wykonywać L-i, ponieważ cewka ich moczowa jest zbyt ciasna, narzędzie zaś cienkie mogłoby się pod czas operacyi zgiąć lub złamać, więc w tych razach bezwarunkowo pierwszeństwo mieć powinna litotomia (ob.); u chłopców

starszych lub u ludzi dorosłych, przeciwnie, L-ę raczej wykonywać nałoży, zwłaszcza jeżeli kamień nie jest zbyt wielki, bo wtedy pokruszenie go, jeżeli wogóle byłoby możliwe, wymagałoby zbyt wielkiej liczby posiedzeń, dotkliwszych i niebezpieczniejszych dla chorego niż wycięcie doraźne kamienia. Według H. Thompsona właściwie tylko wielkość i twardość znaczna kamieni nie dopuszcza do L-i, wszelkie zaś inne przeszkody są raczej urojone niż rzeczywiste; wielki teu znawca chorób pęcherza u-trzymuje również, iż po latach kilkudziesięciu wycinanie kamieni u mężczyzn dorosłych należeć już będzie do operacyi chirurgicznych wyjątkowych.—U niewiast, posiadających cewkę moczową krótszą i rozciągliwszą niż mężczyźni, wykonanie L-i jest łatwiejsze i tembar- zbytku, dziej u nich zastąpić powinno litotomię.

dopiero po wstąpieniu na tron ces. Pawła, którego łaskę umiał pozyskać, występując w Petersburgu jako minister pełnomocny Zakonu Maltańskiego. Gdy cesarz w r. 1798 wziął na siebie godnośś W. Mistrza Zakonu Maltańskiego, zamianował L-ę zastępcą swym. Stanowiska i wpływów na cesarza używał L. w interesie katolicyzmu i Jezuitów w Rossyi, w czern mu dopomagał i brat jego, nuncyusz, po którego wyjeździe z Petersburga L. r. 1799 otrzymał dymisyę i dopiero w r. 1810 mianował go Aleksander I członkiem Rady państwa, ale L. wtedy już roli wybitniejszej nie odgrywał. L. był żonaty z hrabianką Skawronską, siostrzenicą Potemkina, która mu wniosła majątek ogromny, umożliwiający mu życie na stopię

Dr J. F.

Litta Po m pejus z, hrabia (* w Medyolanie 27 wrześ. 1781 — f tamże 17 sierp. 1852); od r. 1804 służył w wojsku francuskim, pod Austerlitz został porucznikiem, pod Wagram kapitanem, potem komendantem batalionu. Po upadku Napoleona wyszedł z wojska i zajął się pracą historyczną, której owocem było dzieło „Fa-miglie celebre italiane“, rozpoczęte w r. 1819, dokończone zaś po śmierci autora w r. 1882; zawiera w 183 zeszytach, z których L. sam wydał 155, dzieje 75 rodów najznakomitszych włoskich w wydaniu zbytkownem; w handlu księgarskim nigdy nie było.—Podczas rewolucyi w r. 1848 rząd tymczasowy w Medyolanie mianował L-ę generałem gwardyi narodowej i ministrem wojny, lecz na stanowisku tem niczem

Kod.

Dr J. F.

Litotryptor (łac. Lithotriptor z gr. b Xidüç =■ kamień i łłpÓTrcw^kruszę; franc, brise-pierre; niem, Lithotripter i Steinbrecher), przyrząd do kruszenia kamieni w pęcherzu, kruszydło kamieni (ob. Litotrypsya).

100 litr. —Kwarta

Litr—jednostka miary objętości cieczy i ciał sypkich we Francyi. Tak w układzie metrycznym nazywamy 1 decymetr sześcienny, tj. 0.001 m³, co w naszych miarach odpowiada 61.027 cala sześć. Z jednostek pochodnych używany bywa hektolitr

Little Falls, wieś w hrabstwie Herkimer w st. N.-York nad rz. Mohawk, która tworzy tu wodospady, i nad kanałem Erie; posiada fabryki liczne, przędzalnie bawełny i wełny, papiernie, tkalnie pończoch i fabryki maszyn do szycia; wszystkie zakłady te posługują się siłą wodospadów do poruszania maszyn swych. L. jest nadto największem targowiskiem na sery w St. Zjedn. Amer. Półn. Mk-ów liczy do

ig. p.

nowopolska odpowiada co do rozmiarów litrowi, tak, iż hektolitr=25 garncy=0.78125 korca; korzec = 1.28 hlit.; w porównaniu z miarami rossyjsk. 1 hlit. == 0.4764 ćwierci (cze-twerti) == 8.13078 wiadra; czetwert=209.902 się nie odznaczył, litr.; wiadro = 12.2989 lit., garniec ros. 3.28 litr.; sztof = 1.537 lit., litr = 0.6505 szt.

A. Ł.

Waga 1 litra wody przy największej gęstości (tj. przy ciepłocie -j- 4° C) jest jednostką wagi, zwaną kilogrammem (ob.).

Litta Antoni (* w Medyolanie 1748 — f w Wiedniu w marcu 1836), syn margrabiego Pompejusza L-y, brat starszy Wawrzyń-i Juliusza (ob.), przez generała Bonapar-tego skazany w r. 1796 na wygnanie; w r. 100 000.

Little Rock, miasto w Ameryce północnej, stolica stanu Arkansas, leży na wysokim brzegu spławnej rz. Arkansas, przy zbiegu kilku kolei żelaznych. Ma ulice szerokie, wysadzone mognoliami, uniwersytet, dom dla obłąkanych, instytut dla głuchoniemych i ociemniałych, izbę handlową, arsenał Unii, odlewnie żelaza i młyny (wytwórczość za przeszło 3 miliony dolarów). Prowadzi handel znaczny, głównie baweł-

ig. p.

1805 stał na czele deputacyi ofiarującej cesarzowi Napoleonowi koronę żelazną Włoch; obdarzony przez niego został tytułem książęcym i godnością wielkiego szambelana, którą mu po upadku Napoleona potwierdził ces. austryacki.

Litta Wawrzyniec ob. Dopełnienia.

Litta Juliusz hrabia (* w Medyolanie 1763—f w Petersburgu 1839) działacz w sprawie katolicyzmu w Rossyi, brat młodszy nuncyu-

Littleborough, malowniczo wśród gór położone m-to fabryczńe w Anglii, w Lancashire, nad rzeką Roch, powyżej Rochdale, u stóp Blackstone Edge; 10 878 mieszk. (1891). W po-

ig. p.

sza Wawrzyńca L-y (ob.). Jako kawaler mai- ną. Mieszk. 40 000 (1895). tański przybył L. do Rossyi w r. 1789 i wstąpił do służby w marynarce; w tymże roku za odznaczenie się posunięty był na kontr-ad-miralstwo. Doznawszy porażki na morzu w r.

1790, wystąpił ze służby i osiadł w Petersbur- bliżu piękne jezioro Hollingworth.

go, gromadząc w domu swym katolików w stolicy zamieszkałych. Cesarzowa Katarzyna II Garonne] 21 lip. 1658 — f w Paryżu 4 lut. 1726) kazała mu wyjechać z Rossyi; L. powrócił anatom, i chirurg. W zawodzie wykształcił się

Littré Aleksy (* w Cordes [dep. Tarn-et-

sał go w rozpr. „Observation sur une nouvelle espèce de hernie“ (w „Mém. de l’Acad. de chir.“ 1700); odkryciem jego są również gru-czołki na napletku członka męskiego (Glandulae s. eryptae praeputiales Littrii). W pamiętniku Akad. chir., której był członkiem, oprócz pracy wymienionej, ogłosił jeszcze 30 rozpraw innych. — Por. „Biogr. méd.“ (VI, str. 82) i „Dietionn. histor.“ (III, str. 463).

w Montpellier i w Paryżu, gdzie licencyatem wobec grożącego Paryżowi oblężenia opuścił med. został w r. 1690, doktorem w następnym, j miasto i przeniósł się do Bordeaux; tam Gam-tamże jako docent (prof, libre) lat 15 z powo- j betta zamianował go prof. Szkoły politechnicz-dzeniem wykładał anatomię, a również był ¹ nej, powierzając mu katedrę historyi i geogra-chirurgiem biegłym i b. cenionym. Odkrył nie- iii, ale L. już po pierwszym wykładzie z niej znany przedtem rodzaj przepukliny (ob.) i opi- ustąpił. W r. 1871 dep. Sekwany wybrał go

do Zgromadzenia Narodowego, w którym nale-I żał do lewicy republikańskiej; w d. 30 grud. tegoż roku wybrano go do grona 40 nieśmiertelnych, śród których od dawna już powinien był zasiadać, czemu się jednak długo przeci-wiali akademicy niektórzy, a na ich czele biskup Dupanloup (ob.), który też po wyborze L-go poprosił o wykreślenie siebie z listy Akad. Prane. — Zasługi L-go na polu piśmiennictwa naukowego są niezmierne. Przedewszystkim wystawił on sobie pomnik niepożyty, wydając „Dictionnaire de la langue française“ (Paryż 1863 —■ 1873; 4 t. w 4-e), nad którym pracował od r. 1844. Nie jest to robota słowni-karska miary zwykłej, lecz praca znakomita filologa i językoznawcy wytrawnego, wykonana nadzwyczaj sumiennie i ze znajomością języka

Dr J. p.

Littré Maksymilian Paweł    Emil (*

w Paryżu d. 1 lut. 1801 — f tamże d. 2 czerw. 1881) może najuczeńszy i najwielostron-niej wykształcony Francuz w. XIX, zasługujący na miano polihistora (ob.).—Ukończywszy chlubnie liceum Louis-le-Grand został sekretarzem hrabiego Daru; później wstąpił do wydziału lekarskiego w Paryżu, lecz śmierć ojca zmusiła go do przerwania nauki i zarabia-    podziwu godną (Uzupełnienie tego dzieła w r.

nia na ehleb dawaniem lekcyi języków nowo-    1882); „Histoire de la langue française“

żytnych i matematyki. W chwilach wolnych    (t-że 1862; 2 t.), zdobną takiemi samemi za-

od zajęcia tego gorliwie kształcił się sam w    letami. — Godnie obok dwu dzieł tych stanąć

językach starożytnych klasycznych, w sanskry-    mogą „Oeuvres d’Hippocrate“ (t-że 1839 —1861,

cie, języku arabskim, nowogreckim i w różnych    10 t.). Jest to wydanie krytyczne, a dotąd

naukach innych, nie zaniedbując przytem i    najlepsze, dzieł przypisywanych Hippokra-

pracy pisarskiej. W r. 1828 należał do grona    te sowi (ob.) w oryginale, z dodaniem prze-

założycieli tygodnika „Journal hebdomadaire    kładu francuskiego, dokonanego doskonale, o-

de médecine“ i został spółpracownikiem jego.    patrzone nadto objaśnieniami b. cennemi. Do-

Podczas rewolucyi lipcowej (1830), jako repu-    kładnością i poprawnością nie mniejszą odzna-

blikanin gorący, chwycił za broń i uczestni-    cza się również przekład franc. Pliniusza („Hi-

czjł w starciach ulicznych. Od r.    1830 do    stoire naturelle de    Pline“    w Nisarda „Collec-

1851 należał do grona redakcyjnego    dziennika    tion des classiques    latins“    t-że 1848 i 1850,

„National“, a w. r. 1837 Dezeimeris    i L. za-    2 t.). — Wspólnie z    K. Robinem (ob,) wydał

łożyli pismo nowe „L’Expérience“;    nadto L.    L. w opracowaniu    nowym    Nystena „Dictionn.

zasilał pracami swemi wydawnictwa: „Diction-    de méd., de chirur., de pharmacie etc“ (t-że

naire de méd. en 30 vol.“, „Gazette méd. de    1865). Z prac lekarskich jego wymienić jesz-

Paris“, „Revue des Deux-Mondes“, „Jourual    cze można: „Le choléra oriental“ (t-że 1832)

1839 został członkiem akademii (Inscriptions et Belles-Lettres), a od r. 1844 zasiadając w komisy! wyłonionej przez to ciało uczone, opracował trzy tomy dzieła „Histoire littéraire de la France“. W r. 1848 po wybuchu rewolucyi lutowej wybrano L-go do Rady Municypalnej Paryża, ale on już w październiku urząd ten złożył. W r. 1854 ministeryum mianowało go redaktorem słynnego „Journal des savants“. W roku 1867 założył „Rev. de phil. posit“ do której wiele pisywał, popularyzując poglądy Augusta Comte (ob.), któremi się był przejął (por. niżej). W r. 1858 Akad. med. wybrała L-go na członka przybranego (associé libre) nie mogąc go wbrew ustawie uczynić członkiem zwyczajnym, ponieważ nauk lekarskich nie ukończył, nie posiadał zatem dyplomu doktora med.—Podczas wojny francusko-niemieckiej L., ulegając namowie przyjaciół,

des Débats“, „Journal des savans“ i w. inn. W r.    i Médecine et médecins“ (t-że 1872), z innych

zaś: „Etude sur les Barbares et le moyen âge“ (t-że 1867); „Le génie militaire de Bonaparte“ (t-że 1872); „Restauration de la légitimité et ses aliés“ (t-że 1873) i „De l’établissement de la troisième République“ (t-że 1880). — Przysłużył się też L. literaturze francuskiej przekładając D. Straussa (ob.) żywot Jezusa (t-że 1839 i 1840, wyd. 2-e 1855), fizyolo-gię J. Müllera (t-że 1846) oraz Homera, Goethego, Schillera (ob. te nazw.) — O znaczeniu L-go filozoficzno-społecznem ob. niżej. — Por. Sainte-Beuve „Notice sur Mr. L. sa vie et ses oeuvres“ (w „Nouveaux Lundis“ 1863, T. V); G. Vapereau „Dictionn. univ. des contemporains etc.“ (wyd. 2-e T. II, str. 1174); E. Caro „L. et le positivisme“ (w „Revue des Deux-Mondes“ 1882, T. L str. 516—551)-, Da-remberg „L’oeuvre méd. d. L.“ (t-że T. LU, str. 634—71); Cabanes „La carrière médicale

Dr J. I'.

S. P.

r. 1846.

Littrow Karol L u d w i k, astronom niemiecki (* 1811 w Kazaniu—f d. 16 list. 1877), syn Józeta Jana (ob.), po ojcu objął zarząd obserwatoryum astr. w Wiedniu. W r. 1847 wraz ze Struvem dokonał pomiaru tryangulacyj-nego w Rossyi i na Węgrzech. Opracował przy współudziale Hornsteina 3-tomowe „Meteoro-gische Beobachtungen an k. k. Sternwarte in Wien von 1775 — 1805“ (1860 - 62), wydał spostrzeżenia Hella z r. 1769 nad przejściem Wenery przez tarczę słońca i wybór pism ojca; wydawał roczniki astronomiczne i zamieścił wiele rozpraw w pamiętnikach Akademii w Wiedniu (której w r. 1848 został członkiem) oraz w

Redagował „Kalendär für alle którym r. 1873 zamieścił rozprawę o Ko-

A. Ł.

de L.“ (w „Chronique médic.“ z d. 1 stycz. 1895) i Barthélémy Saint-Hilaire „Souvenirs personnels sur L.“ (t-że).

L. pracował długie lata nad popularyzacyą i propagandą pozytywizmu. W książkach: „Auguste Comte et le positivisme“ (1863); „La science au point de vue philosophique“ (wyd. 5-e 1874), starał się bronić systemu socyologiconego Comte’a przed zarzutami krytyków, zwłaszcza przed argumentami Spencera (ob.) przeciwko hierarchii nauk, zebranemi w szkicu „Genesis of science“; w polemice z rozgłośnym Anglikiem chciał ratować zasadę hierarchii przez wprowadzenie różnic pomiędzy: série, évolution i constitution. Série oznacza i odtwarza zależność logiczną; sam Comte raz na zawsze ją określił, mówiąc: własności chemiczne, fizyczne i organiczne {vitales) ciał tworzą szereg zmniejszającej się powszechności; natomiast historyczna ewolucya nauk postępuje często drogą odwrotną, przez co jednak prawdziwość objektywna pierwszego szeregu nie jest podana w wątpliwość; powszechność bowiem sub-jektywna, która daje się śród nich zauważyć na końcu zamiast na początku drogi — różni się od powszechności objektywnej. Tak np. komórka jest subjektywnie powszechną, dlatego odnaleziona została na końcu badań biologicznych; objektywnie zaś biorąc, jest zjawiskiem nader szczegółowem; dlatego też i nie jest logicznem uwarunkowaniem pozostałych zjawisk biologicznych. W ewolucyi rzuca się w oczy nader subjektywna zależność wzajemna nauk. Wreszcie konstytucya nauk odpowiada w zupełności objektywnemu porządkowi logicznemu. Konstytucyi nie należy mieszać z powstawaniem pierwocin nauki; wtedy dopiero kiedy jej właściwy objekt, właściwa propriété de la nature ściśle będzie określoną i od innych odgraniczoną, może uchodzić za ukonstytuowaną. W przedmiocie ewolucyi L. przyznał słuszność Spencerowi; w stosunku do konstytucyi uważał szereg Comte’a za niewzruszony. Sens jego wywodów sprowadza się do kompromisu, polegającego na tern, że L., pragnąc wyratować logiczne marzenie „hierarchii“ Comte’a, przyniósł w ofierze jej znaczenie historyczne. Właściwe jego poglądy pozostały niedopowiedziane. W książce „La science au point de vue philosophique“ zastanawia się uczony francuz w krótkich słowach nad systemami potrzeb i interesów ludzkich: pierwszy system obejmuje potrzeby- materyalne i sposoby ich zaspakajania, skąd powstaje i n-dustrya w szerokiem znaczeniu tego wyrazu; drugi system — odpowiada rządom doczesnym (plemienia, miasta, narodu), włączając w to i ideał rządzenia światem; trzeci — obejmuje sztuki piękne, czwarty -wiedzę abstrakcyjną. Każdy z tych systemów ogarnia wielki komplet rzeczy, które poznane być mogą i muszą. Zdolność tworzenia takich „rzeczy“ przekazywania tych zdobyczy późniejszym po koleniom jest, jak to już Comte zaznaczył, za sadtiiczem warunkiem istnienia i rozwoju spo łeczeństwa. Temu podziałowi systemów odpo wiadają też i poszczególne działy socyologii Szczegółowiej tych myśli L. nie rozwinął uczynił to znacznie później socyolog belgijski De Greef. Ob. Klasyfikacya nauk: Pozytywizm, Socyologia; por. Comte.

Littrow Józef Jan, astronom niemiecki (* 1781 w Czechach — f d. 30 list. 1840); po skończeniu uuiw. w Pradze i kilkoletniej gu-weruerce w r. 1807 został profesorem astronomii w Krakowie, r. 1810 w Kazaniu, zarazem członkiem Akademii w Petersburgu; r. 1816 mianowany dyrektorem obserwatoryum w Budapeszcie, r. 1819 w Wiedniu, gdzie przyczynił się do założenia Akademii, oraz samo obserwatoryum zreorganizował i podniósł. Napisał cenne dzieło „Die Wunder des Himmels“, które w r. 1894 doczekało się wydania 8-go; nadto Theoretische und praktische Astronomie“ (1821—29; 3 t.); „Analitische Geometrie“ (1820), „Elemente der Algebra und Geometrie“ (1827), „Anleitung zur Berechnung der Leibrenten und Wit-twenpensionen“ (1829). Wybór prac L-a, poprzedzony życiorysem, wydany został przez syna w

A. Ł,

Gehlera „Physik. Wörterb.“ Stände“, w

perniku (os. 1874).

Liturgia, staroż. gr. Xeitoupyia, wyraz złożony z przymiotnika Xsïtoç, Xeùroç, Xeitôç — ludowy, państwowy i z rzeczownika spyov = czynność, dzieło, oznacza wogóle każdą państwu wyświadczoną przysługę, szczególnie zaś ciężary, które w rozlicznych państwach demokratycznych greckich, jak w Atenach, Orchomenos, Tebach, w późniejszych miastach Azyi Mniejszej, w Mytilenie, na wyspach Eginie, Rhodos, obywatele zamożni, zwłaszcza w urządzaniu uroczystości religijnych, lecz także w zakresie właściwych potrzeb państwowych, osobiście podejmowali. Koszty ich były tern znaczniejsze, im większą rolę odgrywały przytem ambicya i

próżność osobista, jako też żądza pozyskania sobie 800 drachm; liczba zaś gości wynosiła do 2 000. przez przepych zbytkowny względów i przychyl- —Do L-i n a d z w y c z a j n y c h należała t r y e r-ności ludu. Tym sposobem stanowiły L-e, przewyż- ar chi a (ob.), tpiYjpap/ća, najwięcej ofiar pienięż-szające zwykle wymagane przez prawo wydatki, nych ze strony obywateli zamożnych wymagająca, pośrednio wielką część dochodów państwa, Kiedy bowiem ze wzrostem siły morskiej ateńskiej rcpóaoSot, ujmując mu wiele wydatków z dotychczasowa instytucya naukraryi (ob.) kasy rządowej, a jako ciężary osobiste nie wystarczała, mianowali na mocy prawa różnią się od podatku majątkowego, eiacpopa, strategowie z pomiędzy najbogatszych obywa-który pod pewnym tylko względem do L-i za- teli stosowną liczbę tak zwanych tryerar-liczać można. — Ponieważ źródła podają najdo- chów, z których każdego poszczególnego obo-kładniejsze szczegóły o L-ach ate ńsk i c h, wy- wiązkiem było jeden okręt wojenny swym łączuie więc na ich opisie ograniczyć się można, kosztem wyekwipować, przez rok cały w stanie L-e były albo regularne, co rok się powta- do boju stosownym utrzymywać, a nadto do-rzające, Aetzoopyiou sy%óxXcoi, albo nadzwy- wództwo główne nad nim objąć. Koszty wyczaj ne, od potrzeb państwa zależne, jak np. nosiły tu średnio 40 min aż do jednego talentu, tryerarchia i zaliczka podatku majątkowego za Od r. 411 przed Chr. począwszy, pozwalało innych obywateli, îrpoeiacpopà. Do L-i regulär- prawo na podział kosztów tych znacznych pomię-nych, do których przejęcia każdy członek po- dzy dwu obywateli; zwano to syntryerar-kolenia (fyli), posiadający majątku więcej niż chią (awzpvqpapyCa). W r. 358, kiedy państwo trzy talenty, mógł być powołany, liczą się: ateńskie podupadło, a skutkiem tego i obywa-lJAr c h i t e orya (ap^tUsoopia), polegająca na urzą- telstwo zubożało, zreformowano całe urządze-dzeniu, wyprawieniu w drogę, utrzymaniu i nie tryerarchii, tworząc z grona obywateli za-przystrojeniu poselstw świątecznych (łłewpiai), możniejszych ściślejsze komitety, zobowiązywano na wielkie igrzyska narodowe w Olimpii, w płacić jako zaliczki summy potrzebne do budo-Delfach, w Koryncie i Nemei, dalej na uro- wania nowych okrętów, ściągane potem od czyste obchody religijne, które na wyspie Delos członków każdego grona (ob. Symmorye i i w innych uświęconych miejscowościach się Syntelie) — Tę dla siebie korzystną i wy-odbywały. Drobną jedynie część kosztów pono- godną reformę wyzyskało państwo do drugiej sił skarb rządowy. — 2) Choregia (ob.), L-i nadzwyczajnej, mianowicie do poboru po-^opY^ia, najwięcej wymagająca kosztów z po- datku majątkowego sposobem zaliczki, wy-między zwyczajnych L-i, zasadzająca się na płacanej także przez grono Ateńczyków majęt-zebraniu, wyćwiczeniu, przystrojeniu i utrzy- niejszych (jrpoetacpopa = podatek z góry maniu chórów we wszystkich igrzyskach muzy- wniesiony), — Według świadectwa Demoste-kalnych i przedstawieniach teatralnych. — 3) nesa, w tym razie, jak się zdaje, nieco prze-Gimnazyarchia (Yojxvaatap^ia) którą od- sądnego, dźwigało rocznie około 60 obywateli różniąc należy od podobnej iustytucyi za czasów ateńskich ciężar L-i regularnych. Zresztą zobo-■cesarstwa rzymskiego, obowiązującej jednakże wiązani oni byli prawie do spełniania tylko jednej tylko do dozorowania szkół i ćwiczeń girnna- L-i rocznie, jako-też co drugi rok jedynie przy-styczuych. Obowiązkiem gimnazyarchy w cza- paść na nich mogła kolej ponoszenia owych wiel-sach dawniejszych było natomiast szczegół- kich wydatków nadzwyczajnych. Zwolnieni byli od nie osoby, ćwiczące się do wystąpień girnna- nich, na mocy uchwały ludu, dobrze względem stycznych podczas uroczystych igrzysk, zebrać, ojczyzny zasłużeni obywatele, na dowód uznania kosztem własnym przez cały czas opłacać i i czci całego narodu, jako-też sieroty aż do utrzymywać, dozór mieć ścisły nad niemi, a dojścia do pełnoletności. Metojkowie (ob.) oprócz tego także samo miejsce igrzysk stosownie winni byli jako tolerowani do czasu mieszkańcy przyozdobić. Jak Lizyas podaje, kosztowała Ziemi Ateńskiej płacić rocznie 12 drachm do gimnazyarchia, podejmowana dla obchodu świąt skarbu rządowego; połowę tej kwoty płaciły Prometejskich, średnio 1200 drachm. Zwy- samodzielne niewiasty; wszakże w pewnych cięskiemu gimnazyarsze służyło, równie jak razach ściągano także od nich nadzwyczajny pierwszemu choregowi, prawo postawienia po- podatek, zwany etocpopa. — Istniało w Atenach mnika na cześć swojego zwycięstwa. Osobnym prawo, zmierzające do sprawiedliwego podziału rodzajem giinnazyarchii była tak zwana lam- L-i pomiędzy obywateli. Jeżeli bowiem który z p a d a r c h i a (ob.).—4) Goszczenie człon- nich mniemał, że niesłusznie go powołano do ków jednej fyli, zwane souaaię, całkiem spełnienia L-i, a mianowicie, że pominięto ja-różne od wielkich biesiad, dla ludu niekiedy kiego obywatela zamożniejszego przy rozdzie-wyprawianych, których koszty tak zwana laniu owych ciężarów, natenczas mógł stawić Kasa teoryków (ob.) ponosiła. Jeden z wniosek prawomocny o zamianę z nim ma-zamożniejszych członków fyli, zwany w tym jątku, t. zw. avuôoaiç. Na zamianę taką, z której razie écrctàuop, wyprawiał, celem utrzymania wyłączono zresztą, jako podatkowi żadnemu nie ścisłej łączności i stosunków przyjaznych po- podlegające, dochody z kleruchii i kopalni, mu-między obywatelami jednego pokolenia, ucztę siał ów rzekomo majętniejszy obywatel przystać, (ôeîîrvov rpoXsuxôv). Koszty jej nie przenosiły J albo też sam L-ę na swe barki przyjąć. s- Drz-cere- i św. Bazyli, Lę swojego Kościoła, Apostołów zwaną, uprościł. L. ta jeszcze w w. VII po dawnemu L-ą Apostołów zwana; dopiero sobór trullański (692) św. Janowi Chryz. ją przypisuje, i za argument przeciwko Ormianom, jak wyżej jerozolimską, przytacza. Ma ta wiele waryantów. Używana we wszystkie dnie wyjąwszy wyżej przytoczone, w które się L-i św. Bazylego używa, oraz wielki post, w którym się msza tak zwana praesanctificatorum odprawia. — 7) L. ormiańska, ułożona prawdopodobnie w w. IV, poprawiona w w. V, podobna do byzantyjskich, z pewnemi zbliżeniami do rzymskiego mszału. — 8) L. ne story ańska. Nestoryusz (od 428), patryarcha antyochijska, grecka, prawie tasa- konstplski, dopuścił się fałszerstwa w L-i.

Liturgia, porządek lekcyi, modłów i monii, przy odprawianiu mszy używanych. Tyle więc jest różnych L-i, ile porządków takich przy odprawianiu mszy. Główniejsze: 1) L. św. Jakóba czyli jerozolimska, dziś znana w języku greckim i takim był pewno oryginał, lubo mógł być i w języku ludowym, palestyńskim. Utrzymują, że ją napisał Jakób Młodszy, Apostoł. Protestanci ją odrzucają jako apokryf. Bywa też zwana L-ą św. Cyryla jerozolimskiego, bo on jej wykład w swoich Mystagogikach pomieścił. — 2) Obok jerozolimskiej nadmienia się zwykle o L-i św. Klemensa, z końca III albo początku w. IV. Niewiele się ona różni w układzie od tamtej. — 3)

L-a

co jerozolimska. Kościół antyochijski miał ją j po syryjsku w wolnym przekładzie, i ta to jest L-ą syryjską zwana. W czasie soboru chalcedońskiego (451) była już wielkiem poszanowaniu. Monofizyci nakompo-nowali mnóstwo L-i pod wymyślonemi imionami (około 50). Melchici trzymali się syryjskiej, zanim ich patryarcha konstantyuopolski nie zmusił do przyjęcia L-i swojego Kościoła. — 4) L-a św. Marka czyli Aleksandryjska. Wynaleziona w rękopiśmie greckim, w jednym z ba-zyliańskich klasztorów Kalabryi, wydana r. 1583 w Paryżu, przypisywana św. Markowi tylko dla tego, że rządził Kościołem aleksandryjskim. Wedle badaczów, ma to być stara L., używana w Egipcie przed odszczepieństwem monofizyckiem. Kop to wie mieli także wiele L-i, ale dziś mają trzy tylko w użyciu: L-ę św. Bazylego, odprawianą w niedziele zwyczajne, ferye i za umarłych; L-ę św. Grzegorza Teologa na święta Pana Jezusowe i uroczystości; św. Cyryla na post i noc Bożego Narodzenia. Kościół

ma

a b i s y ń s k i egipskiemu, ma wedle jednych L-i 12, wedle innych 10. — 5) L. byzantyjska: św. Bazylego. Ten biskup powiada, że dla klasztoru swojego przygotował modły do odmawiania przy odprawianiu mszy. Kościoły wschodnie pochwaliły ją i przyjęły u siebie z pewnemi ak-kommodacyami, każdy do swoich zwyczajów. Stąd powstało wiele L-i greckich, syryjskich, armeńskich, które, choć znacznie różnią się między sobą, imię św. Bazylego noszą, lubo dziś tylko ta, której używa Kościół konstanty nopolski,

Bazylego się zowie. Używają jej Grecy tylko w niektóre dni, mianowicie: w niedziele wielkiego postu (wyjąwszy palmową), w w. czwartek, w w. sobotę, w wigilię Bożego Narodzenia i Objawienia się Pańskiego (Trzech Króli) i w dzień św. Bazylego. A jest ona dwojaka: dłuższa i krótsza, ażeby się ministrowie i lud nie znużył; pomimo to i ta krótsza jest jeszcze tak długą, że sami jej zwolennicy

Zwolennicy tej sekty mają trzy L-e, w których ordo i inne modły wspólne.—9) L. rzymska czyli św. Piotra. Przy tej L-i trzeba pamiętać, ona w że starożytne sakramentarze nie mają w sobie wszystkiego, co się we mszy odmawia, jeno to tylko, co odmawia kapłan, bo dla assysty były antyfonarze, lekcyonarze, ewangeliarze i t. p. liturgiczne księgi. Każda z tych ksiąg zwała się Liber missalis, bo do mszy potrzebna. Potem, gdy uznano potrzebę złączenia ich w jednę, zwłaszcza ku wygodzie kapłanów odprawujących bez assysty, tę księgę zbiorową nazwano Missale plenarium, a potem popro-stu Missale, Mszał. Łatwo się domyślić, że przy takich redakcyach księgi zbiorowej, choć się trzymano w zasadzie rytuału gregoryańskiego, powstało wiele waryantów, które następnie Rzymowi wypadło poprawiać.—Dzisiejsza L. rzymska jest tasama w gruncie, którą zostawił Piotr święty, a ta znów widoczuie ma takież części składowe, jak L. św. Jakóba lub inne wschodnie. —10) L-a ambrozyańska pokrewny czyli medyolańska. Obrządek medyolań-ski ma być spuścizną po św. Barnabie Apostole, pomnożoną przez św. Mirokleta, a uzupełnioną przez św. Ambrożego. Medyolańczycy bardzo są przywiązani do swojego rytuału. Już Karol W. i Adryan I chcieli ich do całkiem rzymskich obrządków nawrócić, ale napróżno. R, 1497 Aleksander IV uznał tę L-ę i upoważnił, co też i Pius V przy poprawie mszału rzymskiego (1570) uprawomocnił. —11) L-a gocka, zwana później moz ar abską i hiszpańską. Jedni utrzymują, że Hiszpania właściwie L-ą św. przez pierwsze cztery wieki miała L-ę rzymską i że dopiero w w. V Gotowie ze Wschodu wnieśli do niej grecką jakąś. Inni utrzymują przeciwnie, że Hiszpania miała od początku obrządek wschodni i że ten właśnie i Gotom się spodobał. Alfons VI kazał obie L., rzymską i mozarabską, w swojem państwie zachować. Jedne więc Kościoły odprawiały po rzymsku, inne po mozarabsku, aż nareszcie rytuał mozarab-za ski^upadł. R. 1500 kardynał Ximeues, chcąc zbyt długą ją uznają.—6) bizantyjska św. Chry- j pamiątkę L-i mozarabskiej zachować, wydruko-z os tom a, który z tychsamych powodów, co I wał mszał i brewiarz nowy mozarabski, z ma-

Wieł Encykl. Powsï, llustr. Ser. I T. XL1U-IV, Zcsz. 346b.

łemi poprawkami, a nadto ustanowili uposażył fun-dacyę 13 kapelanów przy kaplicy ad Corpus Christi w katedrze toletańskiej i w 5 czy 6 parafiach, obowiązanych odmawiać godziny kanoniczne i mszę odprawiać wedle lego obrządku. Juliusz II wydał dwie bulle, zatwierdzające tę instytucyę. Tym sposobem do dziś L. mozarabska przetrwała. — 12) L. gallikań-ska. Przypisują po części jej układ św. Hilaremu (ok. 367), ale należy się wielu redaktorów domyślać. Nosi ona na sobie cechy więcej wschodnie. Pepin i Karol W., nie radzi temu zamieszaniu, nakazywali duchowieństwu przyjąć sakramentarz Grzegorza. L. gal-likańska wtedy upadła, a rzymską wprowadzono; jednak tu i owdzie upór zatrzymał niejedno z dawnej, a nieświadomość dodała co nowego, tak, iż za soboru trydenckiego było we Fran-cyi prawie tyle L., ile dyecezyi. Lstawa try-deucka zniosła te różnice. Tak dowodzą jedni; inni powiadają, że L. w Gallii w pierwszych wiekach Kościoła była rzymską, że tylko dodatki i zmiany nieświadomości potem się wkradły, że, na prośby Stefana papieża, nie zgermanizowanej Pruskiej—Wielką. Po-Karol W. i jego następcy kler swego kraju za- dział na L-ę Pruską i Wielką ma duże znacze-wrócili do dawnej praktyki czysto rzymskiej, nie, ponieważ tak ogólne warunki polityczne Dopiero w w. XVIII bpi, kierowani duchem jan-senistowskim, zaczęli kuć nowe L-e, nie zawsze wolne od błędów. („Enc. Kość.“).

Litwa (układ artykułu):

A.. Stan

1.    Obszar p. M. Roemera.

2.    Liczebność Litwinów p. M. Roemera.

3.    Antropologia p L. Krzywickiego.

4.    Podział p. M. Roemera.

5.    Ogniska życia kulturalnego p. M. Roemera.

6.    Sztuka ludowa p. M. Brensztejna.

7.    Literatura p. M. Birziszkę.

8.    J ę z y k p. K. Bugę

G. ïliîstoi-v î» :

1.    Archeologia (ob. wyjaśnienie)

2.    M i to 1 o g i a p. A. Briicknera.

3.    Dzieje p. J. Jakubowskiego.

4.    Ustrój p. J. Jakubowskiego.

A) I. Obszar. Terytoryum L-wy etnogra ficznej mieści się w swej ogromnej większości w granicach Państwa Rossyjskiego i zaledwie cząstka jego znajduje się pod panowaniem pruskiem. Odpowiednio do tego podziału państwowego L. etnograficzna składa się z dwóch zasadniczych odłamów: 1) L. Pruska i 2) L. zwana przez Litwinów w przeciwstawieniu do małej i znacz-

jak warunki bytu kulturalnego Litwinów są w obu częściach kraju bardzo różne. T. zw. Wielka L. zajmuje gubernie kowieńską ze skrajnym południowo-zachodnim nadbałtyckim skrawkiem Kurlandyi, zachodnią część gub. wileńskiej, mały północny skrawek gub. grodzieńskiej i znaczną część gub. suwalskiej Królestwa Polskiego. Bliżej terytoryum to da się w następujący sposób zakreślić: zaczyna się ono u wybrzeży Bałtyku, tam, gdzie Kurlandya styka się z granicą pruską, i zajmuje mały nadmorski skrawek Kurlandyi, oddzielający powiat telszewski gub. kowieńskiej od morza; w tym nadmorskim zakątku L-wy, wcielonym już po zaborze przez Rossyę do Kurlandyi, leży miasteczko Połąga ze sławną we wspomnieniach i podaniach L-y górą Biruty. Dalej terytoryum litewskie odchyla się od morza na północny wschód i biegnie wzdłuż historycznej li-tewsko-łotewskiej granicy, oddzielającej gub. kowieńską na północy od Kurlandyi. Linia graniczna zwraca się nieco w kierunku południowo-wschodnim i biegnie wciąż granicą kur-landzką. Dopiero od granic powiatu jezioroskiego (nowoaleksandrowskiego) ludność litewska rozlewa się nieco na terytoryum kurlandzkie, w niektórych punktach poszczególnych powiatu iłuksztańskiego. Terytoryum litewskie dobiega w ten sposób do krańców północno-wschodnich gub. kowieńskiej, gdzie przy zetknięciu się z powiatem dziśnieńskim gub. wileńskiej ludność jest etnograficznie mieszana, litewsko-białoru-ska, ze znaczną przewagą białorusinów. Stąd terytoryum litewskie wkracza do pow. święciań-skiego gub. wileńskiej i zakreśla wewnątrz tej

Liturgiczne ksi§gi obejmują w sobie prawidła i formuły czci Bożej zewnętrznej. Właściwie takiemi księgami są: Mszał, Brewiarz,

Rytuał, Pontyfikat i Ceremoniał biskupów. Są jeszcze i inne, jak „Martylogium Caeremoniale Papale“ dla Papieżów tylko; dawniejsze zaś

K. L. były jeszcze: Sakramentarze, tak zwane Porządki rzymskie („Ordo romanus“), Kollek-tarze, Lekcyonarze, Ewangeliarze, Graduały,

Antyfonarze i Hymnarze. Są jeszcze i inne, księgi, poniekąd także liturgiczne, lubo właściwie są tylko wyciągami z K. L., jak Diurna-lik, nasz Kancyonał, Psałterz, Oktawarz, Pro-cessyonały, Passyonały i t. p. Kościoły wschodnie mają innych nazw K. L. („Enc. Kość.“).

Lituus, wyraz łaciński, prawdopopodobnie pochodzenia etruskiego, pokrewny z grec. XtâCsiv *= chylić, krzywić, oznacza narzędzie skrzywione: 1) podobno już od czasów Romulusa (ob.) znaną, na końcu zakrzywioną laskę rzymskich augurów (ob.), jako szczególną oznakę ich wysokiej godności, którą miejsce święte (templum), dla wieszczenia przyszłości z lotu ptaków i pojawienia się znaków niebieskich, oznaczali i na osobne części dzielili; — 2) skrzywiony instrument muzyczny dęty, używany często w wojsku rzymskiem, a zwłaszcza w jeździe, do dawania sygnałów; rożni się on od tuby (ob.), w piechocie używanej, nietylko kształtem krzywym, lecz także tonem ostrym i wrzaskliwym; trębacz na L-e zwał się liti-

cen.

S. Drz,

M. R er.

II. Liczebność. Statystyka liczebności L-nówuie jest ostatecznie ustalona. Najprawdopodobniejszą i jest pono liczba 2% milionów ogółu ludności, mó- ₍ (5 — 7 000). wiącej po litewsku Najbardziej zwartą pod wzglę- III. Antropologia. Pod względemantropologicz-dem etnograficznym jest ludność litewsKa w więk- nyin L-ni wyodrębniają się z pośród ludów o-szej części gub. kowieńskiej i w 4 półuo- taczających Bałtyk jedynie cechami drugorzęd-cnych powiatach gub. suwalskiej. W powiatach nemi. Odróżniają się jak wszystkie te ludy, względ-kowieńskim i częściowo wiłkomierskim (od gra- nie wysokim wzrostem: w Królestwie Boiskiem po-nicy wileńskiej) gub. kowieńskiej śród ludności wiaty litewskie należą do tych, w których wzrost litewskiej jest znaczna ilość ludności spoloni- rekrutów jest największy. Gdy przeciętna w zro-zowanej; tosamo, w większym jeszcze stopniu, ma stu rekrutów dla całego Królestwa w 1. 1874 — miejsce w powiecie wileńskim i poniekąd w 1883 wynosiła 1624 mm., wówczas w pow. trockim. Wschodnie krańce powiatu jezioroskie- wyłkowyskim dosięgała 1635 mm., władysła-go gub. kowieńskiej oraz litewskie części pow. wowskim i maryampolskim 1642. Wzrost re-święciańskiego, lidzkiego i oszmiańskiego są w krutów w tymsamym okresie czasu wynosił w znacznym stopniu podminowane przez etnogra- pow. oszmiańskim 1646, lidzkim i trockim 1651; ficzny element białoruski. Północne kresy pow. kowieńskim 1631, szawelskim i Wiłkomirskim jezioroskiego i poniewieskiego podlegają osad- 1636, jezioroskim 1638, rosieńskim 1635, tel-nictwu Łotyszów z KurJandyi. Na litewskich szewskim 1644 i poniewieskim 1654. Liczby krańcach pow. sejneńskiego i suwalskiego lud- te jednak, jako dotyczące tylko rekrutów, nie ność litewska jest mieszana z ludnością ma- dają należytego pojęcia o wzroście ludności, zurską. Wewnątrz całego terytoryum litewskie- tern bardziej, że wzięto tutaj pod rachubę Ży-go w L-wie Wielkiej Polacy stanowią przewa- dów, którzy obniżają przeciętną wzrostu. Daty żający element śród wielkiej i średniej wła- Snigirewa obejmujące wszystkich poborowych sności ziemskiej, śród chrześciańskiej ludności r. 1875, są bliższe rzeczywistości. Znalazł on dla większych miast i śród zastępów drobnej szlach- wzrostu: ty, skupionej w niektórych miejscowościach w zwartych koloniach, zwanych „okolicami“. Prócz tego w gub. kowieńskiej, zwłaszcza w powiatach wschodnich, jest sporo osiadłych starowier- skiej ców narodowości rossyjskiej, których ilość do* chodzi do 30 000. Ludność miasteczkowa jest przeważnie żydowska. Litewską jest cała ludność włościańska, znaczna część chrześciańskiej ludności miasteczkowej (rzemieślnicy, chrześcia-me-sklepikarze), część średniej własności ziem-

1626 mm. 1639    „

1643    „

1655    „

gubernii półkole, otwarte na wschód a mieszczące w sobie północną część pow. święciań-skiego, zachodnią część pow. wileńskiego, pow. trocki, północną część lidzkiego, zachodnią i kilka wysepek etnograficznych w pow. oszmiań-skim, a nakoniec parę klinów na wschodzie pow. wileńskiego. Od gub. wileńskiej, na południowym zachodzie, terytoryum litewskie wkracza do gub. grodzieńskiej, w której zajmuje jeno bardzo drobny skrawek północny pow. grodzieńskiego, tam, gdzie się mieszczą Druskieniki. Stamtąd przekracza Niemen i przecina gub. suwalską w kierunku północno-zachodnim do granicy pruskiej, włączając w siebie powiaty władysławowski, wyłkowyski, maryarn-polski, kalwaryjski, znaczniejszą część sejneńskiego (t. zw. Dzukia) i małą cząstkę suwalskiego. Dalej etnograficzna granica litewska przecina granicę państwową prusko-rossyjską. Tam terytoryum litewskie zajmuje klin północno-wschodni Prus Wschodnich między granicą rossyjską i Bałtykiem; na zachód zbliża się do Wystrucia, głównie zaś ciągnie się wzdłuż biegu dolnego Niemna w okręgach miast Kłajpedy (Memel), Tylży, Ragnity. Tak wyglądają zewnętrzne kontury L-y etnograficznej.

skiej w środkowej i zachodniej L-ie, oraz część inteligencyi zawodowej. Zwłaszcza w dwóch ostatnich kategoryach ludności —śród średniej własności ziemskiej i śród inteligencyi zawodowej — stosunek procentowy Litwinów wzrasta coraz bardziej. W pruskiej dzielnicy L-wy Litwini nie tworzą takiej zwartej masy, jak w gub. kowieńskiej i suwalskiej. Dzielnica ta ulega ciągłemu postępowi germauizacyi. Na całem terytoryum dzisiejszej L-wy pruskiej Litwini stanowią zaledwie niespełna 30% ogółu ludności. Z poszczególnych okręgów tylko okręg Heidekrug (po litewsku=Szilokarcziama) posiada bezwzględną większość litewską. Okręgi Kłajpedy i Tylży mają większość litewską tylko pod warunkiem wykluczania obu miast okręgowych z ludnością zgermanizowaną. Co do emigracyi litewskiej, ta najliczniej skupia się w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, gdzie ilość Litwinów dochodzi do Vą m*_ liona. W Anglii są dwa większe ogniska emigracyjne litewskie—w Londynie i w Glasgowie. W Państwie Rossyjskiem litewskie wychodźtwo zarobkowe skierowane jest przeważnie do Petersburga i do nadbałtyckich miast portowych; większe zorganizowaue kolonie litewskie są w Petersburgu (30—40 000 Litwinów), w Rydze (do 30 000), w Libawie (do 15 000), w Odessie

M. R-er.

Polacy w Królestwie Litwini „    „

Litwini g. wileńskiej i kowień-

Żmudzini

Należałoby wnioskować, iż Żmudzini są wyższego wzrostu od L-ów z górnej Litwy, co stawiałoby ich bliżej Łotyszów, i zgadzałoby się z ogólną zasadą, iż w miarę odległości od Bałtyku wzrost obniża się wśród ludności. Nie

dokonywano jednak pomiarów nad dorosłą lud- ₍ („Rusk. Antropol. Żurnał“ 1902); Talko-Hryn-nością Żmudzi, dokonane zaś dają największy j cewicz „Charakterystyka fizyczna ludów Litwy wzrost dla pow. poniewieskiego: 1668 mm., w szawelskim wzrost wynosi 1665, wiłkomier-

i Rusi“ („Zb. Wiad. do antr. kraj." XVII); Olechnowicz „Charakterystyka antropologiczna

L. K.

skim 1647, w gub. suwalskiej 1651 (dla męż- ' L-ów z okolic m. Olity“ (tamże, t. XVIII). czyzn). W ogóle, przeciętny wzrost dla doros- IV. Podział. Wewnętrznie rozpada sie L-a na łych mężczyzn sięga 1656 mm. u Baronasa, dwie części składowe: na Żmudź, czyli L-wę 1662 mm. u Brennsohna; dla kobiet: 1546 i Dolną, i L-wę właściwą, zwaną w przeciwsta-1548, dla Łotyszów zaś (Waeber) 1704 (mężcz.j, wieniu do Żmudzi L-w ą Górną albo z litewska u Liwów (Waldhauer) 1736, u Białorusinów (Sni- — Auksztotą. Podział ten, który się określa girew) 1635. Typ bruneta zdarza się rzadko, czynnikami historyczuemi, ma dziś takie zna-Przypadało (Tälko - Hryncewicz, bez uwzględ- czenie realne, że różnice zachodzą w narzeczu nienia barwy skóry):    oraz w kulturze i charakterze ludowym tych

na blondynów męż. kob. Litwini właściwi 60.1% 50% Żmudzini

brunetów    dwóch dzielnic. Żmudź zajmuje zachodnią nad-

m.

5 %    5.5%

71.2    74,2    4.2% 3%

Łotwa    63.8 60%    8.6% 4.3%

Białorusini    57.1 58.1% H.4% 12.8%

I tutaj Żmudzini bardziej uwydatniają cechy typu blondynowego niż L-ni z górnej Litwy. Z własnych spostrzeżeń doszedłem do wniosku, iż obfitość ciemnych włosów i oczu na Żmudzi pozostaje w stosunku dość wyraźnym do napięcia wpływów polskich: tam gdzie ludność mówi po polsku (nad Wilią od Janowa do Kowna, około Szydłowa, Kroż, Rosień) częściej można spotkać barwy ciemne oczu i włosów. Oczy jasne są częstsze niż włosy: Przypadało na włosy jasne w badaniach Brennsohna i Baronasa około 53%, tymczasem na oczy siwe i błękitne 66% u Brennsohna, 88.7% u Jan-czuka, 69% u Baronasa. Co do kształtów czaszki, przeciętna wartość wskaźnika głównego wynosiła:

k.    graniczną część gub. kowieńskiej, doliny rzek

browolnie

u Janczuka u Baronasa

m n u    • /Litwini 82.0

u Talko-Hryncewicza jżmudziDj 816

Łotysze u Waebera u Talko-Hryucewicza

Białorusini u Talko-Hryncewicza Innemi słowy, pod względem wymiarów czaszki Litwini bardziej zbliżają się do Białorusinów niż do Łotwy, przyczem znów Żmudzini w mniejszym stopniu niż mieszkańcy górnej Litwy. Na tej charakterystyce poprzestaniemy. Naturalnie, że podane liczby wskazują jedynie stanowisko L-ów w skali klasyfikacyjnej, ale nie wystarczają dla wyznaczenia właściwego im typu, a raczej typów: budowa twarzy ma niekiedy tak znamienne kształty, iż odrazu można odróżnić L-a od Polaka lub Białorusina. Szczegóły co do tego bliższe: Breunsohn „Zur Anthropologie der Littauer“ (Dorpat 1883); Jan-czuk „K woprosu ob Antropol. tjipje ljitow-cew“ („Dnew. Antr. Otd,“, Moskwa 1890); Ba-ronas „K antropologiji ljitowskago plemjenji“

81.93    82.14

82.73    82.49

Dubissy, Jury i Wenty, a zatem dzisiejsze powiaty telszewski, szawelski i znaczniejszą część rosieńskiego. W walce plemienia litewskiego ze zwycięskim pochodem gęrmanizmu Żmudź, po upadku szczepu pruskiego na południowym zachodzie i po ujarzmieniu przez zakon mieczowy szczepu łotyskiego na północnym wschodzie, stanowiła przedmurze obronne pozostałej wolnej części szczepu, zorganizowanej pod wpływem niebezpieczeństwa w Wielkie Księ stwo Litewskie. Żmudź oddzielała posiadłości krzyżackie od posiadłości Kawalerów Mieczowych i otwierała jednocześnie drogę do litewskich dzielnic wschodnich i południowych; to też fala gęrmanizmu najpotężniej w nią uderzała. W rękach wielkich książąt litewskich służyła Żmudź za przedmiot frymarki, za cenę targów z Krzyżakami. Sama atoli nigdy do-nie podlegała; — z wytrwałością broniąc się od więzów zaboru krzyżackiego, męż. kob. zdołała Żmudź.rozwinąć w sobie wielki hart Litwinów: u Brennsohna 81.76    83.79 odporności i stać się wyspecyalizowanem na

wawczego.

mieckiemi zakonami rycerskiemi, w której się skupiła walka o byt szczepu, rozwinęła w tym odłamie ludności litewskiej twardy hart i su-konserwatyzm w obyczajach, oraz nader przywiązanie do rodzimej tradycyi. Cechy te przetrwały w charakterze Żmudzinów dotychczas i dzięki im Żmudź przechowała w stanie najmniej skażonym tradycyę narodową, wyrażoną w zwyczajach i obyczajach, w wierzeniach i w całej dziedzinie t. zw. kultury Chrzest Żmudź przyjęła dopiero

rzędziem szczepowego instynktu samozacho-Ta walka tragiczna Żmudzi z nie-

81.4

81.7

rowy

mocne

ludowej.

w r. 1414, a więc nie jeduocześnie z całą L-wą, i zresztą dość opornie; wreszcie przez cały czas trwania Rzeczypospolitej polsko-litewskiej Żmudź stanowiła osobną prowincyę i tworzyła odrębną dyecezyę. L-w a Górna zajmuje gub. suwalską, wschodnią część kowieńskiej i wileńską (w litewskich granicach etnograficznych). Najsłabszym jest tu żywioł litewski w gub. wileńskiej. Już za czasów formacyi państwa litewskiego, które się rozlało szerokim zaborem na wschód i wcieliło do swego organizmu Ruś zachodnią i południową, szczep li-

tewski zaczął ulegać oddziaływaniu swych są- się oddalając od swego pierwotnego pnia na-siadów słowiańskich. Powstanie i nagły wzrost rodowego. W szczególności zaś co do szlachty państwowości litewskiej, dokonane w interesach proces kulturalnej i politycznej polonizacyi był obrony szczepowej,pochłonęły znaczną część ener- u niej temwięcej zaakcentowany, im lepiej się gii uarodu i wysiliły go nadmiernie. Skupiona | kojarzył z kierunkiem jej interesów stanowych: pośpiesznie energia rozlała się w zaborczości ( organizacya polityczno-państwowa polska roz-państwowej po linii najmniejszego oporu, lecz wzniesiony z wysiłkiem gmach państwa nie zdołał ustrzedz litwinów przed zalewem innego rodzaju. Wysilony organizm narodowy zaborców zaczął podlegać naturalnemu promieniowaniu wpływów idących od narodów ujarzmionych, a nie mając w sobie dość mocy organicznej do odpierania ich skutecznego lub przynajmniej do przetrawienia i zasymilowania, zaczął je chłonąć mechanicznie z coraz większym u-szczerbkiem dla indywidualności własnej. Droga tych wpływów zewnętrznych prowadziła przez dwory książęce i namiestnicze, oraz przez wschodnie kresy terytoryum narodowego. Obfity dopływ naleciałości zewnętrznych, niespo-jonych organicznie z wysilonem uprzednio podłożem etuicznem, zaczął zalewać stopniowo pierwiastki podłoża i roztapiać je w sobie. Ten proces wynaradawiający, który się rozpoczął u szczytów i przy ścianie wschodniej jeszcze za czasów L-wy pogańskiej, miał kulturalny charakter bizantyjsko-słowiański o ściślejszym rodowym wyrazie białoruskim. Przyjęcie przez L-wę chrześciaństwa za pośrednictwem Polski przy jednoczesnem jej zespoleniu się państwo-    przesycona

wijała się w kierunku nieograniczonego ludo-władztwa szlacheckiego, oddającego cały organizm państwowy do użytku stanu uprzywilejowanego, wbrew czemu właśnie organizacya państwowa litewska opierała się na wzajemnem podporządkowaniu hierarchicznem ze wszechmocną u szczytu władzą wielkoksiążęcą. O ile w stanach wyższych proces wynaradawiający wyrażał się w polonizacyi, o tyle w masach ludowych przy etnograficznej granicy wschodniej tensam proces ujawniał się w postaci dwoistej: od ośrodków, w których się usadowiły gniazda wpływów polskich, promieniował prąd poloni-zacyjny (na południo - zachodzie w dzisiejszych gub. suwalskiej i grodzieńskiej i w promieniu Wilna), w innych zaś punktach ściany wschodniej trwał nadal prąd wynaradawiający białoruski pozbawiony jeno swych cech wschodnio-bizantyjskich, które zastąpił przeważnie swemi własuemi żywioł zaehodnio-katolicki. Wschodnia i południowo-wschodnia granica etnograficzna litewska wciąż się kurczyła i cofała wgłąb’ ku zachodowi. W większym także promieniu od tej granicy ludność litewska jest naleciałościami słowiańskiemi i u-

na-

wem z Polską—stanowiło punkt zwrotny w    lega z łatwością obcej (białoruskiej i polskiej)

charakterze i kierunku wpływów, którym na-    asymilacyi. Równolegle do tego procesu wyna-

ród litewski ulegał. Osłabione już poprzednio    radawiającego w stanach wyższych i na etno-

przez formacyę państwową i przez wpływy    graficznych kresach wschodnich, w psychice

białoruskie, etniczne podłoże litewskie, zespo-    najgłębszych warstw ludowych w środkowej i

lone ściśle z prastarą narodową kulturą pogań-    zachodniej L-e dokonywało się w ciągu wie-

ską, zostało jeszcze bardziej zachwiane w psy-    ków przesilenie, z którego się miał wszcząć

chice ludności przez wkraczające doń zwycię-    odrodzony prąd narodowy litewski. Włościań-

sko chrześciaństwo. Wpływy zewnętrzne zaczę-    skie warstwy ludowe, oddalone od wpływów

ły przenikać do L-wy z większą siłą niż do-    zewnętrznych i powolnie się posuwające w o-

tychczas, spotykając jeszcze mniej oporu i    gólnym rozwoju kulturalnym, przetrawiły stop-

mniejszą także zdolność asymilacyjną. To też    niowo nabytki chrześciaństwa, asymilująe je ze

zamiast się asymilować biernie, żywioły ze-    swein prastarem podłożem pogańskiem, i utrwa-

wnętrzne zaczęły same asymilować Litwinów    liły w ten sposób zachwianą indywidualność

czynnie, jeno kierunek i charakter wpływów    etniczną Litwinów. Dzieło konserwacyi etnicznej,

zewnętrznych radykalnie się odtąd zmienia,    dokonane przez włościan litewskich, rozwinęło

Przewagę biorą pierwiastki kultury zachodniej,    się w dalszym ciągn w postaci prądu narodo-

promieniujące przez narodowy pryzmat polski,    wego, który ogarnął L-ę zwłaszcza w drugiej

Ulegając zasadzie kierunku najmniejszego opo-    połowie w. XIX, gdy proces ogólnej demokra-

ru, wpływy te płyną drogami utorowanemi    tyzacyi społecznej zaczął wysuwać coraz bar-

przez poprzednie wpływy białoruskie. Znów    dziej masy ludowe na widownię świadomego czynu

szczyty narodu i ściana wschodnia —przede-    zbiorowego. Pod wpływem tego prądu narodo-

wszystkiem zaś stolica kraju, Wilno, —stają się    wego, który się rozwija systematycznie od lat

przewodnikami procesu wynaradawiającego,    kilkudziesięciu, litewski element etniczny za-

Najpodatniejsze do rozwoju kulturalnego ele-    czyna się coraz bardziej świadomie skupiać w

menty ludności: wyższa szlachta i większe mia-    sobie, ogarniając stopniowo w swej formacyi

sta, nie mogąc pogodzić przyjętego chrześciań-    narodowej także zachwiane kresy wschodnie i

stwa z przeżytkami odrzuconego pogaństwa i    paraliżując dalsze postępy procesu wynarada-

ze swem osłabionein podłożem etnicznem, a wiającego.    M'R er’

doświadczając w największym stopniu wpływu V- Ogniska życia kulturalnego. Spółczesne nowych pierwiastków kultury, polonizują się ośrodki życia kulturalnego litwinów skupiają przez szereg pokoleń i wieków, coraz bardziej się w następujących przejawach: Praca peryo-

dyczna litewska w granicach państwa rossyj-skiego składa się z jednego codzieunika „Vilniaus Żinios“, jednego pisma wychodzącego 3 razy tygodniowo—-„Viltis“, 7 tygodników („Vienybë“, „Śaltinis“, „Teisybe“, „Lie-tuvos Ukininkas“ z dodatkiem dwutygodniowym „Żerne“, „Żarija“, „Sviesa“ i Eżys“) i 1 miesięcznika „Draugija“. W tej liczbie jest 1 tygodnik humorystyczny, 1 pismo (dodatek dwutygodniowy) zawodowo - rolnicze, miesięcznik przeważnie naukowy i społeczny, przeznaczony specyalnie dla inteligencyî, reszta zaś pism ma charakter ogóluo-polityczny i społeczny. Podług kierunku pisma polityczne rozpadają się na klerykalne (3 pisma), ściśle nacyonali-styczne (J pismo), radykalno-ludowe (2 pisma) i socyalistyczne (1 pismo). Z pośród tych pism część wychodzi w Wilnie, 3 — w Kownie i 1 w Seynach. Poza granicami państwa rossyj-skiego wychodzi kilka pism litewskich w L-e Pruskiej (jedno z nich jest ściśle literackie i stoi na wysokim poziomie kulturalnym), 1 pismo— w Anglii i kilka pism—w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Ogólny ruch wydawniczy litewski skupia się przeważnie w Wilnie; przeważający typ wydawnictw litewskich — broszurowy, popularno-ludowy. Wilno posiada parę spółek wydawniczych litewskich, Kowno — spółkę wydawniczą dla wydawnictw przeważnie religijno-moralnych; prócz tego wydawnictwem trudnią się niektóre firmy księgarskie, oraz osoby prywatne. Księgarnie litewskie są w Wilnie, w Kownie oraz w poszczególnych mniejszych miastach litewskich. W Wilnie powstało w r. 1906 „Litewskie Towarzystwo Naukowe“, posiadające księgozbiór i zbiory muzealne, „L. T. N.“ ma na celu przeważnie pracę nad poznaniem przeszłości i kultury narodowej; gromadzi ono odnośny materyał i środki do dalszych prac na tern polu; wydaje własny rocznik „Lietuviu Tauta“, wktórymdrukuje odpowiednie prace, oraz informuje społeczeństwo o swej działalności. Towarzystw oświatowych posiadają Litwini kilka; najbardziej rozgałęziouem jest t-wo pod nazwą „Säule“ z siedzibą centralną w Kownie i z liczuemi oddziałami w poszczególnych punktach gub. kowieńskiej; towarzystwo to założyło już kilkadziesiąt szkółek ludowych i kursy nauczycielskie. Mniej rozwiniętem jest wileńskie t-stwo oświaty „Vilniaus Auśra“, posiadające kilka oddziałów filialnych w gub. wileńskiej i kowieńskiej. W gub. suwalskiej funkcyonują dwa towarzystwa szerzące o-światę i kulturę, mianowicie „Sviesa“ i „Żiburys“. W Wilnie jest kilkoklasowa szkoła litewska im. A. Vileisisa, utrzymywana z opłat i ze składek narodowych. Dwa ogólno-na-rodowe towarzystwa pomocy dla niezamożnej kształcącej się młodzieży litewskiej, mianowicie „Żiburelis“ i „Mótinelć“, dopełniają wysiłki społeczeństwa litewskiego w organizacyi oświaty. Młode towarzystwo artystyczne „Dailćs

Draugija“ pracuje nad poparciem i rozwojem sztuki narodowej; towarzystwo to, z siedzibą centralną w Wilnie, urządza wystawy dzieł malarzy i rzeźbiarzy litewskich, oraz wyrobów artystycznych i sztuki stosowanej ludu, zakupuje poszczególne dzieła i rozlosowuje je pomiędzy człouków;przy towarzystwie artystycznem projektowane jest utworzenie sekcyi literackiej i sekcyi muzycznej. W Kownie t-stwo „Daina“ o charakterze artystyczno-kulturalnym urządza wieczorki literackie i artystyczne, wystawy dzieł sztuki i t. d. T-stwo dramatyczne w Wilnie urządza przedstawienia sceniczne i stara się rozwinąć teatr narodowy. W dziale stowarzyszeń zawodowych i ogólno-kulturalnych należy podkreślić powstające dość licznie w niektórych miejscowościach, zwłaszcza w gub. suwalskiej, włościańskie kółka rolnicze i spółdzielcze; najwybitniejszem z tych kółek i naj-większem jest maryampolskie. Związkowych organizacyi kobiecych—2: wcześniejszym podług daty powstania jest Związek kobiet-Litwi-nek, który się wyłonił z litewskiego zjazdu kobiecego w r. 1907 i ma siedlisko centralne w Wilnie; drugim jest „Związek katolickich kobiet Litwinek“ z siedzibą centralną w Kownie, konkurencyjny w stosunku do pierwszego. W szeregu wybitniejszych związków polityczno-zawodowych wymienimy: „Litewski Związek nauczycielski“, oraz „Litewski Związek włościański“, który się nader potężnie rozwinął w r. 1905 i odegrał w tym czasie wybitną rolę, aczkolwiek dziś jest w stanie znacznej dezorganiza-cyi. Stronnictw politycznych, bądź dokładnie zorganizowanych, bądź istniejących w postaci wyraźnego kierunku, posiadają Litwini 4: Litewski Związek chrześciańsko-demokratyczny, Litewskie stronnictwo narodowe demokratyczne (nacyonaliści), Partya demokratyczna L-wy (ludowcy) i Socyalno-demokratyczna partya L-wy. Przedstawicielstwo narodowe litwinów w Dumie państwowej rossyjskiej składa się (w III Dumie) z 5 posłów, w tej liczbie z gubernii kowieńskiej 3 (ludowców 2 i socyalny demokrata 1), z gub. suwalskiej 1 (ludowiec), z gub. wileńskiej 1 (umiarkowany—należy do Koła posłów polaków z L-wy i Rusi). W I i II Dumie Litwini mieli po 7 posłów; uszczuplenie liczby posłów-litwinów pochodzi ze zmiany or-dynacyi wyborczej w r. 1907, która w gub. suwalskiej skasowała drugi mandat poselski, w gub. kowieńskiej zaś oddała jeden mandat obowiązkowo dla Rossyan i jeden mandat dla ku-ryi ziemiańskiej, dającej posła-polaka. W poszczególnych miastach litewskich, oraz w miastach poza L-ą, gdzie się skupiają większe kolonie litewskie, powstały chóry śpiewackie, t-stwa dramatyczne, czytelnie, kluby towarzy-sko-kulturalue, t-stwa dobroczynności i wzajemnej pomocy i t. d. Najwyżej rozwiniętą pod względem kulturalnym jest litewska kolonia w Rydze. Rozwój powyższych instytucyi i ognisk

M. R-er.

na

życia kulturalnego Litwinów datuje się dopiero od r. 1904—1905, albowiem poprzednio nie miały one bytu legalnego w państwie.

VI. Sztuka ludowa. Twórczość zdobnicza ludu litewskiego w chwili obecnej przejawia się przeważnie za pomocą dwóch środków technicznych: rzeźby oruamentacyjnej (krzyże - kapliczki, sprzęt domowy) i tkactwa wzorzystego (spódnice, chusty, fartuchy, paski wełniane). Owocem specyficznie litewskiej oryginalnej twórczości artystycznej są drewniane krzyże - kapliczki zdobne. Linia demokracyjna terytoryum, zajmowanego przez krzyże typu litewskiego, odpowiada granicy etnograficznej. Stawiano je przy chatach, drogach rozstajnych, strumieniach, głazach erratycznych, na cmentarzach, kurhanach, wzgórzach samotnych, w miejscach uświęconych tradycyą, ku upamiętnieniu okoliczności zarówno radosnych jak i żałobnych. Ogromna ich liczba, do połowy w. XIX, nadawała krajowi odrębną fizyognomię. Dopiero terror Murawiewa, zakazujący od r. 1864 stawiania krzyżów wogóle, zadał im cios stanowczy, od którego nie zdołał ich ocalić nawet rozkaz cesarski z r. 1896, uchylający to dzikie zarządzenie. Ilość ich z każdym dniem maleje, zastępowana przez pospolite godła męki Chrystusowej. Jak wiele przeobrażeń przejść musiały, zanim w ciągu kilkuwiekowego istnienia z prostych belek, nakrzyż położonych, rozwinęły się w pełnię dzisiejszych swych form, dowodzi ich rozmaitość. Krzyże litewskie z wielką trudnością dają się ująć w ramy podziału na „typy“. W każdej parafii, nawet wsi każdej posiadają one rozmaite wymiary, kształty, ozdoby, kolor malowania i szczególnie upodobane osoby świętych, w nich umieszczane. Zarówno w formie, jak i zdobnictwie ich panuje nieograniczona dowolność pomysłu. Pod względem zasadniczo różnych konstrukcyi krzyże-kapliczki dają się podzielić na 5 głów-nych typów: 1) Najdawniejszy, zanikający „krzyż daszkowy“. Najbardziej zbliżony do krzyża ramiennego, składa się ze słupa ze skróconemi ramionami, na których opiera się daszek stożkowy, zakończony małym krzyżykiem drewnianym lub żelaznym. W czasie późniejszym przestrzeń dolną między ramionami a bokami słupa wypełniać zaczęto dwoma skrzydłami z desek, tworzącemi „tarczę“ z przybitą na niej „męką“. „Tarcza“ daje rozległe pole do popisu bujnej fantazyi artysty w postaci ornamentyki. 2) Kapliczki „skrzynkowe“: na słupie mieści się 4-lub 6-ścienne pudło, otwarte z jednej,ze trzech, lub ze wszystkich stron, oszklone, lub nie. Powstały one prawdopodobnie z bardzo starego typu, składającego się z daszka, wspartego na 4-ch filarkach, stojących słupie. 3) „Domkowe“ wysokości 1—2 m., 4-ścienne lub okrągłe, otwarte z przodu, lub boków, jak również i całe oszklone, często przedstawiają kościół w miniaturze z oknami, drzwiami, ołtarzykami, kopułkami i t. d. Star* sze stoją na głazach erratyczuych, nowsze na pniach drzew ściętych, lub na fundamencie murowanym. 4) Małe kapliczki, nieprzekra¹-czające 7a m- wysokości, zawieszane na krzyżu ramiennym, lecz najczęściej na samotnip stojących drzewach przydrożnych, lub na wzgórzach. Front mają otwarty lub oszklony. Częstokroć na jednem drzewie wisi po kilka. Do tych kapliczek szczególnie przywiązaną jest figura P. Jezusa „smutnego“ vel „smutkielis’a“. Najpóźniejsze krzyże ramienne, odróżniające się od zwykłych bogatą ozdobą w postaci rzniętych promieni dokoła „męki“, albo też boazeryi, biegnących po bokach pionu i ramion. 5) Najstarszym dachem na krzyżach jest 4-strouny, jednakowo zwężający się ku górze i bardzo spadzisty, późniejszy jest dwuokapowy, lub więcej połamany, natomiast czem bliżej Bałtyku, tern staje się niższym, mniejszym i dach płaszczeje.—W krzyżach L-ich zdumiewa pomysłowość artystyczna. Ornament zawiera mnóstwo motywów oryginalnych i nowych, zwłaszcza jeżeli jest roślinnym. Wszystkie style tu znaleść można, zapewne czerpane z pobliz-kich świątyń. Na szczególną uwagę zasługują zakończenia żelazne wieńczące szczyty daszków. Obok prostoty częstokroć posiadają one wielką szlachetność linii, choć kolebką ich są kuźnie wiejskie, a twórcami — analfabeci kowale! Wizerunki świętych, rzeźbione w drzewie, nie potrafiły wyłamać się z krępujących fantazyę ram ikonografii kościelnej, dlatego też nie posiadają cech wyodrębniających je z pośród wyrobów tego rodzaju gdzieindziej; natomiast tężyzna inwidualna, niestety już gasnąca, zwłaszcza na Żmudzi, wyrwała się z granic krzyża zwykłego i przeistoczyła go w przepysz ny krzyż-kaplicę. Por. Wand. Szukiewicz „Krzyże zdobne w gub. Wileńskiej“ („Wisła“ XVII, str. 699-706, tabl. V—VIII) i M. Bren-sztejn „Krzyże i kapliczki żmudzkie“ („Mater. Kom. antropol. Ak. Um. IX, 1906, str. 1—16, tabl. I —LXIV). Krzyże robione bywają przez „majstrów“, dla których są często jedynym sposobem zarobkowania. Natomiast przygodni „artyści“, pacholęta —pastusi, swemi groszowe-mi „kozikami“ rzną w drzewie prześliczne deseczki do kołowrotków („lentele“ albo „pri-varbstie“), do których za pomocą, również misternie wykonanych, szpil przymocowuje się len lub wełnę, albo też kijanki, zwane na Litwie po polsku „pralnikaini“ („kuttuvies“), bogate wieszadła do ręczników („abrusienicze“), laski i t. p. Szczególnie bogatą w tego rodzaju zdobnictwo jest Żmudź, gdzie właśnie niema ani jednej szkoły rzemieślniczej. Przeważa w tych wyrobach ornament geometryczny, jako najłatwiejszy do „nacyrklowania“. Przemysł ludowy tkacki na Litwie rozwinięty był niegdyś wysoko. Wyroby, wełniane zwłaszcza, nietyl-ko odznaczają się swą praktycznością i trwa-

piękny, słodki —

M. Br.

łością, lecz posiadają cechę oryginalności. Niestety, brak poparcia materyalnego i technicznego przez długie lata spowodował jego upadek. Dopiero teraz usiłowania jednostek zaczynają go ratować przed konkurencyą fabryczną. — Zdobnictwo litewskie tworzyło się stuleciami z wpływów postronnych kultur, które splatały się ze sobą na praaryjskiem podłożu. Stąd to pochodzi pewna analogia ornamentu litewskiego z wzorami skandynawskiemi i słowiańskiemi. Pokrewieństwo to posiada przedewszystkiem ornament geometryczny, sięgający na Litwie czasów przedhistorycznych. O głębokiej starożytności ornamentu tego, stosowanego do dziś dnia w zdobnictwie plastycznem, tudzież w tkactwie, świadczy podobieństwo jego do ornamentów znajdowanych na zabytkach bronzo-wych, wydobywanych tu ze cmentarzysk z w. VI—XII. Wszakże pochodzenie tych znalezisk: rzymskie, skandynawskie, wschodnie (paciorki z Pakalniszek w zb. Tow. Przyj. Nauk w Wilnie) i słowiańskie (nawet zausznica typu kijowskiego tamże) wskazuje źródło ornamentu dzisiejszego, tembardziej, że dotychczas na przestrzeni ziemi litewskiej, o ile wiadomo, nie natrafiono ani na jedną „pracownię“ bronzową przeddziejową. Zasługą ludu litewskiego jest przechowanie tego ornamentu przez szeregi wieków wraz z archaicznemi nazwami litew-skiemi pojedyńczych jego szczegółów. Ornament geometryczny składa się z najrozmaitszych kombinacyi: linii prostej, łamanej, falistej, kratek, kwadratów, krzyżyków, kropek, kółek i t. p. Swastyka, dosyć pospolita na Białej Rusi, jako znak na dnie urn, na Litwie jest niezmierną rzadkością, nieposiadającą zgoła znaczenia godła. Jedyny wypadek swastyki, rozwiniętej celowo w ornament, znalazł Wand. Szukiewicz w r. 1903 na urnie glinianej w Naczy, w pow. lidzkim, w którym Litwini graniczą z Białorusinami („Matery. kom. antro-pol.“ IX). W zdobnictwie drzewnem i tkactwie starszem przeważa ornament geometryczny. W nim najbardziej umiłowanym motywem jest gwiazda sześciopromienna, wpisana w koło, dokoła której rozwija się rysunek. Z tego powodu posiada on łudzące podobieństwo do zdobnictwa górali zakopiańskich; zdumiewało ono widzów w r. 1993 na wystawie Pol. Sztuki Stosow. w Warszawie, na której znajdowały się liczne okazy sztuki ludowej ze Żmudzi. Ornament roślinny, znacznie późniejszy od geometrycznego, wprawdzie zachował znamiona wpływów obcych, pozostawiał jednak swobodę inwencyi twórcy i ujawnił niespożytą pomysłowość w rozwijaniu motywów i form. Przeważają w nim, jak i w Krakowskiem, wazony z kwiatami, zwoje, girlandy, kwiaty pojedyńcze, jak róże, niezapominajki, bławatki, tulipany, coś w rodzaju „lelui“ zakopiańskiej, liście i gałązki drzew, ruty i t. p. Wplatają się tu też zwierzęta fantastyczne, węże i ptaki, zwłaszcza

kogut. Pod wpływem Kościoła do ornamentu litewskiego weszły krzyże, kielichy i godła religijne, bardzo mało rozwijane. Malarstwo ludowe, rzec można, nie istnieje jeszcze, stosowane bowiem bywa tylko w postaci polichromii ornamentacyjnej, jeżeli pominiemy nieudolne naśladownictwo banalnych wizerunków świętych, kopiowanych z oleodruków. Ornamenty, naprzód rzeźbione, potem bywają malowane farbami olejnemi, np. kijanki, deseczki do kołowrotków, wieszadła i t. d. Jedynie na skrzyniach starych ornament płaski bywa malowany odrazu. Wśród kolorów umiłowanych króluje czerwony, zgodnie z przysłowiem —„ raudonas—grażus, saldus — gardus“ (czerwony, smaczny), i to tak dalece, że jeszcze na pocz. w. XIX na Żmudzi rozpowszechniony był strój niewieści cały czerwony (komplet strojów w zb. Tow.Prz. Nauk w Wilnie). Niezrozumiałą jest rzeczą, że pozwolono zaginąć zupełnie pięknemu strojowi kobiecemu na Litwie, mogącemu z innemi ubiegać się o lepsze, na pierwszy rzut oka, z żywości kolorów, sutości różnobarwnych wstążek na „czółku“, gorsetu i chustek przypominającego krakowski. Na miejsce jego przyjął się nowy, będący słabą re-miniscencyą dawnego. Sądząc z tkanin dawnych, litwini lubują się w barwach jaskrawych, w układaniu których przestrzeganem jest wzajemne ich dopełnianie się, atoli bez względu na harmonię tonu ich, której nabierają dopiero przez czas, jak np. przepiękne chustki wzorzyste stare. To też w kolorycie ich jest wielkie podobieństwo do szkockiego. Sławne paski wełniane (josty), zachowane już tylko na pograniczu Białej Rusi, przejęły barwy i rysunek pokrewne białoruskim; skrzynie malowane podobne są do krakowskich, zaś wycinanki papierowe, oaklejone na bielone ściany chat—do łowickich. Bynajmniej zdobnictwu litewskiemu nie braknie oryginalności, ani nie jest ono ślepem naśladownictwem wzorów, z których obficie czerpało motywy. Specyficzne właściwości fizyczne i duchowe L-y bez zaprzeczenia wycisnęły na nich swe piętno, dające, pomimo wspólnych z narodami innymi źródeł sztuki, cechę swoistą i nową, zarówno w traktowaniu przedmiotu jak i w pewnego rodzaju archaiczności i pierwotności wykonania.

VII, Literatura. — a) Wieki XVI — XVIII. Początek L-y 1-ej datuje się od połowy w. XVI, w r. 1545 umiera pierwszy pisarz litewski Rapagelonis, w r. 1547—wychodzi pierwsza książka litewska, Katechizm Ma-zvÿdis’a. Kolebką była L-wa pruska, matką zaś reformacya. Gorliwy krzewiciel nauki Lutra, ks. Albrecht Brandenburski, r. 1544 założył uniwersytet w Królewcu, ufundował w nim sty-pendya dla teologów, pastorów i kaznodziejów litewskich, inicyował i popierał wydawnictwa religijne w języku litewskim i pruskim. Z jego imieniem oraz z tym uniwersytetem są związa-

ue imiona pierwszych pisarzów l-ich. Wycho- kilka książeczek religijnych (m. iu. pierwszą li-wanek uniw. wittenberskiego, profesor teologii ! tewską książkę do nabożeństwa, 1630); w rę-w Królewcu, Stanislaus Rapagelonis Lituanus (f 1545) tłómaczył z polskiego i niemieckiego na litewski pieśni religijne. Pastor Marcin Mazvydis (Mossvidius) Vaitkunas (f 1562), stypendysta ks. Albrechta, przełożył Katechizm (wyd. 1547), Te Deum laudamus (wyd. 1549) i in. Pastor Bartłomiej Villentas (f 1587), również stypendysta królewiecki, r. 1579 ogłosił po litewsku Mały katechizm Lutra (Enchiridion) oraz Euangelias bei Epistolas. W Królewcu się kształcił pastor Jan Bretkunas (Bretkius, * 1535 f 1602), który ogłosił Postyllę (1591), w rękopisie zaś pozostawił niezmiernie ważny dla historyi języka litewskiego przekład Biblii, nad którym pracował przeszło lat dziesięć (ukończ.

kopisie zostawił podobno gramatykę litewską. W parę lat po ukazaniu się pierwszej książki katolickiej litewskiej zaczęły się ukazywać kalwińskie, drukowane przeważnie w Kiejda-nach; w Edynburgu w r. 1659—1662 drukowano słynną „Biblię londyńską“, w Kiejdanach (1701) przekład Nowego Testamentu. Reakcya katolicka z łatwością usunęła z Litwy wpływy luterańskie, nie zbyt głębokie, i ścieśniła kalwińskie. Stopniowo przerywają się stosunki kul-turalno-religijne między Litwą Wielką a pruską, wzrastają zaś wpływy kultury łacińsko-polskiej, i duchowieństwo katolickie z rzadka uwzględnia w druku język litewski. Wydawnictwa w. XVII i XVIII to przeważnie książeczki religijne treści najniewybredniejszej, najeżone okropne mi makaronizmami, wyśmiane nieraz później nie tylko przez świeckich, lecz i przez księży. Układali ja zwykle jezuici (po-części dominikanie, w drugiej połowie w. XVIII), więcej zasłużeni na polu dziejopisarstwa i leksykologii litewskiej: Albert Wijuk Kojałowicz (* 1609 — f 1677) wydał ,,Historia Lituaniae (1—1650,    11—1669); Stanisław Rostowski—

„Lithuanicarum Soc. Jesu historiarum provincia-lium pars I“( 1768), w którem znajdują się wzmianki i o pisarzach litewskich; zbiorowa praca ,,Uni-versitas linguarum Lituanicae“ (wyd. 1737 1781). —Choć na Litwie pruskiej piśmienuictwo-litew-skie w w. XVII —XVIII w porównaniu z w. XVI — XVII jakościowo niezbyt się rozwinęło, ilościowo jednak nieźle się przedstawia. Opieka rządu nie ustawała; Fryderyk Wilhelm I zakładał liczne szkółki z jęz, litewskim i niemieckim, zaprowadził naukę jęz. litewskiego w tylżańskiej szkole okręgowej, przy uniw. królewieckim założył litewskie seminaryum teologiczne i nauczycielskie. Pastorowie i kaznodzieje (Łazarz Sengstock * 1562—fl621, Henryk Lisius f 1731), nieraz przez rząd zasilani, przedrukowywali dawniej wydane lub układali nowe katechizmy i inne książki religijne; kilkakrotnie zbiorowemi siłami tłómaczyli Biblię

1590). Większość tych działaczy, pracujących na polu oświaty religijnej, tworzyli Litwini, iuicyatywa wszakże wychodziła przeważnie od Niemców, którzy od w . XVII zapanowują w piśmiennictwie prusko-litewskiem, a przede-wszystkiem od rządu pruskiego, który zyskiwał zaufanie Litwinów pruskich, umiejętnie wyzyskując ich przywiązanie do religii i języka; władzcy pruscy nawet w aktach oficyalnych nieraz używali języka litewskiego. W drugiej połowie w. XVI reformacya przechodzi i do Litwy Wielkiej. Duchowieństwo katolickie staje do walki. Język litewski, oręż reforma-cyi przeciw łacinie katolickiej, otrzymał prawa obywatelskie w Kościele katolickim w propagandzie i polemice ustnej, oraz w druku. Naprężone stosunki pomiędzy możnowładztwem 1-iem a Polską sprzyjają ukazaniu się, w zarodku, ruchu kulturalno-litewskiego: na czele opozycyi politycznej na Żmudzi staje gorliwy opiekun piśmiennictwa litewskiego i przeciwnik protestantyzmu, b-p. Melchior Giedraitis (G i e d r o y ć, ob.).Ukazują się pierwsze druki katolickie: współpracownik b-pa, kanonik Mikołaj Daugśa, przetłómaczył katechizm Jakuba Le-desmy (Wilno 1595) i Postyllę Wujka (tamże 1599); w przedmowie po polsku do Postylli wystąpił w obronie poniewieranego przez litwi-

blii 1735, wyd. 2-ie 1755). Uczeni i pastorowie niemieccy zajęli się i gramatyką języka: Daniel Klein („Grammatica lituanica“ 1653), Filip Ruhig (* 1675—f 1749, „Betrachtung der lit. Sprache“ 1745, „Littauisch-deutsches u. deusch-litt. Wörterbuch“ 1747; Gotfryd Mielcke wydał 1800 przejrzany przez siebie ten słownik z przedmową Kanta, w której Kant mówi o znaczeniu jęz. litewskiego dla rozwoju kulturalnego L-nów i poznania dziejów wędrówki ludów); dziejopisarz Krzysztof Hartknoch (ob.) i inni zainteresowali się przeszłością pogańską Litwy pruskiej. Zapoczątkowana przez Rapagelo-nisapoezya religijna w piśmiennictwie litewskiem zajęła poczesne miejsce: ukazują się zbiory pieśni tłómaczonych, w części oryginalnych, Sengsto-

nów własnego języka, bynajmniej nie powsta- J (Nowy Testament 1701, przekład całkowity Bijąc przeciw używaniu narówni z litewskim innych języków, zwłaszcza polskiego. W tym też czasie, bodaj za namową biskupa, pisał swą „Kronikę“ Maciej Stryjkowski (ob.). Sprowadzeni przez duchowieństwo litewskie (1579) jezuici wydali z pośród siebie pierwszego leksy-kologa 1-iego, księdza Konstantego Sirvydas’a (* 1564—f 1631), autora „Punktów kazań po polsku i po litewsku“ (cz. 1 — 1629, 11—1644),

Słownika polsko-łacińsko-litewskiego („Dictiona-rium trium linguarum“, wydania: 1629, 1631,

1642,1677,1713, 1718); „Punkty kazań“ w połowie tekstu odbito czcionkami łacińskiemi, prace zaś Daugśy, za przykładem druków pru-sko-litewskich, gotyckiemi. Jezuita Jan Jokna-vïcius (Jachnowicz, * 1589 — f 1668) ogłosił

Wiel. Encykl. Pows*. Ilustr. Ser. I, Tom XLIII-IV Zeiz. 346b.

cka (1612), Kleina (1666; 3 wydania); kilka w w. XVI11 opracowanych zbiorowemi siłami, z nich niektóre doczekały się kilku lub nawet kilkunastu wydań, słusznie skrytykowane przez Mielcke’go i zastąpione jego zbiorem (1800); Jan Rèza (po niem. Rhesa, + 1629) tłum. Psałterz Dawidowy (1625); Lessing, Herder, Goethe zwrócili uwagę na poezyę ludową litewską, na daims, z któremi zapoznał ich Ruhig. Na tle popularyzacyi religijnej i dociekań filologiczno-historycznych jako gwiazda pierwszej wielkości, zajaśniała postać największego poety 1-iego, pastora Krystyna Duonelaitis’a (Donalitius, *1714—

+ 1780); ok. r. 1750 cudnym heksametrem opisał on życie Litwina pruskiego, w słynnych Czterech porach roku, ogłoszonych dopiero w w.

XIX, tłom. na niemiecki, łotewski, polski (przez pasakas“ 1829) i ks. Strazdasa („Giesmies swie-Akielewicza, Ossowskiego i in.). — Ogólną ilość tiszkas ir szwintas" 1814). Ożywienie daje się druków 1-ich Baltramajtis oblicza: w w. XVI dostrzedz i w piśmiennictwie religijnem; wileński oddział petersburskiego T-stwa biblijnego rozpowszechniał przetłómaczony na żmudzki przez b-pa Giedraitisa i in. księży Nowy Testament (1816), ukazały się tłóm. O naśladowaniu Chrystusa Tomasza à Kempis (1828), Rozmowy duszy z Bogiem św. Augustyna (1829), kan-tyczki i in. — Z pisarzów prusko-litewskich tej doby na wyróżnienie zasługuje ruchliwy prof. Réza; inni są już tylko autorami czułostkowych książeczek religijnych, nieprzewyższających wieku XVIII, lub popularyzacyi moralizatorskich. Naogół w r. 1801 — 1832 na Litwie Wielkiej i Małej (pruskiej) ukazało się koło 120 druków litewskich (w tern ok. 50 prusko-litewskich), a więc tyle conaj mniej co w ciągu całego w. XVIII

za-

„Ana-

Kraszewskiego i „Obrazy litewskie“

na 26, XVII-34, XVIII-113. — b) Lata 1801 — 1832. W piśmiennictwie wielko - litew-skiem ożywienie nastąpiło dopiero w w. XIX. Uniwersytet wileński (1803 — 1832) wywołał zajęcie się przeszłością kraju i życiem ludu. Prace Tad. Czackiego (,,0 litewskich i polskich prawach*' 1801), księdza Franc. Ksaw. Bohusza (* 1746 — + 1823 .^początkach narodu i języka litewskiego" 1806), prof. królewieckiego Ludw. Jedem. Rèzy (* 1777 — + 1841; wydał utwory Duonelaitis’a 1818, „Dainos od. Litthauische Volkslieder“ 1825) budziły szerokie zainteresowanie. Profesorowie wileńscy (J. Lelewel, Żeg. Ign. Onacewicz * 1780—+ 1845, Ign. Daniłowicz, Józ. Jaroszewicz *1793 — + 1860) badali przeszłość Litwy; ziemianie-erudyci, księża i t. d. (Dyon. Paszkiewicz, Kaj. Lubicz-Niezabitowski *1800 — + 1876, Jerzy lir. Plater *1810 — 1836, ksiądz Szym. Staniewicz) układali słowniki i gramatyki, pracowali nad historyą Litwy. Za przykładem Rćzy zbierano pieśni ludowe (ks. Sz. Staniewicz; „Daynas Żemaycziu“ 1829), tłómaczono je (Leon Rogalski, Emeryk Staniewicz); ukazały się parafrazy polskie Ludw. Osińskiego. Kaz. Brodzińskiego. Przeszłość historyczna Litwy pociągała ku sobie wyobraźnię J. U. Niemcewicza, F. Bernatowicza, A. Mickiewicza, i innych. Wśród szlachty żmudzkiej ocknął się patryotyzm żmudzki, a wyrósł ze stosunków miejscowych: szlachta i lud byli tam zbliżeni pod względem materyalnym i kulturalnym bardziej niż gdzieindziej na Litwie. Gorący miłośnik zabytków przeszłości języka żmudzkiego, Dyonizy Pośka (Paszkiewicz, * 1760 — + 1832) układał po żmudzku satyry, epigramata, dumy historyczne, tłómaczył Eueidę, w „Żemaycziu ir Letuvos Mużikas" śmiało stanął w obronie poddanych; ks. Szymon Staniewicz, najgruntowniejszy bodaj w owych czasach znawca litewszczyzny, słynął swemi bajkami: „Arklis ir meszka“ (koń i niedźwiedź) i „Aitorai“ (Aitwarasy,ob. Latawiec), w poważnej „Szłowie Żemaycziu“ (Sława Żmu-

dżinów) entuzyastyczuie witając budzący się ruch litewski(właściwie żmudzki);Sylwester Valiu-nas (Waleuowicz, * 1790—f 1831), włościanin z pochodzenia, ułożył słynną pieśń o Birucie, którą poprawioną przez Pośkę lud śpiewa dotąd; ksiądz Pr. Ks. Bohusz tłómaczył Metamorfozy i Georgiki ; sił swoich w poezyi żmudzkiej próbował również b-p żmudzki ks. Józ. Arnold Gedraitis (Giedroyć * 1754 —+ 1838) i wielu in. Odrębnie stał rzewny ks. Antoni Strazdas (Drozdowski,* 1763 — + 1833), który w narzeczu górno-litewskiem utworzył śpiewane później przez lud piosenki, m. in. znaną pieśń religijną „Pulkiin unt kelu“. Większość tych poezyi krążyła w odpisach, drukiem zaś ogłoszono tylko zbiorki ks. Stauiewicza („Szeszes

c) Lata 1832 — 1855. Rewolucya polska r. 1830 — 31 pociągnęła za sobą na Litwie represye liczne. Dotkliwie się to odbiło na oświacie, lecz nie przerwało ruchu umysłowego, który, w miarę zauiku jedności Litwy historycznej, coraz bardziej uwzględniał pierwiastek etnograficzny litewski. Rozproszeni po kraju i poza krajem historycy i miłośnicy Litwy (Daniłowicz, Jaroszewicz, Teodor Narbutt, Mich. Baliński, J. I. Kraszewski, Ludwik Adam Juce-wicz, a w Prusach Jan Voigt) z zapałem oddawali się badaniom nad Litwą. Zwłaszcza prace Narbutta, Kraszewskiego i Jucewica (Ludwik z Pokiewia) utrzymywały patryotyzm wśród szlachty, zwłaszcza oddziaływały: fielas“

Ign. Chodźki. Piśmiennictwo właściwie litewskie (żmudzkie) powoli się przeistacza i zaczyna uwzględniać potrzeby warstw inteligentniejszych. Wychowaniec. uniwers. wileńskiego, Szymon Daukantas (Dowkont, *1793 — + 1864), urzędnik Metryki litewskiej w Petersburgu, rozwinął różnostronną działalność literacką: opracował Zwyczaje Starożytnych Litwinów („Budas senawęs lëtuwiû“ 1845), historyę Litwy (ogł. dopiero 1893 — 97) i jej skrót (wyd. 1893), układał słownik polsko-litewski, zbierał pieśni ludowe, opracował podręcznik

ustępy z

jęz. litewskiego (żmudzkiego), tłómaczył Koru. Neposa, Fedra, popularyzował wiedzę rolniczą i t. d., a pisał je w żmudzkiem narzeczu, pod rozmaitemi pseudonimami, pragnąc wpoić przekonanie o istnieniu wielu pisarzy. B-p żmudzki Maciej Kazim. Valancius (ob. Wołonczewski, * 1801 — f 1875), jeszcze jako kapelan przy gim. krozkiem, ułożył „Biskupstwo żmudzkie“ („Żemaitiu wiskupiste“ 1848, tłom. polskie

1898), owoc długoletniej a żmudnej pracy w archiwach szkolnych i parafialnych, układał opowiadania dla ludu, przedstawiające dużą wartość i dla etnografii („Pałangos Juze“ 1869, „Pasakojimas Antano tretininko“ 1891); spisywał (po polsku) „Pamiętnik domowy“ i „Wiadomości rozmaite“, opracował kilka popularnych dzieł religijnych. Obaj prowadzili ze sobą i z in. miłośnikami litewszczyzny obszerną korespondencyę, marzyli o utworzeniu akademii litewskiej. Tłómacz Miltona i Junga Wawrz. Ivinskis (Iwiński, f 1883), nauczyciel ludowy,ogłaszał kalendarze żmudzkie (1846-1865) o treści wielce urozmaiconej, które zastępowały nieistniejącą jeszcze prasę litewską, oraz pozostawił w rękopisie słownik, gramatykę, prace botaniczne. Kilkanaście prac z zakresu botaniki uapisał po litewsku bernardyn Jerzy Ambroży Pabrieża (* 1771 — f 1849), lecz za życia nie ogłosił w druku; w przedmowie do botaniki uskarża się na szyderstwa, któremi spotkano jego prace, chociaż „język polski zupełnie już u nas (na Żmudzi) zanika“. Piśmien. religijne ożywiło się zwłaszcza od czasu wstąpienia Valenciusa na tron biskupi (1850); mając z początku jako sekretarza Daukantasa, otoczony plejadą wybitniejszych księży, V. rozwinął energiczną działalność oświatowo-religijną; w wydawnictwach religijnych tej doby daje się dostrzegać dbałość o czystość języka i przy-stępuość wysłowienia. W Litwie pruskiej aż do 1870 — 1875 piśmiennictwo znajduje się w ręku pastorów, życzliwych dla Litwinów, lecz przesiąkłych tendenoyami kulturträgerskiemi. Na czele tej pracy stał past. Fryd. Kurśai-tis (Kurschat * 1806 — f 1884), wydawca na-półrządowego tygodnika „Keleiwis“ (Wędrownik, 1849 — 1880 , zbioru pieśni rządowo-religij-uych dla żołnierzy Litwinów i t. p.; nadto wydawca pierwszego pisemka litewskiego (miesięcznik), od r. 1832 dotychczas wychodzącego: „Nusidawimai apie Ewangelijos praplatinimą tarp żyd u ir pagouu“ (Wiadomości o rozpowszechnianiu ewangelii wśród żydów i pogan) i autor kilku książek religijnych; Fryderyk Kelch (* 1801 — y 1877); naucz, gimnazyalny Edw. Glsevius (*1798 — f 1880) i pastor Kar. Rud. Jacoby (* 1817 — f 1881), gorący miłośnicy jęz. litewskiego; Superintendent tylżański Otton Glagau (f 1875), autor, tłómacz, lub wydawca przeszło 20 tu książek rełigijnych. Kurśaitis był najwybitniejszym w Litwie pruskiej leksykologiem litewskim, autorem w jęz.

niemieckim ogłoszonej gramatyki (1876) i słownika niem.-litewskiego i lit.-niemieckiego (1870 i 1883). Działalność jego przypada na czasy, kiedy wśród uczonych niemieckich obudziło się zainteresowanie względem języka i folkloru Litwy. Profesorowie: berliński F. Bopp (* 1791 - f 1867), halski A. F. Pott (* 1802 — f 1887), królewiecki Piotr Bohlen (*1796 — f 1840) wnieśli do badań nad jęz. litewskim pierwiastek krytyczny, rozwinięty przez prof. królewieckiego Jerzego H. F. Nes-selmana (* 1811 — j- 1881), aut. słownika litewsko- niemieckiego (1850) i dużego zbioru pieśni ludu prusko-litewskiego (1853), a zwłaszcza przez Aug. Schleichera (ob.). — Ogółem w

1.    1832 — 1855 ukazało się przeszło 200

książek litewskich, z czego na Litwę pruską wypada 75. d) Lata 1855 — 64. To „dziesięciolecie reform“ w Rossyi zaznaczyło się i na Litwie ożywieniem. Sprawa uwłaszczenia zwróciła uwagę na życie ludu W pismach warszawskich i w jedynym dzienniku, wychodzącym na Litwie, „Kuryerze Wileńskim“, żywo omawiano sprawę uobywatelenia włościan. Podejrzewając o „tendencye demagogiczne“ licznych podówczas „chłopomanów“, popierano działalność wydawniczą bisk. Wotonczewskiego. Biskup teu wszczął energiczną akcyę przeciwko pijaństwu i zalał Żmudź bractwami trzeźwości i książeczkami o niej. Ale książeczki biskupa, ks. Józ. Davidaitis’a (Dawidowicz, * 1825 — fl882, autor popularnego wśród ludu opowiadania „Sziauleniszkis senelis“ 1860 — 64), księży — braci Juzuinasów (Tadeusz Juzumowicz * 1809 —f 1854, Wincenty J. *1819 — f 1900), ina-ryampolczyka Mik. Akelaitis’a (Akielewicz; „Kwestorius“ 1860) i in. nie mogły zadowolić wciąż wzrastających potrzeb ludu. Myślano o czasopiśmie, starano się o pozwolenie na wydawnictwo litewskie, lecz pozwolenia nie otrazymuo. Pod wpływem ogólnego ożywienia po 25-letniej przerwie znowu się budzi poezya litewska. Na czoło jej wysunął się górnolitwin, ksiądz (później biskup) Antoni Baronas (Baranowski, * 1835 — 1902), największy po Duonelaitisie poeta, autor słynnego poematu opisowego Borek Oniksztyński („Anykszcziu szilelis“, nap. 1858 — 59),oraz słabszego jako całość poetycka, lecz owianego żywszetn uczuciem opisu podróży do Petersburga^ Kelone Petersburkan“,uap. 1858). Wielkie nadzieje rokował przedwcześnie zmarły druh Baranowskiego, ks. Kłem. Kairys (f 1864); ks. K. Alek-na (Olechnowicz) ogłosił zbiorek poezyi z życia ludu (1861); Waleryan Zagórski (podp. Ażukal-nis) pozostawił w rękopisie poezye oryginalne i tłómaczenia (z Krasickiego, Karpińskiego, Mickiewicza i in.); ks. Józ. Żelvis (Żełwowicz) tłómaczył Krylowa 1863; Karolina Pranaitytè (Proniewska, * 1830 — f 1859)

„ Witoloraudy“ Kraszewskiego (1856); ks. On. Jasaitis (Jasiewicz, f 1884) pisywał wiersze jeszcze przed powstaniem, lecz talent jego

rozwinął się dopiero na wygnaniu. Baronas, Kairys, Alekna, Ażukałuis pochodzą z Górnej Litwy, pisali w swych narzeczach, czyniąc wyłom w wyłącznie żmudzkim dotychczas kierunku piśmiennictwa litewskiego: zwiastują oni nowy okres wpływów górno-litewskich; wpływy te i w literaturze popularnej były jeszcze słabe: bajeczki i przypowieści ks. Ant. Tataró (* 1805 — f 1889), parę elementarzy, kilka książek religijnych, książeczki Akielaitisa. Utworzona w roku 1855 Komisya archeologiczna starała się skupić siły naukowe Litwy, ale wartość osób ogólnie wówczas uważanych za powagi naukowe w zakresie litwologii: Akielaitisa, Stan. Mikuckiego (* 1815 — f 1890), ks. Ambr. Kasarauskis’a (Kossarzewski, *1820 -- f 1880) później znacznie obniżono. Ożywienie na polu litwologii odźwierciedliło się i w twórczości poetyckiej Lud. Kondratowicza (ob.) W ciągu 1. 1855 — 1865 ukazało się druków litewskich koło 290 (prusko-litewskich koło 70). e) Ljata 1864

no

1880. Zarządzeuia administracyjne, przedsięwzięte na Litwie przez rząd po powstaniu 1863, zmierzały ku usunięciu z niej wpływów kultury łaciń-sko-polskiej, a zaszczepieniu rossyjskiej: ograniczono prawa osób polskiego pochodzenia, skrępowano działalność duchowieństwa, zastąpiono jęz. polski rossyjskim w szkolnictwie, urzędach i t. d. i faworyzowano z początku język litewski. Powstał projekt zastąpienia w piśmien. litewskiem czcionek łacińsko-polskich rossyjskie-rni. Władze zainicyowały takie wydawnictwa litewskie i wystarały się o zakaz ministeryal-ny używania „czcionek łacińsko-polskich w drukach litewskich lub żmudzkich“ (okólnik min. spraw wewn. do gubernatorów d. 13/25 września 1865 r., obowiązujący aż do r. 1904). „Grażdanka“ spotkała się z oporem ludu, duchowieństwo zaś w grażdance upatrywało środek ku oprawosławieniu katolików; takich wydawnictw nie kupowano, narzucane zaś za pośrednictwem szkół i zarządów gminnych palono. Czerpiąc moc w powszechnym oporze przeciw grażdance, duchowieństwo przestało wkrótce się zadawalać ustną agitacyą i zaczęło drukować na Litwie pruskiej książeczki, w których starało się natchnąć otuchą opornych. Broszury te, jako też tamże drukowane książki do nabożeństwa, kantyczki, elementarze, kalendarze i t. p. przemycano przez granicę w tysiącach egzemplarzy, a dla ułatwienia obiegu nadawano im wygląd dawnych druków wileńskich (t. zw. kontrafakcye), korzystając z tego, że główny nakładca książek litewskich przed r. 1865, księgarz Zawadzki, wyrobił był sobie zwolenie sprzedaży pozostałych u niego na składzie wydawnictw; później rzadziej uciekano się do tego wybiegu, ile że policya odbierała wszelkie druki litewskie. Zapoczątkowane przez bisk. Valanciusa i innych wydawnictwa zagraniczne to prawie wyłącznie książki reli-

gijne, elementarne i kalendarze. Do wyjątków należały zbiorki poezyi patryotyczno-moraliza-torskiej ks. Sylwestra Gimżauskisa (Gimżewski, *1846 —fl897, z dyee. wileńskiej), autora znanego w swoim czasie wierszyka polskiego „Niema borów, niema lasów“, w którym napadał na zwierzchność dyecezalną za poniewieranie jęz. litewskiego i na ziemiaństwo —za zaniedbanie zabytków przeszłości. Popularne wśród ludu poezye ks. Antoniego Vienazindis’a (Wienożyń-ski, * 1841—f 1892) dopiero później ogłoszo-w druku. Jakkolwiek słaby był ów ruch wydawniczy, lecz go energicznie rząd prześladował (sprawa 9 księży 1870 —71 r.); re-presye później jeszcze się wzmogły. O wiele umiejętniej rząd wyzyskiwał garnięcie się ludu do oświaty, lecz i tutaj, acz w mniejszym stopniu, oczekiwania zawiodły. Szkoły rozpowszechniły wprawdzie wśród ludu znajomość jęz. rossyjskiego, lecz potajemnie uczono się czytania i pisania we własnym języku. Faworyzowanie z początku jęz. litewskiego w szkołach niższych i średnich, a nawet wyższych (stypendya litewskie) i wpajanie poglądów polakożerczych przepoiły jadem nienawiści ku Polakom wielu z pośród młodzieży litewskiej,

—    która już w domu rodzicielskim zwykła była łączyć pojęcie pana z pojęciem Polaka, w szkole zaś, z właściwą synom chłopskim nieufnością, spoglądała na pogardzających nimi paniczów,—i zaostrzyły jej wyodrębnianie się uniwersytetach od młodzieży polskiej, lecz nie mogły przeszkodzić lepszej jej części szukać własnych dróg. W piśmien. zagranicznem młodzież nie brała podówczas udziału, ale nieszczę-dziła starań o uzyskanie pozwolenia na drukowanie czcionkami łacińskiemi (Piotrowi Vileisis’owi, * 1851, udało się wydać w Petersburgu 1876

—    77 r. parę broszur), a przedewszystkiem stu-dyowała język i historyę, zastanawiała się nad odrodzeniem Czech i innych krajów, próbowała zawiązać stosunki z Łotyszami. Zainteresowanie się młodzieży litwologią wzrastało równolegle z rozwojem badań filologiczno-etnograficz-nych w nauce europejskiej: prace Ad. Bezzen-bergera, Aug. Leskiena, Fryd. Kar. Brugmanna, Hugona Webera, Ławosława Geitlera, Ant. Mierzyńskiego, Jana Karłowicza, Jana Baudouin de Courtenay znacznie popchnęły litwologię. Około r. 1860 rozpoczynają się studya uczonych rossyj-skich, skierowane ku poznaniu Litwy. W wydawnictwach wileńskich i początkowo petersburskich (Mich. Kojałowicz, Dim. Iłowajskij) przeważał kierunek tendencyjny: Litwa to oddawna kraj rossyjski („Zapadnaja Ruś*); bezstronniejszymi byli profesorowie uniwersytetów małoruskich: Teod. Leontowicz, Włodz. Antonowicz, Mich. Władimirskij-Budanow. Lingwiści rossyjscy zaczęli studyować język i folklor litewski, Akademia zaś nauk, w końcu lat 70-ych, przystąpiła do wydania słownika litewskiego, ułożonego przez ks. Antoniego Juskę (Jusz-kiewicz, * 1819—f 1880), aopracowanego przez jego brataJana J. (* 1815—f 1886). W r. 1883 wydała zabrane przez ks. Antoniego śpiewy weselne ludu litewskiego; uniwersytet Kazański- obrządki weselne (1880) i zbiór ludowych pieśni litewskich (1880 — 82), zebrane przez tegoż; wszystkie te prace czcionkami łacińskiemi. — W r. 1864 —1880 ukazało się 350 książek litewskich, w tem gotykiem koło 170, ogłoszonych w Ameryce 5.-f) Lata 1880—1886. Ok. r. 1880 ruch wśród młodzieży zaczął się już krystalizować: w Moskwie i Petersburgu kursowały hektogra-fowane pisemka litewskie, zaczęto pisywać do pism rossyjskich w obronie druku łacińsko-litew-skiego, interesowano się sprawami Litwinów pruskich, wśród których rozpoczął się w tym czasie również ruch żywszy. I polityka rządu praskiego względem Litwinów zaostrzyła się; dążył on do zniemczenia prowincyi prusko-li-tewskich, a to uszczuplenie praw językowych poruszyło umysły. Ślepo przywiązany do rządu lud zaczął kołatać przez pastorów i deputowanych Niemców do Berlina, zatrwożeni zaś o litew-szczyznę uczeni niemiecko-litewscy zespolili się w „Litauische Literarische Gesellschaft“ w celu „zachowania dla nauki od ostatecznej zagłady“ resztek litewszczyzny, „która z prawa natury i wskutek rozwoju dziejowego zaginąć musi“; inteligencya ludowa zrywała się do żywszego protestu. W pisemku „Lituviska Ceitunga“ (Gazeta Litewska) i in., na wiecach i t. p. tłó-maczono ludowi grożące niebezpieczeństwo, przekonywano o niezbędności stanowczego wystąpienia w obronie poniewieranych praw. W ruchu tym żywy udział brał fanatyczny obrońca praw językowych mniejszości narodowych w Niemczech, Jerzy Sauer wein (* 1831 — fl904), którego piosnki litewskie, pełne zapału, w Litwie pruskiej cieszą się wielką popularnością. W tej pracy agitacyjnej w Prusach uczestniczyli i młodzi inteligenci z Litwy Wielkiej, umieszczając w pismach prusko-litewskich artykuły i wiersze. Wkrótce inteligencya wielko-litewska założyła w Litwie pruskiej, choć przeznaczone dla Litwy Wielkiej, pierwsze pismo litewskie czcionkami łacińskiemi: „Auśra“ (Zorza, 1883 — 86; założyciel Jan Basanavicius [Bassa-nowicz] * 1851, najruchliwszy redaktor Jan Sliupas * 1861). Auszryści starali się przekonać ogół o prawie Litwinów do stanowienia o własnym losie i zagrzewali inteligencyę do pracy narodowej. Sauerwein, Jan And. Viśta-lius (tłom, „Witoloraudy“ 1880), Ksaw. Sakalau-skis (Sokołowski, aut. popularnych „Kur banguo-ja Nemunelis“ i „Kur namas mus“) i in. idealizowali w poezyi naturę i przeszłość Litwy» j§zyk i charakter ludu; wtórowali im ks. Stan. Norkus (Narkiewicz), Piotr Arminas (* 1853 f 1885), Jan Dagilis tłómaczeniami „Margiera, Konrada Wallenroda, Grażyny“. Pomimo[ueutral-ności, którą starała się Auśra zachować, ukazanie się jéj podejrzliwie przyjęły rząd pruski

i rossyjski, społeczeństwo zaś polskie było przekonane, że pismo to jest narzędziem biu-rokracyi rossyjskiej, w czern je utwierdzało nietaktowne zachowanie się wielu auszrystów. Ale inteligencya litewska z entuzyazmem powitała „Auśrę“. Na Litwie pruskiej skupiło się koło niej grono inteligencyi miejscowej, które stanęło do walki z kulturträgerstwem pruskiem, zakładało pisma patryotyczne, niektóre drukowane czcionkami łacińskiemi, towarzystwa śpiewacko-literackie, polityczne i t. p.; urządzało wiece, odczyty, przedstawienia; hałaśliwie prowadzona agitacya cieszyła się z początku z powodzeniem, lecz przeważnie rozbija się dotychczas o legalizm konserwatywnego wlościaństwa. Na Litwie rossyjskiej „Auśrze“ się udało zespolić przeważnie uczącą się młodzież włościańską z Górnej Litwy i drobną część szlachty żmudz-kiej, lecz ruch ten spotkał się z niedowierzaniem duchowieństwa, które słusznie widziało w nim zwiastuna przyszłych walk o wpływy wśród ludu. Zachęcona przez „Auśrę“ inteligencya rozpoczyna spory z Polakami, porusza kwestyę druku litewskiego w pismach rossyjskich, wszczyna wśród ludu petycye o zwrot druku, z zapałem oddaje się poezyi i badaniom, lingwistyce zwłaszcza. Doskonałemi przewodnikami młodzieży byli profesorowie seminaryum katolickiego w Kownie: ks. Antoni Baronas i ks. Kaz. Jaunius (* 1853 — f 1908). Zasłużeni są: bibliografowie: krakowski Maur. Stankiewicz (* 1857 - f 1892, Bibliogr. litewska od 1547 do , 1701 r.,    1889) i petersburski Sylwester Bal-

tramaitis (* 1841, Bibliografia książek litewskich lub tyczących się Litwy, wyd. 1-e 1891, 2-e — 1904), folklorysta Miecz. Dovoina-Silvestrai-tis (Sylwestrowicz, * 1852), leksykolog ks. Michał Mieżiuis (f 1887), łotysz Edw. Wolter (* 1856), który w rokrocznych prawie wędrówkach po Litwie zebrał sporo materyału etniczno-lingwistycznego. W nauce niemieckiej język litewski stał się przedmiotem wykładowym uniwersyteckim. Badali język i uczeni rossyj-scy (Filip Fortunatów, Aleks. Aleksandrów,) lecz więcej się zajmowali historyą Litwy (A. Bar-baszew, Mik. Daszkiewicz), która mocno interesowała też i naukę polską (Ant. Prochaska, Stan. Smolka). — W przeciągu lat 1880 — 1886 ukazało się 200 książek i pism litewskich, w tem gotykiem przeszło 100, wydawnictw amerykańskich 8. —g) Lata 1986 —1896. Kierownicy „Auśry“, pochodzący przeważnie z zamożniejszej młodzieży, nadali jej kierunek sentymentalnie-patryotyczny. Kierunek ten coraz częściej spotykał się z krytyką młodszego pokolenia i nie zadawalał grup radykalniejszych, które znalazły zastosowanie swych sil w burzliwym ruchu społeczno-narodowym, jaki wśród wychodźców litewskich w Ameryce zapoczątkował były redaktor „Auśry“ olmpas, wygnany z Prus 1884. Redagowane przez niego pisma: antiklerykalne „Lietuviśkasis Balsas“ (Głos

Litewski, 1885 — 89), radykałno-rewolucyjne    są na wysokości oryginału; godni wymienienienia:

„Apsvieta“ (Oświata, 1892 —93), socyalistyczne    Śiauleniśkis (pseud., *1874), Jan Macys (*1867

„Nauja Gadyuë“ (Nowa Era, .1894 —96), —    — f 1902). Warpasowcy byli to przeważnie

broszury, stowarzyszenia, zebrania, przedsta-    synowie (studenci, lekarze i t. d.) włościan

wienia amatorskie i t. p. — poruszyły śpiące    suwalskich. Założony przez księży z dyecezyi

tłumy wychodźców i zmusiły duchowieństwo    żmudzkiej i wzorujący się poniekąd na „Prze-

amerykańsko-litewskie (ks. Aleks. Burba, * 1856    glądzie Katolickim“ dwutygodnik ludowy „Że-

—    f 1898, energiczny agitator, mierny poeta)    maiciu ir Lietuvos Apzvalga“ (Przegląd żrnudz-

do wystąpienia w obronie zagrożonej tradycyi.    ki i litewski, 1890 — 96) miał za zadanie

Obie strony, a zwłaszcza księża nie przebierali w    „obronę katolickiej litewskości“ (a więc prze-

środkach. Brutalność polemiki w prasie amery-    dewszystkiem walkę z wpływami Varpas’a i

kańsko-litewskiej przejmowała niesmakiem na-    Ukininkas’a, które z gub. Suwalskiej przedosta-

wet tych, którzy sprzyjali radykalizmowi anti-    wały się do innych dzielnic Litwy) i był roz-

klerykalnemu „szlupasistów“. Naogół w Litwie    powszechniouy przeważnie na Żmudzi. Artykuły

albo nie godzono się z tym kierunkiem albo    w tem piśmie oświadczały się za biernym, lecz

uważano go za przedwczesny. Inteligencya    stanowczym oporem względem zakusów admini-

krajowa stara się zapoczątkować realną pracę    stracyi, przedsiębranych w celu zruszczenia

—    pogłębienia ideałów społeczno-narodowych i    Litwinów, i nadawały pismu doniosłe znaczenie,

rozpowszechnienia oświaty wśród ludu. Na    Na treść literacką pisma składały się żywe

(pseud. ziemianina z pow. rosień-skiego Aleks. Fromma, * 1822 — f 1900), autora popularnych później na scenie dramatów: „Ponas ir mużikai“ (Pan i chłopi, 1893) z czasów pańszczyźnianych,„Egleżalćiuc karaliène“ (Egle królowa wężów, 1893), poezye najzdolniejszego bodaj po Duonelaitisie i Baronasie poety litewskiego Mairouis’a (właśc. ks. Jan Maculevicius,

czele tego prądu stanęli studenci warszawscy,    nieraz opowiadania tendencyjne, m. in. poczciwe

przejęci kierunkiem „Głosu“, i moskiewscy,będący    Gużutisa

*    1863),

Pavasario balsai“,

Ad. Jakstas’a (właśc. ks. Aleksauder

„Dainu

pod wpływem marksizmu. Nie mogąc się zdobyć na własny organ, moskiewscy brali udział w mało-wpływowem pierwszem piśmie księży „öwiesa“ (Światło, 1887—88 i 1890, na Litwie pruskiej), które wypowiadało się przeciw kierunkowi już zgasłej „Auśry“, a odznaczało się umiarkowanym antysemityzmem i sporą dozą niechęci względem Polaków, Studenci warszawscy, poparci przez moskiewskich, wkrótce się    oraz

zdobyli na pisma, które w historyi umysłowości    Dambrauskis, Dąbrowski, * 1860,

litewskiej miały zaważyć tyle prawie co ,,Ausra“:    skrynele“). Cała ta działalność ujawnia-

dla inteligencyi miesięcznik „Varpas“ (Dzwon,    ła się w rzeczach drukowanych na Li-

twie pruskiej; w obrębie państwa rossyj-skiego zakazy dawne obowiązywały: książki i pisma dostawały się drogą nielegalną. — W ciągu lat 1886 — 1896 ukazało się 655 druków litewskich, w tem gotykiem (dla Litwy pruskiej) 120, w Ameryce 120. h) Lata 1896— 1905. Represye (głośna sprawa suwalczan 1897 -99) chwilowo osłabiły zastępy inteligencyi wielko-litewskiej i r. 1896 — 99 wysunęły na czoło ruchu zasobną w pieniądz emigracyę amerykańską, wśród której, znużonej hałaśliwą walką szlupasistów z burbistami, nabrały w tym czasie znaczenia żywioły bardziej umiarkowane (ks. Jan Żilinskas [Żyliński] na czele). Idea niezależnej pracy kulturalnej, propagowa-wpływowym miesięczniku „Tevynè“ (Ojczyzna 1996 — 99, tyg. 1900—01), umożliwiła doprowadzenie do skutku wielu zamiarów, np. urządzenie działu etnograficznego litewskiego na wystawie paryskiej 1900) i wydawnictw. Ukazują się przedruki prac Daukan-tasa, Valanciusa, Ivinskisa, poezyi Duonelaitisa i pieśniarzy żmudzkich z przed r. 1831, zebrane przez Miecz. Dovoina-Silvestraitisa materyały do biografii Daukantasa (1898), album z widokami Litwy, typami ludowemi i fotografiami pisarzów litewskich (1898 i 1900), album działu litewskiego na wyst. paryskiej (1902), wypisy (1901), prace ks. Żilinskasa (ob.), Basa-

1889 — 1905) i dla ludu — „Ukiniukas“ (Gospodarz, 1890—1905). Oba pisma odźwiercia-dlały prądy, nurtujące przeważnie wśród radykalnej młodzieży. Grono zdolnych sił publicystycznych: Piotr Leonas (* 1864), Mac. Lozorai-tis (* 1866 — f 1907), Józ. Bagdonas (* 1866),

Józ. Adomaitis (pseud. oernas), Franc. Maśiotas (* 1863), Gabryel Landzberg (pseud. Żemkalnis),

Gabryela Petkevicaitè (pseud. Bite), Piotr Ma-tulaitis (* 1866 — f 1900), Stau. Matulaitis (* 1868), Kazim. Griuius (Gryniewicz, * 1867),

Jan Jablonskis (pseud. K. Obelaitis, * 1860, wielce zasłużony upraktycznieniem pisowni naukowej), z Winc. Kudirką (ob.) na czele, nadało Varpas’owi stanowisko poważnego pisma. Belle-trystyka obu pism składała się z tłómaczeń; na we do szczęśliwych wyjątków należały obrazki Kudirki z życia urzędników na Litwie i parę innych rzeczy. Jakkolwiek słabą była belletrysty-ka litewska, jednak wiernością oddania życia ludowego o całe nieba przewyższała niemieckie Ernesta Wicherta (ob.) i Maryi Rodziewiczówny powieści. W poezyi wyróżniał się utalentowany Kudirka, którego „Lai-svos valaudos“ (Wolne chwile, 1899) cieszą się wielką popularnością, „Lietuva tèvynê mijsii“ (1898) stała się hymnem patryo-tycznym, tłómaczenia zaś z Mickiewicza, Słowackiego, Asnyka, Schillera, Byrona niektóre naviciusa (od r. 1870 ogłosił wiele rozpraw » wej, zarówno wyższego stopnia (wspomniany w rozmaitych pismach litewskich, niemieckich, Sernas — w Ameryce), jak i niższego (S. M., bułgarskich, zbioryv podań i baśni litewskich, P. A., Jan Biliunas, * 1879 — f 1907 i in.).— pieśni ludowych) i Sliupasa (ob.), popularyzacye prac historycznych, nauk przyrodniczych i t. d.; statystyka wydanych po zabronieniu druku książek i pism litewskich (1897 i 1900), wraz z odezwą do całego świata cywilizowanego w kilku językach. Szybkie różniczkowanie się wśród Litwinów amerykańskich wywołuje rozmaitość poglądów, odnawiają się walki i spory, spełniające się zaś ruchy przedrewolucyjne odsuwają pracę kulturalną na plan drugi; rola wychodźców polega przeważnie na pieniężnem popieraniu w kraju zainicyowanych i tamże wykonanych zamiarów politycznych, tylko żywioły umiarkowane (sfery urzędniczo-inteligen-ckie po miastach rossyjskich i duchowieństwo) obstawały za „niedrażnieniem rządu“. Zapoczątkowany w gub. suwalskiej ruch ogarniał stopniowo gub. kowieńską, zwłaszcza jej powiaty wschodnie, coraz częściej; w połowie 90-ych lat osiadająca w Wilnie inteligencya litewska wszczyna go i wśród Litwinów gub. wileńskiej. Zaczynają kursować odezwy, broszury polityczne. Powstaje r. 1896 Litewska partya j (pseud.*1 866,opow. naturalistyczne i obrazki wiej-socyalno-demokratyczna; w latach 1899 — 1901 j skie). W poezyi ukazał się talent prawdziwy, lecz rozszerza działalność swoją na wsi. Organ niezrównoważony Margalis (pseud., zbiór poezyi partyjny „Darbiuinką Balsas“ [(Głos Robotni- , Volungè, 1900). Skupiony w sobie, poczęści dla czy, 1901—1906; głównymi współpracownika- ! przeszkód zewnętrznych, ruch oświatowo-poli-mi byliŻmogus(pseud.* 1878), Kugis-Mugis(pseud. ₍ tyczny mało był znany poza grupami, które *1879)] zdobywa przeważny wpływ; „Uki- brały w nim udział; społeczeństwo polskie do-ninkas“, organ ludowy Litewskiej partyi ; wiadywało się bezładnie o nim z pobieżnych demokratycznej ( utw. 1902, przeważnie wzmianek „Kraju“, „Ogniwa“ i t. p. i z broszur ex-warpasowcy, przekształcał się w pismo ‘ A. Jakśtasa (Głos Litwinów 1902, Jedność czy rewolucyjne); sprawom kulturalnym poświęcony separatyzm? 1903). Etnografia za to i język był nowy miesięcznik „Naujienos“ (Nowiny, litewski budziły w społeczeństwie polskiem 1901—03). „Varpas“ tracił charakter pisma żywe zainteresowanie, czego dowodzą prace dyskusyjnego i stawał się także partyjno- Jana Rozwadowskiego, Zygm. Celichowskiego politycznem; artykuły redakcyjne, Berzelis’a (* 1845), Jana Witorta, Mich. Brensztejna i (pseud.), Pawła Visiuskis’a (Wyszyński, *1875 innych; studyum historyczne Jana Kazim. Ko-—f 1906), V. Kapsukas’a (pseud.) i in. świad- j chanowskiego p. t. „Witold Wielki książę litew-

Duchowieństwo w poprzednim okresie pracowało w Apzvalga, lecz kierunek pisma nie zadawalał wielu młodszych księży, którzy rozumieli konieczność liczenia się z wpływami, które uzyskały wśród ludu żywioły postępowe. Założone przez grono księży pismo „Tëvynës Sar-gas“ (Stróż Ojczyzny, 1896 —    1904, mieś.;

na czele stał oględny publicysta Vaisgantas właśc. ks. Józ. Tumas, * 1869), walczyło „z trzema głównymi wrogami“ litewskości — władzami miejscowemi,Żydami i „Litwinami— wyrodkami“,do których zaliczało „polnomanów “z jednej, „bezbożników “i socyalistów z drugiej strony.Pismo to skupiło najlepsze siły literackie i publicystyczne z obozu klerykalnego. vW belletrystyce zwłaszcza zwracali uwagę: Satrijos Ragana (właśc. Marya Pećkauskaite, zdobyła rozgłos powieścią „Viktutè“—Wikteczka, 1903), Sava-sis (właśc. Winc. Pietaris, *1850 — + 1902, aut. klerykaluo-antysemickich opowiadań ludowych i powieści historycznej z dziejów Litwy w. XIII: Algimantas, Algimunt); Dèdè Atanazas

ski“ i 1900) świadczy o prawdziwej sympatyi autora dla Litwy. Wydawnictwa petersburskiej Akademii nauk (słownik juszkiewiczowski), uniw. petersburskiego (przedruk Postylli Daugśy 1904, Ljitowskaja Chrjistomatija I—1901, II — 1903), T-wa geograficznego (Bibliografia Bal* tramaitisa, wyd. 2-e 1904),prace historyczne Mich. Downar-Zapolskij’ego,Mich. Jasińskiego,Iw. Łappy i innych dowodziły zainteresowania i w nauce ros-syjskiej. Profesorowie Wł. Łamanskij,Fil. Fortunatów, ks. Szachmatow, A. Pogodin, „S. Pietierburg-skijaWjedomostji“ ks. Esperego Uchtomskij’a popierali żądanie Litwinów o druk litewski. Stwierdzenie braku podstaw naukowych dla używania grażdanki w drukach litewskich (wybornie wy-łuszczone w rozprawie bisk. Baronasa, przedstawionej Akad. nauk. r. 1878, lecz ogłoszonej dopiero 1898), udowodnienienie w wyrokach senackich nieprawomocności zakazu, a co główne — coraz słabsze przeświadczanie władz

czyły o zainteresowaniu się ruchem rewolucyjnym w państwie rossyjskiem. Literatura piękna służyła zwykle tendencyi społecznej, politycznej lub narodowej. Nuta rewolucyjna dźwięczała w bojowej poezyi ,,Darb. Balsas’a“ i i „Ukininkasa“, wśród współpracowników (ich znaczną część stanowili samoucy chłopscy); w „Ukininkasie“ drukował niektóre swe poezye najzdolniejszy poeta tego okresu Franc. Vaicai-tis (* 1876 — f 1901). Zakwitnęła belletrysty-ka ludowa: Żemaite (właśc. Julia Żimontas’owa) kreśli swe świetne Obrazki i in., ostro się zarysowuje talent Lazdynu Pèlëda (pseud. kobiecy) i in.; Bitë pisze swe nastrojowe Jeden z wielu (Nebepirmas, 1902); jeden z wybitniejszych publicystów ogłasza pod pseudonimem Sventmikis swe głośne opowiadania z życia księży: Farmazon (Parmazonas, 1897), Śmierć (Śmertis, 1900). Prawdziwe talenty ujawniły się w dziedzinie popularyzacyi ludo-

, ros-

M. Bir

VIII. Litewski język, a) Stosunek do języków słowiańskich. L. j. stanowi jedną z odmian grupy języków, które łączą pod nazwą wspólną jęz. aistyjskich (inaczej, acz niewłaściwie bałtyckich). Oprócz litewszczyz-ny na grupę tę składają się jęz. łotewski i staropruski. W końcu w. XVII Prusowie częścią zniemczyli się, częścią spolonizowali się.—Prawie wszyscy lingwiści, prócz ks. Kazimierza Jawnisa (Jaunius) i prof. J. Baudoui-na de Courtenay, uważają języki aistyjskie za bardziej spokrewnione z jęz. słowiańskiemi niż z którymkolwiek jęz. aryo-europejskim; przyjmują więc powszechnie, że w odległej przeszłości jęz. aistyjskie i słowiańskie miały współ-

miejscowych o pożytku zakazu ze względów państwowo-politycznych —zmusiły wreszcie władze do zniesienia zakazu (24 kwietnia st. st. 1904). Zniesienie zakazu druku, a wkrótce potem (1905) i innych zakazów ciążących nad Litwą zmieniają warunki życia umysłowego, a więc i piśmiennictwa litewskiego, które rozpoczyna nowy okres, trwający do dziś dnia. — W ciągu lat 1896 — 1904/5 ukazało się koło 650 druków litewskich (nie licząc tych, które się pojawiły na Litwie Wielkiej po zniesieniu zakazu), w tein amerykańskich 250, gotykiem przeszło 100. — Bibliografia.    Mich. Römer:

„Litwa“ (Lwów - Kraków, 1907); Maur. Stankiewicz „Bibliografia litewska r. 1547 —1701“, Kraków 1889, Mich. Brensztejn „Druki litewskie“ (Warsz. 1906).—Ed. Wolter „Ljitowskaja ljiteratura“ (słownik Brokhausa i Efrona); tegoż „Ljitowskaja ljiteratura“ (Bolszaja encikłopedija, t. XII, 1903 Petersb.); Tegoż „Ljitowskaja peczat¹ w w. XVI“ („Peczatnoe liskusstwo“, marzec 1903); tegoż „Ljitowskaja chrjistomatija“, 1901 i 1903 (Pet.). S. Baltramaitis: „Sbornik bjibliografjiczeskjich materiałów dla gieografii, jistoriji, jistoriji prawa, statjistjikji i etnografiji Ljitwy“, wyd. 2-e, 1904 (Pet.); tegoż Spjisok litewskich i drewnie-prusskjich knjig, jizdanych s 1533 po 1903 god“, wyd. 2-e 1904 (Petersb.. przy Sbornik’u).—Adalb. Bezzenberger „Die litauische Literatur“, 1908 v (Berlin— Leipzig); „Lietuvos Myletojas“ (Jan Sliupas); „Lietuvisz-kiejie rasztai ir rasztininkai“ 1890 (Tylża), „Lietu-viskas Albumas“ laida II-1JI, 1900 (Shenandoah), — podobizny i życiorysy pisarzów litewskich; Maironi? „Trumps lietuvią rasliavos apzvalga“ (w Lietuvos istorija), 1906 (Petersb.); A. Jonas Zanavikutis „Suskaita arba statistika visą lietuviskij knygą atspaustą Prususe nu 1864 metą iki pabaigai 1896 metą“ 1897 (Tylża), M. Zauniutè „Priedas prie statistikos lietuviśką knygą... 1900 (Tylża); Ir. Jonas „Suskaita arba statistika visą lietuviszką knygą, atspaustą Amerikoj nuo pradźios lietuviszkos Amerikon emigracijos iki 1900 metą“ 1900 (Plymouth). Sporo artykułów, krytyk, przeglądów, życiorysów i t. p. w pismach litewskich, polskich syjskich i niemieckich.

nego przodka, którego zowią pra-językiem bal-tycko-słowiańskim (aistyjsko-słowiańskim). Hy-poteza o istnieniu prajęzyka aistyjsko-słowiań-skiego zawdzięcza swoje powstanie dwóm okolicznościom: 1) bliskiemu sąsiedztwu tych plemion: aistyjskiego i słowiańskiego; 2) obecności w litewszyźnie dość znacznej ilości wyrazów zapożyczonych u sąsiednich Słowian (Polaków i Rossyan). Gdyby siedziby Aistów znajdowały się gdzieś dalej, np. na Iranie lub półwyspie Pirenejskim, a nie na brzegu m. Bałtyckiego, nikomu nie przyszłoby do głowy doszukiwać się bliższego pokrewieństwa ich ze Słowianami. Ważny wpływ pod tym względem musiała mieć nieumiejętność odróżnienia w litewskim słowniku tego, co swoje, a co cudze, zapożyczone od sąsiednich Słowian. Za czasów Boppa i Potta, kiedy wyłaniała się teorya o prajęzyku aistyjsko-słowiańskim, uważauo za rdzennie litewskie wyrazy takie zapożyczenia, jak: cijstas (czysty), prudas (sadzawka), telycia (cielica), Jciklikas (kitlik, sznurówka), pipiras (pieprz ze st.-rus. nenepii) itp. Dogmat o prajęzyku aistyjsko-słowiańskim przetrwał dotychczas. Jednak współcześni obrońcy tej teoryi nie znaleźli ani jednego faktu przekonywającego. Siedm cech znamiennych odrębnej grupy jęz. aistyjsko-słowiańskich, kióre przytacza K. Brugmann w dziele „Grundriss d. vergl. Gram.“ (t. I, wyd. 2-e, § 17),—żadną miarą nie może uzasadnić bliższego powinnowactwa między jęz. aistyjskiemi i słowiańskiemi. Grupę jęz. aistyj-skicli wypada oddzielić od słowiańskiej i uważać ją za samodzielny członek grupy jęz. aryo-europejskich. b) Zasadnicze narzecza. Na terytoryum litewskiem należy rozróżniać dwa narzecza: gó r n o-litewskie czyli auksztaj-s k i e (augstauciai) i d o 1 n o-litewskie czyli ż m u d z k i e (zemaiciai). Pierwszem mówią we wschodniej części Litwy etnograficznej, a drugiem w zachodniej. Górno-lit. n. obejmuje około ⁴/a całego obszaru litewskiego; na dolno-lit. n. przypada ¹/₅ część tegoż terytoryum. Etnograficznie, nie historycznie, górną Litwę stanowią części wschodnie p-tów Szawelskiego i Rosieńskiego, p. Kowieński, Po-niewiezki, Wiłkomierski, Jeziorowski w gub. Kowieńskiej, oraz p. Swięciański, Wileński, Trocki, Lidzki i Oszmiański w gub. Wileńskiej niektóre parafie w gub. Grodzieńskiej (np. w płc.-zachodnim zakątku, w pobliżu granicy gub. Suwalskiej i Wileńskiej, oraz w 3 wsiach parafii Zdzieucielskiej w p. Słonimskim), prawie cała gub. Suwalska z wyjątkiem niektórych części pow. Suwalskiego i całego p. Augustowskiego i litewskie terytorya Prus Wschodnich z wyjątkiem okręgu Memla czyli Kłajpedy, który wchodzi w obręb narzecza dolno-litewskie-go. Etnograficznie Dolną Litwę (Żmudź) stanowią: zachodnie części pow. Szawelskiego i Rosieńskiego, cały p. Telszewski w gub. Kowieńskiej, parafia Połągi w gub. Kurlandzkiej i

okrąg Kłajpedy Prus Wschodnich. Granicę gałęziami) = lit. książk. liemuo, lepa (lipa) = między obu narzeczami tworzy linia, przeciąg- lit. książk. liepa. — W podnarzeczu płc.-nięta od granicy kurlandzkiej przez miasteczka: zaehodniem zam. p r a-litew. o i e znajdujemy Wegiery, Krupie, o 48 w. na płn.-zchd od Szawel,    dwugłoski ou i ei, gdzie o jest    dźwiękiem post.    poczt. Bubie, o 13 w. od Szawel do m. Ro-    średnim między o i 11,    e zaś brzmi pośrednio

sienie; stąd skręcając na płd.-zachód przez Tau- między e i i: douna = duona, stoumou=8txio-rogi, idzie ku granicy pruskiej, następnie po muo, leimou — liemuo, deina — diena, leipa Niemnie do zat. Kurońskiej. Na wschód i na == liepa. W podnarzeczu płd.-wschodniem południe od tej linii mówią po górno-litew., samogł. pra-litewskie o i e zmieniły się na na    zachód i północ—po dolno-litewsku. Głów-    długie u i i: duna =    duona,    stumu — stuo-

ną    cechę, różniczkującą te dwa narzecza, sta-    muo, limu — liemuo,    dina =    diena, lipa =

nowi skupienie dźwięków tja, tjai\ d/a, liepa. Granicę między podnarzeczami Dolno-djai. W dolno-lit. narzeczu skupienia te zmie- litewszczyzny płc.-zaehodniem i płd.-wschodniem niły się na te, tei\ de, dei, według prawa gło- określa linia, przeciągnięta od granicy Pru-sowego, które orzeka, że krótkie a po spółgł. skiej przez Szweksznie, Chwejdany, Wornie, j przechodzi w e, czyli że te, tei powstały z Rawdziany aż do linii Wegery — Taurogi. Ku p r a-dolno-lit. tje, tjei. W skupieniach tje, płc.-zachodowi od wskazanej linii Rawdziany— tjeiy dje, djei j, poprzedzające e zanikło przed Szweksznie dolni Litwini używają podnarzecza rozwinięciem się zmiękczenia (asy&ilacyi) t. j. płd.-wschodniego. W dwuch podnarzeczach, przed powstaniem z t i d spółgł. c (=»tś), c płc.-zachoduiem i płd.-wschodniem, o których (=ts), dź, dz.    W narzeczu górno-lit., gdzie    posiadamy dokładniejsze    wiadomości niż    o trze-

prawo głosowe    o przejściu a pod wpływem y    ciem    podnarzeczu,    p ł d.-z ach o d    n i e m,

w e nie działało, ze skupienia, tjai, dja, djai możemy wyróżnić kilka grup gwar, zjedno-otrzymano prawidłowo—w jednych gwarach: czonych dosyć charakterystycznemi cechami. c'a, c'ai, dz'a, dz'ai, w innych: ća, ćai, dka, dkai. W stosunku do pra-litew. skupień dźwięków P r a-litewskim    formom *jautja-ms (wołom),    tjau,    tja, tjo, tju\ djau,    dja, d/o, dju,    półn.-

jautai (woły)    *medja-ms (drzewom) *medjai    zach.    podnarzecze DL rozpada się na    trzy

mo

(drzewa) odpowiadają: w narzeczu dolno-litew. grupy gwar: a) gwary bez asybilacyi jautems, jâutei (wymawiane dziś w większości („zmiękczenia“) w zgłoskach środkowych i gwar jak jaute: z długiem, otwartem e, podob- końcowych (parafiie Dorbiany, Sałanty i in. nie jak w niem. Bär „niedźwiedź“), modems, pow. Telszewskiego); b) gwary z asybilacyą medei (mêde)', w górno-lit. jâuc'ams, jâuc'ai, szumiącą, w których, prawie jak we wszyst-mêdz'ams, mêdz'ai lub jaućams, jâuéai, mêdkams, kich gwarach górno-litew. i żmudzkich płd.-medkai stosownie do gwary. — 3) Podnarze- wschodnich, wspomniane skupienia przechodzą cza doluo-li te w s ki e (DL). Ks. Kaz. Jawnis, w c'au i t. d. dz'au i t. d. (w większej części wyborny znawca dolno - litewskich gwar, parafi Retowskiej, połowie par. Twerskiej w pow. dzieli to narzecze na 3 podnarzecza: Rosieńskim, w par. Telszewskiej, Szackiej a) południowo-zachodnie (w płc.-zach. i in. w pow. Telszewskim); wreszcie c) gwary części Prus Wschodnich, zwłaszcza w o kr. Kłaj- z asybilacyą syczącą, gdzie wspomniane sku-pedy czyli Memla), b) północno-zachod- pienia przechodzą w ćau, dźau i t. d., miano-nie (prawie w całym pow. Telszewskim, w wicie w gwarach dziakających górno-litew., zachód, części Szawelskiego, w zachodu, para- czyli w mowie t. zw. dzuków — dmha.i, flach p. Rosieńskiego gub. Kowieńskiej, i w (w par. Wejwirżańskiej i Andrzejewskiej, a par. Połągi gub. Kurlandzkiej) i c) połud- także w sąsiednich częściach par. Retowskiej n i o w o - w sc h o d n i e (w większej części p. i Gorżdowskiej w pow. Rosieńskim). W ten spo-Rosieńskiego, w częściach p-ów Telszewskiego sób pra-litewskie formy: *matjau (widziałem), i Szawelskiego i w płc-zachodnich miejscowo- *vedjau (wiodłem), *tretjaja (trzeciego), *prad-ściach Prus wschód, np. w par. Koadjuteńskiej). /as (początku, Dopełń. 1. p.), *d(u)vo jautjo (dwa Podział swój na trzy podnarzecza Jawuis o- woły), *d[u)vo medjo (dwa drzewa) w Dorbia-piera na zróżniczkowaniu pra-litewskich samogł. nach, Sałantach wymawiają simat'au, ved'au, długich ścieśnionych o, e, które powstały z tret'uoje, prad'uos, du jaut'u, du med'u\ w Wej-aryo-europ. samogł. o (= greek, w, łac. "ôj wirżanach, Andrzejewie i in. brzmią: maéau, i dwugłosek ei, or, ai. W podnarzeczu vekau, treéuoje, pradkuos, du jauéu, du med.êu\ płd-zachodn. pra-litewskiem samogł. o i e (z w Telszach, Szatach żmudzkich i in. słychać: dawniejszych dwugłosek; tę samogł. e odróż- mac'au. vedz'au, trec'uoje, pradz'uos, du jauc'au, niać należy od innego e, otwartego, z aryo- du medz'u. W stosunku do skupień „dwugło-europ. e = greek, yj, łac. e), odpowiadają też skowych“ an, am, en, em przed spółgłoską, same dawniejsze samogł. o i e, np. dona albo w zgłoskach końcowych w posłowiu (chleb) = litew. książkowemu duona, storno w podnarzeczu płd.-wschodn. można wyróżnić (wzrost, wysokość ciała ludzkiego)=*lit. książk. dwie grupy gwar: a) w okolicach północnych stuomuo, dena (dzień) «= lit. książk. diena, le- (par.: Szweksznie, Chwejdany, Retowo i in.) (część drzewa między pniem i pierwszemi j an wymawia się jak francuskie on przed

WieUfa Kncjkl. llustr. Ser. I. Tom XL111-1V Zesz. 346b.

skąsti w Chwej-

samogł., np. mon ami, t. j. że za nosową samogł. 0 słychać jeszcze zwykłe n; b) w okolicach południowych (Żywingi i in.) przed n wymawiają czyste a; podobnież w połączeniu en gwary południowe wymawiają przed n czyste e, w gwarach zaś północnych e nosowe (podobne do franc, in w wyrazie fin) łączy się ze spółgł. n; tak np. w Żywingach mówią gan-dras (bocian), dantis (ząb), tan (ten, kogo Biern. 1. p.), pempe (czajka), remti (podpierać), w Chwejdajnach zaś: gondras, dontis, ton, pęmpe, ręniti. 4) Podnarzecza górno-li-te wskie {GL). Narzecze górno-litewskie rozróżnia 2 podnarzecza: a) zachodnie i b) wschodnie. Litwini, mówiący narzeczem za-chodniem, zamieszkują większą część Litwy pruskiej, w częściach północnej i płd.-zachodniej gub. Suwalskiej, w niektórych parafiach pow. Szawelskiego i Rosieńskiego, które leżą na zachód od linii Wegery-Taurogi aż do rz. Szuszwy i Niewiaży. Granica zachodnia podnarzecza wschodniego idzie wzdłuż linii Janisz-ki-Szawle-Grinkiszki, następnie lewym brzegiem rz. Szuszwy i Niewiaży, aż do połączenia się jej z Niemntm pod Czerwonym Dworem. Granica zachodnia podnarzecza wschodniego na południe od Niemna zaczyna się, nie u Czerwonego Dworu, lecz bardziej na wschód, mianowicie pod Kownem, w przybliżeniu w tem miejscu, gdzie do Niemna wpada rzeka Jesia. W g. Suwalskiej granica zachodnia podnarzecza wschodniego idzie w górę po rz. Jesi, następnie u źródeł rz. Jesi linia ta skręca ku płd.-zachodowi i przecina pośrodku linię, między miasteczkami Krasnowo i Mackowo, stąd idzie wprost na Suwałki. Na wschód od linii tej, na krańcach której znajdują się: granica Kur-landzka (par. Żałory) i m. Suwałki (obecnie osiadłości litewskie nie dochodzą do samego miasta), zamieszkują Litwini, mówiący podna-rzeczem wschodniem. Podnarzecze te zajmuje: tę części pow. Kowieńskiego, która leży na wschód od rz. Szuszwy i Niewiaży, część pow. Szawelskiego (na wschód od linii Janiszki — Szawle — Grinkiszki), powiaty: Poniewieski, Wiłkomirski i Jezioroski w gub. Kowieńskiej, całą gub. Wileńska, Grodzieńską (o ile są zaludnione przez Litwinów) i wschodnie części gub. Suwalskiej. Podział narzecza górno-litew. na podnarzecze zachodnie i wschodnie opiera się na odmiennem wymawianiu pra-litewskich dźwięków le, lé. W gwarach podnarzecza zachodniego skupienia le, lé wymawiają się miękko, z l przednio-językowein, jak w poi. „lewy“, gdy teżsame skupienia w gwarach podnarzecza wschodniego GL. brzmią twardo, ze spół. / (jak w poi. „łeb“), np. zachód, ledas i 1'adas (lód), lek'ame i Vak'am'a (lecimy), lek-ti (lecieć), sdule (słońce) = wschód, ledas i ladas, lek’am[c) i lak'ani{e), lekti i lakti, saule i saula. W podnarzeczu zachodniem pod względem zmian w wymawianiu pra-litewskich

skupień dwugłoskowych an, en, in, an w związku z następnemi spółgł. s, s, z, £; r, l, m, n\ v i j można wyodrębnić dwie grupy gwar: a) gwary gdzie zachowuje się wymawianie nosowe samogłosek w dwugłoskowych skupieniach an, en, lecz w których in, un b r z m i ą czysto, jak i. u (bez nosowego zabarwienia), np. żąsis (ą = długiej sa mógł. a z zabarwieniem nosowem) (gęś), tęsti (§= samogł. e długiej otwartej z zabarwieniem nosowem) (ciągnąć), sąslaeos (śmiecie), kązdamas (kąsając), kązdamas (cierpiąc), grąźiti (zwrócić), gręz (przewierca, wyżyma bieliznę), sal (marźnie), sąnaris (członek, staw), savarza, sąjunga — lecz: listi „leźć“ (— l\sti w Chwejdanach; i== długiemu i z zabarwieniem nosowem), tisti (wydłużać się = t\sti w Chwejdanach); skusti (skarżyć, donosić na kogo danach- ę = długiemu u z zabarwieniem nosowem); lusis (ryś) (= ląśi w Chwejdan.; tak mówią np. w Petigole i kilku wsiach w pobliżu Wielony (Veliuona); b) gwary bez nosówek, w których skupienia an, en, in, un przed spółgł. wyżej wymienioneini dają samogł. czyste długie: a, e, i, u np. zasis, tesłi, listi, skusti; tak wymawiają np. w Żagorach, Wie-lonie, Girtakolu, Giełgudiszkach, Władysławowie, Słowikach, Wisztyńcu, Pilwiszkach, Tyl-ży i in. Do podziału podnarzecza wschodniego na gwary można wziąć za podstawę różne właściwości językowe jako kryte-rya; np. 1) przygłos (akcentuacyę); 2) zmiany skupień pralitewskich ti, di, té, dé; 3) różnica w wymawianiu skupień an, Qn przed następną spółgł. k, g; t, d\ p, b; c, c; dz, dz\ 4) zmiany pralitewskiego a długiego i wiele in. Pod względem akcentuacyi pośród gwar górno-litewskich wyodrębniają się dwie grupy: zachowujące akcent na ostatniej zgłosce i nie znoszące akcentu na tej zgłosce (t{rt)Xo£ótovat xat [itao^ÔTovat). W pierwszej grupie gwar wszystkie wyrazy z akcentem krótkim i długim wstępującym na zgłosce końcowej (o£órova) nie przesuwają swego akcentu ku początkowi wyrazu; w drugiej grupie, przeciwnie, nastąpiło przeniesienie akcentu ze zgłoski końcowej na poprzednie. Zachowują akcent na ostatniej zgłosce mianowicie gwary, zajmujące większą część obszaru podnarzecza wschodniego, na płd.-wschód od linii Subaty (w Kurlan-dyi), Poniemunek—Kejdany — Czerwony Dwór (nad Niemnem), jak oto: ausis (ucho), merga (dziewczyna), sauk'ù (wołam), deng'ii (pokrywam). Gwary, nie znoszące akcentu na ostatniej zgłosce dają się słyszeć na tym obszarze podnarzecza wschodniego, który rozciąga się na płc.-zachód od linii (wspomnianej wyżej) Subaty—Czerwony Dwór; tutaj wymawiają: ańsis, merga saûk'u, dèng'u z intonacyą równomiernie wstępującą, odmienną od intonacyi falując o wstępującej, właściwej pewnym sylabom wyrazów z epoki prajęzyka litewskiego,

cyą, np. romtis (podpórka) (i—samogł. wązka, krótka), dontitas (z króciutkiera, nieuchwyt-nem a (zębaty), uzontis (przód ubrania); c) un, in wymawia się z otwartem u, i, np. w par. Poswolskiej (Poniewieski), untis gwary, (kaczka), linkt (giąć), d) W grupie un, in brzmi u, i, ścieśnione, np. w pr. Kryniczyńskiej, w Litwini mówiący temi gwarami no- Wobolnikach (pow. Poniewieski) w Dusiatach szą nazwę dżuków. „Dzuki“ zamieszkują w > (p. Jezioroski), w Tereczy (p. Swieńciański): części pow. Święciańskiego (par.: Twerecze, j untis (kaczka), untras (drugi), linkas (polak), Godutiszki, Swięciauy, część Kołtynian), p. Wi- , minkas (marny, nieznaczny). W stosunku do leńskiego (Gerwiaty), Trockiego (Wolkeniki, pralitew. samogł. a" (długiej) w podnarzeczu Orany, Merecz, Marcinkańce), Lidzkiego (Ei- | wschodniem rozróżniamy divie grupy gwar: a) szyszki, Pastuny, Żirmuny, Nacza) i Oszmiań- gwary, w których zam. samogł. jT wymawiają skiego (Dziewieniszki, Łazduny, Iwie) gub. Wi- j dźwięk pośredni między a~ i <T, t. j- nP> w leńskiej, w płc.-zachodniej części gub. Grodzieńskiej (w okolicy Druskienik) i w p. Sejneńskim gub. Suwalskiej. Wyrazy takie, jak; tikras (prawdziwy, rodzony); tileti (milczeć), didelis

np. aûsi „ausi“, mérga „mergą“ Biern. 1. p., saûk'ame (wołamy), dcng'ame (pokrywamy). W stosunku do skupień pra-litewskich ti, di, té, dé podnarzecze wschodnie da się podzielić na dwie grupy gwar: a) gwary, które zam. ti, di, té, dé, mają ti, di, tie, die, i b) w których te skupienia dźwięków dają: ci, dzi, cie, dzie.

par. Rakisze, Abele, Komoje, Jużynty, Dusiaty, Sołoki, Widzę (p. Jezioroski), Twerecz, Łyng-miany (p. Swięciański), Inturki (p. Wileński): kaja (noga), planas (cienki), zmayos (człowiek), maku (umiem), sadas (sad); b) gwary, w których li zmieniło się na długie ó ścieśnione, np. w p. Kowieńskim, Pouiewieskim, Trockim, Sej-nejskim: koją, plonas, pouas („pan“). 5) Język literacki. Współczesny język książkowy rozwinął się z podnarzecza zachodniego górnej litewszczyzny. Zresztą nie zachował on wszystkich cech, właściwych podnarzeczu, które odtwarza, owszem, wiele właściwości zapożyczano z innych poduarzeczy. Zapożyczania dotyczą nie tylko słownictwa, ale także budowy składniowej. Takie wyrazy jak: kainà (cena), velioms (nieboszczyk), kâuke (maska), vaîda-las (mara), kdirinti (drażnić) i in. dostają się do języka książkowego z różnych gwar dolno-i górno-litewskich: kainà z Olsiadzkiej gwary doluo-lit. (p. Telszewski), velioms i kâuke z gwary wschód, górn.-lit. par. Dusiaty i iu. (p. Jezioroski), vaîdalas z gwary wschód, górn. lit. parafii Komaje (tamże) i Kupiszki (p. Wiłkomirski), kâirinti z gwary par. Kupiszki. W ostatniem dziesięcioleciu daje się zauważyć znaczny wpływ gwar wschodnich górno-l-skich na język książkowy, zwłaszcza w zakresie składni. Tu można wspomnieć o bardzo znamiennej właściwości niektórych gwar wschód, góruo-1-skich (Poniemunek, Dusiaty, Uszpol,Łyngmiany), właściwości, która przenika do języka książkowego, i polega na tem, że zam. bezokolicznika przy słowie gra (jest), nera (niema), buvo (było) używa się trzeciej osoby cz. teraźniejszego, np. gra ko paklauso zam. gra ko paklausgti (jest co posłuchać, warto posłuchać), nera kas dar o zm. nera ko dargti (niema co robić, nic nie poradzi), jam nebuvo kada eina (nie miał kiedy iść) i t. p. Zachodnie podnarzecze gófno-litewskie zawdzięcza swe stanowisko języka książkowego tej okoliczności, że w podnarzeczu tem w ciągu dwu wieków od połowy w. XVII wydawano książki dla ludu (Psałterz, 1625, „Naujos Giesmju Knygos“ i „Naujos, labay priwalingos... Maldu knygeles* Daniela Kleina 1666; Nowy testament 1701; Biblia, 1735),

(duży), dikas (pusty, próżny), Dievas ( Bóg ),

tielc (tyle),

Dzukowie wymawiają : ćikras, ćileć, dźidelis, dźikas, ciek, dźlevas. We wszystkich współczesnych gwarach poduarze-cza wschodniego zam. pralitew. an, en, in, un przed następną spółgł. s, z, ś, ż, r, 1, m, n, v, j (pralit. *ia«sis ,,gęśu) nie znajdujemy nosówek ą, ę, \, 14 (żąsis, kęsti, l\sti. skąsti), lecz samogł. czyste długie a (u, o), e (i), i, U: żasis (Kowno) = zosis (Pomniany pow. Poniewieski) = zusis (Dusiaty, Uciany, Twerecz, Merecz, Inturki, Gerwiaty); kesti (Kowno)=kistie (Dusiaty, Uciatyj^/ös'c (Twerecz, Merecz); listi (Kowno)=liśó (Twerecz, Merecz), skusti (Kow-no)=skuść (Twerecz, Merecz). W końcu w.

XVI znane były gwary wschodnie, w których samogł. nosowe ą, ę, (, uc zachowały się bez zmian; gwara ta właściwa była kanonikowi Mikołajowi Daukszy, który wydał w r. 1595 katechizm i 1599 „Postyllę“. — Dwugłoskowe skupienia an, en przed spółgł. k, g; t, d\ p, 6; c, c; dz, dz w gwarach wschodnich GL. wymawiają się czworako: a) grupę an, en, słychać np. w Kownie, Mereczu, Zasieczu (wieś parafii Zdziencielskiej, w p. Słonimskim, gub. Grodzieńskiej), ;— w każdem położeniu) w Linkowie zaś (pow. Poniewieski), Bajsagole (p. Szawel-ski) — w zależności od akcentu energicznego na początkowej zgłosce, np. tânkus (częsty, gęsty), ranka (ręka), lénkas (polak), menkas (marny, nieznaczny)—w Kownie, Mereczu, Zasieczu; tânkus (z bardzo krótkiem, zaledwie dającem się słyszeć u), amzis (z krótkiem i z dawniej. —-ju— „wiek“), pćmpe — w Linkowie, Bajsagole; b) W grupie ón, én samogł. wymawia się ścieśniono jak o¹, e1 (według Sieversa „Grundz. d. Phonetik“), np. w Pompianaeh, Puszołatach (p. Poniewież.) w każdem położeniu: ronke „rankai“ (ręce), von-davo (woda) (Pompiauy), vonta (wienik) (Puszo-łaty), pempe „pćmpe“; w par. Linkowskiej an, en przechodzi w ón, én w położeniu bez akcentu i pod energiczną końcową akcentua-

układano    gramatyki tego dyalektu (Gramma-    (Bóg), deina, (=st. prus. dein7) (dzień), snaigà

(śnieg) (=prus. snaige-s), kaimà (got. Jiaimo (dwór, wieś), proklit. tai (=greck. zol) „ci“ litew. Diêvas, dienà, sniêgas, kiêmas, tiê (vÿrai) =łotew. Dievs, diena, sniegs, ciems, tie (vyri):

tica Litvanica 1653 i Compendium „Litva-nico-Germanicum“ 1654 D. Kleina, „Compendium gramaticae Lithauanieae“ 1673 Schulza;

„Anfangsgründe einer Lithauisclien Sprachlehre 1800, Milkę i in.). Ostatecznie znaczenie |    st. prus. Dieves, dein7, snaigQ-s kaimes, stai

języka książkowego zdobyło sobie zachodnie .    (maluijkai „dzieci“). Dwugłoski ai, ei zacho-

podnarzecze górno-litewskie od czasu wydania    wały się jako takie również i w jęz. 1-im i

gram. Aug. Schleichera „Handbuch d. litauischen    łotew. w tym razie, kiedy znajdowały się w

Sprache“ (Praga 1856), która dla pisarzy li-    sylabach mocno-akceutowanych wyrazów wielo-

tewskich epoki odrodzenia narodowego była    zgłoskowych, a nawet jedno-zgłoskowych, a

wskazówką miarodajną przy normowaniu    także w zgłoskach nie-końcowych, następują-

własnego dyalektu (każdego autora). Dalsze    cych po głównym akcencie, np. spaine—słów.

kształcenie i normowanie języka książkowego    rrima, stind, plûTnas, aî-man (niestety) grec, ot

dokonywało się pod wpływem prac grama-    jjioi, véidas (oblicze)= greek. (F)st<5o<;, el (idź)

tycznychFryd. Kursch a ta (ob.), Ant. Bara-    =łać. 1, greek. s£-et „ex-i“, déîvinu dnvinau

no ws ki ego (ob.),ks. Kaz. J a wn i sa, Jana J a-    deivinti (beatificare) obok Dievas z deivà,

błońskiego. Ortografia zmieniała się dosyć czę-    i-snaigas (śnieg osiadły na drzewach) (ai po

sto. W dzisiejszym książkowym języku litewskim    akcencie!) obok sniegai, at-lsiikas (pozostałości

są w użyciu nst. litery i ich połączenia: I. Dla    (ai po akcencie!) obok liêkas (zbywający) z

wyrażenia spółgłosek: l.p, b, m, f (tylko w    laïkà=greek. Xot7cóę. 2. Aryo-europ' długie ô

c,

wyrazach cudzoziemskich), v; 2. t, d, n, s, z,    jęz. Aistów brzmiało jako samogł. długa, otwarci, l\ 3. s, z, c, dz, r\ 4. k, g,    ta, jak o tern wnosić można z jej przejścia w

chih(tylko w wyrazach cudzoziemskich.) 5. j;    a° i 7wjęz. st. prus. gramba°l7 (robak), va°sis,

U. dla wyrażenia samogłosek: 6. u, 7, 0    d~ä-tvei (dać)=litew. grambuolys, uosis, duoti.

(zawsze długiego o), a, i, y (=długiemu 7 ),    W jęz. litew. i łotew. otwarte 7 pra-jęz. aist.

e, é (=długiemu e ścieśnionemu); 7. ą, ą,, j, ę    przeszło w ó ścieśnione, z którego nst. rozwi-

— etymologicznie „'nosówki“ , wymawiane w    nęło się uo, ua (lit i łot.), ou (lit. np. w Reto-

jęz. książkowym, jak długie, 7, 7, 7, 7 (sze-    wie, Telszach), 7 (lit. i łot.), np. lit. duo-ti

rokie, otwarte), 8. uo, ie dwugłoski, których    (dać) (greek. ôt-ôco-{jtt), uodas (komar)'= łotew.

pierwsza część nie stanowi zgłoski; 9. ni, ai, ei;    duot, uods. 3) Wspólne jest L-iemu i łotewsk.

au, eu (jedynie w słowie: ćw^polsk. „fe“,    skrócenie ścieśnionego 7 (=dzisiej. książ. lit. uo)

„pfe!“) — dwugłoski, których druga część nie    w u, o ile poprzedza sylabę z akcentem

stanowi zgłoski. Miękkie wymawianie poprzed-    głównym, np. lit. spindalys obok at-spinduolis

niej spółgłoski przed u, 7, o, a oznacza się    (odbicie), nu mirti (umrzeć) obok nuo-maras

w piśmie litewskiem, jak w polszczyźnie, przez    (epilepsya), łotew. pluska (gałgan) obokpluosyt

dodanie i np. zm. k'aulé(Świnia), 1'audis(naród)    (rozdzierać), vabule (czarna krowa) obok vabuols

pisze się kiaulć, liaudis. 6) Stosunek do    (robak), b) Jęz. 1-i i łotewski przeżyły wspólnie

języka łotewskiego. Z pomiędzy języków    m. i. nst. fazy rozwoju morfologicznego:

aistyjskich najbardziej do L-zny zbliża się ł o-    1) Zam. form aistyjskich Celown. 1. p. zaimków

tewski.    J. 1-ski i łotewski mają tyle współ-    *kasmo, *tasmo (komu, temu; =st. prus, ka-

ności w    fonetyce i morfologii, że niepodobna    smu, ste-smu) wytworzono nowe tormy bez

objaśnić tego inaczej, jeno przypuszczeniem, że    —s— , m. kà-mi, tà-mi (porówn. Celown. 1. p.

przeżyły one epokę jedności językowej, miały    tawâ-mi „tavä-m“ u Daukszy w Postylli 1599

wspólnego przodka w prajęzyku litewsko-    str. 545,₄₆), z których powstały obecne formy L.

łotewskim. Prajęzyk ten wraz z prajęzykiem    i łotewskie kam, tam\ porówn. także st. litew.

Prusów stanowiły niegdyś dwa narzecza    kd-mu-gi, ta-mu-gi. 2) Zakończenie ajstyj.

prajęzyka    aistyjskiego. Z pośród licznych wła-    Dopełń. 1, p. —sa w tematach imiennych na

ściwości    wspólnych j. 1-emu i łotewskiemu    —a— (:Diêvas), —ij— (:dvei-gy-s) dwuletni,

zaznaczymy tu wybitniejsze, a) Z zakresu fo-    ketvér-gi-s (czteroletni) z ketvér-^y-s), —ja -

ne ty ki: 1) Aistyjskie dwugłoski ai z aryo-    (: svêcia-s (gość) w pra-jęz. lit. i łot. zastą-

europ. ai, oi, ei dały ścieśnioną samogłoskę 7, z    piono końcówką—a : zam. tà-sa (tego), Deiva-sa

której w gwarach litew. rozwinęły się nst.    (Boga) (skąd st. prus. Deiv&z wskutek zaniku

16 (Kowno, Wielona), éi (Retowo, Telsze), 7    krótkiego a końcowego, porówn. labs „laba-s

l(Chwejdaiiy), w gwarach łotewskich ie albo ia.    =dobry“, aińs „v-iena-s=jeden“) przodkowie

Zmiana dwugłosek ai, ei w 7 (é) zachodzi: w zgło-    Litwinów i Łotyszów zaczęli mówić: tà-a Dievà-a

skach, poprzedzających główny akcent, a więc    (porów. „Draugija“ VI. 389). Część wschodnich

nie-końcowych, a także w zgłoskach końco-    gwar górno-lit., które słyszeć można w par.

wych nie-akcentowanych wyrazów dwu-, trzech    Linkowskiej, Kryniczyńskiej, Pompiańskiej, Sza-

i wielo-zgłoskowych, wreszcie w wyrazach    dowskiej, Nowomiejskiej (p. Poniewieski), zam.

jedno-sylabowych bez akcentu w t. zw. pro-    zachodnio-górno-lit. Dop. 1. p. tô Dievo (=4otew.

klitykach, np. aist. Deivà (=st. ind. dCeva)    ta, Dieva) używa form ta, Duva (skróconej z

Diev~). Niepodobna już dziś upatrywać w tych formach dyalektycznych tô Diêvo śladów aryo-europ. Ablativöw *födt Deivöd, jak to czyniono dawniej* nie pozwalają na to prawa głosowe, stwierdzone naukowo. 3) Wytworzono nowy Miejsc. 1. mn.=Biern. 1. mn. i post-pozycyi—en (=greck. sv, łać. in): Biern. 1. mn. vilk-ö"ns (=greck. kret. Xoxovç) albo *vilk^s -|- en. Z pierwszej formy wiodą swój ród dolno - litew. Miejsc. xvilkusi (z nosówką u) w Chwejdanach, Retowie, vilkusi w Dorbinach. Z drugiej formy powstały górno-litew. i łotew. Miejsc. 1. mn.: vilkuo-se (Tylża, Wisztyniec, Pietigola, Kowno) vilkuosi (Dusiaty, Onikszty), łotew. vilkuos. 7) Po oddzieleniu się ze wspólnego pnia litewsko-łotewskie-go litewszczyzna przeżyła wiele zmian językowych, z których jedne objęły cały obszar litewski, inne tylko pewne części tegoż. Oto ważniejsze właściwości o g ó 1 n o-l i t e w s k i e: A) w zakresie fon et y ki: 1) Akcent, a) We wszystkich bez wyjątku gwarach litewskich p r a-litewska intouacya mocna początkowo {ge-stossene Intonation) zgłosek końcowych w formach gramatycznych przeszła w akcentua-cyę mocną końcowo czyli wstępującą (geschleifte Intonation). To prawo fonetyczne ksiądz K. Jawnis, który je właśnie ustalił, nazwał oksy-t o ni c z n e m, albowiem według tego prawa wszystkie 7repta7«*)|j.eva stają się w litewszczyźnie o£ótova. Przykłady: Dopełń. 1. p. żeń. Bubos girià (im. własne lasu w parafii Lobardzie) obok Dubós-girc: w złożonych Dubós-zachowało dawną właściwość intonacyi; s\ Biern. 1. p. męs. „tego“ obok sin-dei „dzi-siaj“ rus. sego-dnja. Więcej przykładów podaje K. Buga, Aisti-sche Studien, 1.    42—45. Prawo oksyto-

niczne jest wynikiem stosunków fonetycznych między-wyrazowych, czyli t. zw. Sandhi. W litewskim p r a-języku wyrazy w zdaniu nie miały samodzielnego akcentu, oprócz ostatniego wyrazu zdania, który zachowywał samodzielną, mocną akcentuacyę (zupełnie jak w języku starożytnych Indów, w sanskrycie). Wymawiania oksytonicznego nie stosowano do ostatniego wyrazu w zdaniu i przed pauzą. Np. minàul tô nedarÿk! „moneo! noli hoc facere“ (porówn. st. g. niem. maiicT-n); dolno-lit. néi „non“! (w odpowiedziach) = nei w jęz. Osków (non), łac. niJ reîks dârbas dirbtie pries „trzeba będzie wziąć się znowu do roboty“ obok pries pietùs „przed obiadem“, b) We wszystkich gwarach litewskich przeniesiono akcent z końcówki na początek wyrazu w Mian. i Dopełń. 1. poj. tematów na—a—i ja—oraz w Celown. i Bierniku 1. poj. wszystkich tematów* np. gyvas żywy = st.-ind. żiva, Dopełń. 1. p. Diêvo (Boga) =st. ind. d~êvd-sja, Celown. 1. p. dôvanai (podarkowi, nagrodzie) obok przysł. davanaî „dono“ („dovanaî dùoti“=dono donare), Biern. 1. p. Dievą, dóvaną obok przysłówkowych form: Dievâ-n, dovanô-n, skróconych z * Dievan-ai, * dovan-ai\ porówn. st. litew. szion-âi dienôn „usque ad hune diein“ (Postylla Daukszy, 1599, str. 423,₃₉). Ob. Buga „Aistische Studieu“, I, 40. Cj Mian. i Dopełń, tematów na—i—przenoszą akcent z drugiej zgłoski na końcową zgłoskę wyrazu, np. zam. st. ind. kr'mi-s (robak), pdti-s (pan, małżonek), gr. iróaię, Litwini mówią kirmiis, kirmiês, patis, patiês. Że niegdyś i Litwini kładli akcent na pierwszej zgłosce, o tem wnosić można z form takich, jak pat' (z miękkim t’) zam. pâti. 2) Wszystkie sylaby nie akcentowane przed zgłoskami akcentowanemu skracają się o jedną morę. To prawo skracania długości ujawnia się we wszystkich gwarach litewskich. Według tego prawa długie zgłoski nieakcentowane przed akcentem skracają się, krótkie zaś zanikają w wymawianiu. Przykłady skracania zgłosek długich: iQzùvis (język) (Pietigola) z (iezùvis (ie zachowało się pod wpływem lieżti „lizać), keno (kogo) (Władysławów gub. Suwał.) z kieno, dusulys (dychawica) z dûsulgs (zachowuje się u pod wpływem form z akcentowanym u: düsulio, dusul\), stxipinis obok strypas, tureti (mieć) obok turiir „mam“ (Kuli). Przykłady na zanik (niedomówienie) samogł. krótkich: lop(i)sgs (kołyska), z lopisys (i zachowaue pod wpływem takich form jak lópisio, lópis\), arkilai obok ardaî z * ard(a)kilai, porów, arda-kilń (Dusiaty) Biern. 1. poj. ardakilą, tilmkas (rodzaj ptaka) z * titïlvïkas obok wołacza titilvi i Mianown. titïlvis, aplnesu, lecz ap(i)—nêsti (Dusiaty), ata-nesu, lecz at-nêsti (Dusiaty), pa-m (u) salai, skąd pàmsalas „podkładka“ (Pogiry)==*pa-musa-las (Dusiaty), siet{u)vci (Słownik Juszkiewicza, t. I, 432y^sietuvà, Biern. sietma „głębokie miejsce w rzece“. 3) Samogł. e krótka nieak-centowana przed akcentem zmieniła się na a. Przykłady: dovuna „podarek“ z dovenà (Wyraz zachował się w dolno-lit. formie dov\n'a, gdzie i przed n zastępuje ogólno-lit. e, podobnie, jak w piemine „pastucha“, Dopełń. 1. p.: piemêni „pastuszka“, Mian. 1. p. żeń.); stab&rai obok Mian. 1. p. stêberas długa, wyschnięta łodyga (Dusiaty); dolno-litew. m&lńoti „kłamać“ z me-lüoti z zachowaniem e pod wpływem mêlas „kłamstwo“; aśva „kobyła“ ze st. lit. esvà (łac. equa), gdzie e uogólniono pod wpływem Dopełń, êsvos. W wyrazach jednozgłoskowych zamiana e ne a zachodzi tylko wówczas, gdy wyrazy te użyte są jako proklityki, jak to widać z nst. przykładu dolno-litew.: na mima darzas, na mima kiaules (nie mój ogród, nie moje świnie), gdzie na z ne wymawia się bez akcentu (proklitycznie), obok: „ar bavai, ar ne* (byłeś, czy nie?) gdzie nè jest mocno akcentowane. Współczesne äs „ja“ obok st. lit. ès dają się wytłómaczyć wpływem akcentu: às uogólniono z wymawiania proklitycznego, ós — z akcentowanego energicznie. Tę zamianę e nieakcentowanego przed akcentem na a można obserwować w ciągu całych wieków dziejów w jęz. litewskim. Wyrazy zapożyczone z biało-ruszczyzny w XII i XIII stuleciu wymawiano już według tej normy (e, jak a): n'ebôg „biedny, nieszczęśliwy“, zamęt ,płot“, n’ebôscik nieboszczyk—zam. nebâgas, zómetas, nebaśtikas--wymawiane są dziś przez Litwinów, jako: n&bâgas, zom&tos (gdzie a zm. e ustaliło się pod wpływem zomataî, Mian. 1. mn.), n&baMikas. 4) We wszystkich gwarach litewskich zachodzi upodobnienie pra-lit. samogł. a krótkiej, przed akcentem, do samogł. podniebiennej następnej sylaby (e, é, i, ie, 7) i przejście jej w e; np. ekmêns, Dopełń. 1. poj. obok Mian. 1. poj. akmuo „kamień“ (par. Jurborg), Qsls „oś“ z asls (a zachowane pod wpływem aĄ), puode-kelys „gałgan“ do odstawiania garczków z pieca“ (Dusiaty) z puoda-kelys (puodas „garczek“, kel-ti, zdejmować), eketys obok dkas „przerębel“, selykla „słód“ z szdykla. 5) Zam. prastarej dwugłoski en we wszystkich gwarach litewskich na początku wyrazów (w nasłowiu), a także po spółgłoskach wargowych daje się słyszeć jau, w innych wypadkach au ze zmiękczeniem spółgłoski poprzedniej, np. jankes (przynęta)—st. ind. ~ókas (pożądanie;, greek. eox-irjAoç (spokojny), pjaulai (łuczywo) z * peu-ló, Vaxidis (żeń.) (lud, naród)=anglo-saks. léod (żeń.) „gens“, h'dutas (skorupka od jaja)=st. prus. &euićT (skóra); porówn. lit. kêvetas (skorupa od jaja) par. Wodąklewy, pow. Wiłkomirski. W epoce wpływu jęz. litew. na jęz. fińskie, między III—I w. przed Chr. dwugłoska eu jeszcze nie zmieniła się na jau, jak to widać z nst. zapożyczeń fińskich z litewszczyzny: renna (brzeg) z litw. briauna t. s. (riau w wyma-wianiu=r'aw, z miękkim r'), leuka (podbródek) z lit. liauka (gruczoły szyjowe) (pa-lidukis). porówn. greek. jon. Xsux-aviT] (krtań, przełyk). Por. Buga „Aistische Studien“ (str. 41 nst.), 6) Pra-litew. dwugłoski długie uległy skróceniu we wszystkich gwarach litewskich. Zam. alga i = greek. akcpjj, vilkdji = w jęz. Avesty vohrkai greek. Xôxcj), zvak(j)Vi (świecy)=łać. faci7(i), taTm=greck. doryck. t<xv, vilkijns=st. ind. vrkdjn—obecnie mówi się: alg&i, vilkm, zvakei, tan-dien' (w ten dzień), vilkiis=* vil-kuns (porówn. przymiotn. dolno-litew. baltucs'us =* baltVL'û.s’-us).—To skrócenie dwugłosek dokonało się już w wyodrębnionych gwarach 1-ch, jak to wskazują nst. fakty: w gwarach dolno-

1-skich par. Szkudy iŁękimy (pow. Telszewski) i górno-l-skich par. Pompiany (Poniewieski) dotąd zachowały się ślady rozróżnione dwugłosek długich i krótkich. Z pra-l-go ta-m „tego, ten“, (=greck. ió-v) i ta-m „tę“ (=greck. attycko-jon. r/j-v, doryc. za.-v) w gwarze szkudo-łękim-skiej, w języku pisarza litewskiego Dowkonta, rozwinęły się formy: ton (męs.) i ta (żeń.). W gwarze pompiańskiej z pra-litew. Biern. 1. poj. naujZé-m (męs.) i nauja-m, powstały formy: nauji i naujó. W niektórych górno-lit. gwarach wschodu. (Dusiaty, Komaje, Uszpol) dwugłoska "äi w wyrazie * kfäimas „gumno“ skróciła się w ai: klaîmas. Przypuszczalne * Hai-mas jest prawidłowem skróceniem z * klaj-imas, dzisiejsze klojimas ze spółgł. j, zachowaną pod wpływem Moju, Mojem (ściele, słał); porówn. lińdymas (świadectwo) z liudiÿLmas, (jreîmas (kożuszek na mięsu) z grejimas (greju, grejau, grieti zdejmować, zbierać śmietanę).

7)    Płynne n, jako druga część dwugłoski, zanika w wymawiauiu przed s, z z następną spółgłoską, jeśli tylko płynne n znajdowało się przed akcentem. Np. la(iL)stà (Tylża), la(n)stus, biern. 1. mn,, skąd aualogicznie powstał już Mian. 1. mn. lastai (Pogiry, p. Wilkom.) obok ląstai (Dusiaty) lub ląstos (Komaje); izdas (skarb ukryty) z i(n)zdd-i (Draugija, VI 390).

8)    W połączeniu: samogł.-j-ws na końcu wyrazów (bezwzględnie) n zanikło w wymawianiu wszystkich gwar litewskich: tuos „roóę, tych, te“ Biern. 1. mn. z föns = st. ind. tan, senùs (starych, stare) Biern. 1. mn. ze *senons — st. iud. sdnan, porówn. dolno-litew. senus' —us, zwą svooę=„tych starych, te stare“ ze semons-j-jons, tris xpiç, Biern. 1. um., sünus (synów), biern. 1. mn. —st. ind. s~ün~ün. 9) Nieakcentowa-ne grupy spółgłosek, złożone z trzech lub więcej spółgł., uproszczone zostały niedomówieniem spółgł. środkowej (względnie dwu środkowych). Np. rug(s)tis „gorzkie ziele, picris hieracioides“ (Chwejdany) obok rugstas (kwaśny), gdzie s zachowało się wpływem form, w których grupa spółgł. gst była akcentowana: ru-gstà, ru-gstdn; Ais(\)-mares (das frische Haff—mare Aestio-rum); vidalgis (der deutsche Schwertel= iris germanica) z vil(k)-dalgis=do]xio-]it. vilk-dalgis; gal(v)-źuda (zabójstwo); dolno-lit. kir(y)-kotis obok kir(zr)-pente (obuch topora) kir(mj-varpa—do\no-\it.kirm-grauza\ brâs(t)vos, Dopełń. 1. poj., skąd także Mian. 1. pôj. brasvà (bród) (Wiżunyj^dolno-lit. brastvà. 10) Wszystkim gwarom litew. właściwe jest uproszczenie skupienia spółgł.—zd—nieakcentowanych w z. Np. erz($)a „warczy (pies)“, obok dyalekt. erzdiéti', pâ-vgzis (wzór) obok veizàé'ti (patrzeć) (forma veizé'ti jest nowotworem pod wpływem véizi „on patrzy“); riz{&)enù (śmieją się bardzo), łac. rTdë're z *rizd. Grupa—zd—nie upraszcza się, jeżeli jest akcentowana, np. lizàaî (gniazda), zvaizfâ (gwiazda) laz&d (laska, leszczyna), burz&ùs (ruchliwy, szybki)=st. rus. borzdifj 11) Wszystkie gwary litewskie tracą (niedoma-wiają) spółgł. v w skupieniu nieakcentowaaem: spółgł. -j- v -[- samogł. Zależność zaniku v od akcentuacyi uwidocznia słowo: tyléti obok tvy-loti (milczeć); tyléti (cz. terażn. tg liii, przeszł. tyléjau) straciło v wskutek braku akcentu, tvy-loti zachowuje v dzięki akcentowi na zgłosce tvy.--Np. G{v)ald-ape, imię własne, bród na rzece Jura (parafia Chwejdany) w miejscowości Gvaldaî, Biern. Gvdldus; s(u)a/car=łotew. sveki (żywica); s(v)apnaî— st. island. svefn (sen); dolno-lit. brastya (bród) Dopełń. 1. poj. brast-(V)os>brastà; zapożyczone wyrazy z zachód-

nio-rus. gwar: liêkarstva (jrhKapcTBO), sveklycià dolno-litew. skupienia dja, tja (z pra-litew. (CBtTjmpa) w większości gwar utraciły spółgł. krótkiem a), djai, tjai (niezależuie od ilocza-v\ liekarsta, SekJycià. 12) Spółgł. j przed su w pra-lit., z ai czy z ~ji) djam, tjam i djan, samogł. i po spółgł. uległa różnym zmianom: a) ] po spółgł. przed samogł. podniebiennemi i, ~i\ e, K i pra-litew. é (z dawniejszych dwu-głosek ai, ei) zanika zupełnie: ńp(j)-iriame „objeżdżamy na łódce“ (porów, api-nesame „obnosimy“), ant())-ezys „brzeg miedzy, nadmie-dzek“ obok anciakys brew (nad okiem) (Dusia-ty) z *antj-akys (st.-ind. ant i, lit. ant „na“),

tjan (niezależnie czy z pra-lit, am, an, czy z äTm, äTn) w posłowiu dały de, te-, dei, tei; di, ti. Przykłady: tretes-is (tertius) z *tret]a,s-ys g.-lit. trec'as, trećas), medei (drzewa), medeis (drzewami), svetei (goście) sveteis (gośmi), ==* g.-lit. medz'ai medl'ais, svec’ai svec’ais, trêti Biern. 1. p. męz. i żeń. = g. lit. trec'q, treéq z pra-lit. tretja.ni (męz.) tretj'âm (żeń.), su mar-t\ (z synową) Narzęd. 1. p. żeń. — g.-lit. su marc'a lub marc'u i marcu z pra-lit. *martjan. Zmiękczenie skupienia dj, tj w posłowiu, jak to wskazują dane dialektologiczne, dokonało się nie w jęz. pra-litew., lecz w rozwoju całych odrębnych grup gwarowych. W epoce wpływu litewszczy-ny na jęz. fińskie (w w. III — I przed Chr.) Litwini zam. współczesnej formy górno-lit. marc'a^ używali jeszcze *mart)^my skąd Finowie zapożyczyli swoje morsian (narzeczona). Ob. V. Thomsen, Beröringer mellem de finske og de baltiske (litauisk-lettiske Sprog, str. 199.—13) Płynne n, następujące po samogł. w posłowiu (bezwzględnie), znikło we wszystkich gwarach litew. Zam. pra-lit. ta dan (wtedy) = st. ind. tada z *tadân, porówn. ta dân-in; tén (tam), tan alga-n (tem wynagrodzeniem) Narzęd. 1. p. senâ,n (starą) Narzęd. 1. poj., porówn. greek, ôcopsàv, przysłów, rus. ßapoMT), senąmćn (w starem) Miejsc. 1. poj. suvan (psie!) Wołacz. 1. p. (= greek. %óov), sa-vin (siebie) (= greek. eiv) Biern. = Miejsc.

l.    p. -w gwarach współczesnych mamy: tada, tey ta alga, sena, sename, *suva, *savi (gwary g.-lit. zachód, i część wschodn. np. Kowno) = tadu, ti, tu aigu, senu, senami, suvu (Wo-bolnik p. Poniewieski), savi (większość gwar g.-lit. wschód, z dolno-litewskic i). Płynne n w posłowiu zachowało się tylko w tych razach, gdy było osłonięte następującą bezpośrednio emfatyczną cząsteczką lub całym wyrazem, np. tadin-gi = tadim-gi (g.-lit. wschód.) (tada, tadu), ten^i (tamże), seną-ju (Chwejdany, Retowo: ą = o nosowe!) Narzęd. poj. ż., senamę-je (Chwejd., Ret.; ę = § nosowe), Miejsc, poj.

m.    14) Dwugłoski pra-litew. am, em, im, urn i óm znajdując się (bezwzględnie) w posłowiu w odrębnych grupach gwar lit. zmieniły się na an, en, in, un, ón, z których nst. rozwinęły się długie nosówki: ą, ę, i, u (zi( i oc). Z dzisiejszych gwar lit. samogł. nosowe w posłowiu zachowuje tylko nieznaczna część gwar dolno-litew., np. parafie Chwejdany, Wejwirżany, Retowo i in. i to tylko w razie akcentu na końcówce, np. tą Biern. poj. m. i ż. sj. B. p. m. żij. Dopełń, mu. (tych): yś Aj śiaudi]. nebus gru-dij.“ — „z tej słomy nie będzie ziarna“. Z tych nosówek rozwinęły się samogł. czyste długie: a, e, i, u w gwarach g.-lit. zachodn. i części wschodn. (np. Kowno, 3 wsie parafii

„kretów“

„Litwinów“

«(i )emas popielaty, szary=st. ind. çjôîmâs „czarny, ciemno-szary“, tust(j)ie-ji Mian. 1. mn. do tuscias „pusty“ z * tustj as-, b) j po spółgł. wargowych (p, b, m, v) przed samogł. nie-pod-niebienną („twardą“) zachowało się tylko w „nasłowiu“, np. pjauti „żąć, kosić“, bjaurus „brzydki“. W środosłowiu i posłowiu po spółgł. wargowych zachowało się tylko w pewnej części gwar (np. Chwejdany, Retowo, Dusiaty, So-łoki i in.), np. slâpjas „mokry“ (Dusiaty), la-bjaû „mocniej, więcej“, kurmjïî (Chwejdany, Dusiaty), lietùvjû (Chwejd. Dus.); w większości gwar wymawiają: slap'as, lab’au, kurni'u, lietuv'u z miękkie-mi spółgł. p' b' m' v'-, c) spółgł. ] po n, s, l; s, z, r; k, g przed samogł. nie-podniebiennemi zanika, zmiękczywszy poprzednio poprzedzające spółgł., np. ńaukties chmurzyć się (o niebie), s'auras „wązki“, 1'audis (żeń.) „naród, tłum“, Vaurę (północ), z'auberis (żeń.) (kromka chleba), sr'autas (ruczaj), k'autas (skorupka jajka), g’aûre (rodzaj ziemi) (w zwyczajowej pisowni litewskiej wszędzie tu piszą i, jako znak zmiękczenia: niaukties, liaudis i t. d.);

d) Spółgł. j po d, t przed samogł. niepoduie-biennemi (twardemi) w nasłowiu wszystkich gwar litewskich zanikła; pod jej wpływem wszakże zmiękczone d', t' uległy dalszym przekształceniom: przeszły w dż, c (tś) w gwarach górno-lit. zachodu., większości górno-lit. wschód., części dolno-lit., np. w Chwejdanach, albo też w dz, c (ts) — w gwarach górno-lit. wschodu.

(t. zw. gwary „dzuków“), w części gwar dolno-lit. (np. Andrzejewskiej, Dorbiańskiej), np. dz'aug'as i kaug'as (radujesz się) z djaugja-si, c'aupja lub c'aup'a i ćaup (Andrzejowo p. Ro-sieński) (ściska) z tjaupia (porówn. tdupti,

„ściskać). W stosunku do zmian, jakim podległy skupienia dj, t] -j- samogł. nie-podnie-bienna w środosłowiu i posłowiu gwary litew. przedstawiają znaczne różnice: a) we wszystkich gwarach górno-litew. i części gwar dolno-łitew. (np. w Chwejdanach, Retowie) dj, tj w tych warunkach przeszły w dz, c albo dz, c. ß) dolno-litew. gwary północno-zachodn. (Telsze,

Dorbiany, Połąga) w tych warunkach zam. dj. tj mają d' i'. Przykłady: do a) valdz'a i val-dźa — doln. lit. valdz'e (Chwejdany) i valdke (Retowo) (władza) z pra-litew. *vald]a; g.-lit. i d.-lit. (Chwejd., Ret.) mac'au i maóau (widziałem); do ß) valdi'e, mai'au. We wszystkich gwarach Zdziencielskiej), ÜT (z ą i ą), i (z ę, \) w więk-

szóści gwar g.-lit. wschodn. (Dusiaty, Sołoki, otrzymał nową końcówkę: ui dla r. męz., ai Twerecz, Łyngmiany, Gerwiaty, Inturki, Me- dla r. żeń. na wzór tematów na a i ręcz), np. g.-lit. zachodn. t'a merg]L „tę dziew- vâg'ui .,złodziejowi“ (z miękkiem g') zam. vagi czynę“ aria karriri „tamtę krowę“, sj peilT „ten z pra-lit. vagjj (porówn. st. ind. patjri „mał-nóż“, Bieru. poj.; sd\rid „syna“ Cierń, psalrii żonkowi“), akmeriui „kamieniowi“ zam. akrneni i „wysp“ Dop. mn. —    g. lit. wschodn. tri mer-    as'ai ,,osi“    zam. „aśi“. seser'ai siostrze zam.

np.

grii, anri karvri, fï peilri, sririri, salri. Takie for-    seseri. 4)    Tematy na—a—    ( — /a—)    posiadały

my jak ta merga =    ta mergu Narzęd. poj.    w pra-jęz.    litew.-łotewskim    odrębny    przypadek

(z krótką samogł. a,    u) obok tri mergri = fu    Ablativus sg. na "ód lub ot    (st. lac.    Gnaiovä,

cówką—ri m w zaimkach i przymiotnikach, O istnieniu (niegdyś) końcówki—srim w litew-szczyźnie świadczą zwroty pieśni ludowej: jaunó-sił dieritlią—,,jauną dieneliij“ „młodych dni, t. j. dni młodości“. Zachowanie się dawnej końcówki zaimkowej srim (st. ind täT-sam, homer. mwv, łać. ista-rum) w Dopełń. 1. mn. przymiotnika staje się zrozumiałem, jeżeli przypomnimy, że przymiotn. w litew. odmieniają się według deklinacyi zaimkowe]: Mian. 1. p. nij. géra, „bonum“ z * gera(d) (nie z* ge-ra-m\), sita (d) „istud“, Celown. 1. p. gerdm = siiam Miejsc. 1. p. gerame, = sitamę, Celownik licz. podwójnej: geriem = sitiem. 8) Mianownik i Biernik 1. podwójnej tematów spółgł. poprzednio kończyły się na—e, np. du hririn-e „Som àvôps“ (1599, Postylla Daukszy)

mergri (z samogł. długą rii, riri), stwierdzają nie- st. ind. vr’krid), z którego pozostały zaledwie wątpliwie, że końcowe dźwięki m i n rozróż- szczątki, np. łotew. Dierii byties ,,bać się Bo-niano jeszcze fuie mieszając ich w jednem N) ga“, litew. is po stalli ,,z pod stołu“ obok is nie tylko w epoce pra-litew., ale nawet w od- po lovos z pod łóżka (Kurschat, Gramm. § J475), ległej przeszłości gwar gór. lit. zachodnich i paskuó i pasku .,postea=w jęz. Avesty paslfât, wschodnich. B) Następne właściwości ogólno- kuo vengiu „boję się, unikam kogoś“, kuo ge-li te w skie, w zakresie morfologii za- riausias „<5>ę ßeXviaroc“, siûo -namo abi v. abi-sługują na uwagę: 1: zanik rodzaju nijakie- te (hinc) domum (ten sposób L. spędzają kro-go w rzeczownikach. Rodzaj nij. po dziś dzień wy z pola do domu). W dzisiejszych gwarach zam. zachował się w przymiotnikach wraz z imię- Ablativu używa się tylko Dopełń., np. Dievo słów.: svéïka „sanum, validum“, géra „bonum“, bij au „boję się Boga“, is po stało „spod stołu.“ sotu „saturum“, grazu „pulchrum“; eita „cho- Zastąpieniu Ablativu Dopełniaczem sprzyjały dzono“; nesta „niesiono“, sakyta „mówiono“, takie formy jak algôs „aXcpfjç“, sriinaûs „st. ind. dâroma „tak robią“, dosłownie „robione jest“; sunóś“, ugnits „st. ind. agnóś“, suries „xovóę“, w liczbownikach dvtja tiek = (dwa razy tyle) których używano (bez różnicy) w znaczeniu = rus. Bßßoe) i zaimkach (tat, tai „to“, visa Ablativu i Dopełniacza. 5) Rzeczowniki z te-„wszystko“, g.-lit. wschód, nitka „nic“ w wy- matami na—a—ij— lub — ia—w Mian. 1. mn. rod. rażeniach nitka gtra „nic dobrego“, nitka bib- męs. kończą się na—ai z aryo-europ. — ~ai: ga „nic złego“). Rzecz. rodź. nij. stały się vïlkai „st. ind. vr'kjfs“. Zakończenie to pier-męskiemi, np. pra-lit. *s~ënam „siano“, *ezeram wotnie właściwe było tylko rzeczownikom rod. „jezioro“, *pjuklam „piła“ = współczesn. sie- nijakiego, jakoto meta,} „rok“ (porówn. st. prus. nas, ezeras, pjuklas. W epoce wpływu litewsz- meta-n, rok, r. nij.), ezerai „jeziora“ (st. prus. czyzny na jęz. fińskie (III — I w. przed Chr.) azara-n, rus. 03epo), lin&i „len“ (greek. Xivov) Litwini używali jeszcze rzecz. nij. na — am-, i in. 6) Tematy na—i—i—u—zastąpiły w lit. porówn. fin. Bierniki 1. p. heinä-n (foenum), Mian. 1. mn. Biernikami 1. mn. Zam. M. Im. ânies Kela-n ,,wrzeciono“, silta-n ,,most“, skąd „oni“, pâties „sami“, âkies „oczy“, ausies „uszy“, powstały Mian. 1. p. heinä, sienas, kela nâkties „noce“, które zachowały się w gwarze ,,st. prus. kelan“ silta „tiltas“ = st. ind. „dzuków“ parafii Twerecz p. Swięciań., zam. tirthä-m“ [Thomsen, Beröringer, 112 nst.]. 2) grdzaus „piękni“ (p. Onikszty p. Wilkomir.) — Rzeczowniki z tematami spółgłoskowemi, we wszystkich gwarach używane są Mian.— z małemi wyjątkami, wytworzyły Miau. 1. p. Biern. an\s, pat\s, ak\s, aas\s, nakt\s, tr\s (z na wzór tematów na i, np. dant-i-s = greek, nosówką \, Chwejdany, Retowo) „tres, Tpetę“, ôSovt - „ząb“ nakt-i-s ,,noc“ (st. ind. nakt-, ji^s (z nosówką ij, Jauopol) „wy i was“, łac. greek. VOXT-), zuv-i-s „ryba“ (greek, tyfińę), vô"s, grâ zûs itd. (Por. Buga „Draugija“, VI. debes-i-s „obłok“ (gr. véepso-), aus-i-s „ucho“ : 381 nst. VII. 53 nst.). 7) Zakończenie Dopełń, (łac. aus-culum). W wielu gwarach przeważna | 1. mn.—srim zostało osłatecznie zastąpione koń-liczba tematów spółgł. tworzy i inne przypadki podług wzoru i tematów, ponieważ ich Mian. i Biern. już przed tern się zbliżyły (porówn. dant-i-s „bóoóę“, dantc „oöovra“), do deklina-cyi na i, np. Dopełń. 1. p. dant-ies (porówn. ugn-ies = st. ind. angjfś). W gwarach zachowują się jeszcze niektóre przypadki podług de-klinacyi spółgł,, np. Dopełń. 1. mn. dant-ij.

„bSovT-wv“, ,,x^v-ö)v“, nakt-ij. voxt-öv, źuv-\\

„tX^ó(F)(ov“, debes-\\ ,,vecpé(a)wvu, dur-1], (= st. ind. dur) „drzwi“ i in. Mian. 1. mn. dant-es, ząs-as, zuv-es, debes-es, dur-es (Nowoąleksan-drów p. Wilkomir.); Dopełń. 1. p. sird-es (p. Ma-ryampolski); Celown. 1. p. sird-i = st. ind. hrd-e^, dant-i „zębowi“ (Jezno p. Trocki) z pra-lit. *dant-ri, aryo-europ. *dont-ai. 3) Celown.

1. p. tematów na i. a także tematów spółgł.,

B) Historya. I. Archeologia. W t. III—IV str. 626 — 627 „Wiel. Encyklop. Ilustrowanej“ podano wiadomości zasadnicze co do archeologii L-wskiej. Tutaj dodać należy, iż do wskazanych tam muzeów, posiadających zbiory L-wskie, przybyły muzeum miejskie w Kownie, oraz przy T-stwach naukowych wileńskich zarówno polskiem jak li-tewskiem. T. W. Pokrowskij wydał mapy archeologiczne: gubernii Grodzieńskiej (1895), Wileńskiej (1895) i Kowieńskiej (1899), zresztą b. podejrzanej wartości—roją się one od błędów. Literaturę przedmiotu można znaleźć w odpowiednich działach u S. Bałtramajtisa „Sbornik bjibliografjiczeskjich materiałów dla Ljitwy“ (wyd. 2-e, w „Zapiskach Imp. Rusk. Geogr. Obszcz. po otdjeleniju etnografiji“, T.

L. K.

buvus-e (gram. Kleina 1653); porówn. st. prus. inkst\e)s-e, Mian podw,, „HCTeca“. W obecnym stanie języka końcówkę e zastąpiono (w tematach spółgł.) innerai:—u w męz.,—i w żeń. r., np. du suń u zam. sun-e=greek. %óvs (porówn. zinün-e, „avöpe“), du akmeńn zam. okmenQ, dvi moteri zam. moter-e=greek. fUjtśps. 9) Nastąpiło ostateczne zrośnięcie się w deklinacyi określonej przymiotników zaimka—ja,—ji z odpowiednią formą przymiotnika (nieokreślonego), np. geras-is „o ocfałłóę“, gero-ji ,/ą ćrfałHj“, gero-jo toù a^a^oó, geroś-os z geros-jos tfję ay<xtif}ę i t. d. W niedawnej jeszcze przeszłości lit. jęz. zaimek ~ja—ji—nie był jeszcze zrośnięty z przymiotnikiem, kładziono go zarówno przed, jak i po przymiotniku, który o-kreślał, a więc nie tylko: geram-jam, lecz także: pra-jys-puoles „pra-puolęs-is=„zgubiony“, gyvatos pra-]os-sokusios „życia przeszłego“, pri-jie-liesti źinones „uciśnieni (ludzie)“, prayi)-sokusią „przeszłych“, pra-juos-c/wo^s „poddanych“, Biern. 1. mn. sventuosq jllOSÇ (bez zrośnięcia/). Przykłady powyższe zaczerpnięte są z Postylli Daukszy 1599. —10) W konjuga-cyi system „tematowy“ otrzymał przewagę nad t. zw. dawniej „bezspójkowym“ czyli atemato-wym. Zam. staro-lit. eimi etju, emi hMb, storni TotYjfu, duomi ô(ô(û[U, słów.    demi

mieg-mi dormio, giemi cano, liek-mi resisto, sniegti „niuguit“ i in. w gwarach dzisiejszych używa się przeważnie: eimu, édu, stovu, duo-du, dedu, miegn, giedu, lieku, śniegi. W gwarach zachowują się jeszcze „bezspójkowo“ formy 3 os. poj. cz. teraźn. słów nieosobowych, np. snieg-ti „ninguit“, niez-ti „świerzbi“, perski „boli“, kvep-ti „pachnie“. W pewnej części gwar g.-lit. wschód., np. Twerecz (p. Swięciań.) Dziewieniszki i Łazduny (p. Lidzki), Zdzienęcie-le (p. Słonimski) dawniejsze formy eimi, ćmi itp. zostały zmienione na wzór semu „czerpie (wodę)“, g emu „rodzę się“, tak oto: eimu, emu, duomu, giemu, raumu „ryczę“; charakterystyczne m z 1-ej os. 1. p. przeniesiono na inne o-soby w konjugacyi: eimu, 2 os. eimi, 3 os. ei-ma, 1 1. mn. eimam, 2 1. mn. eimat. 11) Wytworzono nowy rozkaźnik z (tematu) bezokolicznika, dodając emfatyczną cząsteczkę — ki (w gwarach g. litew.) i ke (w gw. dolno-lit.), np. bezokolicznikom ei-ti ire, duo-ti dare, dć-ti ponere, gy-ti revalescere, Vu-ti esse, ves-ti ducere (cz. teraźn. vedu), mes-ti iacere (cz. teraźn. inet-u) odpowiadają rozkaźniki: ei-hi, duo-ki, de-ki, gy-ki, b~ü-ki, wes-ki, mes-ki; w słowie zwrotnem vesdsî-si (g. lit.)=ves-ke-s (dolno-lit.). Starodawne zakończenie rozkaźni-ka 2 os. poj.- di (=gr. fk) jeszcze było w u-życiu w w. XVI, np. duo-di homer. „ôtôw-fh“, vćiz-di— patrz, porówn. st. ind. vid-dhi „poznaj“. 12) Wytworzyło się w L-źnie t. zw. im-perfectum, dla oznaczenia czynności „zwykłej“, dodając do (tematu! bezokolicznika morfemę—dava—, np. ei-davo-me „zwykliśmy

Wlel Kacyki. Powsi, Ilustr. Ser. I T. XL1U-IV, Zcsz. 346b.

chadzać“, vez-davo „zwykł prowadzać“, mez-da-vau, „zwykłem rzucać“. 13) Wyszedł z użycia sposób łączący (Coniunctivus); zastąpiono go sposobem oznajmującym. Że niegdyś istniał w litew. Coniunctivus, to wynika ze zwrotów starodawnych (szczątkowych) w rodzaju: „Tas durnius paśere tą vilką, ir ji klausó pas ji, kas jis esau—(Ten dureń nakarmił tego wilka i ona spytała go, kto by to byk taki?) (Leskien

u. Brugmaun „Litauische Volkslieder u. Märchen“, str. 256); Ans sahos, anam visko reike (On mówi, jako by mu wszystkiego było potrzeba) (Chwejdany, Retowo); ćia visko eso (mówią, jakoby tu wszystkiego było pod dostatkiem) (Chwejdany). Formy ćsa=st. ind. asa-t 3 os. Conj., reike odpowiada budową st. ind. bhdrut, grec. cpścpY), eso=st. ind. asat (łac. feras) 3 sg. iniunctivi.    K,z-B-

XXV, Petersburg 1904).

II. Mitologia. Niema bardziej rażącej różnicy nad to, co do niedawna za mitologię litewską uchodziło, a to, co nią jest rzeczywiście, t. j. wedle źródeł pierwotnych i wiaro-godnych. Mógł np. Kraszewski w Witoloraudzie cały poemat o bogini Mildzie, jej miłostkach, jej synie Witolu stworzyć i niebian litewskich wywodzić (za Narbuttem i „Ludwikiem z Po-kiewia“, t, j. Jucewiczem), mogli Litwini to w uajlepszej wierze tłómaczyć i upatrywać w tern niby jakąś litewską księgę wiary — z prawdą i dziejami nie miało to najmniejszej styczności i należy cały ten Olimp z wszel-kiemi szczegółami kultu, z Krywe-Krywejtami, wajdelotami i t. d., z Anafielasem—górą martwych i t. d., jako wymysły XIX wieku, zupełnie usunąć. Co wiemy o mitologii litewskiej (pomijamy tu pruską, z której ledwie kilka wzmianek ocalało, i łotewską, znaną tylko z czasów uowszych i najnowszych), da się ułożyć w trzy warstwy. Najdawniejsza to mitologia Litwy pogańskiej; prawią o niej źródła łacińskie i ruskie, od wzmianek tacytowych o kulcie „Aestiów“ (t. j. szczepu litewskiego, a raczej pruskiego), aż do relacyi Długoszowych i Kalimachowych z końca w. XV; zebrał je i objaśnił (do r. 1450) prof. Ant. Mierzyński:

„Źródła do mitologii litewskiej od Tacyta do w. XV i XVI) o zmarłym Sowîu i zejściu syna końca w. XIII“, Warszawa 1892, i część dru- jego najmłodszego do niego (mit etyologiczny, ga, wiek XIV i XV, 1896. Gdy Litwa, a na- dla zalecenia palenia zmarłych), z dodatkiem, koniec i Żmudź chrześciaństwo przyjęła, nie jakoby ten Sowij nauczył Litwę ofiarować bo-wygasła dawna wiara odrazu; posiadamy też gom: And aj i Perkun t. j. grom, i Ż w o-z wieku    XVI i XVII cenne przyczynki    o mie-    runa t. j. sukai i Telawel kowal, co    słońce

szaninie    obu wiar, o przeżytkach pogaństwa w    skował i wrzucił na niebo. Uzupełnia te    poda-

folklorze litewskim; najcenniejsze podał Jak. nia misyonarz niedoszły na Żmudzi, z początku Laskowski, rewizor (lustrator) ziemi żinudzkiej wieku XV, Hieronim z Pragi (spowiednik Ja-za Zygmunta Augusta, Kaliszanin, co z wielo- giełły, co w eremie kamedulskim życia doko-letniego pobytu na Żmudzi doskonałych zaczerp- nał), opowiadający Eneaszowi Sylwiuszowi nął wiadomości i ich Janowi Łasickiemu (w (papieżowi Piusowi II) ze soboru bazylejsklego Wilnie) udzielił; ten spisał je dla ks. Aleksan- o kulcie żmij, drzew, oguia, a mianowicie mło-dra Słuckiego r. 1580, w druku wyszły dopie- ta olbrzymiego, jakim znaki zodyaku (!) wyswo-ro w r.    1615 w Bazylei przy dziełku    Michała    bodziły słońce, więzione w ciągu kilku miesięcy

Litwina    („Joan. Lasitii Poloni de diis    Samagi-    przez najpotężniejszego króla w warowuej    wieży,

tarum caeterorumque Sarmatarum et falso- i ludziom oddały. Do tego głównego zrębu rum Christianorum“ etc.); nowszych przedruków wiadomości przybywają drobne wzmianki z i komentarzy jest kilka, np. Wilh. Mannhardta kronik polskich, pruskich, inflanckich; z dyplo-w Rydze 1868 (odb. z „Magazin d. lettisch- mów i listów papieskich i patryarszych (w literarischen Gesellschaft“, Bd. XIV) i A. Mie- Konstantynopolu np. był tytuł urzędowy dla rzyńskiego, „Jan Łasicki, źródło do mitologii Olgierda: król czcicieli ognia). Zebrawszy te litewskiej“, Kraków 1870 (z rozpraw Tow. rozrzucone uwagi dochodzimy do przekonania, Nauk,), przedtem komentarz Akielewicza, u że Olimp litewski obfitował w bóstwa. Naczelne Lelewela (Polska, tom V) przedrukowany i in. chyba miejsce należało Perkunowi, co widocz-Wobec obfitości i dokładności relacyi Lasków- nie był nietylko bogiem gromu (tego dowodzi skiego inne, obu Małeckich (ojca i syna), Praeto- imię), lecz bogiem nieba, atmosfery, rządcą riusa expastora, Jezuitów różnych (w pismach słońca; on mroził zatoki, spuszczał ulewy i ks. Argenta i Rostowskiego), Stryjkowskiego w burze. Ale już u niego uderza przejrzystość „Kronice“ r. J 581, ustępują na plan dalszy. Lecz imienia, wytaczająca niby z góry jakieś boga-są to już resztki wierzeń pogańskich i więcej te koncepcye antropomorficzue, jakąś sieć po-nieraz w tern folkloru, obyczajów, niż mitologii dań i baśni — a jeszcze bardziej uderza ta i pogaństwa. Wyłącznie do folkloru należy, co przejrzystość w nazwach innych bóstw. Taki w w. XIX zapisywano: ks. biskup Wołonczew- Meidein i Żwerune, toć zwykłe przymiotniki: ski, w Historyi biskupstwa żmudzkiego; Ludwik leśny czy drzewny i zwierzynna; k o w a 1 T e-z Pokiewia (co, niestety, fantazyi zbyt wodze lawel jest tylko zepsute litewskie kalwelis, puszczał); Narbutt, fałszerz zawołany (w I t. j. kowal, a mit o rozkuciu słońca, albo o tomie „Dziejów narodu litewskiego“); nowsi etno- rzuceniu jego na niebo, przypomina bardziej grafowie, między nimi: Ed. Wolter, poszuki- koncepcye fińskie niż aryjskie, w których wacz zabytków dawnych, zbieracz klechd; W. słońce nigdy martwą bryłą kruszcową nie bywa. Veckenstedt, co z Narbuttem o palmę fałszer- Nonadeja czy Andaja (obie nazwy wydają się stwa ubiegać się może; Dr. Bassanowicz; identycznemi) objaśnić nie umiemy, Diweriks bracia Juszkiewicze z bogatemi zbiorami pieśni zaś jest może tęczą (rózgą boga — dziś jesz-i obrzędów i in. Po pobieżnej wzmiance Tacy- cze Litwin tęczę rózgą powietrza, orarykszte, towej (w ostatnim rozdziale Germanii o Ae- nazywa). Inne wiadomości są ogólnikowe: do-styach, czczących „matkę bogów“ i zażywają- wodzą silnego kultu ognia (Jagiełło jak naj-cych amuletów w kształcie dzików, co-to chronią staranniej miał niszczyć ostatnie ślady ognia nawet bezbronnych między wrogami), mija lat i popiołu świętego), dziwnego kultu węży, tysiąc z górą, zanim nowych szczegółów do- niby bożków domowych, i nadzwyczajnej przestajemy (jeżeli pominąć relacyę Wulfstana sądnośći Litwina, co się bez burtowania, wró-żeglarza o drodze do Truso i zwyczajach żenią (z najrozmaitszych rzeczy) niczego nie pruskich pogrzebowych i in.). Najważniejsze podejmował. Są ślady jakichś świątyń, t. j. odnoszą się do czasów Mindowga; kronika wo- domów ofiarnych, chociaż właściwą siedzibą łyńska pod r. 1252 wyrzuca mu, że chrzest bogów były gaje święte, a w nich drzewa osobliw-jego był udany, gdyż dalej bogom potajemnie sze — pod drzewami składał ofiary (z czar-ofiarował pierwszemu Nonadiej, i Telawel, nego koguta, jaja i t, d.) i wylewał atus i Diwerikz(s) i zajęczemu bogu Meidein; (rodzaj piwa domowego) jeszcze w późne wie-ciała martwych palił, a gdy mu zając drogę ki nawrócony Litwin. Bogom składano ofiary, przebiegał, w gaj wchodzić nie śmiał, ani ga- doroczne, domowe, i publiczne niby, z łupów łązki zeń ułamać. Dodać należy współczesną zwycięskich — nawet ludzie, jeńcy, płonęli wstawkę ruską w cerkiewnym przekładzie J wtedy na stosie. Stos pożerał i trupa, dodawa-kroniki greckiej Malali (w kilku rękopisach I no zbroje, konia, psy, niewolników, aby w

zaświecie panu, jak na ziemi, służyli; jeszcze Litwę, lecz w Gada — Rusiua gromy ciskał; Olgierda w ten sposób chowano. Od tych luźnych, skąpych wskazówek raczej niż wiadomości odbija dziwnie bogactwo Olimpu litewskiego, wyrażonego przez Laskowskiego —

do bożka lnu, aby len wysoko rósł i t. d. się zwracano — tu wkracza już folklor w dziedzinę mitologii. Umyślnych fałszerstw Laskowski nie popełniał chyba,ale inyłek namnożył niemało. Fałszerstw wierutnych natomiast dopuszczali się pruscy fabrykanci mitów pruskich, E. Stella i S. Grunau, którzy nawet katalogu Krywe Krywej-tów, niby arcykapłanów, w bajeczuem Romo-we wymyślić się nie powstydzili, co z mylnej wzmianki u Dusburga o tem Romowe i na-czelnem jego znaczeniu w pogaństwie, najdokładniejszy opis świątyni z jej posągami (o jakich Dusburg nic nie wiedział) z palca sobie wyssali. W ich ślady wstępowali późniejsi: Praetorius w w. XVII i in. Nawet co za naj-wiarogodniejsze podanie uchodzi, wolno i o niem bardzo powątpiewać, np. owa słynna piosenka mitologiczna (pierwsza u Schleichera, z Rhesy) o miesiącu, co słońce na wiosnę poślubił, a potem wieczornicę pokochał, za tę niewiarę przeciął go Perkun kordem-i ona (wraz z podobnemi inueini) nie ludowa, lecz wytwór pseudo-uczony. Dziś o żadnej mitologii litewskiej, czyli raczej żmudzkiej, między ludem i mowy niema; są postaci mistyczne, przynależność falkloru każdego, odpowiadające podobnym polskim, ruskim, niemieckim; a więc opowiadają dziwy o Atwarze — smoku pieniężnym, czy pszennym, czy mlecznym; o Kaukach — kraśniętach; o Łaumach, mamunach, co i dziecię niechrzczone odmienią; Łajmie —doli; jest ślad Giltiny — śmierci i jej jadu, ukąszenia; Welów—duchów pędzących żywot pozagrobowy (stąd i dyabeł, welnias przezwany) — ależ to koncepcye ogólno-europejskie, nie specyal-nie litewskie. Dzieł i rozpraw dawniejszych o mitologii litewskiej przytaczać nie warto; z nowszych:    A. Briicknera, „Starożytna Li

twa, ludy i bogi, szkice historyczne i mito-

A. Br.

Łasickiego. Lecz cóż to za bogowie? Większe koncepcye mityczne roszczepiły się na gmin i rój bóstewek specyalnych, od każdej czynności, czy przedmiotu; są więc bożkowie od miotły, od lnu, od prosiąt, od mchów i t. d.

I styka się ta mitologia z italską, z rojami bóstw rzymskich, nieznanych u poetów, tern skuteczniejszych na polu i w domu, tem liczniejszych; liczono ich do 30 000 tysięcy. Na tyle nie zdobył się Litwin, ale rozdrobnienie bóstw i u niego do zadziwiających doszło rozmiarów. Wprowadził tem nawet w błąd nowszych badaczy, np. Usenera, co z tego zetknięcia litewskiej a italskiej mitologii mylny wyprowadził wniosek, jakoby to rozdrobnienie, te bóstwa najspecyalniejsze, przedstawiały stan pierwotny; jakoby większe koncepcye mityczne powstawały ze zlewania, zrastania się owych drobnoustrojów boskich. Przeczymy takiemu poglądowi stanowczo. Powtarzać za Laskowskim wszystkie te bóstwa i tłómaczyó ich nazwy i funkcye nie sposób, tem bardziej, że widoczne są wpływy chrześcijańskie, a nie brak i śladów własnej fantazji Laskowskiego.

Ostatni (po Mannhardfcie, Mierzyńskim i in.) opracował ten spis Th. Grienberger w „Archiv

f. slav. Philol.“ XVIII“, 1896, str. 1 — 86, lecz uczony pedant najczęściej po manowcach się tuła; wywody jego nic nowego ani trafnego nie przyniosły. Chrześcijańskiemi są np. zaraz pierwszy, bóg najwyższy, Auksztejas Wisagistis (wysoki wszechmocny); Gabiejako bogini ognia domowego (t. j. Hafia ruska albo Agata polska);

Żidzias i Simonaitis to Juda i Szymon i t. d.

Inne są pomylone albo wątpliwe co do właściwej formy i znaczenia, np. Ausca fezy taj    logiczne“ (Warszawa 1904).

III. Dzieje Litwy. A) Okres przedhisto-

Auszra t. .j jutrzenka), bogini wschodzącego i zachodzącego słońca; Beslea, wieczorna; Breksta,    ryczny. Daue językowe wskazują, że szczep

mroku nocnego i t. d.; jest np. Ligiczus, zgodę    litewski najbliżej jest spokrewniony ze szcze-

między ludźmi wzniecający i podtrzymujący,    petn słowiańskim. Na kilka wieków przed ńa-

ale i Derfiatos „pokój sprowadza“; jest Krema-    szą erą oderwali się Litwini od pnia wspólnota bóg świń, ale i Krukis i Priparszis jeszcze    go i skierowawszy się ku północnemu wscho-

niemi się opiekują. W niektórych nazwach spo-    dowi osiedli tam, gdzie dotąd mieszkają, t. j.

tyka się Laskowski z Mażwidem, tłómaczem    nad Niemnem i Dźwiną. Weszli oni wtedy w

katechizmu r. 1547, ze Stryjkowskim i z innymi,    bliższe stosunki z Finnami, którzy okalali Li-

np. co do bogini ziemnej, bogów polnych    twiuów z północy i wschodu. Jako stojący pod

(Laukpatis albo Laukosargas), Babilos (bóg    względem cywilizacyi wyżej od swyćh sąsia-

pszczelny) i budzi większą ufuość, szczególniej    dów wywarli Litwini znaczny wpływ na Fin-

i tam, gdzie szczerze wyznaje, iż nic nie wie,    nów zachodnich. Znaczna ilość wyrazów litew-

skich w języku Finnów świadczy o tem. Tacyt nazywa Litwinów Aistii i powiada, że różnią się od sąsiadów swych, gierinańskich Swewów, językiem, nie zaś zwyczajami i kształtem. U-prawiają oni nawet lepiej od Germanów rolę i zajmują się zbieraniem na brzegu morskim bursztynu, który sprzedają kupcom. Kupcy rzym-

czem się bożek jakiś trudni. Pod piórem Łasickiego, innowiercy, nabrały te wyliczania cechy anty - katolickiej; wyszydzają niemal kult świętych, różnych patronów do dobytku, chorób i t. d. Ale nie wymyślił Laskowski tego rozdrobnienia; i u Litwy były podobne stosunki.

Laskowski przytacza kilka prób czy zaklęć, jakiemi do bożka Perkuna - pioruna, aby nie w scy docierają do krajów litewskich od początku

na własność syna.

przechodziły

naszej ery. Monety rzymskie, wykopywane w Prusach, poczynają się od Trajaua, coraz liczniejsze za późniejszych cesarzy, szczególnie za Antoninów, urywają się w pierwszej ćwierci trzeciego wieku, gdy rozpoczęte ruchy ludów zatamowały drogi handlowe. W pierwszych wiekach naszej ery krajami baltyckiemi władali Gotowie. Mieli oni wyższy ustrój i kulturę niż Litwini. W języku litewskim zachowały się dwa wielę mówiące wyrazy, przyjęte od Gotów: kuuingas —król, książę i mekus—miecz. Gotów przypomina także wyraz g u d a s, którym dotąd Litwin nazywa swych wschodnich sąsiadów (pruski Litwin Żmudzina, Żmudzin Białorusina). W w. IV potęga Gotów upadla. Litwini zajęli całe wybrzeże morskie po Wisłę. Jednocześnie rozpoczął się ruch Słowian wschodnich na północ. Wypierani przez Słowian Finnowie skierowują się ku brzegom Bałtyku i zajmują Liwo-nię i Kuronię, podbijając tameczne plemiona litewskie. Miało to miejsce w VI lub VII wieku. W tych czasach nastąpiło rozszczepienie się Litwinów na poszczególne plemiona, różniące się pomiędzy sobą dyalektycznie i etnograficznie. Plemiona te jednak nigdy nie utraciły poczucia swej wspólności szczepowej. Od w. IX dochodzą nas wiadomości o napadach „wikingów“ normandzkich na Prusy. Sięgają Prus także kupcy arabscy, o czerń świadczą monety ku fijskie Abassydów i Samanidów wykopywane w Prusach. Handel ten wschodni, idący od Kijowa, trwał przez dwa z górą wieki. Bliższych szczegółów o plemionach litewskich dowiadujemy się dopiero wtedy, gdy na pograniczu Litwy powstały dwa potężne państwa słowiańskie: polskie i ruskie. Państwa te rozpoczynają napady na ludy litewskie w w. X— XI-, jednocześnie zjawiają się pierwsi apostołowie chrześciań-stwa wśród plemionlitewskich.— B) Plemiona litewskie. Najwcześniej dochodzą nas wiadomości o Prusach czyli Prusakach. Nazwę ta spotyka się już w końcu w. X. Prusowie mieszkali w dzisiejszych Prusach Wschodnich, pomiędzy Wisłą a Uściem Niemna. Dzielili się na kilka szczepów: Pomezan, Pogezan (Poezan), Warinów, Bartów, Nataugów, Samów i Galin-dów (Golędów). Później do szczepów pruskich zaliczono litewskich Nadrawów i Skałwów oraz jaćwieskicli Sudawów. Szczepy te nie stanowiły całości politycznych. Pozostawały pod władzą królików (kunigów i rikjów—nazwy gotyckie). Ludność dzieliła się na znaczniejszych i mniej możnych. Pierwsi byli posiadaczami licznych niewolników. Niewolnicy ci pochodzili przeważnie z wypraw łupieskich, przedsiębranych do Polski i na Pomorze. Rolnictwo było dość rozwinięte u Prusów. Trudnili się także żeglugą. Okręty ich docierały do Birki w Szwecyi. Mamy wiadomość z w. IX o mieście handlowem w ich kraju, zwanem „Truso“. Zresztą nie posiadali miast, mieszkali po dworach i wsiach; gdzieniegdzie znajdywały się gródki obronne, dokąd

uciekano w razie najazdu nieprzyjacielskiego. Kobiety u Prusów stanowiły własność mężów. Mąż zdobywał lub kupował sobie żony. Po jego śmierci jedne ginęły wraz z nim na stosie, drugie

Istniał zwyczaj zabijania dzieci płci żeńskiej. Religia Prusów polegała na czci oddawanej niezliczonej ilości bóstw, opiekujących się po-szczególnemi stronami życia ludzkiego. Świątyń ani posągów nie znano. Czczono gaje, łąki, rzeki, lub poszczególne drzewa, przypuszczając obecność w nich bóstwa. W bardziej czczonych miejscach utrzymywano ogień święty, na którym palono ofiary. Ofiarnik zwoływał ludność na ogólną ofiarę gminną jakoby za pomocą zakrzywionej laski (krywy), obsyłanej po wsiach. Ofiarowywano bogom zwierzęta, a po pomyślnej wyprawie wojennej trzecia część łupów szła na ofiarę bogom. Istniał zwyczaj paleuia żywcem najznakomitszego jeńca. Umarłych palono na stosie w bogatej odzieży lub rynsztunku, z końmi i ludźmi. Specyalni śpiewacy, zwani tu li sza mi lub ligasz am i, sławili czyny zmarłego. Od czasów Bolesława Chrobrego Polska wywierała silny wpływ na Prusów. Królowie i książęta polscy wielokrotnie przedsiębrali wyprawy wojenne w głąb’ Prus. Pograniczna ludność polska wchodziła w stosunki handlowe z Prusami i kolonizowała sąsiednie te-rytorya pruskie. Jednocześnie szerzyło się chrześciaństwo wśród Prusów, Na początku w. XIII ustanowione zostało osobne biskupstwo dla nowonawróeonych Prusów. Pierwszym biskupem pruskim został Krystyan (ob.), który podlegał arcybiskupowi gnieźnieńskiemu. O wpływie kulturalnym Polski na Prusów świadczy wielka ilość słów polskich w języku staro-pru-skim. Wpływ ten przerwany został przybyciem rycerzy Zakonu Niemieckiego, którzy, osiadłszy w r. 1230 w ziemi Chełmińskiej, w ciągu pół stulecia podbili całe Prusy. Na południowy wschód od Prusów pomiędzy Niemnem a Bugiem, w dorzeczu Narwi i Biebrzy mieszkali Jaćwingowie, w północnej swej części zwani także Sudawami. Kraj Sudawów nosił też nazwę Ziemi Dajuowskiej. Jaćwingowie najbardziej ze wszystkich plemion litewskich dali się we znaki krajom sąsiednim swemi wyprawami łupieskiemi. Pod względem rozwoju stali oni niżej od Prusów. Rolnictwo było u nich słabo rozwinięte. Trudnili się przeważnie chowem bydła, myśliwstwem i bartnictwem. Wyroby swe zbywali w sąsiadnich krajach i otrzymywali za nie broń i odzież. Podobnie jak Prusowie zostawali pod władzą drobnych królików. Ciągłe ich napady łupie-skie skłoniły sąsiednie księstwa polskie i ruskie do połączenia się dla wytępienia tego rozbójniczego ludu. W połowie w. XIII kraj Ja-ćwingów został ostatecznie podbity i podzielony pomiędzy księstwo Włodzimierskie, Mazowsze i Krzyżaków. Ludność wytępiono, a pozo-

stali rozproszyli się po krajach sąsiednich, zaszedł głęboki przewrót. Wśród licznej rzeszy Kraj Jaćwingów skolonizowany został przez książąt litewskich zjawiło się kilku, co potra-Mazurów i Rusinów i otrzymał nazwę Podlasia.

fiło uzależnić od siebie pozostałych i utworzyć potężny związek książąt litewskich i żraudzkich, Byli to t. zw. „starsi“ książęta, którzy posiadłościami swemi znacznie przewyższali pozostałych i stanowili znaczną, jak na owe czasy, potęgę militarną. Dzięki tym książętom, sąsiednie księstwa ruskie Połock i Mińsk, Nowogródek i Grodno, które dawniej cierpiały tylko od napadów łupieskich Litwy, obecnie musiały uznać nad sobą zwierzchnią władzę książąt litewskich. W r. 1219 związek 21 książąt litewskich i żmudzkich, wśród których było 5-iu „starszych“, zawiera pokój z książętami halicko-włodzimierskimi Danielem i Wasylkiem. Po tym traktacie Litwa rozdzierana była wewnętrznemi walkami „starszych“ książąt pomiędzy sobą, z których to walk wyszedł zwycięsko Mendog (lit. Mindaug, Mindowg). Wymordowawszy lub wygnawszy swych krewniaków stał się paném Litwy i Żmudzi. Wzmożona potęga Litwy odbiła się na sąsiednich ziemiach ruskich: Grodno, Słonim, Wołkowysk, Nowogródek weszły w skład bezpośrednich posiadłości litewskich. Poszczególni książęta litewscy zapędzali się daleko w głąb’ Rusi Chwilowo zawładnęli nawet Smoleńskiem, lecz w r. 1239 byli stamtąd wypędzeni. Nowopowstające potężne państwo litewskie musiało zaniepokoić sąsiadów. Zakon Kawalerów Mieczowych, poniósłszy okropną porażkę od Litwinów w r. 1236, w następnym roku połączył się z niedawno przybyłym do Prus Zakonem Niemieckim. Około r. 1250 przyszła do skutku wielka koa-licya przeciw Mendogowi. Do koalicyi tej weszli: Zakon inflancki, książęta halicko-włodzimierscy, książęta polscy,Jaćwingowie; przyłączyli się także pokrzywdzeni przez Mendoga krewniacy jego oraz znaczna część Żmudzi. Mendog bronił się z początku przeciw najazdowi w obronnej swej twierdzy „Worucie“, lecz potem postanowił rozzbroić swych wrogów przyjęciem chrztu. Zwrócił się z tern do mistrza inflanckiego, który z licznym orszakiem przybył na dwór Mendoga i był obecny przy chrzcie władcy litewskiego i jego rodziny. Stało się to w końcu r. 1250 lub na początku 1251. Jednocześnie wysłał Mendog posłów do papieża, prosząc o koronę królewską oraz przyjęcie królestwa litewskiego pod spe-cyalną opiekę Stolicy Apostolskiej. Zyskawszy w taki sposób sprzymierzeńca w Zakonie inflanckim , łatwiej mógł już dać sobie radę z buntowniczymi krewuiakami księstwem halicko-włodzimierskiem. Pozwolenie papieskie nadeszło w r.1253 i wtedy odbyła się uroczysta koronacya Mendoga na króla litewskiego. Ustanowione zostało biskupstwo litewskie, które otrzymało uposażenie w południowej Żmudzi. Zakon inflancki, w ua-grodę za udzieloną pomoc, otrzymał również bogate uposażenie. Z księciem halieko-włodzi-

Część północna — S u d a w i a przyłączona do Prus Krzyżackich. Kilka tysięcy Sudawów przesiedlili Krzyżacy do Sambii, gdzie stanowili oni t. z. „kąt sudawski“. Przetrwali tam do XVI w.

Najliczniejszem ze szczepów litewskich był szczep zamieszkały w dorzeczu Niemna i jego dopływów, zwany Litwą właściwą. Szczep ten dotąd zachował narodowość swą i nazwę Litwinów. Litwini od niepamiętnych czasów dzielili kraj swój na górny („aukśtaitis“) i dolny („żamaitis“). Stąd podział Litwy na Litwę w ściślejszym znaczeniu wyrazu, zwaną także Auksteeyą, i Żmudź. Litwini i Żmudzini pierwotnie mało się różnili od innych plemion pokrewnych. Podzieleni na mnóstwo drobnych pleinionek, nie stanowili oni żadnej większej całości politycznej i nieraz musieli ulegać przewadze silniejszych sąsiadów—książąt ruskich. O ubóstwie ich kraju świadczy podanie, że łykiem i winnikami płacili haracz książętom ruskim. Wierzenia religijne Litwinów podobne były do wierzeń pruskich. Spotykamy tam również święte gaje, łąki, rzeki i drzewa, ofiary palone bogom i zwyczaj palenia nieboszczyków. Najbardziej czczonym bogiem był bóg gromu Pęrkuuas. Charakterystyczną jest cześć oddawana wężom, karmionym i chowanym po domach. Gdy inne plemiona litewskie wcześnie utraciły swą niepodległość, Litwa właściwa potrafiła wytworzyć z siebie potęgę militarną, która nie tylko powstrzymała obce najazdy, ale sama stała się groźną sąsiadom.

Ku końcowi XII stulecia Litwa zaczyna zagrażać sąsiednim krajom ruskim, które ulegają powoli jej wpływowi. Było to skutkiem wytworzenia się w niej doskonalszej organizacyi państwowej. Na północ od Litwy właściwej nad dolną Dźwiną osiadło plemię Ł o t y s z ó w. Odparte ono zostało od morza przez fińskich Liwów i Kurów, nie dało się jednak wynarodowić, lecz przeciwnie samo z czasem pochłonęło oba te plemiona (Kurowie wyginęli zupełnie,

oraz z

Liwów pozostało około 3 000 na cyplu Kur-landzkim). Z plemion łotewskich najznaczniejsze były L e t g o ł a, na północ od Dźwiny, i Z e m-g o ł a—na południe. Łotysze pozostawali przez parę stuleci pod wpływem Rusi, której płacili daninę. W końcu XII stulecia u uścia Dźwiny powstała faktory a kupców niemieckich, z której w r. 1202 utworzył się Zakon Kawalerów Mieczowych. Zakon ten w krótkim czasie podbił sąsiędnie ludy fińskie i łotewskie, i na ziemi ich założył państwo inflanckie. C) Tworze-uie się państwa litewskiego. W drugiej połowie w. XII, gdy księstwa rnskie znajdowały się w stanie zupełnego rozdrobieuia i niemocy, a na północnych kresach Litewszczy-zny tworzyło się uowe państwo niemieckie nad Dżwiną, w łonie samej Litwy i Żmudzi

mierskiem Danielem, który w tym czasie także otrzymał koronę królewską od papieża, zawarta została w r. 1254 ugoda, wzmocniona małżeństwem syna Daniela, Szwaruy, z córką Mendoga. Nowogródek, Wołkowysk i Słonim otrzymał syn Daniela Roman pod zwierzchnictwem Mendoga. Ugoda ta nie trwała długo.

tecznie podbite zostało plemię Ze m golów (1270), Prusowie poddali się ostateczuie Krzyżakom (1283), a książęta polscy położyli kres samemu już istnieniu szczepu Jaćwin-gów (1281 ). Litwa stanęła oko w oko z najgroźniejszym swym wrogiem, Zakonem Niemieckim. Lecz okres słabości trwał nie długo; przytem nawet w tym czasie Litwa zachowała zdobycze swoje na Rusi. Wiemy np., że nie tylko Połock, ale i Witebsk należał wtedy do Litwy. Ku końcowi w. XIII potęga litewska odradza się pod nową dynastyą, której założycielem L u t u w e r czyli Putuwer. Władca ten, pochodzący podobno z książąt Ejragoły na Żmudzi, zagarnia tron po śmierci Trojdena, usuwając syna jego Peluązę. Od synów Lutu-wera: Witenesa i Giedymina, którzy po sobie panują, rozpoczyna się nowy okres dziejów litewskich. D) Wzrost potęgi Litwy. Za panowania Witenesa (1293 —1316) Litwa odzyskuje potęgę swoją z czasów Mendoga. Władca ten wchodzi w stosunki z chrześcijanami. Korzystając z walki, jaka toczyła się pomiędzy Zakonem inflanckim z jednej, a arcybiskupem ryskim i miastem Rygą z drugiej strony, staje po stronie arcybiskupa i pustoszy posiadłości Zakonu. W listach, wysyłanych do arcybiskupa, wyraża chęć przyjęcia chrztu i prosi o przysłanie raisyonarzy. W wojnie z Zakonem posługuje się machinami wojennemi. Stosunki Witenesa z chrześcijanami urwały się w r. 1300, gdy Ryżanie zobowiązali się nie wchodzić w stosunki z poganami. Następca Witenesa Giedymin (1316 — 1341) uważany jest za właściwego twórcę potęgi państwa litewskiego. Prowadząc w dalszym ciągu zaciętą walkę z Zakonem, zarówno inflanckim jak pruskim, którego granice dotarły już były wówczas do granic Litwy właściwej, rozszerzał on rówuież posiadłości litewskie na Rusi. Za jego rządów przyłączone było do Litwy t. zw. Podlasie z Drchiczyuem i Brześciem,oraz księstwo Pińskie, a wpływ polityczny Litwy sięgał Ki-jowszczyzny, podlegającej wówczas Tatarom. Giedymin pierwszy z władców litewskich zaczął się tytułować „królem Litwinów i Rusinów“. Podanie przypisuje mu założenie dwu stolic litewskich Trok i Wilna (Stolica Mendoga „Woruta“ znajdowała się, zdaje się, nad Dubisą w południowej Żmudzi, Trojden rezydował w Kier-nowie nad Wilią, Giedymin przeniósł stolicę do Trok, a potem do Wilna). Tak więc, w miarę tego, jak granice Litwy rozszerzały się w kierunku południowo-wschodnim, stolica państwa też przesuwała się ku wschodowi. Mimo ciągłej wojny z Zakonem, stosunki Litwy z chrześcijańskim zachodem nie przerywały się. W Wilnie za Giedymina było sporo cudzoziem-

Już w r. 1258 Litwini odbierają Romanowi jego grody, a jego samego biorą w niewolę.

W tym czasie spada na Litwę nawała tatarska i w okropny sposób pustoszy kraj. Mimo to panowanie litewskie dalej się szerzy na Rusi.

W Połocku siedzi książę litewski Towtywił, synowiec Mendoga. Przechylenie się Mendoga ku chrześcijaństwu i Niemcom było na razie bardzo pomyślnem dla państwa i pozwoliło mu utrzymać się na zajętem stanowisku, z czasem jednak wywołało silną opozycyę wśród żywiołów pogańskich. Szczególnie Żmudź nie mogła się nigdy zgodzić na przymierze z Niemcami i w dalszym ciągu prowadziła walkę z Zakonem.

W r. 1260 zadali Żmudzini okropną klęskę Krzyżakom inflanckim i pruskim nad jeziorem Durben w Kurlandyi. Klęska ta była hasłem do ogólnego powstania ludów inflanckich i pruskich przeciw Zakonowi. Potężnemu prądowi dał się pociągnąć i Mendog, który, namówiony przez siostrzeńca swego, księcia żmudzkiego Trojnata, zrywa przymierze z Zakonem i rozpoczyna z nim wojnę. Liczne wyprawy litewskie wyruszają do Inflant, Prus i do sprzymierzonego z Krzyżakami Mazowsza. Stronnictwo pogańskie coraz bardziej wzrasta na siłach, aż wreszcie postanawia pozbyć się króla-chrześcijanina; w r. 1263 Mendog zostaje zamordowany przez księcia żmudzkiego Trojnata i księcia nalszczańskiego Dowmonta. Trojnat staje się wielkim księciem; nie długo się jednak cieszy władzą. Przybywa na Litwę syn zamordowanego Wojsiełk z Rusinami i okrutnie mści się na mordercach ojca. Trojnat zostaje zamordowany przez koniuchów Mendoga. Dow-mont ucieka do Pskowa, tam przyjmuje chrzest i zostaje księciem pskowskim. Wojsiełk jest to nowy typ wśród książąt litewskich. Mieszkając na Rusi, w Nowogródku, nie tylko przyjmuje wiarę ruską, ale wyrzeka się świata i staje się mnichem. Morderstwo ojca wywabia go z klasztoru. Po dokonaniu krwawej zemsty powraca do zacisza klasztornego, pozostawiając tron Rusinowi, synowi Daniela, Szwarnie. Lecz Szwaruo umiera wkrótce, ginie też śmiercią gwałtowną Wojsiełk i tron dostaje się innemu księciu litewskiemu, Trojden owi, który panuje już przez czas dłuższy (1270 — 1282).

Krwawe te walki o tron przyczyniły się znacznie do osłabienia potęgi państwowej Litwy.

Książęta dzielnicowi dążą do odzyskania dawnej swej niepodległości, a powaga wielkiego ców i istniały już dwa kościoły katolickie, a księcia upada. Korzystając z osłabienia Litwy, przy nich klasztory Franciszkanów i Domini-Zakon krzyżacki dąży do utrwalenia swego pa- i kanów; klasztor i kościół Franciszanów istniał nowania w podbitych ziemiach. Wtedy osta- i też w Nowogródku. Ludność ruska miała swą

cerkiew w Wilnie. Giedymin wznowił stosunki dyplomatyczne z Rygą. Za pośrednictwem Ry-żan zwrócił się w r. 1323 do papieża, wyrażając chęć przyjęcia chrześcijaństwa i prosząc, by papież nakazał Krzyżakom zaprzestać wojny z Litwą. Jednocześnie zostały wysłane listy do zakonów franciszkańskiego i dominikańskiego z prośbą o przysłanie misyonarzy na Litwę, oraz do miast hanzeatyckich, wzywające kupców, rzemieślników i rolników do osiadania na Litwie. Za wdaniem się papieża zawarł Gedy-miu pokój z Zakonem Niemieckim i legaci papiescy przybyli do Rygi, aby stamtąd udać się na Litwę, lecz w Rydze dowiedzieli się, iż książę chrztu przyjąć nie chce i że cała ta sprawa była mistyfikacyą. Wojna z Zakonem rozpoczęła się znowu, przyczem Giedymin występuje jako sprzymierzeniec Ryżan. Oprócz Ryżan znalazł on jeszcze sprzymierzeńca w królu polskim Władysławie Łokietku, z którym zawarł w r. 1325 przymierze, wzmocnione małżeństwem królewicza Kazimierza z córką książęcą. Przymierze to wielką korzyść przyniosło obu stronom" we wspólnej walce z Zakonem. Rozszerzając wpływy swoje na Rusi, spotkał się władca litewski poraź pierwszy z dążeniami wzrastającej wówczas potęgi w. książąt moskiewskich. Wpływy obu państw ścierały się szczególnie w rzeczach pospolitych kupieckich Nowogrodzie i Pskowie. Nie doprowadziło to jednak do zerwania pokoju; przeciwnie, w r. 1333 pokój z Moskwą wzmocniony został małżeństwem Symeona, syna w. księcia Iwana Kałety, z córką Giedymina Augusta. Przed śmiercią Giedymin podzielił państwo pomiędzy synów. Stolicę Wilno wraz z władzą wielkoksiążęcą powierzył młodemu a niedołężnemu J a w nu c i e. Ponieważ sprawy państwa zaczęły iść coraz gorzej, najdzielniejsi z pomiędzy braci Olgierd, książę na Krewie i Witebsku, i Kiejstut, książę na Trokach, postanowili usunąć Jawnutę i zagarnąć władzę w państwie. Udało im się to dzięki niespodzianemu napadowi na Wilno w r. 1345. Jawnuta, pozbawiony tronu, otrzymał księstwo Zasławskie w Mińszczyźnie. Wielkim księciem został Olgierd, a Kiejstut, jako książę trocki i władca Żmudzi, stał się głównym doradcą i współrządcą brata. Zaczęło się panowanie Olgierda (1345 — 1377), a właściwie współ-rządy Olgierda i Kiejstuta. O ile Kiejstut był reprezentantem dawnej, pogańskiej Litwy, o tyle Olgierd był nowym człowiekiem na tronie litewskim. Za młodych lat ożenił się z księżniczką ruską i zamieszkał w Witebsku. Tam poznał obyczaj i wiarę ruską. Gdy osiadł na tronie w Wilnie, polityka jego głównie skierowana była ku krajom ruskim. Nie porzucając pogaństwa ze względu na swoich rodaków, otaczał jednak opieką Kościół ruski i przez Ru-siuów uważany był za współwyznawcę. Gdy Olgierd walczył na Rusi, Kiejstut odpierał najazdy Krzyżaków; w ważniejszych zaś wypadkach obaj bracia występowali razem. Oprócz tradycyjnej walki z Krzyżakami wypadło wtedy Litwie stoczyć ciężką walkę z Polską o osierocony tron księstwa halicko - włodzimierskiego. Pretendentami do tego tronu byli król polski Kazimierz W. i książę litewski Lubart, brat Olgiedra i Kiejstuta. W walce tej książęta litewscy uciekali się parokrotnie do fortelu, jakim posługiwał się jeszcze Giedymin: przyrzekali przyjęcie chrześciaństwa i nie dotrzymywali zobowiązania. Zresztą tyczyło się to tylko książąt panujących na Litwie właściwej, bo książęta panujący na Rusi, jak np. Lubart, byli już chrześcijanami wschodniego obrządku. Wynikiem długoletniej walki o księstwo halicko-włodzimierskie było to, że Lubart utrzymał się w księstwie włodzimierskiem, t. j. na Wołyniu, a księstwo halickie, czyli Ruś Czerwona, zostało przy Polsce. Olgierd korzystając z osłabienia hordy tatarskiej, około r. 1363, zwyciężywszy Tatarów nad Sinemi Wodami, zagarnął Podole i osadził tam synowców swoich Koryatowiczów. Około tegoż czasu i Kijów stał się posiadłością litewską, gdzie Olgierd osadził syna swego Włodzimierza. Było to w związku z kościelną polityką Olgierda. Ponieważ metropolita kijowski i wszystkiej Rusi rezydował wtedy w Moskwie, więc Olgierd czynił starania u patryarchy carogrodzkiego o zamianowanie osobnego metropolity dla Rusi litewskiej. Metropolita taki rzeczywiście mianowany został, lecz nie miał na razie tytułu metropolity „kijowskiego“. Od chwili zajęcia Kijowa przez Litwę metropolita litewski mógł się już tytułować „kijowskim i wszystkiej Rusi“ i nawet rościć pretensye do rządów nad całą Rusią. Mamy pewne wskazówki, że i Olgierd sam dążył do tego, by stać się panem całej Rusi. W Nowogrodzie wpływy litewskie wzrosły o tyle, że Nowogro-dzianie poczęli odtąd brać sobie książąt z dy-nastyi litewskiej. Książęta smoleńscy musieli uznać nad sobą zwierzchnictwo Litwy. Do posiadłości litewskich przybyły Brańsk i Ziemia Siewierska, gdzie osadzeni zostali książęta litewscy. Wszystkie te zdobycze osiągnął Olgierd mimo oporu Moskwy, która również rościła sobie pretensye do całej Rusi. Dó starcia zbrojnego z Moskwą doszło dopiero w r. 1368, gdy w. książę twerski, walcząc z Moskwą, udał się pod opiekę Olgierda. Olgierd z innymi książętami litewskimi trzykrotnie wyruszał na Księstwo Moskiewskie; dwa razy podchodził pod mury Moskwy, lecz zupełnie zwyciężyć jej nie mógł; wspierany przez uiego w. książę twerski musiał nawet uznać nad sobą zwierzchnictwo Moskwy.—E) Zachwianie potęgi 1 i t e w s ki e j. Pi e r w-sza unia z Polską. Już za Olgierda walka z Zakonem Niemieckim stawała się coraz cięższą. W r. 1362 zburzyli Krzyżacy główną twierdzę graniczną Kowno. Wojska krzyżackie

dwukrotnie oblegały samo Wilno. Położenie Litwy pogorszyło się jeszcze z chwilą śmierci Olgierda (1377). Olgierd na tronie wielkoksiążęcym osadził był młodszego syna swego J a-giełłę (1377 — 1434). Pomiędzy nim a Kiejstutem wynikł zatarg; Jagiełło pozbawiony został tronu i zasiadł na nim Kiejstut, ale na krótko. Jagiełło powrócił na tron, Kiejstut zaś zginął, uduszony w więzieniu. Wstąpienie na tron Jagiełły wywołało niezadowolenie starszych synów Olgierda. Dwaj z nich, nie chcąc ulegać młodszemu bratu, udali się do Moskwy. Syn zamordowanego Kiejstuta, Witold, uciekł do Krzyżaków i przy ich pomocy starał się odzyskać dzielnicę ojcowską, zagarniętą przez Jagiełłę. Dla zabezpieczenia się od Krzyżaków Jagiełło odstąpił im Żmudź; nie przeszkodziło to jednak Krzyżakom wkroczyć na Litwę i obledz Wilna. Wreszcie udało się Jagielle przyrzeczeniem zwrotu ojcowizny skłonić Witolda do porzucenia Krzyżaków i powrotu na Litwę. Mordercza wojna z Krzyżakami ciągnęła się jednak dalej. Znajdując się w tak ciężkich warunkach, chwycił się Jagiełło oburącz propozycyi, jaką uczyniono mu wtedy ze strony Polski. Tron polski po śmierci króla Ludwika węgierskiego (1382) był osierocony. Panowie polscy uznali za królową Jadwigę, córkę Ludwika, na męża zaś jej wybrali w. księcia litewskiego. Warunki jednak postawione Jagielle były dość ciężkie. Jagiełło miał ochrzcić się w obrządku rzymskim wraz z całym swym ludem, skarbów swoich użyć na odzyskanie strat Królestwa Polskiego i Litwy, wreszcie wszystkie swe kraje litewskie i ruskie przyłączyć do Polski. Warunki te przyjęte zostały przez Jagiełłę w r. 1385 w Krewie (Unia Krewska). W r. 1386 Jagiełło udaje się do Krakowa i tam wraz z nieochrzczonymi jeszcze braćmi przyjmuje chrzest, poślubia Jadwigę i odbywa koronacyę na króla polskiego. Następnie w r. 1387 udaje się z licznym orszakiem polskim na Litwę i tam dokonywa chrztu na całych masach ludu. Powstaje hierarchia katolicka w kraju, a nowonawróceni bojarowie otrzymują prawa równające ich do pewnego stopnia ze szlachtą polską. Przewrót tak gwałtowny nie mógł nie wywołać silnej opozycyi w kraju. Oprócz opozycyi dynastycznej zjawia się narodowa, wroga wzrastającemu wpływowi Polski. Do opozycyi przerzuca się znowu Witold, który powtórnie ucieka do Krzyżaków. Opierając się na stronnictwie wrogiem Jagielle, Krzyżacy znowu wkraczają na Litwę i energicznie dobywają Wilna. Jagielle udaje się utrzymać stolicę tylko dzięki załodze polskiej, broniącej zamku wileńskiego. Wywiązując się ze swych zobowiązań co do przyłączenia Litwy do Polski, osadza Jagiełło załogi polskie w zamkach litewskich, starostą wileńskim czyni Polaka, książąt dzielnicowych zmusza do hołdu Koronie Polskiej. Przebywając sam przeważnie

w Polsce, ogólny zarząd Litwy powierza bratu swemu Skirgielle, któremu nadaje księstwa Troki i Połock. Nakoniec widząc, że walka z opozycyą staje się coraz trudniejszą, postanawia wejść w układy z wodzem tej opozycyi — Witoldem. Układy doprowadzają do ugody Ostrowskiej r. 1392. Na mocy tej ugody Witold otrzymuje całą swą ojcowiznę, a oprócz tego zostaje współrządcą Jagiełły na Litwie, przyczem musi złożyć hołd Koronie Polskiej. Skirgiełło za stratę Trok wynagrodzony zostaje Kijowem. Od chwili tej nastaje nowy okres dziejów litewskich —rządy Witolda.—F) Nowy okres potęgi Litwy. Po chwilowem zachwianiu się odzyskuje Litwa swą potęgę polityczną za rządów Witolda (1392 —1430). Mając za sobą poparcie narodu, potrafił mąż ten w krótkim czasie z namiestnika i współrządcy Jagiełły stać się rzeczywistym wielkim księciem litewskim, zostawując bratu stryjecznemu tytuł „zwierzchniego“ wielkiego księcia Litwy, Najbardziej przyczyniło się do wzmocnienia władzy Witolda skasowanie głównych księstw dzielnicowych, dokonywane na razie za zgodą, a nawet współudziałem Jagiełły. Książęta ci byli albo zupełnie usuwani albo przenoszeni do innych, mniejszych, księstw. W taki sposób dostały się pod bezpośrednią władzę w. księcia Połock, Witebsk, Smoleńsk, Kijów oraz ziemie Wołyńska i Podolska. Wzmocniwszy w ten sposób swą władzę chciał Witold zupełnie zerwać unię z Polską i w tym celu zawarł w r. 1398 przymierze z Zakonem Niemieckim, odstępując mu, jak niegdyś Jagiełło, Żmudź. Wkrótce jednak, pod przygnębiającem wrażeniem porażki, jaką poniósł w r. 1399 od Tatarów nad Worskłą, postanowił wzmocnić węzły wiążące Litwę z Polską. W r. 1401 stanęła wtedy umowa pomiędzy Królestwem Polskiem a Litwą zwana Unią Wileńską. Na mocy tej umowy, panowie litewscy zobowiązali się trwać w przymierzu z Polską i po śmierci Witolda nie uznawać innego pana prócz króla polskiego Jagiełły. Witold, tak wzmocniwszy związek z Polską, pozostawał mu wiernym aż do ostatnich paru lat przed śmiercią. Z Polski mógł czerpać zasoby dla kulturalnego podniesienia swego kraju a jednocześnie wzmacniać potęgę własną wobec innych sąsiadów. Najbardziej odczuł na sobie potęgę unii polsko-litewskiej Zakon Niemiecki. W r. 1410 pod Grunwaldem poniósł tak ciężką porażkę od zjednoczonych wojsk polsko-litewskich, że już nigdy potem swej dawnej potęgi odzyskać nie zdołał. Pod wrażeniem tych walk wspólnych oraz wzrastającej potęgi Litwy stanęła w r. 1413 nowa umowa pomiędzy Polską a Litwą w Horodle nad Bugiem (Unia Horodelska). Umowa ta różni się od poprzedzających tem, że uznaje Litwę za państwo odrębne, mające osobnego monarchę, a zostające tylko w ścisłym sojuszu

i braterstwie z Polską, Panowie polscy i litewscy przyrzekają sobie wzajemnie nie wybierać na przyszłość monarchów bez poprzedniego porozumienia się ze sobą. Dla zacieśnienia braterstwa Polacy przyjmują panów litewskich do swoich rodów i herbów. Na Litwie ustanowione zostały urzędy wojewodów i kasztelanów na wzór Polski. Wpływ Litwy wzrósł znowu w krajach ruskich. Z Moskwą utrzymywał się pokój, ponieważ ówczesny w. książę moskiewski Wasil był zięciem Witolda. Dwukrotnie jednak przychodziło do zatargu z powodu ry-walizacyi obu państw w Nowogrodzie i Pskowie. Już wojska stawały do boju, gdy ugoda władców kładła kres walce. W. książę Wasil, umierając w r. 1425, powierzył opiekę nad swem państwem Witoldowi, co ogromnie podniosło powagę Litwy na Rusi. Potęga Litwy dawała się również odczuwać Złotej Hordzie tatarskiej. Jakkolwiek zwyciężony nad Wor-skłą, mieszał się Witold do walk dynastycznych chanów i nieraz osadzał w Hordzie swych kandydatów. Będąc gorliwym opiekunem Kościoła katolickiego i oświaty zachodniej na Litwie, zajmował się również gorliwie sprawami cerkwi ruskiej. Prowadząc dalej politykę Olgierda, starał się wzorem jego w Carogrodzie o osobnego metropolitę dla Rusi litewskiej. Gdy patryarcha na to zgodzić się nie chciał, zebrał biskupów ziem podległych sobie i kazał im obrać metropolitę. Metropolitę tego wysłał potem na sobór do Konstancyi w nadziei przeprowadzenia unii Kościołów. Panowanie Witolda pozostało w pamięci następnych pokoleń jako czasy największej świetności Litwy. Szczególnie wraził się w pamięć współczesnych zjazd w Łucku r. 1429, gdy Witold z wielkim przepychem podejmował u siebie króla Jagiełłę i cesarza Zygmunta. Wtedy-to za namową cesarza powziął on projekt koronowania się na króla litewskiego. Mimo oporu Polaków, którzy uważali to za zerwanie unii z Polską, obstawał przy zamiarze. Wyznaczony już był termin koroua-cyi i liczni goście zjechali się na uroczystość, gdy nadeszła wiadomość, że Polacy przejęli w drodze koronę przysłaną przez cesarza. Zgnębiony tą wieścią, Witold wkrótce zaniemógł i w r. 1430 życie zakończył. — G) Ruchy wewnętrzne na Litwie. Po śmierci Witolda wszczął się silny ruch na Litwie zmierzający, do zerwania unii z Polską; ruch ten miał szczególnie wielu zwolenników wśród Rusinów, niezadowolonych z szerzenia się katolicyzmu po kraju. Na czele niechętnych stanął brat Jagiełły Świdrygieł-ł o, obrany przez Litwinów i Rusinów wielkim księciem. Z powodu zatargu o Podole, które Polacy na mocy dawnych zapisów przyłączyli byli po Korony, wywiązała się wojna pomiędzy Litwą a Polską. W wojnie tej jednak Polacy znaleźli sprzymierzeńców wśród samych Litwinów, niezadowolonych ze zbytniego fawo- - pod tym warunkiem, że Polacy wyrzekną ryzowania Rusinów przez Swidrygiełłę. Przy ! się dawnych aktów unii, stwierdzających przy-

pomocy Polaków dokonano zamachu stanu: Świ-dygiełfo strącony, a wyniesiony na tron brat Witolda Zygmunt Kiejstutowie z. Zygmunt zawarł w r. 1432 w Grodnie umowę z Jagiełłą, na mocy której zobowiązał się do uległości względem króla oraz zgodził się, by po jego śmierci Litwa wróciła do Jagiełły i Korony (Unia Grodzieńska). Swidry-giełło, pozbawiony władzy na Litwie, znalazł poparcie na Rusi litewskiej. Opierając się na Rusinach, prowadził dalej wojnę z Jagiełłą i Zygmuntem, mając pomoc od Tatarów i Krzyżaków inflanckich. W r. 1435 poniósł ciężką porażkę pod Wiłkomierzem i musiał uchodzić z Litwy. Trzymał się jeszcze przez lat parę na Wołyniu i w Kijowszczyźnie, próbował wchodzić w układy z Polakami, ale i z Kijowa wreszcie wygnany został przez zwycięskiego Zygmunta. Lecz tryumf ten był krótkotrwały. W r. 1440 Zygmunt został zamordowany w Trokach przez spiskujących panów, chcących znowu osadzić na tronie Swidrygiełłę. Nie udało się to jednak; stronnictwo przeciwne Swidrygielle wezwało na tron młodszego syna Jagiełły, 13-letniego Kazimierza, gdy starszy, Władysław, zasiadał już na tronie polskim i niebawem miał zasiąść na węgierskim. Polacy zgodzili się na wyjazd Kazimierza na Litwę, z tem jednak zastrzeżeniem, aby królewicz został, nie wielkim księciem, lecz namiestnikiem królewskim na Litwie. Panowie wszakże li-

tewscy, dostawszy raz królewicza, ogłosili go wielkim księciem wbrew woli króla i Polaków. Nie odrazu wszakże Kazimierz Jagiellończyk (1440 — 1492) został przez wszystkich uznany za monarchę. Wołyń poddał się Swidrygielle, Żmudziui chcieli mieć w. księciem syna zamordowanego Zygmunta — Michała, w Smoleńsku wybuchło powstanie, ziemię Drohi-cką zagarnął książę mazowiecki Bolesław. Zamieszkom tym położyła kres regeneya, na której czele stanął energiczny Jan G a sz t o 1 d. Swidrygiełło zrzekł się tronu i zatrzymał w dożywociu Wołyń; Żmudzini ulegli, uzyskawszy zatwierdzenie swych dawnych praw i przywilejów; powstanie smoleńskie zostało stłumione, Drohiczyn odebrano Mazowszanom, a dla zjednania Rusinów oddano Kijów synowi ostatniego księcia kijowskiego Włodzimierza Olgierdowi-cza —O 1 e 1 k o w i. Z Nowogrodem, Pskowem, Twerein i Moskwą zawarto traktaty, na mocy których uznano Twer za zostający w sferze wpływów Litwy, a Nowogród i Psków—Moskwy. Gdy w końcu r. 1444 przyszła do Polski wiadomość o śmierci króla Władysława pod Warną, postanowili Polacy wezwać na tron polski Kazimierza, aby tem nawiązać napowrót zerwaną przez Litwinów unię polsko-litewską. Kazimierz jednak, zostający pod wpływem panów litewskich, zgadzał się na objęcie tronu polskiego tylko

należność Litwy do Polski, a zgodzą się na nówy akt, gdzieby oba narody uznane były za zupełnie równe sobie. Przytem Litwini postawili żądanie, aby Polska zwróciła Litwie Podole. Polacy na takie warunki zgodzić się nie chcieli, a na pretensye Litwy do Podola odpowiadali pretensyami swemi do Wołynia. Wreszcie, gdy już w Polsce wystąpiła niebezpieczna kandydatura mazowieckiego Bolesława, Kazimierz zgodził się na przyjęcie korony; sprawa jednak zmiany unii i regulacyi granic nie została rozstrzygniętą. Przed udaniem się do Polski na koronacyę w r. 1447 Kazimierz nadał Litwie wielki przywilej ziemski, w którym między innemi przyrzekł, że zachowa Litwę w dawnych granicach z czasów Witolda. Osiadłszy na tronie polskim, starał się uregulować stosunki polityczne z Polską i w tym celu zwoływał zjazdy panów polskich i litewskich do pogranicznego Parczowa; zjazdy te jednak do żadnego porozumienia nie doprowadziły. W r. 1452 omało nawet nie doszło do zbrojnego zatargu z powodu Wołynia, który Litwini po śmierci Świdrygiełły przyłączyli do Litwy mimo protestu Polaków. Wszystko to miało ten skutek, że stosunki pomiędzy Polską a Litwą za Kazimierza Jagielończyka stały się bardzo oziębłemi. Oba państwa mimo wspólnego monarchy prowadziły politykę odrębną; wpływ kultury zachodniej, który szedł dawniej na Litwę z Polski został na czas jakiś wstrzymany. Czasy te były też dla Litwy okresem zastoju.—H) Okres zastoju. Mimo naprężonych stosunków z Polską oraz częstej nieobecności monarchy Rada wielkoksiążęca, która stała wówczas na czele rządów, potrafiła utrzymać porządek w kraju i zabezpieczyć granice nazewnątrz. Nowopowstałe księstwa dzielnicowe zostały niebawem zniesione. Oprócz Wołynia przybył do bezpośrednich posiadłości wielkoksiążęcych i Kijów. Gdy w r. 1454 umarł książę Olelko, oddano wprawdzie ten gród jego synowi Semenowi, ale już tylko jako namiestnictwo, a w r. 1470 po śmierci Semena odebrano Kijów od Olelkowiczów, którzy wzamian otrzymali Słuck w głębi Litwy. Ziemi Kijowskiej nadano przywilej ziemski, jaki już przedtem posiadały inne znaczniejsze dzielnice państwa. Rada wielkoksiążęca, stojąc na stanowisku odrębności Litwy od Polski, zwracała się kilkakrotnie do Kazimierza z żądaniem, by król albo stale przebywał na Litwie, albo mianował dla niej osobnego wielkiego księcia. Jako kandydata na wielkie księstwo podawano księcia Semena Olelko-wicza. Król jednak w takich razach sam zwykle przyjeżdżał na Litwę i osobistym swym wpływem skłaniał panów litewskich do wyrzeczenia się żywionych zamysłów. W r. 1481 kilku kniaziów litewsko-ruskich uknuło spisek na życie Kazimierza. Spiskowcy działali w porozumieniu z Moskwą i mieli nadzieję zagarnąć tron po śmierci króla. Spisek ten został wykryty, a dwaj główni uczestnicy, ks. Michał Olelkowicz iks. IwanHolszański, ścięci. Nie mogąc oddać tronu Olelkowiczowi, zaczęli panowie litewscy prosić Kazimierza, aby którego ze swych synów osadził na wielkiern księstwie, ale i na to król zgodzić się nie chciał. Mimo tych dążeń separatystycznych, półwiekowe prawie współżycie Polski i Litwy pod jednym monarchą miało ten skutek, że wzajemne antagonizmy zaczęły powoli słabnąć. Gdy w czasie wielkiej wojuy pruskiej pomiędzy Polską a Krzyżakami (1454—1466) Litwa zachowywała niekoniecznie przyjazną dla Polski neutralność, już w ostatnim roku tej wojny spotykamy posiłki litewskie, walczące po stronie Polski. Również w r. 1474 biorą Litwini udział w wyprawie Polaków pod Wrocław. W związku ze stosunkiem do Polski był stosunek Litwy do sprawy unii kościoła wschodniego z zachodnim, Gdy po zawarciu unii Kościołów na soborze florenckim (1439) metropolita kijowski Izydor chciał przeprowadzić unię na Rusi litewskiej, spotkał się z oporem ówczesnego rządu litewskiego. Rząd ten wolał uznać metropolitę, rezydującego w Moskwie, niż narazić się ludności ruskiej wprowadzaniem unii. Dopiero w r. 1458 metropolitą został uczeń Izydora Grzegorz, unita, zatwierdzony przez papieża, lecz po dziesięciu latach musiał udać się po zatwierdzenie do Konstantynopola. Po jego śmierci biskupi litewsko-ruscy obrali metropolitą Mizaela, za którego rządów w r. 1476 wyruszyła deputacyaod duchowieństwa i panów ruskich do papieża z uznaniem uległości i z prośbą o uporządkowanie Kościoła ruskiego. Wywołało to opozycyę wśród przeciwników unii, którzy postarali się w Konstantynopolu o kontrmetropolitę. Kontr-metropolita został jednak z rozkazu króla schwytany i osadzony w więzieniu i Mizael pozostał u władzy. Po jego jednak śmierci obrali biskupi litewsko-ruscy metropolitą Symeona, który udał się w r. 1481 po zatwierdzenie do Konstantynopola. Sprawa unii na razie upadła, ale Kościół ruski na Litwie stał się niezależnym od metropolity moskiewskiego. Stosunek Litwy do Moskwy uległ w tych czasach znacznej zmianie. Gdy na początku panowania Kazimierza wpływy Litwy i Moskwy równoważyły się w krajach ruskich, od wstąpienia na tron moskiewski Iwana III (1462) szala zaczęła się przechylać na korzyść Moskwy. Nowogród, zagrożony od Moskwy, uciekł się pod opiekę Litwy, nie otrzymawszy jednak pomocy z tej strony, musiał uledz Moskwie w r. 1471. W kilka lat potem (1479) zostali Nowogrodzia-nie pozbawieni dawnych swych swobód a rzeczpospolita wcielona do państwa moskiewskiego. Temuż losowi uległo i w. księstwo twerskie: nie znajdując pomocy u Litwy, musiał w. książę uznać się podległym Iwanowi III (1484), w

następnym roku był zmuszony uciekać na Li- , Czernihowską oraz część Smoleńszczyzny. Nie twę, a księstwo jego zagarnęła Moskwa. Wal- i mogąc obronić swych granic, udał się Aleksan-cząc ze wzrastającą wciąż jej potęgą, szukała [ der o pomoc do braci swych, królów węgier-Litwa poparcia u chanów Złotej Hordy, którzy, { skiego i polskiego. Monarchowie ci wystąpili będąc zwierzchnikami Moskwy, słusznie się oba- jako rozjemcy, ale do pokoju doprowadzić nie wiali jej wzrostu. Wyprawa jednak chana mogli wobec wciąż wzrastających roszczeń Achmata na Moskwę w r. 1480    nie dała    ża-    Iwana.    Tymczasem umarł król polski Jan 01-

dnych wyników. Achmat wkrótce zginął,    a    bracht,    i Polacy dla wzmocnienia    unii z Litwą

Moskwa uwolniła się od zwierzchnictwa tatar- wezwali na tron w. księcia Aleksandra. Litwi-skiego. Odpowiedzią na przymierze Litwy ze ni, jakkolwiek rozumieli, że z połączeniem Li-Złotą Hordą było przymierze Iwana III z cha- J twy i Polski w jednych ręku odrębność Litwy nami niedawno powstałej hordy krymskiej. Za- musi być uszczuplona, jednak nie stawiali prze-łożycielem tej hordy był Hadży-Girej, który za j szkód Aleksandrowi w osiągnięciu tronu polskie-Witolda szukał był schronienia na Litwie i w cią- go. Zdawali oni sobie dobrze sprawę z tego, gu całego swego panowania był    wiernym    so-    jak potrzebną była dla Litwy w    tak krytycz-

juszuikiem monarchów litewskich.    Następca    je-    nej dla    niej chwili pomoc Polski.    Przed obję-

nym

Polakami wybrali sobie na wielkiego księcia syna jego, Aleksandra (1492—1506), a Polacy osadzili na tronie starszego syna, Jana Olbrachta. W taki sposób urzeczywistniła się dążność Litwinów do otrzymania osobnego wielkiego księcia. Miało to jednak ten skutek, że Moskwa, widząc Litwę osłabioną rozluźnieniem związku jej z Polską, rozpoczęła otwartą wojnę zaborczą. Gdy kilka drobnych księstw pogranicznych przerzuciło się na stronę Moskwy i w. książę moskiewski, przybrawszy tytuł „pana wszystkiej Rusi“, zaczął zdobywać miasta litewskie, wtedy Litwini postanowili szukać ratunku w spokrewnieniu się swego w. księcia z Iwanem III. W r. 1494 stanął pokój z Moskwą, wzmocniony małżeństwem Aleksandra z córką Iwana Heleną. Zabezpieczywszy się w ten sposób od Moskwy, mogła teraz Litwa występować niezależnie wobec Polski. W r. 1499 wznowiona została Unia Horodelska, przyczem wyraźnie zaznaczono niezależność i odrębność obu państw połączonych. Litwa i Polska miały odtąd obierać sobie odrębnych monarchów, lecz za zobopólnem porozumieniem. Pokój z Moskwą trwał nie długo; małżeństwo Aleksandra z Heleną stało się powodem do nowych zatargów. Iwan III zaczął się uskarżać, że córka jego jest przymuszana na dworze litewskim do

go, M endl i-Girej (ob. Gir ej ej, stał się wasa- ciem tronu polskiego musiał Aleksander zgodzić lem sułtana tureckiego i zerwawszy tradycyjny so- się na nowy akt unii. Akt ten, zaprzysiężony jusz z Litwą, która trzymała stronę wroga jego przez Aleksandra i delegatów litewskich w r. Achmata, zawarł przymierze z Mosnwą. Za namo- 1501 w Mielniku (U n i a Mi e lnic ka) głosi po-wą Moskwy wzięli Tatarzy w r. 1482 podstępem łączenie obu państw w jedno niepodzielne cia-Kijów i okropnie go spustoszyli. Odtąd nie- ło z jednym królem wpólnie obieranym, wspól-przerywały się prawie łupieskie wyprawy Ta- ną monetą, wspólnemi radami i t. d. Jakkol-tarów krymskich na Polskę i Litwę. Te ciągłe wiek warunki te przez stany litewskie przyję-ścierania się Litwy z Moskwą w krajach ru- te nie były, ponowne połączenie Litwy i Polskich nie doprowadziły jednak do otwartej ski pod jednym monarchą miało ten skutek, wojny za życia Kazimierza. Gdy r. 1492 umarł że dawna niechęć Litwinów do Polski zaczęła Kazimierz Jagiellończyk, Litwini, w brew daw- powoli ustępować, wpływ kultury zachodniej zapisom unii, bez porozumienia się z jął znowu wzrastać, a gdy w Polsce w w. XVI

rozpoczął się okres rozkwitu ekonomicznego i kulturalnego, w rozkwicie tym i Litwa wzięła niepośledni udział. I) Okres rozkwitu. O-stateczna unia z Polską. Z Moskwą u-dało się wreszcie zawrzeć w r. 1503 rozejm; Tatarzy jednak krymscy w dalszym ciągu pustoszyli kraje litewskie i polskie, szczególnie od czasu zupełnego upadku sprzymierzonej z Litwą Złotej Hordy. W r. 1506 zagony tatarskie zapędziły się w głąb’ samej Litwy, aż je pod Kłeckiem na głowę poraził ks. Michał Gliński. Gdy wkrótce potem umarł król Aleksander w Wilnie, Litwini, znowu wbrew zapisom unii, bez porozumienia się z Polakami obrali wielkim księciem brata zmarłego króla, Zygmunta. Tym razem jednak nie chcieli mieć odrębnego od Polski monarchy i sami zalecili Polakom, aby tegoż Zygmunta wzięli sobie na króla. W taki sposób rozpoczęło się świetne dla obu państw panowanie Zygmunta I (1506 — 1544). Początki tego panowania zakłócił bunt możnego pana ruskiego ks. Michała Glińskiego. Wszedłszy w porozumienie z Moskwą, rozpoczął on wojnę domową na Białej Rusi i w Kijowszczyźnie. Nie znalazłszy jednak poparcia w szerszych masach, musiał uchodzić do Moskwy. Posiłkujące go wojska moskiewskie, pobite przez połączone hufce polsko-zmiany wyznania, i występował jako obrońca litewskie za Dnieprem, musiały uchodzić z Li-uciskanej rzekomo cerkwi ruskiej na Litwie, twy. Z Moskwą zawarto pokój. W kilka lat po-Za jego namową znowu kilku książąt pogra- tern Moskwa znowu rozpoczęła wojnę. Kilka nicznych przeszło na stronę Moskwy, a wojska razy oblegała główną twierdzę graniczną Smo-moskiewskie zajęły całą ziemię Siewierską i leńsk, wreszcie wzięła ją w r. 1514. Jakkol-

wszystkie powyższe

zawarł sobie

wiek armia polsko-litewska pod wodzą hetmana lit. Konstantego ks. Ostrogskiego odniosła w tymże roku świetne zwycięstwo pod Orszą, jednak Smoleńska odzyskać nie zdołano. Tata-rzy, którzy w dalszym ciągu pustoszyli kraje litewskie i polskie, ponieśli również dotkliwą porażkę od tegoż ks. Ostrogskiego pod Wiśniow-cem w r. 1512. W r. 1535 udało się przy pomocy Polaków odebrać od Moskwy Starodub, utracony jeszcze za Aleksandra. Mimo pomocy otrzymywanej od Polski, nie kwapili się Litwini ze wznowieniem dawnych aktów unii, jakkolwiek Polacy wielokrotnie o to się upominali. Zygmunt 1 ze względów dynastycznych był przeciwnikiem ściślejszej unii Litwy z Polską; uważał się za dziedzicznego monarchę Litwy, gdy tymczasem Polska była monarchią elekcyjną. Litwini ogłosili małoletniego syna jego Zygmunta Augusta następcą, a w r. 1529 wynieśli go na tron wielkoksiążęcy. Aby nie zrywać unii, i Polacy w następnym roku obrali go królem. Pod koniec życia w r. 1544 powierzył Zygmunt I rządy wielkiego księstwa młodemu królowi, który po śmierci ojca r. 1548 objął i rządy Korony. W ten sposób Litwa przez czas krótki i po raz ostatni miała osobnego monarchę. W związku z uznaniem następstwa Zygmunta Augusta było nadanie Litwie zbioru praw pisanych. Idąc za przykładem Korony, która wtedy właśnie zajęta była pracą kodyfikacyjną, zaczęła i szlachta litewska dopominać się spisania swych praw. Po kilku latach pracy na możnowładezych sejmach litewskich stanął pierwszy Statut Litewski r. 1529. Spisany on został w języku ruskim, urzędowym wówczas na Litwie, wkrótce jednak ukazały się tłómaczenia łacińskie i polskie. Statut ten jest wymownem świadectwem wysokiego poziomu oświaty, do jakiego doszła Litwa za Zygmunta I. Rozkwit kulturalny Litwy jeszcze bardziej się zaznaczył za panowania Zygmunta Augusta (1544—1572), Jednocześnie daje się zauważyć rosnący wpływ Polski i jej urządzeń. Szlachta litewska coraz energiczniej wyłamuje się z pod opieki możnowładców i żąda praw i wolności, jakie posiada szlachta polska. Z początku król, zostający pod wpływem magnatów, opiera się tym żądaniom. Lecz z czasem ciężkie warunki, w jakich znalazło się państwo skutkiem wojny z Moskwą, zmuszają króla do ustępstw. Wojna ta wybuchła na nowo z powodu Inflant. Państwo inflanckie znajdowało się wtedy w stanie rozkładu. Car moskiewski Iwan IV Groźny, korzystając z zamieszek inflanckich wysłał do Inflant swe wojska, które zaczęły zdobywać kraj, niszcząc wszystko po drodze. Inflantczycy, nie widząc z nikąd ratunku, poddali się Zygmuntowi Augustowi (1561), prosząc o obronę przeciwko Moskwie. Obrony tej podjęła się Litwa, dla której nabycie Inflant wraz z uściem Dźwiny miało pierwszorzędne znaczenie. Wojna ta była dla

Litwy bardzo ciężką: Litwini wkrótce się przekonali, że sami bez pomocy Polski nie zdołają utrzymać Inflant i odeprzeć Moskwy. Wtedy szlachta litewska powzięła myśl ostatecznego dokonania unii z Polską. W r. 1562 wysłała z obozu z pod Witebska petycyę do króla o złożenie sejmu wspólnego z Polakami dla dokonania unii. Petycya ta nie została uwzględniona z powodu oporu panów. Tymczasem sprawy Litwy szły coraz gorzej. W r. 1563 car Iwan zdobył ważną twierdzę graniczną Połock. Żeby zachęcić szlachtę litewską do większych ofiar na wojnę, oraz by odwrócić uwagę jej od unii z Polską, magnaci litewscy, mający ster rządu w swych ręku. decydują się na szereg ustępstw. W r. 1563 zyskuje równe prawa szlachta wszelkich wyznań chrześciańskich przy zajmowaniu urzędów; w r. 1564 otrzymuje własne sądownictwo autonomiczne, na wzór Korony. W r. 1565 zaprowadzono na Litwie sejmiki, mające wybierać posłów szlachecich na sejm oraz ustanowiono nowe województwa i kasztelanie na wzór Polski. Wreszcie w r. 1566 otrzymuje Litwa nowy Statut poprawiony (t. z. drugi), który

wolności oraz wyraźnie przyznał sejmowi litewskiemu władzę prawodawczą. Tymczasem sprawa unii z Polską przybrała inny kształt, dzięki temu, że król, pod wpływem okoliczności zewnętrznych, stał się sam zwolennikiem unii. Gdy w' r. 1563 Polacy wezwali Litwinów na wspólny sejm do Warszawy, magnaci litewscy nie mogli zapobiędz wysłaniu delegacyi litewskiej dla traktowania o unii. Układy te nie doprowadziły do pożądanego wyniku z powodu oporu magnatów litewskich, którzy obawiali się, że z przeprowadzeniem unii utracą swe przodujące stanowisko w państwie. Na sejmie warszawskim r. 1564 Zygmunt August, aby ułatwić połączenie się obu państw, zrzekł się praw swoich dziedzicznych do Litwy na rzecz Korony Polskiej. Układy o unię wznawiane były kilkakrotnie przez delegacye, ale rozbijały się zawsze o opór panów litewskich. Wreszcie, gdy wojna moskiewska stawała się coraz cięższą, szlachta litewska, zebrana w obozie pod Lebiedziewem (1567), zażądała energicznie od króla zwmłania wspólnego sejmu z Polakami. Wskutek ponownych a energicznych żądań na sejmie litewskim w Grodnie (1568) magnaci ustąpili i sejm wspólny rzeczywiście zwołany został do Lublina w r. 1568—9. Na pamiętnym tym sejmie przez czas długi nie można było dojść do porozumienia, ponieważ magnaci litewscy używali swych wpływów na szlachtę, by nie dopuścić do zupełnego zlania się dwóch państw; odjechali nawet z sejmu z częścią posłów szlacheckich, chcąc w ten sposób zerwać układy. Polacy jednak i król nie ustępowali. Przedewszyst-kiem postanowiono przyłączyć do Korony ziemie uważane za sporne — Podlasie i Wołyń,

j. j.

Następnie przyłączono Kijowszczyznę. Senatorom i posłom tych ziem kazano zasiąść wśród senatorów i posłów koronnych, co też wezwani u-czynili. Panowie litewscy, widząc, że im grunt z pod stóp się usuwa, wrócili do Lublina, i stanęła ostatecznie Unia Lubelska z r. 1569, która była kompromisem pomiędzy dążeniem szlachty litewskiej i Polaków do zupełnego zlania się, a dążeniem magnatów do zachowania odrębności państwowej. Polska i Litwa miały być odtąd jedną Rzeczpospolitą, z jednym wspólnie obieranym monarchą, z jednym senatem i sejmem, lecz zachowywały odrębne urzędy państwowe, a przeto cała administracya i sądownictwo pozostawały i nadal odrębnemi. Ponieważ jednak odtąd Litwa i Polska nie mogły już prowadzić odrębnej polityki zagranicznej, przytem i władzę prawodawczą miały wspólną, przeto na Unii Lubelskiej kończą się dzieje Litwy jako Państwa. Litwa staje się odtąd częścią Rzeczpospolitej Polskiej, z którą dzieli losy dziejowe. Literatura. Narbutt T. „Dzieje Narodu Litewskiego T. I — IX“ (Wilno 1835 — 41): Lelewel J. „Dzieje Litwy i Rusi aż do Unii Lubelskiej“ (Paryż 1839; wyd.

2-ePozn. 1844, 3-et-że 1863; „Polska“ T. V); Antonowicz W. „Oczerk istoriji W. Kniażestwa Li-towskago“ (Kijów 1878) (do śmierci Olgierda); Brückner A. „Starożytna Litwa, Ludy i Bogi“ (Warszawa 1904); Latkowski J. „Meudog, król litewski“ (Kraków 1892; „Rozpr. Ak. wydz. hist.-fil., T. XXVIII); Prochaska A. „Stosunki Krzyżaków z Giedyminem i Łokietkiem “(„Kwart, liist.“ 1896, I; tenże „Król Wład. Jagiełło“ Kraków 1908, 2 t.; nakł. Ak. Urn.); Stadnicki

K. „Olgierd i Kiejstut, synowie Giedymina“ (Lwów 1870); Smolka S. „Kiejstut i Jagiełło“ (Kraków 1888; „Pamiętnik Ak.“ T, VII); Ko-neczuy P. „Jagiełło i Witold“ (część I Lwów 1893); Szajnocha K. „Jadwiga i Jagiełło“4 (1374—1413) T. I—III wyd. 2-e Lwów 1861-62; 3-e w wyd. zbiorowem warsz. i dalsze); Bar-baszew A. „Wjitowt i ego poljitjika do Grun-waldenskoj bjitwy“ (Petersburg 1885); tenże „Oczerkji litowsko-russkoj jistoriji: Witowt—po-slednija dwadcat’ let knjiażenija⁴“ (Petersburg

1891); Prochaska A. „Ostatnie lata Witolda — studyum z dziejów intrygi dyplomatycznej“ (Warszawa 1882); Lewicki A. ,,Powstanie Świ-drygiełły“ (Kraków 1892; „Rozpr. Ak., wydz. hist.-fil.“ T. XXIX); Papée P. „Polska i Litwa na przełomie Wieków Średnich“ (T. I Kraków 1904); Caro „Geschichte Polens“ (T. III, IV i V b. Gotha 1869 — 88; prz. pois.); Hruszewskij M. Istorija Ukrainy-Rusji“⁴ (T. IV Lwów 1903).

IV. Ustrój Litwy w w. XIV—XI//. Wzrost potęgi litewskiej w w. XIII i XIV był jednocześnie wzrostem władzy monarszej. Gdy Mendog musiał jeszcze staczać ciężkie boje z innymi książętami o rządy nad L-ą, Giedymin o tyle wzmocnił władzę zwierzchnią, że nie potrzebował już obawiać się współzawodnictwa. Drobni książęta, czyli dynastowie, stopniowo stuli się urzędnikami i namiestnikami wielkoksiążęcymi. Ród Giedymina zaczął uważać się za pana i właściciela całej Litwy. Giedymin przed śmiercią podzielił państwo pomiędzy synów. Synowie rządzili państwem wspólnie jak swoją ojcowizną pod zwierzchnią władzą Olgierda. Taki system rządów utrzymywał się przez czas jakiś za Jagiełły, aż za Witolda nastąpiła powszechna kasacya większych księstw dzielnicowych. Litwa przestaje być własnością rodziny, staje się państwem niepodzielnera. Drobniejsi jednak książęta dzielnicowi pozostają i nadal; razem z potomkami wywłaszczonych książąt oraz dawnych dynastów litewskich tworzą arystokratyczną warstwę w kraju, która przybiera zapożyczoną od Rusi nazwę bojarów. Ponieważ jednak nazwa ta obejmowała jednocześnie całą klasę ziemiańską, więc od czasu pierwszej unii z Polską dla oznaczenia arysto-kracyi litewskiej zaczęto używać nazwy p a-n o w i e. A że wśród panów było wielu takich, co zachowali tytuł książęcy, więc mówiono kniaziowie i panowie. Z pośród kniaziów i panów wybierali sobie wielcy książęta wyższych urzędników państwowych oraz namiestników głównych grodów. Urzędnicy ci i namiestnicy stanowili Radę wielkoksiążęcę; nazywano ją, jak w Polsce — Panowie Rada. Po przyjęciu chrześcijaństwa pierwsze miejsca w Radzie zajęli biskupi katoliccy. Na mocy Unii Horodelskiej w r. 1413 ustanowione zostały na Litwie urzędy wojewodów i kasztelanów wileńskiego i trockiego. Czterej ci urzędnicy wraz z biskupem wileńskim oraz starostą żmud zk im stanowili ściślejszą radę monarszą. Wojewoda wileński pełnił zwykle jednocześnie funkcyę kanclerza. Do urzędników tych dopuszczauo tylko katolików) Rusini byli od nich wykluczeni. Oprócz tego spotykamy w Radzie cały szereg innych urzędników. Byli to namiestnicy głównych grodów: Kijowa, Łucka, Smoleńska, Po-łocka, Grodna, Nowogródka, Witebska; niektórzy z nich otrzymali z czasem tytuł woje wody. Potem szli urzędnicy państwowi i dworscy, wprowadzeni na wzór Polski, jak: marszałkowie, podskarbiowie, podczaszy, stolnik, podkomorzy, łowczy i in. Oczywiście, nie wszyscy ci dygnitarze znajdowali się ciągle przy boku monarchy; radził się przeto w. książę tylko tych, którzy w danej chwili byli przy nim. Lecz gdy sprawa była poważna, wtedy zwoływano wszystkich członków Rady na t. zw. „sojm“. Rada była nie tylko instytucyą doradczą, ale jednocześnie sądową i administracyjną. Sądy sprawiała w ostatniej instancyi razem z monarchą lub bez niego, w jego zastępstwie. Od czasu, gdy w. książę stał się jednocześnie królem polskim, kompentencya Rady znacznie wzrasta: w nieobecności monarchy obejmuje ona władzę najwyższą w państwie. Sześciu przedniejszych jej członków stanowi faktyczną regencyę. Klasa panów, z której się rekrutują członkowie Rady, korzysta ze szczególnych przywilejów. Gdy wojewodowie prowadzą hufce na wojnę, panowie nie stają pod chorągwią ziemi lub powiatu, lecz prowadzą swe własne chorągwie. Podlegają też sądom, nie wojewodów i namiestników, lecz samego tylko wielkiego księcia lub jego Rady. Z czasem zakres uczestników „sojmu“ czyli zjazdu Panów Rady się rozszerza. Panowie są zmuszeni do narad swych dopuścić szersze warstwy ziemiaństwa. Ziemiaństwo litewskie, zwane dawniej bojarami, pod wpływem blizkich stosunków z Polską staje się, jak w Polsce, warstwą uprzywilejowaną i przybiera nazwę szlachty. Otrzymuje ono cały szereg przywilejów ziemskich (1387, 1413, 1434, a szczególnie 1447), uwalniających ich osoby i majątki od wszelkich ciężarów państwowych prócz służby wojskowej. Od czasów Kazimierza Jagiellończyka ziemiaństwo zaczyna brać udział w „sojmach“ Panów Rady, które w tym wypadku zaczynają, jak w Polsce, nazywać się sejmami w al n e m i. Do znaczniejszych ziemian rozsyła się zaproszenia, reszta wzywana jest ogółem. Na sejm przybywa kto chce i może. Czasem jednak wzywa się szlachtę, żeby wybrała po kilku posłów, by ci mogli stanowić w imieniu pozostałych. Na razie kompetencya ziemian na sejmie nie jest wielką. Właściwie sprawy państwowe załatwiane są i nadal przez monarchę i jego Radę; zgromadzonej szlachcie ogłasza się tylko powzięte postanowienia. Wzywa się ją głównie na to, aby uchwalić potrzebny na wojnę podatek („serebszczyznę“). Korzysta jednak szlachta z tego, by przedłożyć rządowi w formie petycyi swoje skargi i żądania. W w. XVI pod wpływem Polski zaczyna domagać się szlachta nadania jej takiego samorządu szlacheckiego, jaki istniał współcześnie w Polsce, oraz przyznania, posłom szlacheckim rzeczywistego udziału w załatwianiu spraw państwowych. Jednocześnie z sejmami walnemi, istniały w wielkiem księstwie sejmy poszczególnych ziem. Sejmy takie posiadały tylko prowincye kresowe, gdy pro-wincye środkowe załatwiały swe sprawy na sejmach ogólno-litewskich. Sejmy swe miały ziemie:Żinudzka, Połocka, Witebska, Smoleńska, Kijowska, Wołyńska, oraz powiaty podlaskie: Drohicki, Bielski. Ziemie te i powiaty cieszyły się pewnym samorządem i miały swe własne przywileje ziemskie. Starosta żmudzki oraz namiestnik połocki i witebski mogli być mianowani tylko za zgodą mieszkańców właściwej ziemi. W sejmach prowincyonalnych oprócz panów i ziemian brali czasem udział biskupi oraz mieszczanie głównego miasta prowincyi. W sejmach ogólno-litewskich uczestniczyli niekiedy przedstawiciele miasta stołecznego Wilna, lecz inne miasta litewskie do walnych sejmów nie były dopuszczane. Oprócz Wilna, które w w. XVI doszło do względnej świetności, inne miasta litewskie nigdy większego znaczenia nie nabrały; większość ich miała jednak, na wzór miast koronnych, samorząd według prawa magdeburskiego. Najznaczniej szemi oprócz Wilna były: Kowno Grodno i Brześć. Dobrobyt swój zawdzięczały głównie handlowi tranzytowemu. Ludność ich składała się prawie wyłącznie z nie-Litwinów — Niemców, Polaków, Rusinów, i Żydów. Stan ludności rolniczej był naogół niebardzo świetny. We dworach wielkoksiążęcych i pańskich istniała jeszcze klasa niewolników, stanowiących czeladź dworską. Drobni rolnicy włościanie siedzieli, nie na własnej ziemi, lecz na wielkoksiążęcej, pańskiej i bojarskiej. Większą ich część stanowili t. zw. ojezyce („otczyczy“), od wieków osiedli na swym gruncie i nie mogący go opuścić („niepochożyje“). Ograniczeni oni byli przez pana swego w prawie rozporządzania swą ziemią i podlegali wyłącznej jego juryzdykcyi; czasem byli sprzedawani bez ziemi, jak niewolnicy. Mniej liczną była klasa ludzi wolnych, osiadających na ziemiach pańskich i bojarskich za czynszem i mogących porzucać grunt i pana („pochożyje“). Obowiązki włościan składały się z danin w miodzie, skórach zwierzęcych lub pieniądzach oraz z pańszczyzny, odrabianej na dworze pańskim; prócz tego musieli włościanie oddawać panu część plonów swoich i przychówku. W zależności od tego, czy w danym wypadku przeważały daniny, czy praca pańszczyźniana, t. zw. ciągła, rozróżniano dwie kategorye włościan: danników i ciągłych („tiahły-je“). Na ogół biorąc, więcej były rozpowszechnione daniny niż pańszczyzna, bo gospodarka folwarczna była jeszcze nieznaczna. Dopiero w w. XVI zaszła pod tym względem doniosła zmiana. Pod wpływem wzrastającej potrzeby zboża w zachodniej Europie, panowie na Litwie powiększają swą gospodarkę folwarczną i zaczynają wymagać od swych włościan większej pańszczyzny. Znamy uchwały ziemian połockich i witebskich z pierwszej połowy w. XVI, wprowadzające w tych ziemiach obowiązkową dla wszystkich włościan pańszczyznę 2-u dni w tygodniu (por. Polska). W rozwoju gospodarki folwarcznej bierze czynny udział i państwo. W r. 1557 wydano t. zw. „ustawę włóczuą“, mającą na celu regulacyę gruntów i powinności włościańskich w dobrach skarbowych. Gruuta włościańskie miały być podzielone na włóki, a na wszystkich włościan nałożone jednakowe ciężary, przyczem pańszczyznę określono na 2 dni w tygodniu. Reformy te miały między innemi ten skutek, że zniwelowały różne kategorye rolników. Klasa niewolników powoli znikała, osadzona na roli i zrównana z resztą „poddanych“; lecz jednocześnie zacierała się różnica pomiędzy

(t. V, Lwów

j. j.

Litwanis, pseudon. Ant. Góreckiego.

Litwin, pseudon. Ant. Góreckiego i Bronisł. Zaleskiego.

Litwinów Górny niem. (Ober-Leitensdorf) w okręgu Mostskim, miasteczko, tak nazwane dla odróżnienia od wsi Dolnego L-a (Nieder-leitensdorf) w tymże okręgu. M-ko ma do 5 000 mieszk. Kościół farny ś. Michała, szkoła pięcio-klasowa i 3-klas. dla chłopców i dziewcząt; szpital, telegraf, fabryki, browar. Jest to własność Ernesta hr.z Waldsteinu. Do r. 1715 był wsią. W w. XV istniał już tutaj kościół parafialny i warownia.

dannikami i ciągłymi, ojczycami i wolnymi. Wszystkie te klasy zlały się w jeden stan włościan „poddanych“, przytwierdzonych do gleby i zależnych zupełnie od woli pana. Pod względem etnograficznym Wielkie Księstwo Litewskie składało się przeważnie z ludności ruskiej i, jakkolwiek narodowość litewska zawsze była uważana za panującą, jednak wyższa kultura Rusinów miała ten skutek, że język ruski (białoruski) wszedł w powszechne użycie u panów i bojarów litewskich i dopiero w drugiej połowie w. XVI zaczął ustępować polskiemu. Był on też powszechnie używany w aktach i pismach zarówno urzędowych jak prywatnych. Tylko w najważniejszych aktach państwowych, jak np. przywilejach ziemskich, oraz w stosunkach z innemi krajami i z duchowieństwem katolickiem używano łaciny. Język piśmienny ruski, używany na Litwie, był to pierwotnie konwencyonalny język książkowy, używany na całej Rusi; z czasem jednak zaczął przybierać mnóstwo wyrazów i zwrotów polskich, tak, że w w. XVI był już całkiem niepodobnym do języka ruskiego, używanego w Moskwie. Z powodu swojej blizkości do polszczyzny stał się stopniem przejściowym do języka polskiego, który też w następnym stuleciu ostatecznie zapanował na Litwie. W języku ruskim układane były kroniki litewskie, zawierające bajeczne dzieje Litwy. Kroniki te, pisane przez nieznanych autorów, stały się materyałem, z którego ułożył swą znakomitą kronikę Polską, Litewską, Żmudzką i wszystkiej Rusi historyk polski w. XVI M. Stryjkowski, W siódmym lat dziesiątku w. XVI ulega państwo litewskie radykalnemu przeobrażeniu. Wzrost wzbogaconego na gospodarce folwarcznej stanu szlacheckiego, wzrastające niebezpieczeństwo ze strony Moskwy, oraz zbliżenie się kulturalne i polityczne do Polski — wszystko to spowodowało szereg reform państwowych, które upodobniły naprzód ustrój litewski do polskiego, a potem połączyły oba państwa w jedną całość polityczną. Reforma polegała na tern, że Litwa, rządzona dotąd przez arystokracyę, miała stać się rzeczą-pospolitą szlachecką, aby tem łatwiej zlać się następnie z Polską. Pierwszą reformą było wprowadzenie sądownictwa autonomicznego szlacheckiego na wzór Polski (1564). Reforma ta zniosła przywileje sądowe panów, którzy odtąd razem ze szlachtą podlegają obieralnemu sądowi ziemskiemu. Wprowadzenie sądów ziemskich pociągnęło za sobą nowy podział Litwy na powiaty (t. z. sądowe) i województwa, przyczem liczbę województw zwiększono (1 565 — 9). Panowie mieli odtąd iść na wojnę pod wspólną chorągwią powiatową; osobne chorągwie pańskie zniesiono. Jednocześnie wprowadzono sejmiki powiatowe dla obioru posłów na sejm i układania instrukcyi. Gdy dawniej tylko szlachta zgromadzona na sejmie walnym

mogła roztrząsać sprawy ogólno-państwowe, o-becuie już cały ogół szlachecki na sejmikach powiatowych mógł wszystko rozważać i decydo-w ać, decyzye zaś swe kłaść w instrukcye posłom. Przytem uchwały sejmu nie były już, jak dawniej, zależne jedynie od zgody Panów Rady, bo Statut z r. 1566 wyraźnie zaznacza, że nowych ustaw czynić nie można, jak tylko „z przyzwoleniem wszystkich ziem tego państwa“. Wreszcie, gdy w taki sposób sejm litewski zupełnie stał się do polskiego podobnym, nastąpiło (1569) zlanie się obu sejmów na mocy Unii Lubelskiej. Litwa otrzymała sejm wspólny z Polską.—Literatura-. Jaroszewicz L. „0-braz Litwy pod względem jej cywilizacyi od czasów najdawniejszych do końca w. XVIII“ T. I —III (Wilno 1844—5); Lubawskij M. „Ob-łastnoe djelenie i miestnoe uprawienie Ljitow-sko-russkago gosudarstwa“ (z mapą; Moskwa

1892); tenże „Litowsko-russkij sjejm“ (Moskwa 1900); Downar-Zapolskij „Gosudarstwennoe chozjajstwo Wiel. Kniażestwa Ljitowskago pry Jagiełłonach“ (T. I, Kijów 1901); Hruszewskij M. „Istorija Ukraiuy-Rusji“

1905).

J. F. G.

Litwinowicz Spirydyon (* 1810—f 1869), metropolita, arcybiskup gr. kat. lwowski. Kapłan dyecezyi lwowskiej na Bukowinie, na cześć ks. Jachimowicza, przy wyświęceniu go na b-pstwo pompejopolitańskie, wydał broszurkę; „Jubelruf lemberger griechisch-katholischen Erzdioecese“. Przeniósł się następnie do Wiednia, a zwróciwszy na siebie uwagę dworu, został proboszczem u św. Barbary w Wiedniu, potem rektorem seminaryum ruskiego przy tym kościele. Metropolita Lewicki, który, dla starości, pierwszy w Haliczu przybierał sobie do pomocy sufraganów, zwrócił na niego oko i po śmierci sufragana Bocheńskiego L-a wybrał. D. 19 marca 1857 na konsystorzu w Rzymie był L. prekonizowany na biskupa Ca-nato i sufragana lwowskiego. Trzeci ten z kolei sufragan ruski uzyskał przytem dostojność, jakiej dwaj pierwsi nie mieli, został albowiem z woli stolicy apostolskiej koadjutorem metropolity, ale przy jego osobie, zatem bez futura succession zaraz pomieszczony w kapitule i mianowany przez cesarza dziekanem metropolitalnym lwowskim 30 marca r. 1857. Po śmierci metropo-

Dr J. p.

S. Drz.

lity, L. chociaż koadyutor tylko ad personam, został administratorem lwowskim, w styczniu r. 1858, na cały czas osierocenia stolicy. Co do spraw duchownych—bo zarząd dóbr metropoli-nych kapituła oddała ks. Michałowi Kuziem-skiemu, kustoszowi lwowskiemu—L. popierał dążenia duchowieństwa ruskiego, które zawsze na biskupów swoich głównie liczyło. Największy zapał wtedy obudzała kirylica; podnosił za nią L. głos mocny, pisał memoryały, walczył z namiestnikiem Gołuchowskim. Tak zeszły dwa lata, zjawiła się konstytucya (1860 — 1861); w ciągu tych lat złożył administracyę lwowską na rzecz nowego metropolity Jachimowicza. Tymczasem miał we Lwowie zebrać się sejm, na którym z urzędu L., jako biskup, powinien był zasiąść. Marszałkiem mianowany Leon Sapieha, zastępcą marszałka ze strony ruskiej

L. (11 marca 1861). Metropolita nie pokazywał się na sejmie: na czele tedy świętojurskiego stronnictwa stanął L.; postępowanie jego było oględne, przemawiał na posiedzeniach po polsku, kiedy kapłani ruscy i włościanie mówili po rusińsku, był za zgodą. Sejm obierał członków do rady państwa w Wiedniu; L. został wybrany; w radzie należał do liczby posłów najbardziej wpływowych. Bywał prezesem jednego z wydziałów sejmowych, podpisał programat „unio-nistów“ — posłów, którzy dążyli do trzymania z Austryą. Nieraz ostro mówił przeciwko Polsce. Zostawszy radcą sekcyjnym w ministe-ryum oświecenia w Wiedniu, językowi polskiemu zadawał ciosy. Prace sejmowe zajęły r. 1862 i dopiero po rozpuszczeniu rady państwa zebrała się wé Lwowie druga kadencya sejmu prowincyonalnego galicyjskiego, w styczniu r. 1863, którą zaraz rozpuszczono. W kwietniu umarł Jachimowicz. Biskup miał sposobność wrócić wtedy do swoich obowiązków pasterskich. Duchowieństwo unickie dawno już w obrządku swoim zaprowadzało reformy, które dały hasło do różnych sporów. Chciał Pius IX sprawę tę rozstrzygnąć i w tym celu wezwał do Rzymu b-pów łacińskich i unickich, dla zaprowadzenia zgody. L. był wezwany również. Pobyt w Rzymie utwierdził L-a na drodze zgody (w maju i lipcu). Pogodziły się obrządki, nastąpiła paritas cultuum. W czasie tego pobytu w Rzymie, mianowany był metropolitą arcyb-pem lwowskim (30 czerwca 1863). Zaczęły się sypać adresy do nominata z Rusi. D. 27 grudnia z wielką uroczystością L. wziął paliusz, nie u św. Barbary, bo tam za ciasno było, ale w Kościele wielkim, szkockim. Paliusz wręczał mu nuncyusz Falcinelli. Szaty metropolitarne i przybory były tak świetne, że od stu lat nie widziała podobnych cerkiew lwowska. Z takąsamą okazałością nastąpiło objęcie katedry lwowskiej. Ksiądz L. był czwartym z kolei metropolitą lwowskim po ks. Angiełło-wiczu, kard. Lewickim i Jachimowiczu. Po nim nastąpił Sembratowicz. („Enc. Org.“ więk.).

Litwiński Walenty, rektor uniwersytetu krakowskiego (* 1778 w m. Rzeszowie — f 1823 w Krakowie). Ukończył uniwersytet lwowski. Stamtąd przybył do Krakowa i sprawując urząd obrońcy publicznego, został w uniwersytecie profesorem prawa karnego i postępowania sądowego. W r. 1815 obrany rektorem, z prokuratora został dożywotnim sędzią apelacyjnym w rze-czypospolitej krakowskiej. Drukował wiele rozpraw w „Rocznikach T-stwa Nauk. Krak.“ (ważniejsza: „Rozprawa o towarzystwach“). („Enc. Org.“ więkj.

Litwos, pseud. Henryka Sienkiewicza.

Lity (Atrat — )urrj=prośba₎ modlitwa) w mitologii greckiej córki Zeusa, kulawe, pomarszczone, zezowate, podążające krokiem wolnym, a starające się naprawić to, co zepsuła A te (ob.) siostra ich szybkonoga („Ilias“ IX, 502). — L. są uosobieniem kajania się grzesznika, pragnącego zmazać swą winę.

Lityerses, AiiDŚpaYję, syn Midasa, mieszkający w Kelainai (Frygia); wabił on przechodniów do siebie w gościnę i zmuszał ich do pomagania mu w sieczeniu zboża, a gdy ich w sprawności przy pracy przemógł, zabijał wieczorem, głowy im odcinał, a kadłuby w snopy wwiązywał, nucąc przytem wesołe piosnki; o-krutnika zabił Herakles, a trupa wrzucił do rz. Majandrosu; Frygijscy żniwiarze z wdzięczności cześć mu za ten czyn oddawali w pieśni, zwanej imieniem L-a. Por. Eichstaedt „De dra-mate Graecorum comico-satyrico, inprimis So-sithei Lityersa“ (Lipsk 1793).

Lityn: 1) m-to powiatowe, dawniej w woj. Bracławskiem pow. Winnickim, dziś w gub. Podolskiej nad rz. Zharem, niedaleko uścia do Bohu. Kość. parafialny, wzniesiony w r. 1856 na miejsce dawnego drewnianego, 3 cerkwie, synagoga, szkoła 2-klasowa powiatowa; męska i żeńska, szpital, młyn do wyrobu krup z produkcyą do 5 000 rb., 2 cegielnie, garbarnia, fabryka świec; 12000 m-ców (w tern 1000 z górą ra-skolników, trudniących się wyrobem sani zw. lityńskiemi). Początek L-a sięga pierwszej połowy w. XV. W w. XVI posiadał go z przy-ległościami Filon Kmita, który na mocy przywileju Zygmunta Augusta zamienił go w r. 1566 na korzystniejsze dobra. L. stał się własnością królewską, a później sstwem niegrodowem; pożary, zarazy morowe, a zwłaszcza częste napady nieprzyjaciół, wyniszczyły go bardzo. Lu-stracya z r. 1631 wykazuje, że zamek, na kępie zbudowany, dość dobrze jeszcze był obwarowany. Gdy traktatem buczackim w r. 1672 dostało się Podole Turkom, zajęli oni i L., który trzymali przez lat 27; zwrócony Polsce, nie był już odtąd ani ludnym ani dobrze zabudowanym, zamek jednak dotrwał do ostatnich czasów Rzplitej. Po trzecim rozbiorze Polski w r. 1795 L. został m-tem powiatowem gub. Bracławskiej, a po zniesieniu jej w tymże roku—gub. Podolskiej.—2) powiat w północnej

części guberuii graniczy na płn. z gub. Wołyń- wart“ (Hamburg 1892, wyd. 4-e); „Schiller in ską, na zach, z pow. Latyczowskim, na płdn. Jeua“ (Jena 1890, wyd. 2-e); „Schröder u.

z Mohylowskim i Winnickim, na wsch. z Winnickim; 60.48 mil F] przestrzeni, 175 000 ! m-ców (114 000 prawosławnych, 40 000 katolików, Polaków więk. właśc. ziemskich 250). Powiat przedstawia wysoko wzniesioną równinę z najwyższemi punktami w części płn.-zachodniej w pobliżu granicy z pow. Staro-Konstantynow-skim (t.

Gleba urodzajna: w płn. części czarnoziem, w połuduiowej glinkowata i piaszczysta, wymagająca dobrej uprawy. Rzeki, małe i niespław-ne, należą do systemu Bohu. Ludność trudni się przeważnie rolnictwem. W 1. 1883 — 92 wysiano przeciętnie 891 949 pud. zboża, zebrano—4 448 360 pud., średni zbiór kartofli wynosi 299 556 pud. W r. 1892 było pod lasami 36 769 dzies. ( 12°/₀ całej przestrzeni); hodowla bydła, ogrodnictwo i pszczelnictwo mało rozwinięte. Z fabryk i zakładów przemysłowych było w p. L-im w r. 1892: 2 młyny pa rowe

xy.

Gotter‘‘ (Hamburg 1887).

Liu-kiu (Riu-kiu, Lu-czu), archipelag pomiędzy O. Wielkim a m. Chiiïskiem Wschod-niem, ciągnie się od cieśniny Colnefa (30° szer. półn.) w kierunku północnym do 24° szer. póła. Składa się z 59 wysp (36 zamieszkanych); 3 689 km. kw., 410 881 m-ców (1893). zw. „Płaskowzgórze Awratyńskie“). Archipelag dzieli się na 3 grupy: północną,

(490 000 rb.), browar (55 400), odlewnia (12 800), 2 cegielnie, 2 cukrownie (310 000 rb.). Cerkwi w powiecie 138, kościołów 9. Pod względem administracyjnym dzieli się na 5 okręgów (stanów): w Iwszy, Nowym-Konstantyno-wie, w Meżyrowie, Starej Sieniawie i Ulanowie.— Por. Podolska gubernia.

Lityn, pierwiastek, ob. Lit.

Lityńskie starostwo niegrodowe, woj. Bra-cławskie, pow. Winnicki. Składało się ze wsi: Woniaczyn, Stara Wieś, Nowosielice, Pułtowi-cze, Ilikowce, Czortki, Bruślinowo. Dobra L., pierwotnie własność Lityńskich, później przeszły na własność Kmity, który wymienił je z Zygmuntem Augustem na zamek Czarnobyl. Ostatnimi dzierżycielami s-twa byli Chołoniewscy, płacąc z niego kwarty 2 893 r.

Lityński, herb polski. Na tarczy w polu złotem —w murze czerwonym z blankami, między któremi krzyż czarny —brama otwarta ze złamaną czarną zaporą w poprzek. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć piór strusich białych. Labry czerwone, podszyte złotem. Odmiana herbu Grzymała (ob.), powstała zapewne w połowie w. XVI, a używana przez stary wołyński ród L-ich. — Źródła: Niesiecki (podaje krzyż na murze barwy złotej, a w hełmie trzy pióra); Hefner; Siebmacher IV, 14, 7.

Litzmann Bertold, historyk literatury (* 1857). Studyował humaniora w Bonn, Kie-lu, Lipsku i Berlinie. W r. 1883 docent prywatny w Kielu, następnie profesor nadzwyczajny w Jenie, a w r. 1896 profesor zwyczajny literatury niemieckiej w Bonn. Pracuje głównie nad historyą teatru niemieckiego i założył wydawnictwo „Theatergeschichtliche Forschungen“. Z dzieł jego ważniejsze: „Friedrich Ludwig Schröder“ (Hamburg 1891—94); „Das deutsche Drama in der litterar. Bewegungen d. Gegen-

za

Dr Ig. B.

O.

Hokubusoto (1 342 km. kw., 9 wysp, z nich największa Amarni Oszyma: 805 km. kw., 48 470 m-ców z portem Nase); środkowa, Ts i u bu to, 1531 km. kw., 25 wysp, z których największa jest Okinawa (1348 km. kw.) z miastami Nafu (24 000 m-ców) i Szury (26 000 m-ców); południową, Nambusoto, 816 km. kw., 15 wysp, w tej liczbie Iry o moto (310 km. kw.) i Isigaki (246 km. kw.). Wyspy przeważnie mają brzegi strome. Pod względem geologicznym dzielą się na dwa rzędy równoległe: wulkaniczny, od strony morza (z produkcyą 558 800 rb.), 9 gorzelni Chińskiego, i nie wulkaniczny, od strony oceanu. Wyspy nie wulkaniczne są większe; łańcuch wulkaniczny składa się z małych wysepek, z których najbardziej znane są: Kumaszy-ma, wulkan Torysyzma i Erabuszyma. Klimat ma na wyspach płc. charakter podzwrotnikowy, na płd. zwrotnikowy; uchodzi powszechnie łagodny i zdrowy; plagą wysp są burze (tajfuny) i trzęsienia ziemi. Gleba po większej części bardzo żyzna; rośnie ryż, trzcina cukrowa, pszenica, kukurydza, herbata, pieprz, bawełna, tytuń, wiele gatunków drzew owocowych, oraz drzewa wydzielające barwniki. Ludność jest plemieniem pośredniem pomiędzy Japończykami a Chińczykami. Handel nie jest znaczny; średnia wartość przywozu rocznego wynosi około 1300 000 fr., Wywozu 600 000 fr. Parowce utrzymują koinunikacyę regularną pomię-dzy Kobe i Kagoszymą a portami Nase i Nafu. Nafu otwarte jest dla handlu z Chinami. — Archipelag był ongi królestwem niepodle-głem; od w. XV jednak uznał zwierzchnictwo Japonii, której płacił małą daninę. Od w. XVII płacił daninę i Chinom. Gdy w r. 1874 wybuchły pomiędzy Chinami a Japonią nieporozumienia o Formozę, Japonia zakazała wyspom płacić Chinom daninę, a w r. 1876 przyłączyła je do swoich posiadłości. Króla wysp uwięziono i w r. 1879 przewieziono do Japonii. ls- p’ Liutprand, kronikarz włoski, ob. Luit-prand.

Liverpool, wielkie miasto handlowe i portowe w Anglii w hr. Lancaster na »prawym brzegu rz. Mersey, niedaleko od jej uścia. Zajmuje obecnie, dzięki przyłączeniu okolic podmiejskich i przedmieść, powierzchnię rozległości 19 502 akrów (7 800 hekt.); ludności (1908) 753 203 m-ców; ludność miasta Birkenhead po drugiej stronie rz. Mersey, będącego poniekąd przedmieściem L-u, wynosi 119 830. Około 20%

ludności L-u stanowią Irlandczycy katolicy, commerce a. town of L. (Liverp. 1852); Ellison należący do najbiedniejszej klasy mieszkańców.    „Cotton trade of Great Britain a. history of the L.

T. R

Liverpool: 1) Karol, Jenkinson, baron Hawkesbury, hrabia L., mąż stanu angielski (* 26 kwiet. 1727 w Winchester—f 17 grud. 1808 w Londynie), pobierał wyższe nauki w Oxfor-dzie, pełnił obowiązki urzędnika prywatnego przy lordzie Bute, który wstąpiwszy w r. 1761 do ministeryum, powołał go na podsekretarza stanu. W tymsamym czasie L. otrzymał mandat od miasteczka Cockermouth do Izby Gmin. W 1. 1763 — 5 sekretarz skarbu, 1766 lord admiralicyi, 1767 lord skarbu, 1772 za ministeryum North’a wice-skarbnik Irlandyi, 1778 — 82 minister wojny. Zwolennik represyi stosowanych względem kolonii płc. amerykańskich, które do oderwania się ich doprowadziły. Zarząd ministeryum wojny sprawował nieudolnie. Za ministeryum Pitta otrzymał parostwo i tytuł barona Hawkesbury, oraz był mianowany kanclerzem księstwa Lancaster. W r. 1796 dostał tytuł hr. L., w 1802 z powodu nie zdrowia wycofał się ze służby publicznej. Pisywał poe-zye i artykuły publicystyczne, wydał kolekcyę traktatów pokojowych 1678 —1783 (Londyn 1785, 2 t.).—Syn jego starszy 2) Robert Banks Jenkinson hr. L. (* 7 czerw. 1770 -- f 4 grud. 1828), wychowaniec Oxfordu, od r. 1790 członek Izby gmin, torys. Piastował różne urzędy, w r. 1801 mianowany ministrem spraw zagranicznych, uczestniczył w rokowaniach, które doprowadziły do pokoju w Amiens. W r. 1804 w drugiem ministeryum Pitta otrzymał tekę ministra spraw wewnętrznych, W r. 1807 w ministeryum ks. Portlanda był ministrem spraw wewnętrznych, potem objął tekę spraw zagranicznych, wreszcie ministeryum wojny i kolonii. Jeszcze za życia ojca w r. 1803 powołany do Izby wyższej, po jego śmierci w r. 1808 odziedziczył tytuł hr. L. Po zabójstwie Perceval’a (1812) mianowany pierwszym lordem skarbu; stanął na czele ministeryum i utrzymał się na tern stanowisku przez 15 lat (1812—27), Prowadził politykę w duchu ściśle konserwatywnym, przeciwdziałał wszelkiem reformom, jak zmianie polityki handlowej. rozszerzeniu praw wyborczych i eman-cypacyi katolików. W lutym r. 1827 uległ atakowi paraliżu, który zmusił go do usunięcia się od działalności publicznej. — Por. Yonge „Life a. administration of Earl L.“ (Lond.

T. R.

Różnica pomiędzy biedną a bogatą dzielnicą cotton-market“ (Liv. 1886). ogromna. L. posiada kilka parków (największe i najładniejsze: Prince - park i Sefton - park).

Z gmachów najznakomitsze: St. George’s Hall (w stylu korynckim, olbrzymia sala na zebrania publiczne, odczyty i t. p., w pobliżu pomniki Beaconstield’a, ks. Alberta i królowej Wiktoryi);

Instytut Browne’a, zawierający muzeum i galeryę obrazów; galerya obrazów Walkdera; ratusz z ogromną galeryą News-Room, 175 długości,

90 szerokości i 50 st. wysokości; olbrzymi budynek filharmonii (doskonała akustyka); biblioteka publiczna i t. d. Zakłady naukowe: Uniwersytet, założony w r. 1903 (w r. 1908 liczba wykładających 317, uczących się 914, prócz tego 274 uczęszczających na wykłady wieczorne). Królewski instytut, szkoła chemii, szkoła medyczna i t. d. Główne dzienniki:

„Daily Post“, „Mercury“, „Evening Express“,

„Journal of commerce“. Znaczenie L-u polega na jego handlu i przemyśle. Niegdyś wioska rybacka, za czasów Elżbiety licząca 138 domostw, w r. 1700—5000 m-ców, na początku w. XVIII, w czasie wojny o sukcesyę hiszpańską, zaczyna szybko wzrastać. Pomyślność handlowa opierała się pierwotnie na handlu niewolnikami z koloniami hiszpańskiemi i na przemycaniu towarów angielskich do Ameryki Płd. W owym czasie zbudowano pierwsze doki.

Dzisiaj doki długą linią ciągną się wzdłuż rz.

Livet Jan Joachim, matematyk francuski (* 1783 w Morlaix — f 1812 w Warszawie), wychowaniec szkoły politechnicznej, adjunkt i repetytor przy tejże, r. 1808 powołany na profesora matematyki przy świeżo założonej w Warszawie szkole artyleryi i inżynieryi. W rocznikach szkoły politechnicznej 1804 — 08 ogłosił kilka rozpraw z geometryi analitycz-

Mersey; niektóre z nich połączone są z kauałem Leeds-L. Do doków należy mnóstwo składów, magazynów" i elewatorów, do których przeprowadzono tory kolejowe. Wszystko to razem z licznemi basenami i przystaniami tworzy pierwszorzędny port handlowy, ustępujący w Anglii jednemu tylko Londynowi. (Powierzchnia wodna doków L-u wynosi 569 akrów, długość przystani —187 269 stóp). W r. 1907 ogólna pojemność statków, które zawinęły do portu L. i z niego wypłynęły (prócz statków przeznaczonych do żeglugi wzdłuż wybrzeży) 15 425 288 (w Londy-uie 19 759 346 ton). Znaczenie handlowe L-u wynika z jego położenia geograficznego, czyniącego zeń najdogodniejszy punkt wyjścia dla handlu Anglii z Ameryką, Afryką, Azyą i z Lewantem. W handlu tym wywóz panuje nad przywozem. Główne towary wywozu: wyroby bawełniane, wełniane, jedwabne, lniane, stalowe, żelazne, maszyny i narzędzia wszelkiego rodzaju, węgiel kamienny i t. d. Handel przy- 1862, 3t.) wozowy: zboże, mięso świeże i w konserwach, ryż, cukier, kakao, bawełna, konopie, materya-ły dla budowy okrętów i t. d. L. jest jednem z głównych miast przemysłowych Anglii, posiada liczne zakłady metalurgiczne, chemiczne, wyrobu lin i przyborów okrętowych, warsztaty okrętowe, cukrownie i t. d. O L-u: Picton „Memorials of L.“ (1875); Dorn „Seehäfen d.

Weltverkehrs“ (1892); Baines ,,History of the ' nej i różniczkowej. Był nauczycielem Fr. Sa-

palskiego, autora pierwszego w języku poi-    W r.    1801 wysłany przez Jeffersona do    Paryskim podręcznika geometryi wykreślnej. O życiu    ża przeprowadził rokowania w sprawie    ustęp-

i pracach L-a pisali: K. Hube (1824), Bentkow-    stwa    Luizyany Stanom Zjednoczonym.    W r.

ski („Roczn. Warsz. Tow. Prz. Nauk“ X); j 1805    wybrany na senatora federalnego.    Przy

Dickstein („Wiad. mat.“ VII).

A, L»

T. R

czynił się do postępów rolnictwa w Stanach Livi Karol (* w Prato [Toskania] 8 wrześ. Zjed.

Livingstone Dawid, misyonarz, słynny podróżnik angielski (* 19 marca 1813 w Blan-tyre [Lanarkshire] w rodzinie wyrobników — f 1 maja 1873). Od 10-go do 24-go roku życia L. pracował w fabryce tkackiej, godziny wieczorne poświęcając nauce. Zapragnął zostać mi-syonarzem: T-stwo misyjne w Londynie sprowadziło go do Londynu i po trzech latach nauki jako misyonarza wysłało do Lattakoo, gdzie misyą zarządzał wiel. Moffat. L. przybył do Afryki w lipcu r. 1841. Pracując wśród Be-czuanów, poczuł w sobie żyłkę podróżnika. Początkowo łączył oba zawody: nauczał murzynów i odkrywał nowe krainy (ponad jez. Nga-mi). Postanowił obejść podróżą swoją obszerny trójkąt, na którego wierzchołkach leżały: Capetown na południu, S-t Paul de Loanda na Zachodzie, Quilimane na Wschodzie. Wyruszył z Capetown d. 8 czerwca r. 1852 przybył do Quilimane d. 26 maja r. 1856. Cztery lata wypełnione niebezpieczeństwami głodem, wytworzyły epokę w dziejach badania wnętrza Afryki i położyły podwalinę pod sławę L-a (opisał po raz pierwszy wodospady Zainbe-si). Po powrocie do Anglii, witany entuzya-stycznie przez towarzystwa naukowe, uniwersytety, zarządy miast, wykończył L. opis swej pierwszej podróży (,,Missionary Travels“, 1857); gdy się przekonał, że T-stwo Misyjne niechęt-nem okiem spogląda na jego działalność uie-misyonarską, złożył swój urząd i został niebawem mianowany przez rząd naczelnikiem wyprawy do porzecza Zambesi. W tej drugiej podróży, rozpoczętej d. 10 marca r. 1858, zwiedził L. rz. Zambesi, Shire, Rouvuma, odkrył jeziora Shirwa i Nyassa. W ciągu podróży miał do zwalczania przeszkody stawiane przez urzędników portugalskich, a także zbrodniczą działalność handlarzy niewolników, którzy szli jego śladami i zajmowali placówki, odkryte przez L- a, dla celów „handlowych“. Po powrocie do Anglii (23 lipca 1864) opisał podróż w książce ,,Tlie Zambesi and its Tributaries“ (1865), gdzie rozpatrzył działalność handlarzy niewolnikami i wskazał środki jej ukrócenia. Krótki był wypoczynek. Już w sierpniu r. 1865 puścił się L. na zaproszenie T-stwa Geograficznego przez Zanzibar do środkowej Afryki z zamiarem odszukania źródeł Nilu. Odkrył jeziora Meoro i Bangweolo (1869), zbadał olbrzymi obszar ziemi po raz pierwszy odwiedzonej przez Europejczyka. Kilkakrotnie ginął wszelki ślad L-a; szły w świat wiadomości, że zginął pod brzemieniem trudów podróży i właściciel ,,New

1823 — f w Livorno 4 czerw. 1877) lekarz, zasłużony psychiatra. Jako student wydz. lekarskiego w Pizie w r. 1848 walczył przeciw Austryi, poczem, dokończywszy nauk we Flo-reucyi, został na wsi lekarzem gminnym; na stanowisku tera zasłużył się w r. 1855 podczas panowania cholery, zwalczając chorohę tę w Borberino di Mugello, Radicofani i Maremma.

W r. 1858 powołano go do Sieny, gdzie mu powierzono zarząd naczelny zakładem dla obłąkanych, nadto tamże w r. 1859 został prof. higieny i medycyny sądowej; na obu stanowiskach tych położył zasługi niemałe, zwłaszcza ulepszył zakład dla umysłowocliorych, przeniesiony w r. 1865 do budynku podług jego wskazówek nowo wzniesionego. W r. 1874 został dyrektorem takiegoż zakładu w Reggio nelPEmilia i zarazem prof. med. sądowej w Modenie, gdzie założył klinikę psychiatryczną.

chorobami,

—L. był profesorem świetnym i pisarzem płodnym, założycielem wydawnictw „Rivista sperimentale di Freniatria e di Medicina legale“ i „Gazzetta del Frenocomio di Reggio“, w których też przeważnie ogłaszał prace swe; osobno m. in. wydał „Del manicomio di S.

Nicolo di Siena... 1859 al 1863“ (Siena 1865) i „Frenologia forense“ (Medyolan 1868).— Por.

E. Morselli ed A. Tamburini „La mente di Carlo Livi" (Reggio nelPEmilia 1881) i „Rivista sperimentale di Freniatria e Med. legale“

(roczn. 1877, 1880 i 1881).

Livilla, ob. L i w i u s z e.

Livingston, mężowie stanu amerykańscy 1)

Edward, prawnik (* 23 maja r. 1764 w Clermont st. N.-York — f 23 maja 1836 w Montgomery), Adwokat w Nowym-Yorku, wybrany był do kongresu w r. 1794, popierał Jeffersona; w r. 1801 mer N. Yorku. Przeniósłszy się do Nowego Orleanu, zasłynął tam jako adwokat i redagował kodeksy cywilny i karny stanu Luizyana. Wybrany na senatora federalnego (1829), piastował urząd sekretarza stanu dla spraw zagranicznych (1831), później (1833) był pełnomocnikiem Stanów we Francyi, gdzie przeprowadził rokowania w sprawie in-demnizacyi żądanej przez obywateli amerykańskich, poszkodowanych skutkiem wojen za czasów Rewolucyi i Cesarstwa. Wydał „System of penal law for tlie State of Louisiana“ (Phila-delfia 1833).    2) L. Robert (* 27 list. 1746

w N.-Yorku — f 26 marca 1813), pochodzenia szkockiego. Początkowo adwokat, wybrany na członka kongresu w Filadelfii, był jednym z 5-u posłów, którym zlecono zredagowanie Deklara-cyi Niepodległości. W r, 1780 minister spraw    York Herald’a“ wysłał nawet specyalną ekspe-

zagranicznych, późuiej kanclerz stanu N.-York.    dycyę, z H. M. Stanley’em (ob.) na czele,

Dr J. P.

w celu odszukania L-a; spotkał ją L. w Udżydży, » dą łacinę do potoczystych, chociaż według su-Nie zrażony niepowodzeniami różnego rodzaju, rowych prawideł zbudowanych rytmów gre-ciężko chory, nie przestawał wciąż badać, aż wreszcie niemoc zupełna zmusiła go do zatrzymania się we wsi Chitanibo, gdzie zmarł. Ciało sprowadzoue do Europy pochowano w Opactwie Westminsterskiem d. J8 kwietnia r. 1874. Ostatnią pracę L-a (.,Last Journals'*) wydano w r. 1874. Stanley unieśmiertelnił imię L-a na mapie Afryki; jego imię noszą angielskie Misye baptystów na granicy Konga. —Por. Blakie ,,Mem. of pers. Life of D.

ckich. Nadto przełożył L. na język łaciński Odysseję Homera w rytmie saturnij ski m(ob.), z której, jako i z dramatów, tylko nieznaczne szczątki się przechowały. Odysseja jego, nosząca tytuł Odysia, która, chociaż nieudolnie, sucho i z licznemi pomyłkami przełożona, w każdym wierszu surowy sąd Cycerona stwierdzała, że porównać ją można z niekształtnemu tworami starożytnego rzeźbiarza Dajdalosa, budziła wszakże przez treść samą w szerokich kołach żywe zajęcie i służyła przez długie czasy w szkołach rzymskich jako podręcznik łaciny. Największy tryumf święcił L. dopiero w sędziwym wieku jako poeta liryczny. W r. 207, jednym z naj krytyczniej szych dla państwa Rzymskiego, w drugiej wojnie punickiej, uchwaliło najwyższe kolegium kapłauów, celem ubłagania łaski bogów, aby 27 dziewic w uroczystej pro-cesyi pieśń pobożną śpiewało. Skomponował ją L., wszakże nieszczęściem, gdy ćwiczył ją z chórem w świątyni Jowisza, uderzył piorun w kaplicę Junony królowej. Na przebłaganie tego dziwnego znaku ułożył poeta nową pieśń, której historyk Livius tylko z zastrzeżeniem uznanie swe oddaje, jednak ze swego postępowego stanowiska niezgrabną i wprost odstraszającą ją mieni. Miał napisać L. jeszcze inny hymn, śpiewany przez dziewice rzymskie na uczczenie

s. r.

Livingstone" (1880). Podróże L-a tłómaczono na różne języki.

Livistona, rodzaj palm, z pośród Sabaleae;

14 gatunków. Kwiaty dwupłciowe, pozbawione szypułek; kielich 3-działkowy; korona o 3-ch płatkach; zalążnia o 3 zawiązkach; znamiona w kształcie główek na cienkich słupkach; po jednym zalążku, wzniesionym w górę, w każdym zawiązku; owoc jednozawiązkowy o jed-nem nasieniu; bielmo rogowe; łodyga nizka, mająca przy wierzchołku liście wachlarzowate i pochewką otaczające pień. Ojczyzną L-i jest Arch. Malajski oraz Australia. Przywieziono je stamtąd do Francyi południowej i Algieru. W klimatach umiarkowanych L-ę hodują w cieplarniach (od—f- 15° do 20° C.) w pudłach, napełnionych mieszaniną próchnicy, glinki oraz grubego ziarnistego piasku. Pączki gatunku L. inermis R. Br. (Cabbage-pahn), rosnącego w    świetnego zwycięstwa, odniesionego nad Has-

Australii, są jadalne, Z młodych liści tej palmy    drubalem nad rz. Metaurus. Z wdzięczności za

plotą kapelusze.

E. M.

takie patryotyczne dzieła przeznaczyło państwo Livius Andronicus, twórca dramatycznej i urzędowo świątynię Minerwy na pagórze Aweti-

epicznej poezyi rzymskiej. Grek rodem, z Tarentu, dostał się prawdopodobnie podczas zdobycia miasta przez Rzymian w r. 272 przed Chr. w b. młodym wieku jako jeniec wojenny do Rzymu i został niewolnikiem jednego z Li-wiuszów, zapewne Salinatora, późniejszego zwycięzcy Kartagińczyków, który go jako nauczyciela języka greckiego do dzieci swych przyjął, później wyzwolił i nazwisko swe mu nadał. W r. 240 wystąpił L. w Rzymie podczas igrzysk rzymskich, na sposób grecki uroczyście na podziękowanie bogom za szczęśliwe ukończenie pierwszej wojny punickiej obchodzonych, jako poeta i aktor w jednej osobie z pierwszym, według greckiego oryginału, w greckich metrach opracowanym, dramatem w języku łacińskim i dał przez to pohop do bujnego rozwoju literatury dramatyczuej na gruncie rzymskim. Jak historyk Livius poświadcza, deklamował na owem przedstawieniu chóry mały chłopiec z towarzyszeniem fletu, pouieważ autorowi samemu głos właśnie nie dopisywał. Livius napisał szereg tragedyi; Achilles, Aegithus, Ajax mastigophoros, Andromeda, Danae, Equos Trojanos, Hermiona, Ino, Tereus, jako i komedyi; Gladiolus i Ludius,— wszystkich opracowanych według oryginałów greckich, naginając z mozołem niemałym twar-

tyńskim na uświęcony przytułek dla poetów i liryków rzymskich, legitymując przez to uroczyście kolegium wychowańców Muz jako równouprawnione z innemi. Nie przeszkadzało to rzymskim obywatelom staroświeckiego typu opierać się energicznie takim „nowinkom“, tak jak nieco później Cato bez ogródki wszystkich poetów rybałtami i włóczęgami mienił. Umarł L. około r. 204. Powodzenie w Rzymie przez pierwsze przedstawienie helleńskiej Muzy, i to odrazu w dramatycznej, epicznej i lirycznej dziedzinie, znalazł był niezwykłe. Zapał do sztuki dramatycznej wzrastał szybko, tak, że przy śmierci swej pozostawił ją jako ściśle zorganizowaną, w rozmaitych kierunkach znakomicie rozwiniętą instytucyę, o której już pieczę liczne grono obiecujących talentów dbało troskliwie. — Szczątki nieliczne dzieł L-a zebrał Düntzer, Lipsk 1835; fragmenty Oddyssei wydał Günther, Szczecin 1864; drobne ułomki dramatów ogłosili: O. Ribbeck w „Scaenicae poësis Roman, fragm.“, tom I str. 1 i nast.; t. II str. 3 i nast., Lipsk 1871 — 1873; L. Müller, razem z fragmentami dzieł Newiusza, Berlin 1888; Baehrens we „Fragmenta poët. Roman.“, str. 37 i nast. — Por. Ribbeck „Die römische Tragödie" wyd. 2-e Lipsk 1875; tegoż „Gesch. d. römischen Dichtung“, wyd. 2-e(T. I Sztutgart 1894).    s- Drz>

Livius Titus, jeden z najznakomitszych historyków rzymskich (* 59 przed dir. w Pa-tavium dziś Padwa), mieście rozgłośnem przez zamożność i surowość obyczajów obywateli. Rodzice jego zażywali ogólnego szacunku. L. otrzymał staranne wykształcenie w dziedzinie filozoficznej i retorycznej i już wcześnie okazywał skłonność do studyów historycznych. Przeniósłszy się w młodym wieku do Rzymu, nie brał udziału w życiu politycznem i cały czas poświęcał badaniu dziejów narodu rzymskiego. Zwrócił przez to na siebie uwagę ces. Augusta, który go wysoko cenił mimo jego przywiązania do republiki i sympatyi do stronnictwa Pom-pejusza. Obcował z mężami naonczas rej w państwie wiodącymi: za radą L-a oddawał się Klaudyusz w młodych jeszcze łatach

ces.

studyom historycznym. Ok. r. 25 przed Chr. począł L. ogłaszać swe iście narodowe dzieło, które niebawem taką zyskało sławę, że z dalekich stron zjeżdżano się do Rzymu, aby poznać autora. Prawdopodobnie zaraz po śmierci ces. Augusta w r. 14 po Chr. powrócił L. do miasta ojczystego, gdzie w r. 17-m żywota dokonał. Z dwóch żon, które miał, pozostawił kilku synów i córek. Najgłówniejszem jego dziełem jest historya państwa rzymskiego, ab urbe condita libri C XXXII, od założenia stolicy aż do śmierci Druzusa w r. 9 przed Chr. Przypuszczać wolno, że L. dzieło swe, które sam niekiedy „Rocznikami“, Annales, Plinius zaś „Historiaeu mieni, aż do śmierci Augusta doprowadzić i całych 150 ksiąg wypełnić zamierzał. Śmierć nie pozwoliła mu tego planu dokonać. Podział dzieła na dekady, po 10 ksiąg obejmujące, wspomuiauy po raz pierwszy w. r. 492 przez pap. Gelazyusza, nastąpił w czasâch późniejszych, jednak fatalnym się okazał dla dochowania całości, ponieważ dekady spisane osobno łatwiej mogły zaginąć, a taki los spotkał drugą dekadę, jako i wszystkie księgi od 46-ej. Dochowały się: a) księga I—X, pierwsza dekada, obejmująca dzieje rzymskie od wylądowania Trojańczyków na wybrzeżu latyńskiem aż do końca trzeciej wojny Samnickiej (293 przed Chr.); b) księgi XXI — XXXXV, tj. 3-a, 4-a i pierwsza połowa 5-ej dekady, obejmujące dzieje od drugiej wojny Punickiej aż do pobicia Perseusa, kr. Macedonii, przez Emiliusza Pawła w. r. 167 przed Chr. Marną kompensatę za zaginione księgi stanowią krótkie ich streszczenia, Periochae v. Epitomae, które niemal w zupełności się przechowały, bo braknie tylko streszczenia ksiąg 136 i 137. Autora ich obecnie wyśledzić nie można; niesłusznie przypisywano je historykowi Florusowi. W nowszych czasach odkryto jeszcze znaczniejsze szczątki z dzieła L-a, zwłaszcza z 91-ej księgi.--Zamiary swe, z jakiemi podjął się zadania, wyjawia L. w sławnej przedmowie do swej historyi. Z niedoli czasów obecnych pragnie się on o-rzeźwić we wspomnieniach wspaniałej przeszłości. Zależy mu na przedstawieniu, jako podniosłych wzorów z minionej epoki, obyczajów, życia, charakteru owych wielkich mężów, którzy szczególnie do niesłychanego rozwoju państwa się przyczynili. Jednakże nie wzdryga się

L. przedstawić równocześnie zrazu, powolnego, niebawem coraz naglejszego, upadku i głębszych jego przyczyn. Gorącą modlitwą do bóstw wszechpotężnych, na wzór klasycznych poetów, rozpoczyna L. swe dzieło, święcie przekonany, że łaska bogów żarliwie opiekować się nim będzie przy jego kreśleniu. W przedmowie daje wyborną charakterystykę własną i swego dzieła. Według jego przekonania kieruje losami, jak każdego człowieka tak i narodu, wyższa potęga, fatum, fors, fortuna, nécessitas, nu men. Im dzieluiejszym i cnotliwszym jest naród, tern więcej może liczyć na opiekę bogów; skoro poważy się przekroczyć szrama przez nich stawione, ściąga na siebie nieubłaganą ich pomstę. Z tą wiarą w bogów potężnych łączy L. węzłem nierozerwalnym i wiarę w zsyłane przez nich wróżby, które, wolen od ślepej za-bobonności, z osobliwą skrzętnością zapisuje. Św. Grzegorz tak się miał raz oburzyć na nieskończone jego wyliczanie znaków nadprzyrodzonych, że egrzemplarz L-a, który czytał, w ogień wrzucił. Z politycznego przekonania jest L. szczerym, chociaż umiarkowanym republikaninem. Nienawidząc rozpasanej władzy ludu, którego nierozum i chwiejność często chłosz-cze, gorącym jest poplecznikiem według arystokratycznych zasad rządzonej, ściśle na stany rozgraniczonej rzeczypospolitej. Ideał swój polityczny widzi wcielony w starym Rzymie, w mężach takich jak Cincinnatus, Camillus, Pu-blius Decius, Papirius Cursor, Fabius Cuncta-tor. Wyrażenie „Romauus“ jest w oczach jego streszczeniem wszelkiej wielkości umysłu i szlachetnego serca. Jako badacz dziejów nie wszystkim żądaniom wiedzy zadość czyni. Bez dość bystrego zmysłu krytycznego, podążając do celu przeważnie praktycznego, zasadzającego się na podaniu historyi w formie wyrazistej, wytwornej, bogatą retoryką okraszonej, współczesnym odpowiadającej wymaganiom, nie sięgał nawet do ważuych dokumentów, z łatwością mu dostępnych. Nie troszczył się wielce o wia-rogodność źródeł. Nie zwiedzał miejsc historycznych, aby naocznie sprawdzić fakta dziejowe, jak to n. p. Tucydydes za pilny swój o-bowiązek uważał. W rażący sposób okazuje L. wielką nieświadomość w różnych prawnopolitycznych, wojskowych i geograficznych kwesty ach szczegółowych, a w tej mierze daleko mu do dokładności Polibiusza, z którego dzieła, począwszy od drugiej dekady, skwapliwie czerpał. Temi brakami tłómacz^ć też należy dość częste powtarzanie się, sprzeczności, pomyłki, tak, że z dzieła L-a jako źródła, zwłaszcza dla starszej epoki dziejów rzymskich, tylko z ostrożnością korzystać można. Wszakże wszystkie te usterki wynagradza L. swem niedości-głern umiłowaniem prawdy. Niezależność swego sądu, czy to od opinii publicznej, czy od potężnych wpływów dworu cesarskiego, umiał zachować przy każdej sposobności i dać jej wyraz szczery. Najdobitniej stwierdza to n. p. wyrzeczeniem swem o Cezarze, którego pamięć owemi czasy cały naród, z cesarzem na czele, stawianiem świątyń, ołtarzy i posągów święcił: „Incertum esse utrum ilium magis naści reipu-blicae profucrit an non naści“ (=nierozstrzygnię-tem pozostawić należy pytanie, azali narodzenie jego większą korzyść przyniosło rzeczypo-spolitej, aniżeli gdyby wcale na świat nie był przyszedł). Dzieło swe napisał L. na wzór starszych annalistów. Fakta dziejowe opisuje przeważnie w porządku chronologicznym. Zrazu opowieść ich jest sucha, płynie zaś dopiero obszerniejszem korytem, gdy autor opowiada więcej sobie znane dzieje. Wszędzie forma o-powieści jest wykwintna, trafnie do treści zastosowana. W pełni uroczej okazuje się talent jego szczególnie w wybornych charakterystykach wybitnych w dziejach osobistości, a zwłaszcza w mowach, zręcznie w opowieść wplatanych. Po większej części, tak co do formy jako i dykcyi oryginalne twory historyka, rozjaśniają one, jakby monologi w dramacie greckim, nastrój duchowy a wnikając do naskrytszych uczuć bohaterów, rozwijają powody ich czynów i pogłębiają zbyt wstrzemięźliwe sprawozdanie historyka. Z gorętszym aniżeli zwykłym zapałem, przedstawia L. drugą wojnę Punicką (od ks. XXI). W przedziwny sposób umiał odmalować olbrzymie zapasy dwóch potężnych narodów, opisać wrażenia klęsk straszliwych na umysły rzymskiego senatu i ludu. Ogólnem jest zdanie, że księgi XXI i XXII stanowią szczyt doskonałości całego dzieła. Język historyka, zajmując pośrednie stanowisko pomiędzy dykcyą Cycerona a t. zw. srebrną epoką literatury rzymskiej, jest płynny, zręczny, często patetyczny, przybrany w kwieciste ozdoby, wolen od uganiania się za staroświeckiemu zwrotami, co L. miał Sallustyuszo-wi ostro przyganiać. Budowa peryodów jest zawilszą i artystyczniejszą aniżeli u najświetniejszego mówcy rzymskiego. Blizką już srebrną epokę łaciny znamionują liczne zwroty poetyckie, przypominające często Wergiliusza, a nadto wielkie upodobanie w dobitnych wyrażeniach. Przyganiał mu jedyny Asinius Pollio, krytyk bardzo surowy, tak zwaną patavinitas, t. j. pewne osobliwości stylistyczne, trącące prowincyą, naleciałe z rodzinnego miasta historyka, rzekomo mające wymuszonością albo niedbałością swą obrażać dobry smak każdego literata stolicy. Ta przygana jest przesadną, o ile na podstawie ksiąg dochowanych sądzić możemy. Seneka, jako i Tacyt, chwalą go niepomiernie, poeci i historycy z czasów cesarstwa czerpią z niego bez skrupułów, a właśnie ekscerptów owych niezliczonych jest walną winą to, że orginalne dzieło L-a z czasem na drugi plan zeszło. Dopiero pod koniec Wieków Średnich, za czasów Renesansu, pojawiło się ono, uszkodzone, znowu w dawuiejszym swym blasku. Królowie, książęta i dyplomaci obierali je sobie jako najprzedniejszą lekturę. Dante i Pe-trarka nie szczędzili mu swego uwielbienia i z wielkim trudem ksiąg zaginionych szukali, a, jak się zdaje, czytał Petrarka w istocie histo-ryę jego całkowitą. Padewczycy w roku 1413, odkrywszy rzekomo popioły sławnego ziomka, w uroczystej procesyi ponieśli je na rynek i w przepysznem mauzoleum, w pobliżu ratusza w r. 1548, z najgłębszą czcią pochowali. W r. 1451 pojawili się w Padwie posłowie Alfonsa, kr. Aragonii, Neapolu i Sycylii, z usilną prośbą odstąpienia im jako relikwii części ręki, którą L. swe dzieło napisał. Sławnem jest wreszcie wyrażenie Niebuhra, najwytrawniejszego znawcy dzieła L-a, że żadna strata w całej rzymskiej literaturze nie jest dotkliwszą niż właśnie ksiąg jego zaginionych, a historyą L-a zowie kolosalnem dziełem mi-strzowskiem, jakiemu równem grecka literatura poszczycić się nie może. — Jako inne utwory L-a wspominają źródła dyalogi treści filozoficznej, jako też list do syna (Epi-stula ad filium), traktujący o wykształceniu na krasomówcę według Demostenesa i Cycerona.— Pierwsze wydanie dzieła L-a pojawiło się w druku w Rzymie, prawdopodobnie w r. 1469, następne dwa w Wenecyi w r. 1470 i 1518 (Aldina), a jedno we Florencyi (Juntina), 4 tomy; brakuje w nich ksiąg 42 —45, po raz pierwszy wydrukowanych w ed. bazylejskiej 1531, sporządzonej przez S. Grynaeusa według jedynego manuskryptu, który je zawiera; rękopis ten, dawniej własność klasztoru w Lorsch, znajduje się dzisiaj w cesarskiej bibliotece wiedeńskiej. Z późniejszych edycyi najważniejsze: Gronovius «1. Fr, Leyda 1646, 4 t., i Amsterdam 1679, 3 t.; Drakenborch, Amsterdam i Leyda 1738—1746, 7 tomów nowy jej przedruk, Sztutgart 1820—1828, 15 t.j Ernesti A. W., Lipsk 1769, 3 t., z glossarium; powtórzył ją z poprawkami Kreissig, Lipsk 1823— 1827, t.; Ruperti G. A., Getynga 1807 — 1809, t.; Lemaire, Paryż 1822, 12 t.; Al-schewski, Berlin 1841 — 1846, 3 t., niedokończona edycya; Weissenborn, Lipsk i Berlin 1850 i nast., 10 t.; Hertz, Lipsk 1857 — 1864, 4 t.; Madvig i Ussing, Kopenhaga 1861 —1876, 4 t. Z komentarzem wydali L-a albo w całości albo poszczególne książki: Crusius i Mühlmann, Fabri i Heerwagen, Tücking, Frey, Wölfflin, Müller H. J., Müller M., Friedersdorff, Luterbach, Egelhaaf, Heynacher, Kielt, Widmann i inni.—Dla polskich gimnazyów wydał Majchrowicz „T. Livii ab urbe condita libri I, II, XXI, XXII ze wstępem, spisem imion własnych, dodatkiem, 3 kartami i 3 illustra-cyami“, Lipsk i Wiedeń 1893. — Na polski

przetłómaczył niektóre mowy z dzieła L-a nę piątą tej liczby stanowią Żydzi.—Port skła-Naruszewicz Adam w „Zabawach przyjemnych da się z założonego w r. 1854 portu zewnętrz-i pożytecznych“, Warsz. 1772 —1776; Ossoliński J. M. „L-a Dzieje rzymskie“ Lwów 1849 —

nego (Porto Nuovo), średnio na 6 metrów głębokiego, zasłoniętego od morza przez tamę półkolistą o 1000 m. długości, z wewnętrznego (Porto Vecchio), zbudowanego przez Medyceuszów, a przez dwie tamy zamkniętego, oraz z trzech basenów. Przy jednym z wejść do portu zewnętrznego na wysepce skalistej wzuosi się latarnia morska, zbudowana w. r. 1303. L. połączone jest kolejami żelaznemi z Florencyą i Genuą (przez Pizę) oraz z Rzymem. Parowce utrzymują komunikacyę regularną pomiędzy L. a wszystkiemi portami włoskiemi, Maltą, Wschodem, Marsylią i in. Ruch handlowy L-a słabnie w czasach ostatnich, co przypisać należy konkurencyi ze strony Genui. W r. 1893 z portów zagranicznyah przybyło 609 statków towarowych o pojemności 349 950 ton, opuściło port 441 statków o 282 389 tonnach. Z portów włoskich przybyło 3 357 statków z 723 614 tonnami, odpłynęły do tychże 3 392 statki o 920 778 tonnach. Ogólny przeto ruch portu zamyka się liczbą 7 799 okrętów i 2 276 731 ton (w r. 1886 jeszcze 8 459 okrętów i 2 787 705 ton). Pod względem handlu morskiego stoi L. poza Genuą, Neapolem, Messyną, Palermo i Brindisi. Towarów przeszło przez port L. w r. 1893 ton 570 394, z czego 250 705 wypada na przywóz z zagranicy, 29 905 na wywóz tamże. Wartość wywozu w r, 1893 wynosiła 35.5 mil. lir (w r. 1885: 51.5 milj.), przywozu 51 mil. lir (w r. 1885: 80 milj.). Najważniejsze przedmioty wywozu: oliwa, wino, owoce, boraks, winnik, mydło, konopie, skóry, rtęć, wyroby z koralu, marmur, sprzęty domowe; przywozu zaś głównie spirytus, nafta, cukier, tytuń, bawełna surowa i wełna, metale, węgiel i zboże.—Żywo rozwinął się od niedawna w L. przemysł: budowa okrętów (zatrudniająca 1 200 robotników; zakłady braci Orlando budują wielkie statki wojenne włoskie), wyrób brykietów, przedmiotów miedzianych i mosiężnych, maszyn, szkła, gliny, zapałek, mydła, mąki, spirytusu, guzików, przedmiotów ze skóry i korali i w iu. Rozwinięte jest też bardzo w L-e drukarstwo. —L. obfituje w instytucye dobroczynne i naukowe. Wielki szpital miejski istnieje od r. 1622; oprócz tego za miastem czynne są dwa lazarety, dom sierot i podrzutków. W liczbie szkół znajdują się liceum i gimnazyum, akademia żeglarska, instytut marynarki handlowej, szkoła techniczna; akademia nauk (Accademia Labronica) z poważną biblioteką (40 000 tomów). L. jest siedzibą władz prowincyi, biskupa, izby handlowej i przemysłowej oraz wielu konsulatów. Z miejsc przechadzki zasługuje na wyróżnienie aleja Viale Regina Margherita, prowadząca do przedmieścia Ardenza. Dalej na południe wzosi się góra Monte Nero z Kościołem, licznie odwiedzanym przez pielgrzymów. Wzdłuż brzegu mor-

1850, 2 t.—Na niemiecki przełożyli je: Maternus v. Cilauo, Altona 1777 — 1779, 8 t.:

Grosse, Halla 1780 — 1795,    7 t.; Heusinger,

Brunświk 1821, 5 t.; Oertel, 3 wyd., Sztutgart 1844, 6 t.; Gerlach, tamże 1856 i nast., 17 t.;

Klaiber i Teuffel, tamże 1854— 1856, 6 t. —

Por, Taine ,,Essai zur Tite Live“, Paryż 1882, wyd, 5-e; Riemann „Études zur la langue et la littérature de L.“ Paryż 1881. Emendationes Livianae sporządzili: Walch G. L., Berlin 1815;

Fabri G. W., Norymberga 1842; Welz G., Wrocław 1844; Koch H. A., Brandenburg 1860 i nast.; Alanus H., Dublin 1864 i 1867; szczególnie zaś Madvig J. N., Kopenhaga 1850, 638 str.; wyd. 2-e 1877; Kallenbach „Ü. T. L. im Verhältniss zu zeinem Werke und zeiner Zeit“

(Kwedlinburg 1860); Fabricius 0. „Zur religiösen Auschauungsweise des L.“ (Królewiec 1865); Lachman „De fontibus historiarum T.

L-i“ (Getynga 1822- 1828, 2 t.); Morliof D. G.

,,De patavinitate Liviana“ (Kilonia 1685);

Wiedemann L. „Quaestio de patavinitate Livii“, trzy rozprawy Zgorzelice 1848, 1854, 1855;

S. Drz.

Kühnast „Die Hauptpunkte der livianischen Syntax‘‘ (wyd. 2-e Berlin 1870— 1872).

Livno, miasto w Bośnii, pow. Trawnicki, na płaskowzgórzu bagnistem, niedaleko od granic Dalmacyi i Hercegowiny. Stary zamek, 10 meczetów, najstarszy w Bośnii kościół katolicki, sąd okręgowy i szkoła handlowa. Handel ożywiony, m-ców przeszło 800 (mahometan i katolików). D. 28 września r. 1878 L. zostało zdobyte przez Austryaków pod ks. Wilhelmem

Wirtemberskim.

ig. p.

Livorno, miasto we Włoszech, w Toskanii, stolica prowincyi tejże nazwy, jeden z najważniejszych portów i rynków handlowych włoskich, o 14 kilom, na płd. od uścia rz. Arno, na płaskim brzegu m. Liguryjskiego; z rz. Arno połączone jest kanałem spławnym. Od bulwaru nadbrzeżnego ciągnie się główna arterya ruchu miejskiego, Via Vittorio Emmanuele, przez środek miasta w kierunku płc.-wschodnim i przecina wielki plac tejże nazwy. Zasługuje na wyróżnienie: katedra (z wieku XVII), oprócz której miasto ma jeszcze 23 kościoły (w tej liczbie ewangelicki, anglikański, grecko-katoli-cki i ormiański) i wielką bożnicę (z r. 1603); dawny pałac wielkoksiążęcy (z r. 1605), ratusz (1720), giełdę, prefekturę, odwach, pałac Lar-derel (z galeryą obrazów). Z pomników najokazalsze: w. ks. Ferdynanda I w porcie, Ferdynanda III i Leopolda II na Piazza Carlo Alberto, Cavour’a i Garibaldiego, posąg konny Wiktora Emanuela II. Założony w r. 1792 wodociąg, długi na 22 kilom, doprowadza do miasta dobrą wodę z gór Colognolo. M-ców liczy L. z przedmieściami ok. 110 000 (1908); jed-

skiego ciągną się piękue wille i kąpiele mor- , lądu greckiego od Tessalji i Epiru do Eginy skie. —L. leży na miejscu starożytnego Portus i zatoki Korynckiej.

ig. p.

Liwadya, rezydencya Cesarzów Rosyjskich, na brzegu płd. Krymu, w pięknej miejscowości, o 5 kim. od Jałty. W L. znajdują się dwa pałace, zbudowane przez budowniczego Monghettiego, wspaniałe ogrody, pełne roślin najrzadszych, wielki park i winnice. Cała o-kolica pokryta jest willami i ogrodami osób,

zjeżdżających do L. na jesienny sezon kąpie-

ig. p

Liwerunek, podatek, ob. Kontyngens li-

Herculis lub Portus Liburni. Była to-przez długie lata osada nieznaczna, należąca do tery-toryum sąsiedniego Porto Pisano; dopiero z u-padkiem tegoż zaczęła się podnosić. W r. 1397 opanował je Jacopo Appiano, później stało się L. posiadłością rodziny Visconti, nakoniec w r. 1421 przyłączono je do terytoryum florenckiego. Alexander de’Medici ufortyfikował miasto i zbudował cytadelę; Koźma I ustanowił Iowy. w L. port wolny (pierwszy na morzu Śródziemnym). Od czasów Ferdynanda I, który w r. werunkowy.

Liwiec, rz. w gub. siedleckiej; początek w pow. siedleckim pod wsią Krzymosze, skąd płynie w kierunku płn.-zachodnim na płn. od Siedlec, wchodzi w pow. węgrowski, płynie pod Liwem i Węgrowem, tworzy granicę z p. radzymińskim, około wsi Podłęża wchodzi w ten powiat i powróciwszy znowu w pow. węgrowski, wpada pod Kamieńczykiem z lew. brzegu do Bugu. Długa około 120 kil. Przyjmuje z praw. brzegu Miedzankę, z lew. Mu-chawkę, Kostrzyń, Czerwonkę, Gołębicę i Os-sownicę. Dzieliła niegdyś ks. mazowieckie od Podlasia. Opis tej rzeki przez Tym. Łu-uiewskiego: ,,Pam. fizyogr.“ (T. I, 453).

Liwia Druzylla, ob. Liwiusze.

Liwiusz Tytus, ob. Livius Titus.

LiwitlSZ Andronicus, Livius Andro-

ig p.

1593 nadał miastu liczne przywileje i zrobił je przytułkiem różnych prześladowanych (Żydów, protestautów i t. p.), datuje się szybki wzrost bogactwa i znaczenie L-a.

Livorno, najmniejsza z prowincyi włoskich, składa się tylko z miasta L. i jego najbliższych okolic, oraz z w. Elby (ob.) Obszar 345 km. kw. (6.2 mil. kw.), m-ców 124 227

(1904).

ig p.

Liw, osada miejska, dawniej m-ko, pow.

Węgrowski g. Siedlecka, nad rz. Liwiec, o 20 w. od stać, kolejowej Sokołów, około 1500 m-ców.

n i c u s.

Liwiusze, Livii, rzymski ród plebejuszow-ski. Gałęzie jego rozróżniały się przydomkami Denier, Drusus, Libo, Salinator. Względem rodu Druzusów ob. Dr u z us. Z pomiędzy innych L-ów zasługują na wzmiankę: 1) L u-cius L. wystąpił w r. 321 przed Chr. jako trybun ludowy przeciw uchwale senatu, żądając unieważnienia sromotnego układu zawartego z Sa-mnitami pod Caudium. — 2) Marcus L. Den ter; piastował z Markiem Emil. Paullu-304 godność konsula, a w dwa lata później był na mocy lex Ogulnia wybrany jako pierwszy pontifex z rodu plebejuszow-skiego. — 3) Li via, małżonka Marka Porcyu-sza Katona, a matka Marka Porcyusza Katona Uticensis. Gdy mąż ją rychło odumarł, wziął syna brat jej do siebie na wychowanie, L., wyszedłszy poraź drugi za mąż za Kwintusa Serwiliusza Cepiona, powiła mu córkę Ser-vilię, matkę sławnego Marka Brutusa. 1) Marcus B. Macatus, dzierżył podczas 2-ej wojny punickiej z polecenia propretora Marka Waleryusza główną komendę w mieście i w zamku Tarentum i bronił ich skutecznie przeciw Hannibalowi; w dwa lata później postradał miasto i cofnął się z załogą do zamku, który w swych ręku utrzymał. W r. 209 odbił Fabius Maximus Tarent podstępnym sposobem. Stąd wywiązał się w senacie rzymskim spór zacięty, czy L. na naganę zasługuje, że miasto w ręce nieprzyjaciela się dostało, lub go-

Jedna z najstarszych osad na Podlasiu, której zawiązkiem był zamek zbudowany na wzgórzu usypauem wśród gruntów błotnistych. Jako stolica ziemi Liwskiej, rozwijał się L. pomyślnie, a Ziemowit, książę na L-ie i Gostyninie, podniósł w r. 1350 osadę do rzędu miast oraz zbudował tu kościół drewniany. Po pożarze w r. 1453 Bolesław mazowiecki wydał nowy przywilej lokacyjny i liczne swobody, potwierdzone l przez Zygmunta I i Zygm. Augusta. W połowie w. XVI, przy najpomyślniejszym stanie miasta, było w L-wie 350 domów, 270 rzemieślników a 104 samych piwowarów. Wojny szwedzkie niepowrotnie zrujnowały miasto; w nowszych czasach ujemnie nań wpłynął wzrost sąsiedniego Węgrowa. W kościółku parafialnym obecnym piękna chrzcielnica z r. 1646 i staro- sem w r. żytne obrazy; był tu proboszczem ks. Jan Paweł Woronicz (ob.). W zamku, z którego pozostały wieża i mury, Jan Łaski, stronnik dworu rakuskiego, przepraszał w r. 1579 Stefana Batorego. Por. „Słown. Geogr.“ Opis L u zw. i widok ruin „Tygodn. Ilustr.“ 1866.

Liwa (z arab. „chorągiew“—równoznaczne z tur. s an dżak), okrąg administracyjny w Tur-cyi, stanowiący poddział wilajetu czyli prowincyi; zarządza nim mutesarrif (wielkorządzca).

Mir-i-L. (właściwie Emir-i-L.) lub L. - Pasza zowie się w armii tureckiej stopień wojskowy, odpowiadający generałowi brygady.

Liwadya (Levadia), miasto w Grecyi, w prow. Attyki i Beocyi. u stóp Helikonu, na wysokości 165 m. w pięknej, ale niezdrowej miejscowości na zachód od dawnego jez. Topolias.

M-ców przeszło 5 000, którzy uprawiają i przędą bawełnę. Od L., dawnej Lebadei, zwana była niegdyś Liwadya, część północna

e-t- ££

S. Drz

dzień jest nagrody, że zamek w posiadaniu swem utrzymał i przez to Fabiuszowi odbicie miasta ułatwił. Obrońcom L-a odpowiedział Fabius: „Certe, nam nisi ille amisisset, ego nunquam recepissem.“ — 5) Marcus L. był członkiem poselstwa, które Kartagińczykom w r. 218 przed Chr. wojnę wypowiedziało. — 6) Syn jego Marcus L. Salinator, razem z Lu-cyuszem Emiliuszem Paullusern konsul w r. 219 przed Chr. Obaj toczyli szczęśliwie wojnę w Illiryi i odznaczeni zostali tryumfem. Kiedy obu zaskarżono o sprzeniewierzenie łupów wojennych, uznano L-a winnym tego przestępstwa. Wtedy opuścił on Rzym i przez kilka lat w zaciszu wiejskiera przebywał. W r. 210 zniewolili go konsulowie do powrotu do stolicy, gdzie na posiedzeniach senatu albo wcale głosu nie zabierał albo krótkie tylko Votum swoje oddawał. Na usilne prośby przyjaciół przyjął w r. 207 godność konsula. Razem z nim wybrano konsulem przeciwnika jego, Ga-jusa Klaud. Nerona, z którym po długiem wahaniu się, i to na wyraźny rozkaz senatu, się pojednał. Nero wyruszył w pole przeciw Hannibalowi do dolnej Italii, L. zaś do Gallii Cysalpińskiej, aby zgnieść wojsko Hasdrubala, śpieszącego połączyć się z bratem. Naglące niebezpieczeństwo, które przejęty przez Rzymian list Hasdrubala do Hannibala zwiastował, skłoniło Nerona do opuszczenia z większą częścią wojska swego stanowiska naprzeciw Hannibala i połączenia się z legionami L-a. Nad rz. Metaurus, w Umbryi, dościgły oba wojska konsularne Hasdrubala i pobiły go doszczętnie (Hasdrubal padł w odmęcie walki). Obu konsulom przyznał senat zaszczyt tryumfu, pierwszeństwo L-owi oddając, ponieważ zwycięstwo w jego prowincyi odniesiono i on sam w tym dniu właśnie miał w swych ręku naczelną komendę. L. święcił na cześć zwycięstwa owego wspaniałe igrzyska, które z postawieniem świątyni bogini Juventas w dniu walki ślubował. W następnym roku mianowano go, na wniosek Nerona, dyktatorem celem wyboru nowych konsulów. Poczem udał się L. do Etruryi, gdzie także drugi rok pozostał, aby Magonowi drogę do Hannibala zagradzać. W r. 207 uzyskał razem z Neronem godność cenzora. Na urzędzie tyra nietylko zaprowadził, ku wielkiemu rozgoryczeniu ludu, uciążliwy podatek na sól, skąd mu się złośliwy przydomek Salinator (= handlarz soli) dostał, lecz także, aby pomścić zniewagę, w dawniejszym procesie sądowym mu wyrządzoną, przeniósł wszystkich rzymskich obywateli do najniższej klasy podatkowej, tak zwanej aerarii, wyłączając jedyną tribus (ob.), która naonczas w obronie jego wystąpiła. Wzajemne niesnaski obu cenzorów skłoniły pewnego trybuna ludu do pociągnięcia ich do odpowiedzialności przed trybunał narodu, jednak senat zapobiegł takiemu zgorszeniu. — 7) Gajus L. Salinator,

Wiel. Eucykl. Powsi. Iluatr. Ser. L łom XLIII-IV Zesz 347a.

prawdopodobnie młodszy brat poprzedzającego, w r. 211 arcykapłan, w r. 203 edyl kurulny, w r. 204 pretor. — 8) Gajus L. Salina-o r, wyprawił w r. 191 jako pretor flotę przeciw syryjskiemu królowi Antyochowi, a w trzy lata później piastował z Markiem Waler. Messalą godność konsula; umarł w r. 170 jako pontifex maxi mus. — 9) Livia Drusilla, małżonka Oktawiana Augusta, poprzednio zaślubiona Tyberyuszowi Klaudyuszowi Neronowi, który ją w r 33 przed Chr. Oktawianowi odstąpił. Z pierwszego małżeństwa miała ces. Tyberyusza, a w trzy miesiące po ślubie z Augustem powiła Druzusa (ob.) Po śmierci ojca w r. 20 przed Chr. przyjął August obu synów do swego domu i dał im najtroskliwsze wychowanie. Wdzięki, wierność małżeńska i pobłażliwość L-i względem zbyt kochliwego drugiego małżonka zjednały jej bezgraniczne jego przywiązanie. Stąd wywierała L. na męża, który z nią dzieci nie spłodził, wpływ wielki. Jedynem jej dążeniem było synom zapewnić tron rzymski, a z tego powodu obchodziła się z potomstwem Augusta, jakiego się z jedynej córki swej Julii, z poprzedniego małżeństwa urodzonejt doczekał, gorzej jeszcze niż z macoszą nienawiścią. Tacyt mieni ją: „Gravis in rempublicam mater, gravior domui Caesarum noverca.“ Gdy dwu synów Julii i Agryppy, Gajus i Julius Caesar, w młodym wieku krótko po sobie zmarło, przypuszczano, że L. przyczyniła się trucizną do ich zgonu. Następnie przyjął Augu-stus jako syna Tyberyusza. W świątyni, którą L. mężowi swemu wystawiła, piastowała godność najstarszej kapłanki. O władzę swą zazdrosny Tyberyusz usunął niebawem matkę zupełnie od udziału w sprawach politycznych, a nawet, z odrazy ku niej, szukał wytchnienia w samotności na w. Capreae. Po dłuższem niedomaganiu umarła L. w sędziwym wieku w r. 29 po Chr. Tyberyusz nie przybył na jej pogrzeb, taksaino jak podczas długiej choroby ani razu jej nie odwiedził; zakazał nawet oddania jej honorów, przez senat uchwalonych, ani nie wypłacił legatów wyznaczonych. Na starożytnych monetach przedstawiana jest L. jako Dea, Ceres, Juno, Artemis, Justitia, Salus, Pietas. — 10) Livia albo L i v i 11 a, córka Druzusa i Antonii, siostra Germanika. Już w 11-ym roku życia, w r. 1 przed Chr., zaręczona była z Gaj usera Cezarem, synem Agryppy i Julii. Nieco później wyszła za mąż za Druzusa, syna Tyberyusza, otruła wszakże męża z poduszczenia gacha swego S ej an a (ob,). Wkrótce sama umarła. Po straceniu Sejana, które nastąpiło skutkiem cudzołóstwa jego z L-ą, przeklęto urzędownie jej pamięć, a wyobrażające ją posągi potłuczono.

Liwny, miasto powiatowe w gub. Orłowskiej nad rz. Sosną, zbudowane w r. 1586; stacya odnogi kolei Płd.-Wschodnich. W epoce Samozwańców, w początku w. XVII, L. służyły

83

Km.

W. W. W.

W. W. W.

za przytułek wszelkiego rodzaju włóczęgom; stąd przysłowie: „Liwny da Jelec — wsiem woram otiec“. Obecnie przeszło 26 000 m-ców (prawie wszyscy prawosławni); 9 cerkwi mu rowanych, szpital miejski na 42 chorych, przytułek na 18 osób, giranazyuin żeńskie, szkoła rolna, seminaryum duchowne, dwie szkoły parafialne, oddział Orłowskiego Banku Handlowego, bank miejski i t. p. Ogólna produkcya fabryk i zakładów przemysłowych przewyższa 350 000 rb. rocznie (348 robotników fabrycznych; ważniejsze z zakładów: mydlaruie, cegielnie, młyny, garbarnie, dystylarnie, fabryki świec, mydła).

Liwonezy. Cesarzowa rossyjska Elżbieta, pragnąc przyzwyczaić ludność przyłączonych Inflaut i Estonii do stopy monetarnej rossyj-skiej, tak różnej od szwedzkiej, wpierw będącej w tych krajach w użyciu, rozkazała w r. 1756 wybijać specyalną monetę w zastosowaniu do stopy monetarnej szwedzkiej, lecz z rachubą rossyjską na kopiejki, którym dano nazwę L-ów. Wybijano 5 gatunków takiej monety, z wyobrażeniem po jednej stronie herbu rossyj-skiego, po drugiej zaś — herbów Inflant i Estonii: 1) Liwonez, 96 kop. (19.45 grm. cz. srebra), który odpowiadał 6 markom szwedzkim. 2) Półliwonez, 48 kop. (9.89 grm. cz. sr.) —3 markom. 3) Ćwierć liwonez, 24 kop. 4.93 grm cz. sr.)=l¹/a marce; zdawkowe: 4) 4 kop. (0.81 grm. cz. sr.) i 5) 2 kop. (0.35 gm. cz. sr.). Widocznie wybijanie tych monet nie przyczyniło się do osiągnięcia zamierzonego celu, ponieważ wybijano je krótko (w końcu r. 1756 i prawie że przez cały rok 1757).

Liwonia, ob. Inflanty.

Liwornina, dawna moneta toskańska; czystego srebra 24.85 grm.

Liwowie, plemię fińskie, stanowi obecnie już tylko nieznaczną cząstkę dawnego plemienia w krajach nadbałtyckich; zaludniali niegdyś wielką część dzisiejszej gubernii inflanckiej, tudzież dzisiejszą Kurlandyę. Dzisiaj zamieszkują dwie okolice: jednę grupę L-ów, nader szczupłą, spotykamy w dobrach Neu-Salis w gub. inflanckiej, nieopodal uścia rz. Salis do Bałtyku (wedługostatniego spisu ludności w tej okolicy, liczono ich tam zaledwie kilkunastu); druga, nierównie liczniejsza, przebywa na płc. brzegu Kurlandyi (3 789 płci obojga). Mówimy tylko o tych, którzy używają pomiędzy sobą mowy L-ów. Liczba powyższa oczywiście zwiększyłaby się znacznie, jeżeliby do niej dołączono tych wszystkich, co od dawnych L-ów pochodzą i od kilku stuleci przyjęli mowę i obyczaje sąsiadujących z nimi Łotyszów (ob. Dr. Bielenstein „Grenzen der Letten im XIII Jahrh.

u. jetzt“, Petersburg 1892). W okolicy Kiesi czyli Wendenu, np., jakkolwiek nie spotykamy śladu języka L-ów, natrafiamy wszakże na Dazwę ich w słowach Livenhof, Livenstrasse i t. p., a nawet w nazwie całej gminy L-ów (po ło-tewsku Lihbu payais), składającej się z włościańskich pojedyńczych sadyb, małych wsi i przysiółków. Mieszkańcy tych wsi jeszcze i w w. XX mają prawo do tak zwanego „dzwonu L-ów“ (Livenglocke), t. j. do bezpłatnego podzwonnego po śmierci. Sadyby te, wsie i przysiółki wymienione są dokładnie na samym dzwonie. Przy przelaniu tego dzwonu w r. 1818, dodano siedem nowych sadyb, które jednak pochodzenia od L-ów dowieść nie zdołały. Wszystkie te sadyby zamieszkane są przez Łotyszów. Na północnym krańcu KurlandyiL. posiadają od dziesięciu stuleci wysokie i piaszczyste wybrzeże, którego długość wynosi mil 10 i które ciągnie się od przylądku Domesnez (płc. kraniec półwyspu kurońskiego), na zachód ku przylądkowi Lyserort oddalonego o milę, zdrugiej znów strony nie dochodzi na l³/₄ mili do zat. ryskiej; szeroki zaś pas ziemi, błotnisty i zarosły lasami oddziela ich tu od Łotyszów, zamieszkujących wnętrze kraju. L. są niezwykle zabobonni i nierównie mniejszych zdolności umysłowych aniżeli Łotysze, a charakter ich zbliżony do charakteru Estów; skryci są i niedowierzający, uparci, źli, powolni i nieochędóżni. Mocno zbudowani a muskulatura nadzwyczajnie rozwinięta. Pod względem antropologicznym najbardziej są zbliżeni do mieszkańców Karelii. Zarost występuje u nich na twarzy nie wcześniej jak po ukończonym 25-ym rokn żywota. Ubranie ich tem się odróżnia od ubioru Estów, że długa świta (suknia zwierzchnia), z grubej własnego wyrobu tkaniny uszyta, jest najczęściej koloru szarego lub jasno-brunatnego, wtenczas kiedy sukmana tamtych zawsze bywa barwy bardzo ciemnej, niemal czarnej. Odznaczają się też od Łotyszów L. mniej świeżą, żółtawą barwą skóry na twarzy i rękach, niższym wzrostem i długiemi jak len białemi włosami, które z wiekiem przybierają barwę brunatną. W zimie noszą kożuchy niepowleczone suknem, a na nogach, w każdej porze roku, zamiast pończoch, ponawijane taśmy; stopy w skórzane łapcie obute, rzemieniem przywiązane. Na zachodnim krańcu półwyspu kurońskiego przerywają się nagle osady L-ów; na wschodnim zaś, ku zatoce ryskiej, od niedawnego czasu ludność łotewska z L-mi mieszać się poczyna. Stosujemy to zwłaszcza do osad Gibken i Schotzen, położonych w zach.-północnej części opisanego powyżej nadbrzeżnego pasa ziemi. Nie mogąc wymienić w treściwym artykule encyklopedycznym wsi dotąd jeszcze wyłącznie przez L-ów zamieszkałych, ograniczamy się na uwadze, że nazwy tych wszystkich osad spotykamy już w dokumencie d. 17 paź. 1387 (Bunge „Livl. Urkundenbuch“ Nr. 1248). Na opisanym powyżej wybrzeżu Kurlandyi liczą ogółem 136 sadyb, zamieszkanych przez samych tylko L-ów. Z tej liczby 54 zachoduich należy do dóbr Popen w par. anger-mudzkiej, pozostałych zaś 82 do dóbrDondangen w

par. Klein-Irben, Granicę pomiędzy niemi sta- A. Bielenstein „Grenzen d. Letten im XIII nowi rz. Irben. Nazwa L. u samych L-ów nawet nie bywa już w użyciu. Jakkolwiek Sjögren w pracach swoich o L-ach wyraża, że w dobrach Neu-Salis nazywają siebie „Lib“; prędzej przypuścić należy, iż tę nazwę przyjęli od Łotyszów; ojczysty ich bowiem język w okolicy Neu-Salis już całkowicie wychodzi z użycia.

Jahrh. u. in der Gegenwart“ (Petersburg 1892 z dodaniem siedmiu map in folio, stanowiących zeszyt oddzielny); Johann Andreas Sjögren „Livische Grammatik nebst Sprachproben im Aufträge der k. Akademie der Wissensch. bearbeitet u. mit einer historisch-geograph. Einleitung versehen v. Ferd.. Joh. Wiedeman“, Petersburg 1861). Po szczegóły o L-ach prze-dewszystkiem do tego dzieła odsyłamy.

Liwr, moneta dawna: 1) flamandzka złota bita w Amsterdamie, 3.4 grm. czystego złota. — 2) złota angielska, bita dla Iudyi Zachodnich, czystego złota 6.5 grm. — 3) dawna moneta złota Stanów Zjednoczonych, przedstawiała rozmaitą wartość; dla stanów: New Hampshire, Massachussets, Connecticut, Rhode-Island, Wirginia, Kentu-ky, Ohio, Tennessee, Indiana i Mississipi zawierały czystego złota 7 grm.; dla New-Yorku — 6.5 grm.; dla New-Jersey, Pensylwanii, Dtdą-ware i Marylandu — 6.8 grm.; dla południowej zaś Karoliny i Georgii — 9.0 grm. 4) (Livre) moneta srebrna francuska o rozmaitej wartości. L. francuski odpowiadał mniej więcej dzisiejszemu frankowi (czystego srebra 4.2 grm.); L. tournois mniej przedstawiał wartości, a zawierał niepełne 4 grm. czystego srebra; L. zaś kolonialny miał tylko czystego srebra 2.25 grm., t. j, odpowiadał w zupełności dzisiejszej półfrankowej monecie. Ten gatunek monety wybijano we Francyi do r. 1810. 5) Dawna moneta srebrna Kantonu Genewskiego, przedstawiała prawie że podwójną wartość

L-a francuskiego; tejsamej wartości jest L.

w. w. w.

o. M.

Kurlaudzcy L. znają wprawdzie to miano, ale używają go jedynie wtedy, gdy rozmawiają po łotewsku; sami zaś siebie nazywają Jlandohst (— mieszkańcy wybrzeża), dla odróżnienia od Łotyszów, jako mieszkańców wnętrza kraju, którym dają miano Mo, od wyrazu ma (lądj. Nazwę tę, oczywiście, przyjęli i sami Łotysze, nazywając pogranicznych L-ów Jurmal-neeki (=mieszkańcy morskiego wybrzeża) albo Zweineeki (= rybacy) i rzadko tylko zastoso-wują do nich wyraz Lihbeszy (L-owie). Inflanccy L., których przedstawicieli napotyka się tylko w dobrach .Neu-Salis, pod tern mianem są zuani u najdawniejszych kronikarzy miejscowych jako i u Nestora, obdarzającego ich temże mianem. Czy wszakże L., o których prawią Saxo i Joannes Magnus, są tymisa-mymi co i spotykani w kronice Henryka Łotysza, o tem nic stanowczego nie wyrzeczone.

Po ostatecznem ujarzmieniu L-ów i ugruntowaniu w Inflantach panowania niemieckiego nazwy „Livonia“ i „Livones“ znaczenie odmieniły. Kronikarz Henryk, misyonarz Łotwy, raz wyraźnie odróżnia kraje „Livonia“ i „Lottavia“

(czyli Livonię i Łotwę), innym razem pod nazwą Liwonii, zdaje się, rozumie kraj cały przez

Liwski Edmund (* 1817—f 1888), docent uniwersyt. Charkowskiego, długoletni naucz, szkół średnich w Charkowie, syn Józefa L-go, żołnierza z r. 1794, mąż urastający ponad poziom nawet wybitnych; rozległa!) wiedza historyczna i charakter niezwykłej nieskazitelności podnosiły go wysoko. Urodzony w okolicach Humania, żywił szczególne zamiłowanie do okolic ukraińskich, acz wielkiem sercem swem obejmował wszystkie dzielnice Rzpltej. Kształcił się początkowo w szkołach bazyliańskich w Humaniu, gdzie spotykał ślady świeże takich uczniów jak Bogdan Zaleski, Seweryn Goszczyński, Michał Grabowski. Zaczerpnął tam uiezłomności zasad religijnych i narodowych, a zarazem od owych chwil powziął sympatyę dla zakonu Bazylianów, którą zachował do końca życia; rozumiał pod tą nazwą Bazylianów dawnych, w prowincyach naszych wschodnich istniejących, którzy byli dobrymi Polakami i dobrymi katolikami, trzymającymi się obrządku greckiego. Takich obecnie już się nigdzie nie spotyka.—L. studya wyższe odbywał w świeżo założonym uniwers. kijowskim, należąc do pierwszych szeregów młodzieży polskiej, która tam zaczęła szukać światła, gdy zburzone były już wówczas wyższe zakłady

Łotyszów, L-ów i Estów zamieszkany. Następnie Kantonu Bazylejskiego nazwa L-ów znika. Dopiero w drugiej połowie w.

XIX na ten lud baczniejszą zwrócono uwagę i język zgłębiać poczęto. Petersburska Akad. Umiejętności w r. 1861 wydała dzieło,, Livische Grammatik nebst Sprachproben“, która to praca studyom nad tą cząstką plemienia fińskiego nowy nadała ruch. Najnowszym jego objawem jest dzieło znakomite A. Bielensteina, wydane przez tęż Akademię w roku 1892 (por, tu niżej; sprawozdanie wyczerpujące w „Kwartalniku historyczn.“ 1895). Pod nazwą „Livländer“ (po łacinie „Livones“), rozumieją obecnie Niemcy wszystkich mieszkańców Inflant, bez względu na pochodzenie.—Literatura. Wymieniamy ważniejsze prace: W. Hillner „Die Liven an d.

Nordkuste v. Kurland“ (w „Bunge’s Archiv'f. d. Gesch. Liv-Est u. Curland’s“ tom V str. 159 — 167). Tażsama praca wydaną została po francusku w „Bulletin de la classe des sciences histor., philosoph. et polit, de l’Acad. lmp. des sciences à St. Petersbourg“, T. III, «Ns 17, staraniem P. Koeppena; Sjögren „Rapport sur sou voyage en Livonie et en Courlande“ (w „Mélanges russes“ 1825, II), F. Waldhauer „Zur Antropologie d. Liven“ (Dorpat 1879); Manteuffel „Listy z nad Bałtyku“ (Kraków 1889), str. 42 —47; tenże w „Słów. geograf.“, art. „Liwowie“;

.Sło-

M. I)

M. 1)

nr Ig-, B.

D.

naukowe polskie. Okupując studya swe wiel-kiemi prywacyami, w warunkach bardzo ciężkich materyalnych, zniewolony był je przerwać nadługo w r. 1839, kiedy relegowano słuchaczy uniw. Polaków z powodu udziału młodzieży polskiej w sprzysiężeniu Konarskiego. Chociaż należał do kategoryi mniej podejrzanych, niemniej tułał się długo na Zadniep-rzu, nim wreszcie zdołał ukończyć studya w uniw. cłiarkowskim. Pomimo swych zdolności, jako Polak, pracować musiał na stanowiskach pedagogicznych podrzędnych, walcząc z liczne-mi brakami dla umysłu i ciała. Wreszcie zwrócono uwagę na jego wiedzę i uzdolnienie, powołano go do Charkowa (około 1856) na stanowisko profesora gimnazyum, a po paru latach dano mu katedrę do tymczasowych wykładów historyi powszechnej w uniw. charkowskim, gdzie świetnem ujęciem przedmiotu, obrazo-wem przedstawieniem i pełną zapału, piękną wymową budził podziw słuchaczy. Trwało to zaledwie dwa lata, władze bowiem, rządząc się względami formalistyki, nie zatrzymały nadal katedry w ręku L-go, gdyż nie posiadał on wyższych stopni naukowych. L. całe niemal życie spędził na Zaduieprzu, gdzie Ros-syanie, patrząc na tę postać podniosłą, o charakterze niezrównanie czystym i niezłomnym, uczyli się cenić Polaków. Przewodnią jego ideą, pod której sztandarem szedł przez życie całe, były słowa, które kiedyś wyrzekł: .,Dobre czyny nie giną daremnie; z nich składa się wielki moralny kapitał. Im więcej dobrych czynów, tern naród bardziej potężnieje, tern widoczniej dąży do odrodzenia swego“., wa zawsze stwierdzał czynami. Umierając w kraju jako emeryt, całe mienie, zebrane pracą usilną długiego życia, powierzył krakowskiej Akademii Umiejętności, zobowiązując ją, aby z kapitału, powiększywszy go w ciągu lat trzydziestu prowizyami, wytworzyła fundusz dla niezamożnych literatów i ich rodzin. Fuu-dacya ta w r. 1919 ma wejść w życie. Charakterystyczną jest rzeczą, iż prawie wszyscy rówieśnicy L-go, Konarszczycy, mniej więcej odznaczali się uzdolnieniami poetycznemi, tylko Edmund L. nie pisał mową wiązaną. Występował na polu literackiem niewiele, w latach 1845 — 60 najczęściej umieszczał prace swe w ówczesnych pismach warszawskich, zawsze pod pseudonimem Maksymilian Zero. W czasach późniejszych drukował niekiedy artykuły w pismach lwowskich, pod pseudonimem Agawa i inne. Zgasł na Ukrainie przed-dnieprzańskiej. Stosownie do jego ostatniej woli pogrzebano go na wschodnich rubieżach Rzplitej, w Rzyszczowie, na wyniosłej górze nad Dnieprem, gdzie Bogdan Zaleski niegdyś czerpał natchnienie do utworów swych. — O Edrn. L-m pisano: w „Kłosach“ (1888); w piśmie zbiorowem ,,Znicz“, wyd. w Moskwie; w książ-

ce ,,Młodzież Polska w uniw. Kijów, przed r. 1863 przez M. Dubieckiego'* (Kijów 1909).

L'WSki Jan (znany jedynie pod pseudonimem Bolesław z nad Dniepr u), starszy o lat parę brat poprzedzającego (f przy końcu 1888). W epoce gdy ruch literacki, około r. 1856, zaczął ożywiać się w Warszawie, ukazywać się zaczęły i dość długo ukazywały s:ę w dziennikach warsz. Korespondencye z Ukrainy bliższej L-go Jana, zawsze podpisywane pseudonimem „Bolesław z nad Dniepru“. Odtwarzał w nich pięknym, potoczystym językiem, bądź życie ówczesne w południowych prowin-cyach Rzplitej, bądź przeszłość niedawno ubiegłą. Pióro jego było bardzo cenione.

Liwskie starostwo grodowe w ziemi Liwskiej (woj. Mazowieckie). W r. 1771 posiadał je Józef Karczewski, który płacił J450 złp. kwarty, 1 574 złp. hiberny. Według lustracyi r. 1564 kmiecie robią kiedy im każą, nadto dają z włóki 3 dni tłoki, 7 korcy owsa i daninę wartości 9 gr. Według lustracyi r. 1789 obciążenie włościan było umiarkowane. Gospodarze np. wsi Grodzisko siedzą wszyscy na półwłóczkach, odrabiają po dwa dni, dają owsa miary warszawskiej korzec 1, ćwierci 2, chmielu ³/₄ korca, kapłona 1, gęsi ¹/i, jaj 8, Stróżą do s-twa kolejno, odrabiają prócz tego tłoki po 2 dni do roku. W tejże lustracyi r. 1789 czytamy o innej wsi s-stwa, Czerwonce, iż grunta ma dobre, lecz krótko ciągnące się, ponieważ borem zarosły, a dobywanie onych jest przy-trudne.

LÎXUS, chrząstka, ob. Kule zank a.

Lizander (Lisander, L y sa u d e r), herb polski z indygenatu. Na tarczy w polu błękit-nem — w środku wieńca zielonego wawrzynowego, przeplecionego srebrnemi literami V. D. N. E. A. (które zapewne składać się mają na imię mitologiczne D a fne), postać niewieścia z rozpuszczonemi włosami, w powiewnym stroju greckim, jakgdyby podlatująca, z rękami do góry wzniesionemi, u których palce w liście wawrzynu zraieuione. Na hełmie z zawoju błękitnego, przetykanego złotem, pół takiej postaci jak na tarczy. Labry błękitne, podszyte złotem. Używany przez kurlandzką rodzinę von Lysander, z której Piotr otrzymał indygenat polski d. 31 marca r. 1582. — Źródła: Sieb-mącher III, 11, 359; Ostrowski.

Lizander, gr. Aoaavôpoç, łac. Lysander. — 1) Pod koniec wojny Peloponezkiej wsławiony wódz Spartańczyków, wywodzący ród swój od Hera-klidów, chociaż nie z krwi królewskiej, syn Arystokrytosa (mylnie Arystokratesa albo Ary-stoklitosa); według innych źródeł pochodziła matka jego z motakó w(ob.)tj. rodziny helockiej. Rzadkiej bystrości umysłu, roztropny, dzielny strategik, przytem zaś przebiegły i ambitny, umiał dla ojczyzny swej hegemonię na lądzie i na morzu nad całą Grecyą zagarnąć, a dla

siebie władzę najwyższą posiąść. Dumny, su- owego czasu Ateńczykom wiernych, zaprowadził, rowy, a często okrutny, umiał się upokorzyć wszędzie dopuszczując się srogich okrucieństw, w potrzebie. Otwarcie przyznawał się do ta- koustytucyę oligarchiczną, na której czele sta-kich zasad: dzieci trzeba kostkami, mężów w'ał kolegium z 10 członków złożone(S=xa§ap*/oć), zaś przysięgami oszukiwać; gdzie skóra lwia nie wystarcza, tam trzeba lisem się podszyć.

posłuszne rozkazom spartańskich namiestników (àpjroataî). Postradali Ateńczycy wielu sprzymierzeńców; jedyna w. Samos przy nich wytrwała. Potem wyruszył L. do Attyki i obsa-ezył Ateny. Miasto, pozbawione pomocy z zewnątrz,przeludnione, gdyż L.wszystkich ateńskich obywateli, jakich tylko napotkał, do powrotu do ojczyzny zmuszał; —wkrótce też szczelnie ze strony lądu i morza odcięte, poddać się musiało pod b. twardemi warunkami (w kwietniu r. 404) (ob. Ateny, t. V, str. 317). Za sprawą L-a zniesiono rządy demokratyczne, a na ich miejsce ustanowiono 30 tyranów. Po kapitulacyi Aten wyruszył L. przeciw Samos i podbił tę wyspę, na której zaraz oligarchiczne rządy zaprowadził, a zabrawszy pieniądze, nadsyłane przez Persów, jako i dary ze zdobytych miast wymuszone (wynoszące 1000 talentów), odesłał je do Spar-ty. L-a czyny opiewali natenczas poeci, a miasta podbite stawiały mu, po raz pierwszy u Greków, posągi i ołtarze i święciły na cześć jego osobne uroczystości. Honory takie, jako i wpływy, które zyskiwał, niezgodne z zasadami konstytucyi Likurgowej, obudziły oburzenie w Spareie, szczególnie zaś u królów tamtejszych: to też, skoro nadto skargi na jego samowolę i srogość do wiadomości władz spartańskich doszły, odwołano go do ojczyzny. Oskarżenie perskiego satrapy Farnabasosa, którego kraj L.niemiłosiernie był splądrował, pogorszyło jeszcze jego położenie. Mimo to przebiegłością swą uszedł kary i otrzymał pozwolenie zwiedzenia świątyni Zeusa Ammona w Pustyni Libyjskiej, aby rzekomo ślubu dopełnić. Kiedy oligarchowie ateńscy zażądali pomocy Spartańczyków przeciw ruchom stronnictwa demokratycznego, zdawały się losy znowu powoływać L-a; lecz przeciwnik jego, król Pauzauias (ob.), zniweczył jego plany, na własną odpowiedzialność przywracając Ateńczykom rządy demokratyczne. Sprawował natenczas L. obowiązki podkomendnego floty w Hellesponcie. Oburzony krokiem Pauzaniasa i ubliżającem postępowa-uiem drugiego króla, Agezylaosa, który, chociaż wyniesienie swe na tron mu zawdzięczał, unieważniał dekreta jego, wydawane, jak za lat dawuiejszej dyktatury, w miastach azyatyckich w tendencyi oligarchiczej, L. uknuł plan obalenia dziedzicznego tronu w Spareie i uczynienia go przystępnym wszystkim członkom rodu Hera-klidów. Gdy jednak żadna wyrocznia w zamysłach tych go nie poparła, spełzły plany te na niczem. Przy wybuchu wojny Tebańczyków z Focejczy-kami, w r. 395, otrzymał L. naczelną komendę nad wojskiem spartańskiem, które od strony zachodniej do Beocyi wtargnęło, i w szyku bojowym pod Haliartos na drugą armię spartańską pod wodzą Pauzaniasa, mającą od po-

Oceniając potęgę Ateńczyków, spostrzegł, że powalić ich można tylko na morzu własną ich bronią. Pomoc w planach swych znalazł w młodszym Cyrusie, perskim wielkorządzcy Azyi Mniejszej, który, czuły na pochlebstwa, zaufaniem swem go darzył i dostarczał mu obficie złota, potrzebnego do wzmocnienia morskiej potęgi spartańskiej. Kiedy Alcybiades Atenom dawniejszą świetność przywrócił, powierzyli Spartańczycy w r. 407 przed. Chr.

L-owi naczelne dowództwo nad flotą. Przybywszy do Efezu, pomnażał L. liczbę swych o-krętów, ćwiczył je w obrotach i jaknajstaran-niej unikał starcia się z silniejszą flotą ateńską. Podczas nieobecności Alcybiadesa w stosownej chwili przyjął w pobliżu przyl. Notion w r. 407 bitwę z Antyochem, jego podkomendnym, która zakończyła się porażką Ateńczyków; wtedy motłoch ateński odebrał Alcybiadesowi dowództwo i powierzył je dziesięciu innym wodzom. Z tej lekkomyślności polityków ateńskich skorzystał L: zwoływał do siebie w Efezie wpływowe osobistości z miast różnych i wysp; nakłaniał je do tworzenia klubów politycznych, obiecując, że z upadkiem Aten koniec demokratycznych rządów nastąpi, a im samym władza oligarchiczna przypadnie. Nie na rękę było L-owi, gdy Spartańczycy na r.

406 mianowali następcą jego w głównej komendzie Kallikratydasa, którego do tego stopnia nienawidził, że resztę pieniędzy, danych mu przez Cyrusa na budowanie okrętów, wolał do Sardes odesłać aniżeli swemu admirałowi oddać, Kiedy Kallikratidas w bitwie pod Arginuzami życie postradał, prosiły miasta ma-łoazyatyckie Spartańczyków, aby naczelne dowództwo ponownie L-owi oddali. Ponieważ kon-stytucya spartańska tego nie dozwalała, gdyż godność admirała, vaôap^oç, raz tylko w życiu wolno było piastować, mianowali Spartańczycy Arakosa wodzem naczelnym, lecz dodali mu do boku L-a jako zastępcę, smazoksóę. Z początkiem r. 405 przybył L., imponując już silniejszą flotą, do Efezu i wytężył wszystkie siły, aby demokratyczne konstytucye w miastach azyatyckich obalić. Napadł w lecie tegoż roku niespodzianie na flotę Ateńczyków, przy uściu rz. Ajgospotamoi i zniósł ją niemal doszczętnie, bo tylko 8 okrętów pod wodzą Kono-na zdodało się ucieczką uratować, 3 000 jeńców ateńskich i wodza Filoklesa skazał L. na śmierć, zakazując grzebania trupów. Po tern zwycięstwie, zamiast zwrócić się przeciw Atenom, udał się na wybrzeże Azyi Mniejszej i Tracyi i, wyzyskując dawniej knowane porozumienia, we wszystkich miastach tamtejszych, do

Dr J. F.

9° 11'

łudnia nadciągnąć, czekało. Ponieważ król ten    strony rzeki malowniczo się przedstawia. Kii-

marsz swój ociągał, wyruszył L. sam pod mia-    mat łagodny i przyjemny: ciepłota średnia la-

sto, ale zaskoczony przez Tebańczyków, padł zaraz w pierwszych szeregach, a wojsko jego w ucieczce ratunku szukało. Gdy zwycięzcy zwłoki poległych wydali, kazał Pauzanias L*a pod murami m, Panopeus, w Pocydzie, pochować. Jeszcze w późniejszych czasach stał pomnik jego przy trakcie do Delfów wiodącym. —

Biografia L-a u Corneliusa Neposa i Plutarcha.

—Por. Vischer „Alcibiades u. L.“ (Bazylea 1844); Gehlert „Vita L-i“ (Budziszyn 1874, program gimnaz.). — 2) Potomek poprzedniego, przyjaciel króla Agisa III.—3) Efor spartański, którego dla niesprawiedliwych wyroków z kraju wypędzono.

Lizanorydas, AoaavopîSaç, jeden z trzech wodzów spartańskich, którzy w r. 379 przed Chr. Kadmeę poddali; ponieważ w nocy, w której bunt wybuchł, na zamku go nie było, na śmierć go nie skazano, tylko na wysokie grzywny; tej kary wolał przez dobrowolne wy-

S. Drz,

S. Drz.

gnanie uniknąć.

Lizars Jan (* w Edynburgu około 1783 — 4 tamże 22 czerw. 1860), chirurg znakomity. Wykształcenie zawodowe otrzymał w mieście rodzinnem, a ukończywszy je w r. 1808, został chirurgiem marynarki, W r. 1815, porzuciwszy służbę, wrócił do Edynburga, gdzie został członkiem król. zgromadzenia chirurgów i rozpoczął wykłady auatomii i fizyologii, po latach pięciu także i chirurgii. W r. 1831 mianowano go prof. chir. w Royal College of Surgeons; oprócz tego zajął posadę chirurga w Royal Infirmary; w roku szkolnym 1838/9 ustąpił z katedry i ze szpitala. L. był chirurgiem bardzo wykształconym, odważnym i zręcznym, a profesorem cenionym; wsławił się zwłaszcza podwiązaniem tętnicy bezimiennej oraz wy piłowaniem szczęki dolnej i górnej, które poraź pierwszy wykonał w r. 1829. Oprócz wielu prac mniejszych, ogłoszonych przeważnie w „Edinb. Med. a. Surg. Journal“, wydał: „A system of anatomical plates; accompanied with descriptions, a. physiol., pathol., and surgical observations“ (Londyn 1822 — 1826; 12 cz., 101 tabl. in fol.; wyd. 2-e t-że 1840), „Observations on extirpation of diseased ovaria etc.“ (Edynburg 1825 z 5 tabl. in fol.) i „A system of prautical surgery“ (t-że 1838). — Por. „The Lancet“ (1860 I, str. 582) i „Edinb. Medical Jouru.“ (1861 VI, str. 101); spis prac wszystkich w Callisena ,,Med. Schriftsteller-Lex.“ (T. XI, str. 409 i XXX, str. 89).

Lizbona (portug. Lisboa lub Lisbóa) —stolica Portugalii, miasto główne prowincyi Estre-madury pod 38° 42' szer. płc. i dług. zach. Greenwich, na brzegu prawym rz. Tago o 25 km. od jej uścia, w miejscu, w którem rzeka dosięga do 9 km. szerokości i dostępna jest dla okrętów największych. Miasto, położone amfiteatralnie na kilku wzgórzach, od tem 21°, zimą 10.4°, średnia roczna 15.5°. — L. posiada w obwodzie przeszło 20 km. i składa się z 4-cli dzielnic (bairros); wschodnia, najstarsza, Al fama, przypomina przeszłość L-ny rzymską i maurytańską; druga to ciągnące się wzdłuż rzeki nowe miasto (Rocio), trzecia, zachodnia (Alcantara); czwarta—miasto górne (Bairro Alto); na pdł.-zachodzie przedmieście wielkie Belem. — L. z wyjątkiem dzielnicy wschodniej zabudowana jest regularnie i ma wiele pięknych ulic (najwspanialsza Avenida da Liberdade o dwóch zdobnych w plantacye alejach i dwóch drogach dla ruchu kołowego). Z kilkudziesięciu większych lub mniejszych placów (Traças) wyróżnia się wielka Praga do Commercio (inaczej Terreiro do Pago) z posągiem Józefa 1, położona nad rzeką i otoczona najpiękniejszemi gmachami publicz-nemi (giełda, ministerya, urząd celny); praga da Rocio z pomnikiem bronzowym Pedra IV, połączona z pierwszym 7-rna ulicami równo-ległemi (między niemi Rua Augusta, rozpoczynająca się lukiem tryumfalnym). Z innych placów zasługują jeszcze na wzmiankę: Praga da Figucira, P. do Municipio i P. do Combes z pomnikiem tego poety. — Z plantacyi i parków miejskich wymieuić należy: ogród botaniczny politechniki, z pięknym widokiem na wzgórza wschodnie miasta i na Avenida da Liberdade; dość wysoko w części zachód, miasta położony ogród Estrella; cienistą Praga do Principe Real; ogród /S. Pedro de Alcantara; park królewski, park Campo Grande, ogród zoologiczny; nakoniec najnowszy z nich, bo w końcu zeszłego stulecia założony park Avenida, do którego prowadzi Avenida da Liberdade. — Pod względem architektonicznym miasto nie przedstawia się ciekawie. Ani wśród gmachów świeckich ani wśród kościołów niema budowli, uderzających czy to pięknością, czy to szczególnie zajmującym charakterem. Z kościołów (przeszło 200) wymienić należy b. starą katedrę ($<?) w stylu gotyckim, po części zniszczoną przez trzęsienie ziemi w r. 1755, a pamiętającą czasy maurytańskie, kiedy służyła za meczet; zbudowany przez Jezuitów kościół (Säo Rouąe, uderzający bogactwem wnętrza (obrazy mozaikowe i rzeźby) przy b. niewielkiej zresztą wartości architektonicznej; z końca w. XVIII pochodzący kościół Serca Jezusowego (inaczej Estrella), zbudowany na wzór bazyliki św. Piotra w Rzymie, kościół S&o Vicente de Fora, zawierający grobowce domu panującego Bra-ganzów, nakoniec jeden z najbogatszych kościołów — (Sâo Domingos. — Na przedmieściu Belem znajduje się kościół Sta-Maria de Belem, rozpoczęty w końcu w. XV przez Emanuela W. (z grobowcem tego króla).-—Dawniej była to kaplica klasztoru św. Hieronima; obecnie w jednem ze skrzydeł dawnego budynku

Istnieje 7 teatrów, m. in.

Hamburgiem, Antwerpią,

n a-

w. w. w.

klasztornego znajduje się dom sierot (Casa Pia), w drugim —stała wystawa przemysłowa. — Z gmachów świeckich zasługują na uwagę pałace królewskie, zbudowane w połowie w. XVIII: Paęo de Eecessulades i olbrzymi Paço d'Ajuda, o 1 km. oddalony od poprzedniego. Pozatem mennica, gmach urzędu celnego, parlamentu (Palacio das Cortes) w r. 1834 przerobiony z klasztoru Benedyktynów, ratusz (Camora Municipal) z r. 1875, arsenał, giełda i hale targowe.—Wody dostarczają L-e dwa wodociągi; starszy, zbudowany w w. XVIII, t. zw. Aąue-ducto das Aquas livres; nowy, zaledwie od r. 1880 istniejący, czerpiący wodę z rzeczki Alviella. — Strzeże miasta szereg fortów, położonych wzdłuż t. zw. Estrada Militär, drogi ciągnącej się poza miastem ze wschodu na zachód. — Ludność (w r. 1900 m-ców do 356 000) jest niemal wyłącznie katolicką. W L-e zwykle znajduje się wielu cudzoziemców, przedewszyst-kiem Hiszpanów, pozatem Niemców, Francuzów, Anglików, Brazylijczyków, Murzynów i Mulatów z kolonii portugalskich. L. jest stolicą królewską, siedzibą władzy ustawodawczej (Kor-tezów), ministeryów, władz okręgowych, trybunału najwyższego, sądu apelacyjnego i arcybiskupa. — Z zakładów naukowych L. posiada: szkołę politechniczną, akademię medyko-chirurgiczną, szkołę przemysłową, handlową, rolniczą z instytutem weterynaryjnym, semi-naryum nauczycielskie, akademię sztuk pięknych, konserwatoryum ze szkołą dramatyczną, szkołę kadetów i marynarki, wiele liceów; królewską akademię umiejętności, T-wo geograficzne, nauk lekarskich, instytut geodezyi, ob-serwatoryum astronomiczne i meteorologiczne, bibliotekę publiczną (do 300 000 tomów i ok. 10 000 rękopisów), archiwum narodowe, nakoniec wiele muzeów; przy politechnice ogród botaniczny.

opera. Z pośród zakładów dobroczynnych: kilkanaście szpitali, zakład dla obłąkanych, dla ociemniałych, dom sierot, inwalidów i t. d.— L. oddawna odznacza się wyrobami jubilerskie-mi i wogóle wyrobami z metali szlachetnych. Rozwój przemysłowy ostatnich czasów powołał do życia lub rozszerzył wiele in. gałęzi przemysłu (tkactwo i przędzalnictwo wełniane, bawełniane, lniane i jedwabne, przemysł metalowy [odlewnie żelaza, fabryki maszyn], chemiczny, fabrykacya mydła, papieru, cukrownie, garbarnie, fabryki kapeluszy, tytoniu, korków, zapałek i t. p.). — W rękach rządu znajduje się wielka król. fabryka lin. — Dzięki położeniu geograficznemu L. posiada znaczenie jako miasto portowo-handlowe, jakkolwiek nie jest dziś tem, czem była niegdyś, za czasów największego rozkwitu potęgi handlowej i morskiej Portugalii. Ruch portowy dosięga kilku tysięcy statków rocznie (statki głównie angielskie, potem niemieckie, francuskie, a wreszcie portu-galskie). Ruch ożywiony statków parowych łączy L. z Southamptonem, Londynem, Liver-poolem, Bremą,

Bordeaux, Havrem, z koloniami portugalskiemi. Zatrzymują się tu statki angielskie, francuskie i niemieckie dążące do Ameryki Południowej, a także do Afryki południowej i wschodniej. — Przedmiotem handlu wywozowego są: wina (portwein i wina czerwone, te głównie do Brazylii); wyroby korkowe, sól, oliwa, sardynki, ryby (głównie do Hiszpanii) różnego rodzaju warzywa i owoce; przywożą drzewo, węgiel, zboże, naftę, herbatę, cukier, tytoń surowy, sztokfisze, tkaniny bawełniane, szkło, porcelanę, różne wyroby żelazne i t. p. — Za przedmiot handlu tranzytowego służą głównie płody kolonii portugalskich (kawa, kakao, kauczuk, guma, olej palmowy i t. p.). L. posiada 9 banków, tudzież dwie filie banków zagranicznych: „Crédit Lyonnais“ i „London aud Brazilian Bank“. — L. jest punktem krańcowym międzynarodowej linii kolei Paryż-Madryt-L., oraz wyjścia następujących dróg żel.: L.-Badajoz, L.-Oporto, L.-Faro, L,-Figueira da Foz, L.-Cintra, L.-Ca-scaes. — Dzieje. L. występuje w dziejach jako główne miasto plemienia Luzytanów pod nazwą Olisippo, albo Ulisippo. — Po opanowaniu półwyspu przez Rzymian została kolonią rzymską, później municipium i otrzymała nazwę F e 1 i c i t a s Julia. Zajęta przez Swewów i Wizygotów, zwała się Olisipona lub Ulissipona; nakoniec dostawszy się w w. VIII w ręce Arabów, zwać się zaczęła Al-Oszbana, lub Liszbuna — Panowanie Arabów trwało z przerwami do r. 1147; wtedy przy pomocy wojsk krzyżowych L-ę wyzwolił Alfons I portugalski i pod obeenem imieniem podniósł do godności stolicy państwa (nieco później i stolicy biskupiej). L. rosła i rozwijała się b. szybko, pomimo klęsk żywiołowych, które wiedzały ją w w. XIV (trzęsienie ziemi w r. 1344, zaraza w r. 1348) i zburzenia części miasta w r. 1473 przez Henryka II kastyl-skiego. — W w w. XV i XVI L. była już środowiskiem handlowem wszechświatowem i dopiero za panowania hiszpańskiego, które spadło na nią w r. 1580, i rządów tyrańskich ks. Alby (ob.) zaczęła upadać. — Równocześnie rozpoczął się upadek potęgi handlowej Portugalii.— Wyzwolona z pod panowania hiszpańskiego w r. 1640, pod władzą domu Braganzów znów się wznosić zaczęła, lecz wobec przeniesienia się punktu ciężkości handlu międzynarodowego dokądiudziej, — do świetności dawnej już nie powróciła. W r. 1755 ponownie nawiedziło ją trzęsienie ziemi, które zburzyło dwie trzecie miasta i wygubiło do 40 000 m-ców. — Od listopada r. 1807 do sierpnia r. 1808 zajęta była przez Francuzów.    st' K-

Lizbonina, moneta złota portugalska, wartości 4800; zawiera czystego złota 9.84 grm.

Lizdejko, według Stryjkowskiego ostatni arcykapłan Litwy. Miał on być cudownie ocalo-

nym synem ks. Narymuuta, należącego jakoby do Lizol, preparat przygotowywany z destyla-dynastyi Dorsprunga, która jakoby panowała na j tów smoły gazowej, zawierającycli znaczne ilo-Litwie przed domem Gedymina. Według tradycyi j ści krezolu i ługu sodowego, jest roztworem był L. zięciem ks.Witenesa, a szwagrem i przyja- krezolów, których zawartość dochodzi do 50% cielem Gedymina, któremu miał doradzać wybu- w mydle. Brunatny, oleisty obojętny płyn o za-dowanie Wilna, tłómacząc mu sen o wilku żelaz- pachu krezolu, wrze przy 187- 210°, miesza się nym. Według Niesieckiego dał L. tę radę w w każdym stosuuku z wodą, alkoholem, glice-r. 1305. Kojałowicz, Stryjkowski, a za nimi ryną i olejami. Roztwory zawierające oleje dają z wodą emulsyę. Roztwór wodny L-u w dotyku robi wrażenie mydlin i pieni się. L. rozpuszcza z łatwością wiele ciał i natej własności polegają jego liczne zastosowania. Jako środek dezynfekcyjny i antyseptyczny, przewyższający powszechnie znany kwas karbolowy, a mniej odeń trujący, L. używany bywa w tych wypadkach, gdy idzie jednocześnie o oczyszczenie i gruntowne wyjałowienie przedmiotów (np: do mycia ciała, podłóg, mebli, ulic, płukania klozetów, prania bielizny). L. znajduje zastosowanie w położnictwie, w chirurgii, przy leczeniu chorób skórnych i zakaźnych, a także ran zwierząt domowych, jako środek przeciw pasożytom roślinnym i grzybowi domowemu, do konserwania surowych skór i drzewa i t. p. Do dezynfekcyi rąk używa się l°/₀-go roztworu L-u, do mycia instrumentów chirurgicznych 0.25%, do mycia ran 0.25 — 0.5%, w celu wyjałowienia ekskrementów, plwocin i t. p. równą objętość 10%-g° roztworu L. zalecono jako środek zewnętrzny przeciw liszajom i świerzbie i wewnętrzny przeciw rakowi. L. jest trujący i w ostatnich czasach szczególnie w Niemczech często używano go w celach samobójczych. W wypadkach zatrucia L-em należy przedewszyst-kiem gruntownie przepłukać żołądek, następnie stosować znaczną ilość płynów i środki przeczyszczające.

Naruszewicz wyprowadzali od L-i wiele rodzin możnowładezych na Litwie (Radziwiłłów, Nar-buttów, Gintowt - Dziewałtowskich i in.). Nowocześni badacze, z Wolffem na czele, zapatrują się sceptycznie na całą tę tradycyę.

Lizinos, przydomek któregoś z kniaziów wołyńskich, nieznanego pochodzenia, w połowie w. XV. Syn tegoż, kniaź Hieb Lizinos o-w i c z, zmarł w r. 1493 bez potomstwa płci męskiej. Jedyna córka jego, W a si lisa, wyszła za mąż za ks. Iwana Koreckiego, wnosząc mu znaczne dobra w pow. łuckim i włodzimierskim. — Źródła: Okolski I, 547; Wolff 202.

Dr Ig. 15.

D.

Lizogub Dymitr, rewolucyonista rossyjski (* 1850), syn marszałka szlachty i zamożny ziemianin gub. Czernihowskiej. W r. 1875 należał w Kijowie do kółka Kołotkiewicza; tam poznał Al. Michajłowa (ob.). W Petersburgu zbliżył się z Wierą Eigner (ob. dop.), Krawczyńskim (ob.), Osińskim i Grzeg. Popko, który w jesieni 1877, po wychłostaniu stud. Bogolu-bowa przez Trepowa (ob.), co wywołało zamach Wiery Zasuliczówuy (ob.), postawił kwe-styę teroru (ob. Wolja Narodnaja). L. obracał się przeważnie na południu Rosyi, w Kijowie i Odesie. Znaczenie L-a w ruchu rossyjskim zasadza się na niezwykłym wpływie moralnym, jaki na towarzyszy wywierał. Cały swój majątek (około 150 tys. rb.) ofiarował partyi. Osobiście żył jak asceta. Stępniak (ob. Krawczyński) żywa go „najczystszym ze wszystkich ludzi, jakich kiedykolwiek spotkał“ i „świętym“. Zdradzony przez zaufanego rządcę swego, który w ten sposób chciał majątek jego sobie przywłaszczyć, L. został w sierpniu 1878 w Odesie aresztowany i oddany pod sąd wojenny. Sprawa jego, t. zw. „28-iu“, odbyła się 22 lip-ca—5 sierpnia 1879 w Odesie i zakończona została m. in. wyrokiem śmierci na niego; d. 10 sierpnia L a, Czuparowa i Dawidenkę powieszono w Odesie. Przed śmiercią, w celi więziennej, napisał wiersz („Pieśń L a“), wielokrotnie w zbiorach poezyi rewolucyjnych przedrukowywany a na język polski przez J. Kasprowicza przełożony i w jednym z numerów „Przedświtu“ z r. 1884—umieszczony. Życiorys L-a wydała partya w osobnej broszurze. — Portret w majowym zeszycie pisma „Byłoe“ z r. 1907. —Por. ciekawy, przez Departament Policyi wydany „Swod ukazanij, dannych niekotorymji jiz arestowannych po djełam o gosudarstwennych prestuplenjach“, oraz Stępniak: „La Rossia sotterranea.“

Dr A. J. G.

M. Ab.

Lizyas, gr. Aoataę, łac. Lysias. 1) Sławny mówca grecki (* w Atenach, najrychlej w r. 445 przed Chr., chociaż źródła podają r, 459), z zamożnej rodziny metoików (ob.). Ojciec jego, Kefalos, który na zaproszenie zaprzyjaźnionego z nim Peryklesa przeniósł się z Syra-kuz do Aten, należał do uprzywilejowanej klasy przybyszów, Iooteàslç, zażywał wszystkich praw i spełniał wszystkie obowiązki obywatela ateńskiego, tylko od brania udziału w rządach wykluczała go konstytucya. W tej rodzinie przebywali najznakomitsi mężowie ówcześni (Sofokles i Sokrates zaszczycali Kefalosa przyjaźnią, a Platon przeniósł sceneryę dyalogu swego „O państwie“ do jego domu). Synowie (Polemarchos, L. i Euthydemos), wychowanie jaknajtroskliwsze otrzymali. W 16-m roku życia udał się L. z braćmi do Thurii, w dolnej Italii, gdzie słuchał wykładów krasomówcy Tizyasa i sam ćwiczył się w pisaniu mów próbnych. Wierny tradycyom domu rodzinnego, przyłączywszy się tutaj z bratem Polemarchosem do stronnictwa demokratycznego, musiał z nim i z 300 ateńskimi obywatelami uchodzić skutkiem obalenia konstytucyi demokratycznej w Thurii po klęsce

którą Ateńczyey w r. 413 w Sycylii ponieśli, : zjednać sędziów dla swego klienta. Szczegóły kwe-uchodzić. Powróciwszy do Aten, założyli bra- styi tak dokładnie potrafi przedstawić, że sam cia do spółki fabrykę tarcz, w której niekie- Demostenes, pod tym względem mu nie dorów-dy 120 robotników zatrudniali. Zysków zużywał uał, a dowody w tok opowiadania tak L., aby dalej w sztuce wymowy się kształcić, zręcznie wplata, że często już z przedstawię-Dostatki braci obudziły chciwość 30 tyranów ateń- / nia samego faktu sędziów dla swej obrouy skich. Dziewięć bogatych rodzin metoików, pozyskuje. Niewyczerpany w zestawianiu pun-pomiędzy niemi i odu braci, ogłosili stronnicy któw dowodowych, rozwija je z jasnością, a po-Krytyasa za wyjętych z pod prawa i majątek nieważ zwykle słuszne sprawy podejmował, ich skonfiskowali, Polemarchosa w więzieniu więc z siłą od jednego razu przekonywującą, zabili, L. zaś zdołał schronić się do Megary.    Wszelako tam,gdzie podstawa prawna jest chwiej-

Przejścia te nie złamały jego energii. Resztki ną, nie waha się podjąć walki wyrafino-z ocalonego majątku, wynoszące 2 000 drachm, wanym sposobem pozornych, zmyślouych po-poświęcił dla sprawy demokratycznej, oddając wodów, które przeciwnikowi z rąk naprzód je w ręce Trazybulosa, sam zebrał 300 zacięż- wyrywa. Zakończenie mów tworzy krótka, ener-nych i dostarczył 200 tarcz. Ponieważ tym giczna apostrofa do sędziów. Stosownie do ce-sposobem położył zasługi około wyzwolenia lu mowy jest forma językowa prosta, gładka, Aten z pod jarzma tyranów, stawił Trazybulos, zrozumiała. L. uchodzi za wzór prostego choć daremnie, w r. 403 wniosek, aby przy- stylu, sztucznych ozdób wymowy nie zna znano mu prawa obywatelskie. Wsławiwszy wcale, a całość przedstawia się mimo zwięzło-się mową przeciw Eratostenesowi, jednemu z ści z przedziwną plastyką, w płynnym ujmuj ą-kolegium tj^ranów a mordercy brata, poświęcił cym języku klasycznego attycyzinu. Ten brak się mało cenionemu, lecz zyskownemu zawodowi ozdób w dykcyi nie oznacza przenigdy jało-1 ogo gra fa (ob.).Obok Izokratesa rozwijał w tym wości, niedostatecznego artyzmu. Każdy wy-kierunku aż po lata sędziwe płodną działalność, raz jest dobrze obmyślony. Z sycylijskiej Według retora Dyonizyusza z Halikarnasu miał retoryki przejął tylko upodobanie do równo-napisać aż 233 mowy sądowe, tak skompono- miernej symetryezności peryodów, dobitnej wane, że tylko dwie osoby z nich korzysta- zwłaszcza w wypuklauiu antytezy. Lubi on jące przegrały. O dalszych jego losach szczup- bystry prąd swej wymowy wzmacniać zakończe-łe dochowały się wieści. W r. 388, w którym niami wymownemi albo równemi rozmiarami igrzyska Olimpijskie obchodzono, tyran Dyoni- części zdania równoległych. Właściwy wdzięk zyusz z Syrakuz wyprawił do Olimpii najświet- wymowy L-a polega na mistrzowskiej charak-niejsze poselstwo, mimo że publiczną było ta- terystyce występujących osób, yjd-ozouz. Wielkie jemuicą, iż celem uciemiężenia Grecyi wdał zalety mówcy uznawano powszechnie w Wiekach się w konszachty z królem perskim. Oburzony Starożytnych. Aleksandryjscy krytycy pomieścili zaczepił L. tyrana przed całem zebraniem go w szeregu 10 kauonicznych mówców attyckich-świątecznem. W mowie tej (nazwana OXop.- Cicero mieni go jednym z najdoskonalszych wzorca xóę, w większej części do dziś się docho- rów krasomówstwa.Za czasów ces. Augusta znalazł wała), wzywał L. Greków do walki przeciw L. w retorze Dyonizyuszu z Halikarnasu entu-sycylijskiemu samodzierżcy i to osiągnął, że zyastycznego panegirystę, a krasomówca Cae-kosztowne namioty Syrakuzan zburzono, a cilius z Kale Akte stawia go nawet wyżej nad posłów od udziału w uroczystościach wykluczo- Platona. Nowsi krytycy zwracają uwagę, że L. no. Jeszcze w r. 380 L. pracował jako logo- nie zawsze liczy się z prawdą i przez roz-graf i w sędziwym wieku ze świata zeszedł, myślne niekiedy ukrywanie faktów, z pomocą W wiekach starożytnych obiegało pod nazwi- przebiegłych forteli i zbyt subtelnych wniosków skiem L-a mów 425, z których krytycy klasycz- staje w sprawy swej obronie. Bądź co bądź mowy ni 233 jako autentyczne uznali. Z nich 31 ca- L-a są wybitnemi tworami ducha, przedstawia-łych albo mniej uszkodzonych się przechowało; jąceini w barwny sposób, w formie artystycz-z trzech innych pozostały większe ułomki. Au- nej sceny pełne życia z dziejów politycznych tentyczności niektórych zaprzeczają najnowsi i stosunków społecznych Aten. — W Muzeum krytycy. Główna część mów L-a dochowanych Neapolitańskiem znajduje się wielkie popiersie przynależy do kategoryi sądowych, yévoç Sixa- marmurowe, na którem wyrzeźbione jest naz-vc%óv. Z jedynej politycznej jego mowy prze- wisko L-a. W inteligentnych rysach przebija chował Dyonizyusz z Halikarnasu znaczniejszy wyraz niezwykłej siły ducha. — Wydania mów fragment. Z mów świątecznych, ysvqç stuiSsi- L-a: „Editio princeps“, Aldina, Wenecya 1573, xtixov, zasługuje OXop.7rtaxóę, na osobne wyszcze- fol,; następnie wydali je z innymi mówcami gólnienie. W mowach L-a ciasny formalizm attyckimi; Henricus Stephanus, Paryż- Reiske, i przesadnie patetyczna retoryka sycylijska ustę- Lipsk 1772; osobno: Taylor, z konjekturami pują przed starannem w najdrobniejszych szcze- Marklanda, Londyn 1739, z łacińskiem tłu-gółaeh opracowaniem. W dosadnych rysach maczeniem; Auger A., Paryż 1783, 3 t., z prze-charakteryzuje mówca we wstępie osoby i spra- kładem francuskim; Alter, Wiedeń 1765;Foertsch, wę i umie już przez samo ujęcie przedmiotu wyd. krytyczne, z komentarzem, Lipsk 1829

Wiei Eacykl. Powsz, Ilustr. Ser. I T. XL1U-IV, Zesz. 347a,

S. Drz

Dr A. J. G.

S. Drz.

Baiter i Sauppe, Zürich 1838; Franz, Mona- ; nica wnętrza zupełnie ciemnego pomnika wy-chium 1831; Scheibe, Lipsk 1852; wyd. 2-e nosi 6 stóp. Stara opowieść, że Demostenes

budynek ten postawił, aby w samotności stu-dyom krasnomówczyin się oddać, na wiarę zasługiwać nie może, chociaż do dzisiaj Grecy z dumą pomnik ten „Latarnią Demostenesa“ zowią. Rekonstrukcyi tego pomnika próbował Teofil Hansen. — Por. K, v. Lützow w „Zeits. f. bildende Kunst“, Lipsk 1868, str. 233 i uast.

S. Drz.

1874; Cobet, wyd. krytyczne, Amsterdam 1863; Thalheim, Lipsk 1901; w wyborze: Ranchen-stein Lipsk 1848; wyd. 11-e, które sporządził Fuhr, Berliu 1899; Frohberger, Lipsk 1866 — 1871, 3 t.; wyd. 2-e, poprawione przez Gebaue-ra, 1888; Kocks, Lipsk 1885—1887; 2 t.—Na niemiecki przełożyli je: Falk, Wroclaw 1843; Baur, Sztutgart 1856 i nast., 4 t.— Por. Schoell R. „Quaestiones fiscales juris Attici ex Lysiae orationibus illustratae“ (Berlin 1873); Pretsch „De vitae Lysiae temporibus definiendis“ (Halla 1881, dyss. doktorska).—2) Rzeźbiarz grecki, za czasów ces. Augusta, który znakomity utwór jego, z jednej marmurowej bryły wykuty, przedstawiający Apollina i Dyanę na rydwanie czterokonnym, zakupił i w osobnej kaplicy pałacu Palatyńskiego umieścił.

Lizydyna, Etylenoetomylodwuamin, C₄ H₈ N₂, tworzy się przy ogrzewaniu chlorowodzianu etylenodwuaminu z octanem sodu. Krystalizuje w białych, długich b. hygroskopijnych igłach i tworzy z kwasem moczowym b. łatwo rozpuszczalną sól, L. zalecano przeto jako środek przeciw dnie i skazie moczowej. Podobne zastosowanie znalazła sól L. z kwasem winnym: niehygroskopijny a w wodzie łatwo rozpuszczalny proszek krystaliczny.

Lizykles, Awiy.Xr\ç: 1) małżonek A s p a z y i (ob.) po śmierci Peryklesa; zaganiacz bydła, później mówca i demagog, zginął w wojnie Peloponezkiej w r. 428 przed Chr.; 2) jeden z wodzów ateńskich w bitwie pod Cheroneą; przez mówcę Likurga o tchórzostwo oskarżony, na śmierć skazany został.

Lizykrates, AoaixpàTYjç, Ateńczyk w r. 335 —334 przed Chr. postawił w Atenach pomnik choregiczny, do dziś dochowany, misterny zabytek architektury. — Było w Atenach zwyczajem, że choregowie (ob.), mianowani przez każdą fylę do przygotowania dziwów tragicznych i komicznych, ubiegali się z sobą o pierwszeństwo, a zwycięzca otrzymywał artystycznie wykonany trójnóg, który bóstwu jakiemu poświęcał, albo na osobnym, w tym celu zbudowanym postamencie na miejscu publicznem wystawiał. Dochowany pomnik zwycięzkiego L-a składa się z wysokiej, kwadratowej podstawy z kamienia dziurkowatego, na której 6 kolumn ko-rynckich z marmuru pentelijskiego się wznosi, połączonych ze sobą w całej wysokości w przedziałach płytami marmurowemi. Na kolumnach tych leży nadsłupie z inskrypcyą dedykacyjną, powyżej zaś ciągnie się fryz, zdobny w przepyszną płaskorzeźbę (ukaranie tyrreńskich korsarzy przez bożka Dyonizosa). Ponad fryzem wznosi się płaska kopuła, z jednej marmurowej bryły, w której środku znajduje się podnóże w kształcie prześlicznego kwiatu, który pierwotnie dźwigał ofiarowany trójnóg ze spiżu. Trójnóg ten z biegiem wieków zaginął. Śred-

S. Drz.

Lizymachia, gr. Aootpia^ia, Aoaqxctyeia, łac. LizymacMa, miasta: 1) na Trackim Chersonezie, w płc.-wschodnim kącie zat. Melas, założone przez Lizymacha (ob.), zaludnione głównie przez mieszkańców zburzonych Kardyi i Paktye i mocno obwarowane. Po śmierci Lizymacha zburzyli je Trakowie, lecz król syryjski Antio-chos odbudował je w r. 196 przed Chr. Pod rzymskiem panowaniem podupadło; poraź ostatni wspomina je Ammianus Marcelinus. W późniejszych czasach powstało za sprawą ces. Justyniana z gruzów, pod nowem mianem Hexamilium; dziś Hexamili, Eksemil. — 2) w płd.-zachodniej Etolii, na płd. od wielkiego jeziora, tosamo miano noszącego, dawniej Hydra zwanego, w pobliżu miasta Pleuron; założone przez Lizymacha w r. 287 — 281 przed Chr.; leżało za Strabona w gruzach.

Lizymachos, gr. Aooip.a)(oę, łac. Lysimachus. 1) ojciec, 2) syn Arystydesa. — 3) Syn Tes-salczyka Agatoklesa (* w m. Pełli około r. 364 przed Chr.), jeden z najdzielniejszych wodzów Aleksandra W., jego nieodstępny towarzysz i powiernik, zwłaszcza od czasu wygranej w In-dyach. Na królewskich okrętach przeprawiwszy się natenczas z królem przez rz. Hydaspes, odniósł ranę przy szturmie na m. Sangalę. Ponieważ podejrzenie na niego padło, że razem z Kallistratosem (ob.) uknuł sprzysiężenie przeciw Aleksandrowi, kazał go król razem z lwem do jednej klatki zamknąć; lwa wszakże L. udusił. Aleksander pojednał się z nim i zaszczycał go odtąd szczerą przyjaźnią. Podczas uroczystości na cześć zwycięstw obchodzonych w Persepolis obdarzył go koroną złotą. Po śmierci Aleksandra w r. 323 powierzył mu Perdikkas namiestnictwo w Chersonezie, Tracyi i ziemiach na wschodniem wybrzeżu przyległych. Zniewolony toczyć przeciw barbarzyńcom, a zwłaszcza przeciw Seuthesowi III, kr. Odryzów, uporczywe walki, nie mógł L. w sporach, pomiędzy wodzami Aleksandra Wielkiego, brać udziału. Dopiero w r. 313 przyłączył się do sojuszu pomiędzy Ptolemeuszem i Seleuko-sem przeciw Antygonosowi. Powiodło mu się Antygona powstrzymać od zajęcia Bizancyum, miasta przez flotę swą możnego, za co ten z zemsty podburzył przeciw niemu do wojny Seuthesa i greckie kolonie na wschodniem wybrzeżu Tracyi, wywołując przez to długie zapasy, którym, jak się zdaje, dopiero pokój w r. 311, z Antygonosem zawarty, koniec położył.

Pokój ten nie trwał zbyt długo. Założywszy m. Deraetryusza wypuszczonego z niewoli przez Lyzimachię na przesmyku łączącym Chersonez Seleukosa, wybawiła L-a od niepokoju ze strony Tracki ze stałym lądem, w tym celu, aby zamknąć drogę na półwysep, musiał L. znowu do boju z przeciwnikiem swym się gotować. Jak inni wodzowie Aleksandra przyjął i on tytuł królewski i otoczył się świetnym dworem, który mu później dużo kłopotów sprawiał. Odnowiwszy przymierze z Ptolemeuszem i Seleukosem, zabrał latem r. 302, za pomocą hufców macedońskich, Antygonosowi Prygię. Skoro ten przeciw niemu z licznem wojskiem w pole wyruszył, cofnął się do Tracyi. Gdy zaś Antigonos dla trudności przeprawy w górzystych okolicach, oraz zagrożony z tyłu przez Seleukosa, nakazał odwrót, zajął L. miasto Herakleę, a przy tej sposobności zyskał sobie względy Amastrydy, wdowy po tamtejszym dynaście, i pojął ją za małżonkę. Pod Lampsakos jednak poniósł klęskę od Demetryusza Poliorketesa, syna Antygonosa. W lecie 301 połączył się z armią Seleukosa i w walnej bitwie pod Ipsos, pobił Antygonosa na głowę, który tutaj życie postradał. L. zajął dzielnice AzyUMn. u. morzem z częścią Wielkiej Frygii, Seleukos zaś wschodnią część Frygii i całą Syryę. Z obawy przed Demetryuszem, Chersonez Tracki plądrującym, jako i przed Seleukosem, który na Tracyę mach wykonać zamierzał, zawarł L. ściślejszy jakie L. kazał wybijać, należą do najpiękniej-sojusz z Ptolemeuszem Egipskim i rozwiódł się z Amastrydą, aby z córką jego Arsynoe się ożenić. Wkrótce wywiązała się nowa walka pomiędzy L-em a Demetryuszem, ponieważ hufce L-a wsparły w r. 297 Ateńczyków, z Demetryuszem wojujących. Z politycznych względów oddał L. rękę córki swej Eurydyki Auty-patrowi, młodemu królowi macedońskiemu.

dzielnego przeciwnika. Ale nowe niebezpieczeństwo zagrażać mu poczęło od króla Egiptu, Ptolemeusza, kiedy syn tegoż, z przydomkiem Keiaunos, usunięty od następstwa do tronu, znalazł przytułek na dworze L-a. Układały się stosunki dla L-a jaknajgorzej. Gdy bowiem razem z wiekiem podsycana przez małżonkę Arsynoe podejrzliwość przeciw własnym dzieciom (Agatoklesowi, najstarszemu synowi z pierwszej żony) się wzmagała, a nawet na rozkaz ojca Agatokles w r. 284 padł z ręki morderców, opuścili L-a najbliżsi krewni i wierni zwoleunicy, a miasta i ziemie całe wypowiadały mu posłuszeństwo. Wtedy pośpieszył L. na czele nielicznych hufców do Azyi, aby bunt przytłumić. Latem w r. 281, przyszło do bitwy pomiędzy L-m a Seleukosem na równinie pod m. Koros. Po zawziętej walce poniósł L. klęskę i padł w boju, rażony pociskiem przez Malakoûa z Heraklei. Jak Justinus podaje, liczył L. 74 1., według świadectwa Lucyana, nawet 80 lat, przeżywszy aż 15-ro rodzonych swych dzieci. Farsalczyk Thoraks albo, jak inne źródła głoszą, syn własny Aleksander kazał ciało ojca, zupełnie już zepsute, w świątyni w Li-zymachii pochować. Monety złote i srebrne,

za-

szych i najwięcej ważkich okazów numizmatyki greckiej. Na przedniej stronie wykazują one portret L-a, w poszczególnych rysach przypominający żywo Aleksandra W., z dyademem i rogiem baranim, z drugiej siedzącą Palladę z boginią Zwycięstwa w prawej ręce i z tarczą, w łeb lwa zdobną. — Por. Droysen „Geschichte Alexander u. seiner Nachfolger“. — 4) Syn poprzedzającego z Arsynoy, którego Ptolemeusz Keraunos podstępnym sposobem ze świata zgładził. — 5) Syn Ptolemeusza Fila-delfosa i córki Arsynoy, wnuk L-a, zamordowany z poduszczenia Ptolemeusza Filopatora przez Sozydyosa. — 6) Uczeń filozofa Teodoro s a. (ob.), nauczyciel króla Pergameńskiego

S. Drz.

Równocześnie przyszedł za jego pośrednictwem układ do skutku, na mocy którego Macedonia miała być podzieloną pomiędzy Antypatra, młodszego brata jego Aleksandra i Pyrrhusa, króla Epiru. Aleksander padł wkrótce z ręki mordercy, Demetryuszowi zaś powiodło się Macedonię zająć, L. bowiem natenczas, w r.

Lizyna C₆ H₁₄ 0₂ N₂ kwas a, e dwu -ami-dokapronowy o budowie

CH₂ .ch₂ .CH₂ .CH₂ .CH .COOH

292, zacięte boje toczyć musiał z Getami nad Attallosa.

NH₂

nh₂

Tworzy się przy hydrolizie ciał białkowych (sernika, kleju i inu.) zapomocą kwasów, a także przy sztucznem trawieniu wymienionych ciał; stanowi ważny wskaźnik przy daniu.

Dunajem. Władca ich Dromichaetes pobił wreszcie L-a i wziął go do niewoli, wypuścił atoli na wolność po zawarciu przymierza, uświęconego przez zaślubienie córki L-a przez księcia Getów. Z Seleukosem i Ptolemeuszem zawarł

teraz L. nowy sojusz przeciw Demetryuszowi, kiedy Pyrrhus tymczasem niespodzianie wtargnął do Macedonii i większą część jej zajął. Części jej obfitujące w kopalnie kruszcu posiadł L., który kazał Antypatra zamordować, a żonę jego Eurydykę, własną córkę, do więzienia wtrącić. Niebawem odbił L. Dymetryu-szowi Macedonię, głównie za sprawą możnych Macedończyków, których złotem dla siebie przekupił.

ich ba-

l)r A J. O.

Lizyppos, gr. Aôaimuoç, sławny rzeźbiarz grecki, rodem z Sycyonu, żył około r. 330 przed Chr., pierwotnie pracował w fabrykach śpiżu, a potem samodzielnie, jako autodydakta W taki sposób zawład- wybił się na pierwszorzędnego artystę. Przez nął L. Tracyą, Macedonią, częścią Azyi Mniej- dokładne studyum ciała ludzkiego znalazł w szej i wyspami na m. Egejskiem. Śmierć (283)    formie smuklejszej ideał piękności, który

stofanesa.

S. I)rz.

Dr J. P.

we wspaniałych spiżowych posągach bóstw i bohaterów uosabiał. Nowy, dziś przedewszystkiem znany, typ Heraklesa jest jego pomysłem. Największą sławę zyskał przez doskonałe posągi Aleksandra W., którego w przeróżnych rozmiarach i pozach przedstawiał. Król tak był dziełami jego zachwycony, że tylko przez niego chciał być w śpiżu lub marmurze wykuwanym, równie jak wyłącznie przez Apellesa malowanym, a przez Pyrgotelesa w kameach rzniętym. L. przedstawiał także powierników królewskich, a przed innymi Hefestyona. Gdy w bitwie nad Granikiem padło na placu boju 25 wybitnych towarzyszów Aleksandra, wykuł ich L. na rozkaz królewski w posągach śpiżo-wych w naturalnej wielkości na koniach, w przeróżnych pozycyach boju, zranienia i śmierci. Wszystkie te posągi, ustawione w Dion, w Macedonii, później zdobiły portyk Meteliusa w Rzymie. Innem dziełem jego, ofiarowanem przez Kraterosa Apollinowi Delfickiemu, było polowanie, w którem przedstawił króla zabijającego w towarzystwie Kraterosa lwa. Kolosalny, 30 łokci wysoki posąg Heraklesa, stał w Tarencie, zaś po zdobyciu tego miasta przez Fabiusza Kunktatora był ozdobą Kapitolu rzymskiego. Inny posążek, wysoki tylko na jedną stopę, przedstawia tegoż herosa w pozy-cyi siedzącej na skale, z maczugą w prawym, z czarą w lewym ręku; znany nam jest z en-tuzyastycznego opisu poety Stacyusza. L-owi przypisują także olbrzymi, 40 łokci wysoki posąg Zeusa w Tarencie, i bożka Posejdona w Koryncie. Miasto rodzinne ozdobił L. alle-gorycznym posągiem bogini Sposobności, który w późniejszych czasach dostał się do Konstantynopola. Dzieło to sławne, opiewane często w greckiej Antologii, wyobrażało ową boginię w postaci śpieszącego się młodzieńca, z wTto-sem rozwianym, czubkiem palcy stojącego na kuli, dzierżącego w prawicy nóż, a w lewym ręku wagę. Ilość dzieł 1 500; z wszelką pewnością przynajmniej 600 przypisać mu można. Dochowały się: biust Aleksandra W. w Luwrze paryzkim, a w Watykańskiem Muzeum Apoksyomenos, atleta, czyszczący się po odbytych zapasach z kurzu i oliwy. Wpływ L-a jest widoczny w posągach Hermesa, zapinającego sandały, i bożka Aresa, w postawie siedzącej,—cenne klejnoty Gliptoteki w Monachium i willi Ludovisi w Rzymie.—Por. Loewy „L.“ (Hamburg 1891).    s- Drz-

Lizystrate, gr. AnoiotpaxY], greckie imię żeńskie, obrane jako tytuł komedyi przez Ary-

S. Drz.

Lizystratos, gr. Aoaicsvpazoç: 1) rodem z Aten; mimo nędzy, z jaką się pasował, wciskać się lubił do towarzystw arystokratycznych, gdzie wiele przebiegłości okazywał; wyszydza go Arystofanes w swych komedyach (Acharn. 835, Osy 757 i nast.); w sławnym procesie o potłuczenie i pokaleczenie Hermów w Atenach przez Andocydesa w r. 415 przed Chr. obwiniony i na śmierć skazany, uratował się przed karą ucieczką.—2) Sycyończyk, brat Lizyppo-sa, rzeźbiarz i topnik, żył około r. 325 przed Chr.; głównem jego dążeniem w odtwarzaniu portretów było idealizowanie, wszakże z dochowaniem naturalnego podobieństwa: twarz odlewał w gipsie, odlewy uzupełniał rozpalonym woskiem i rzeźbił potem w spiżu; naj-znakomitszem dziełem według źródeł jest spiżowy posąg Melanippy.

Liżączka, choroba nawiedzająca bydło rogate i owce, daleko rzadziej trzodę chlewną, konie tylko wyjątkowo. Przyczyną główną powstawania L-i jest pasza zepsuta, niestosowna, zbyt uboga w sole, zwłaszcza pochodząca z łąk t. zw. kwaśnych, dlatego też na L-ę zwykle zapada odrazu liczba większa zwierząt z jednego stada; w latach ubogich w paszę dobrą nawet występuje jako choroba stadna (epizootia), dziesiątkująca powiaty całe. Wyjątkowo tylko L-ę wywołać mogą przyczyny inne, jak n. p. cierpienia nerwowe, dziedziczność, zaburzenia w trawieniu jakiekolwiek, lecz wtedy zapadają na nią tylko jednostki, które oddzielać należy od zwierząt zdrowych, aby pizez naśladownictwo nie nabawiły się tejsamej choroby. —Zwierzęta chore przestają odżywiać się prawidłowo, raz nie tykają paszy wcale, to znów opychają się nią zabardzo, przytem chętnie oblizują (stąd nazwa choroby) rzeczy najróżniejsze: drzewa, żłoby, ściany, siebie same i obok w oborze stojące zwierzęta inne; sierść przytem zlizaną połykają; owce wyskubują sobie wzajemnie wełnę i zjadają ją chciwie. W rozwoju dalszym choroby zwierzęta stają się strachli-wemi, gorączkują, chudną, paszy zwykłej już nie tykają prawie wcale, za to pożerają łakomie ściółkę brudną, glinę, gnój i wogóle rzeczy niestrawne i niepożywne, taksamo stronią od wody czystej, przekładając nad nią brudną, błotną, lub zanieczyszczoną gnojówką; w końcu padają z wycieńczenia po kilku tygodniach lub miesiącach trwania choroby. —L-ę wyleczyć można, ale tylko wtedy, gdy się dopiero zaczyna rozwijać; środkiem do zwalczania jej skutecznym jest przedewszystkiem zmiana paszy zepsutej na dobrą, do której dodawać można ziół gorzkich (piołun, tysiącznik, liście wierzbiny i t. p.), oraz w ilościach właściwych soli sodowych i wapiennych. Apomorfina (ob.) uchodzi też za środek swoisty przeciwko L-e.

Ljachowskie wyspy na O. Lodowatym, na płc. od ziemi Jakuckiej, ochrzczone tak przez Katarzynę II od nazwiska kupca Jana Ljacho-wa, który w r. 1770 pierwszy je zwiedził. Teraz miano to noszą dwie tylko wyspy: Wielka albo Bliższa L-wska (o 75 km. od przyl. Świętego) oraz Mała o 15 km. ku płc.-za-chodowi od poprzedniej odsunięta. Liczne wyprawy naukowe badały w. L. (Hedenströma 1809, Anjou 1822, poczęści Nordenskjölda

szerokość —70 km., powierzchnia—

Ą Pol.

x y.

H. G. K.

1879, A. Bungego 1885-87 i bar. E. Tolla

1893), wreszcie w 1. 1902 i 1903 trzecia wyprawa Tolla (ob.) i pomocnicze oddziały geologa Konst. Wołłosowicza (wychowańca Uniw. Warszawskiego), inż. Brusniowa i oficera marynarki Kołczaka, którzy cały arch. No wo syberyjski (ob.) zbadali dokładnie podczas poszukiwań zaginionego naczelnika wyprawy.— W. Bliższa leży pom. 73°10’ —73°53’ szer. pół. i 158° — 161° dł. wsch.; największa długość 120 km.,

około 4 000 kim. kw. — Największa długość w. Małej — 43, szerokość —19 kim., powierzchnia— około 800 km. kw. — Podstawą budowy geologicznej wysp jest lód gruntowy, „Steineis“, czysty lub pomieszany albo poprzecinany warstwami gliny; lód ten, np. na płd. brzegu w. Wielkiej, odsłonięty jest na wielkiej przestrzeni, na głębokości jakich 2 m.—Wnętrze dosyć wyniosłe, pagórkowate, poprzerzynane gęsto błotami i jeziorami; ze szczytów skalistych najwyższy dosięga 600 m. (na w. Wielkiej). Brzegi w. Małej są bardziej płaskie; zachodni brzeg jej niewątpliwie przyrasta, tworząc obecnie już 3 —4 szerokie, poziome tarasy.—Morze dookoła wysp nader płytkie, w jesieni zaś w cieśninie pomiędzy lądem a płd. brzegiem w. Wielkiej odsłania się znaczna część dna morskiego.—Na obu wyspach grunta są gliniaste, żwirowate albo błotniste; okryte w lecie mchem i porostami, które liczne stada reniferów z lądu zwabiają. Rodowód takich wędrówek reniferów zagadkowy, wysp tych bowiem z lądu nie widać, po drodze zaś powłoka lodowa morza pozbawia zwierzęta paszy całkowicie. Śladem za reniferami odniedawna zjawiły się również i wilki. Nadto: myszy, lisy biegunowe, niedźwiedź biały, różne ptactwo wodne, pardwy, sowy, śnieguły. Mnóstwo kopalnej „kości“ mamutowej ściąga wielu poszukiwaczy.    M- Ab-

Ljadow Anatol (* 12 maja 1855 w Petersburgu \ kompozytor rossyjski, tworzący przeważnie w duchu utworów Schumanna i Chopina, wychowaniec konserwatoryum petersburskiego, w którem w r. 1878 objął klasę kom-pozycyi i harmonii. Z utworów jego orkiestrowych najwięcej są znane: „Scherzo“ i „Baba-Jaga“. Dużą też wziętością cieszą się jego pieśni dla dzieci, oraz kompozycye fortepianowe drobnych rozmiarów.

Ljalin Aleksander, medalier rossyjski (* 1802 — f L862). Ukończył petersburską Akad. Sztuk Pięknych r. 1824 ze złotym medalem. W r. 1834 za medalion „Milon z Kroto-ny“ mianowano go akademikiem. W r. 1851 piastował urząd w mennicy, a w następnym został profesorem Akad. Sztuk Pięknych. L. wykonał przeszło 70 medalionów, które odznaczają się pomysłowością i dużemi zaletami ar-tystycznemi, i uchodzi za jednego z najlepszych medalierów rossyjskich. Ważniejsze medaliony L-a: na pamiątkę wojny r. 1812. z powodu kampanii perskiej, tureckiej, na otwarcie ob-serwatoryum w Połtawie.

Ljanosy (po hiszp. Llanos, tj. równina), kraina w Połud. Ameryce, 881000 klin², w nizinie Orinoco od Kardylierów do Atlantyku między górami Venezueli a wyżyną Guyany; wchodzi w skład rzeczyp. Venezueli. L. przedstawiają bezmierną równinę wznoszącą się łagodnie w niektórych miejscach do 250 m.

n. p. morza; równina ta nie posiada żadnych naturalnych wzniesień, któreby zamącały harmonię płaszczyzny, tylko w wielu miejscach jest pokrajana przez głębokie łożyska rzeczne, które w wielu razach obnażyły nam wszystkie warstwy leżące poziomo, od najmłodszych na wierzchu do najstarszych na spodzie. Ze względu na położenie geograficzne L. można podzielić na 4 części: Kumańskie na wschodzie, Ka-rakaskie na północy, Barinaskie na zachodzie i Apurskie na południu. Klimatowi L-ów jest właściwa pora letnia od kwietnia do listopada deszczowa, i zimowa od listopada do kwietnia — sucha. Przyczyna tego ukształtowania klimatu tkwi w górach Venezueli, na których się osusza passat płc.-wschodni, wiejący od Atlantyku. Średnia roczna temperatura 30° C.. w lipcu 38° —41° C., a ziemia się rozgrzewa do 50°. Latem, gdy pod wpływem słońca padają deszcze zeni-talne, cała płaszczyzna pokrywa się obfitą, wzrostu człowieka, trawą; podczas suszy „morze traw“ zamienia się na pustkowie; w stwardniałej skorupie tworzą się szczeliny i cała przestrzeń przedstawia pustynię, nad którą szaleją srogie wichury. Jak na dalekiej północy zwierzęta drętwieją od zimna, tak w L-ach podczas suszy krokodyl i boa drzemią w zeschłej glinie głęboko zagrzebane. Wówczas pasterze na wschodzie przepędzają swe stada z Altos (obszary bliżej krawędzi gór) na Bajos (obszary nad Orinoco i jej dopływami). L. pod względem roślinnym nie przedstawiają się już tak, jak je opisywał A, Humboldt: przestały być bezleśnym krajobrazem, gdzie niema zgoła roślinności a nawet zdziczałego owocowego drzewa, coby świadczyło o zamieszkiwaniu tu kiedykolwiek człowieka. Obecnie istnieją, zwłaszcza gdzie gleba jest wilgotna, gaje palmowe (Mauritia flexuosa), zrzadka cyprysy, kilka gatunków Paspalum, Kylingii, Panicum, Antephora, Aristida. Ze zwierząt przeważnie zdziczałe konie, muły i krowy, które swobodnie bujają po morzu trawiastem; jaguar plamisty, krokodyl, boa. Mieszkańcy trudnią się przeważnie hodowlą bydła, a gdzie grunt jest wilgotniejszy lub nadający się do nawodnienia, uprawiają rośliny przemysłowe. Miasto Angostura czyli Boliwar nad Orinoco wywozi produkty hodowlane.

Ljapunow: 1) Michał, astronom rossyjski (* 1820 — f 1868), wychowaniec uniw. w Kazaniu, uczeń Łobaczewskiego. W r. 1840 nauczyciel matematyki gimn. IV-go w Kazaniu,

jednym felietonie powtarza bajkę o padpalaniu przez uczącą się młodzież, poczem jawnie przerzucił się do skrajnej prawicy. Wyrazem tego była powieść, a raczej paszkwil „Ne-kuda“ (1865; jaknaj uje mniej przedstawia tu osobistości ruchu postępowego biorąc osoby żywe znane). Coraz więcej staczając się po pochyłości, stwarza L. powieścidła coraz mniej „Positions prawdopodobne, a nihilistów przedstawia jako ekstrakt podłości i zbrodni (np. powieść N a noże). L. w swych powieściach wyprowadza Polaków i niejednokrotnie wraca do kwestyi polskiej; ale jest wrogiem polskości bezmyśl-Pozostawił nadto parę prac w rę- nym, który lubuje się w szkalowaniu (nigdy

wkrótce potem adjunkt obserwatoryum miejscowego. W r. 1842 delegowany do Pułkowa, zajmował się określeniem długości Pułkowa i Altony i obserwacyami, pod kierunkiem O. i W. Struvych. W r. 1840 dyrektor obserwatoryum w Kazaniu, w 1. 1856 —1864 dyrektor liceum w Jarosławiu. Ogłosił: „Observations astronomiques faites à l’Observatoire de Kazan par M. Simonoff et M. L.“ (1842); du Soleil, de la Lune et des planètes, observées à Dorpat et calculées par W. Struye et M. L.“ (1853); „Observations de la grande nébuleuse d’Orion faites à Casan et Pulkova“

(1865) i in.

kopisie.—Syn jego 2) Aleksander (* 1857), wychowaniec uniw. w Petersburgu, docent prywatny uniw. w Charkowie, zaznaczył się kilku pracami z mechaniki.

Ljapunow Borys, syn Michała, slawista ruski (* 1862), studyował filologię słowiańską pod kierunkiem Jagića, Fortunatova i Potebni. Brał udział w opracowaniu słownika bułgarskiego prof. Duvernois w Moskwie (1888). Pisał o jęz. i literaturze Chorutańskiej (1893), o gwarach ludowych rossyjskich (w „Żiwaj Starjina“ 1894). W „Arch. f. slavische Philol. Jagića (t. 9) zamieścił: „BXàcuoç — Bojioct»“. Pod wpływem prof. Fortunatowa opracował historyę deklinacyi starosłow.; „Formy skłonienia w starosłow. jazykje, cz. I. Skłonenie jimen“ Odessa 1905. Z powodu oryginalnej pracy Kulbakina o hist. i dyalektologii jęz. polskiego 1903, która wywołała tyle polemik pośród slawistów, ogłosił swoje uwagi: „Ljingwjistjiczes-kija zamietkji“ ^„Fjiłołogjiczeskij Wjestnjik“

K. A.

A. Ł.

L. J.

nie był on w środowisku polskiem!). Typowym dla L-a jest jego obraz powstania 1863 roku, w którym można podziwiać chyba ordynarny pathos. Sensacyę wywołały jego „Archjierej-skaja miełocz“, w których ukazał ciemne strony życia wyższego duchowieństwa prawosławnego. Tym utworem naraził sobie koła zachowawcze i nawet u rządu wpadł w niełaskę. W ostatnich latach nie zaczepiał drażliwych tematów, pisując prologi i naśladując w nich styl literatury pierwszych wieków chrześciań-stwa. L. posiadał nieznaczny talent: jedyną cechą dodatnią była obszerna znajomość różnorodnych typów. Kompletny zbiór pism w 12 tomach nakładem „Niwy“ r. 1902 (por. Byków „N. S. L.“ Petersburg 1889; Fariesow „Istorjiczeskij Wjestnjik“ 1895 IV).

1906, t. 55, odb. str. 33).

Ljaskoronskij Bazyli, historyk i archeolog rossyjski (* 1859). Ukończył uniw. kijowski w r. 1885. Następnie studyował za granicą, głównie w Wiedniu, a po powrocie do Rossyi wstąpił na fakultet medyczny. W r. 1890 profesor historyi w gimnazyum kijowskiem. W r. 1898 za pracę „Istorija Perejaslawlijskoj zemlji s drewniejszjich wremjen do połowjiny XIII st.“ został magistrem. Zasłużył się stu-dyami nad grodziskami: „Ostatkji drewnjago gorodjiszcza w m. Snietjinie“; „Ostatkji goro-djiszcza w m. Łukomje“; „Gorodjiszcza, kurgany i dlinnyje wały po teczeniju Psła ji Worskły“ (1907).

x-y.

Ljewjin Aleksander s. Michała (* w Petersburgu w 1861), lekarz. W r. 1879 rozpoczął naukę w wydziale lekarskim uniwers. kijowskiego; w r. 1838 przeniósł się do Akad. medyko-chirurgicznej w Petersburgu; po ukończeniu jej został asystentem prof. Mauasei-n a (ob.), na wiosnę zaś r. 1888 uzyskał dyplom doktorski, w końcu roku tego został docentem chorób wewnętrznych w tejże akademii. Dwa lata następne spędził na kształceniu się dalszem za granicą, zwłaszcza w Niemczech. Po powrocie do Petersburga został naprzód w szpitalu Obuchowskim lekarzem ordynującym, w roku zaś 1896 powierzono mu zarząd wszystkiemi salami dla chorych wewnętrznych w tymże szpitalu. W r. 1899 otrzymał katedrę i klinikę lekarską w instytucie lekarskim żeńskim; nadto od r. 1892 jest członkiem Instytutu medycyny doświadczalnej w Petersburgu; Ljeskow Mikołaj (* 1831 — f 1895), po- w roku 1897 był wysłany do Indyi w celu

wieściopisarz rossyjski (pseudonim: M. Stębnji-ckij). Rodem z gub. Orłowskiej ze wsi Goro-chowa, w gimnazyum był w Orle, ale straciwszy r. 1847 ojca, został w nędzy i zniewolony był szukać pracy. Służył prywatnie, a zajęcia L-a zmuszały do rozjazdów, które mu pomogły do wszechstronnego poznania obyczajowości różnych warstw. W r. 1860 zaczyna debiutować w literaturze jako postępowiec. Rychło atoli ukazuje swe prawdziwe oblicze. Z powo-

Dr J. P

badania zarazy morowej, i później kilkakrotnie wysyłany bywał do różnych miejscowości Rossyi europejskiej i azyatyckiej, w których był wybuchnął mór, aby go zwalczać w zarodku, z czego się też wywiązywał należycie. Ogłosił szereg dosyć długi prac pomniejszych w wydawnictwach rossyjskich i niemieckich, a jest też spółpracownikiem encyklopedyi E f r o n a.

Ljigjin Walery, mechanik rossyjski (* w du nie ustających pożarów ówczesnych L. w Petersburgu 1846 —f ok. Pizy 1900). Kształcił się

A. Ł.

Gdy dla

Dr lg. B.

*-y-

w liceum Richelieu’go w Odessie i w przekształconym z tegoż uniw. Noworossyjskim. Został w Odesie w r. 1872 docentem, r. 1874 profesorem nadzwyczajnym i 1879 r. zwyczajnym; 1884 r. powołany na dziekana wydziału fiz. mat., r. 1895 został prezydentem („głową miasta“), a wkrótce po tern kuratorem okręgu naukowego warszawskiego. — Wykształcił pewien zastęp uczonych rossyjskich, poświęcających się spe-cyalnie cynematyce. Napisał między innemi: „Geometrjiczeskaja teorija absolutnago dwjiżenija neizmjenjajemoj sjistemy“ (1872, rozp. mag.); szereg rozpraw głównie z dziedziny cynematyki w czasopismach matematycznych francuskich. („Nouy. Ann. d. Math.“).

Ljubawskij Mat wiej, jeden z najbardziej zasłużonych historyków rossyjskich współczesnych. Syn wiejskiego dyakona (* 1860 we wsi Wielkich Możarach w gub. Rjazańskiej). W 15-ym r. ż. ukończył powiatową szkołę duchowuą, w 19-ym seminaryum duchowne w Rjazaniu, gdzie ocknęło się w nim zamiłowanie do historyi w znacznej części pod wpływem wybornych wykładów prof. Zernowa. Opuściwszy seminaryum, wstępuje L. na wydział historyczno-filologicz-ny w Moskwie, gdzie znalazł dobrych przewodników w osobach młodego jeszcze prof. Guerié, świetnego badacza i genialnego lektora prof. Kluczewskiego. Ale najwięcej zawdzięczał L. prof. Popowowi, który posiadał niezwykłą umiejętność budzenia w swych słuchaczach zapału do nauki. Katedrę historyi Rossyi w uniw. Moskiewskim objął L. po Kluczewskim (1902). Oprócz dziejów Rossyi wykłada historyę Słowian zachodnich, nadto geografię historyczną. L. jest autorem wielu prac z dziejów wewnętrznych Litwy, które zjednały mu zasłużone uznanie w słowiańskim świecie naukowym. Badacz niezwykle ścisły i objektywny, L. w study ach swych daleki jest od wszelkiej tendencyjności, czem wyróżnia się dodatnio od kijowskich historyków, zajmujących się dziejami Litwy (up. Antoniewicza lub Władimirskij-Buda-nowa). Pierwszem poważnem dziełem L-a było „Obłastnoe djelenie ji mjestnoje uprawienie Ljitowsko-Russkago Gosudarstwa ko wremenji jizdanja perwago ljitowskago statuta“ (Moskwa 1893). Jest to zbiór studyów, w których autor przeprowadza tezę, że Litwa była państwem federacyjuem, a dalej zastanawia się nad zakresem władzy starostów i innych urzędników rządzących litewskiemi ziemiami, wreszcie stara się określić położenie i pochodzenie poszczególnych klas społecznych na Litwie. W drugiej nowej, monumentalnej pracy: „Ljitowsko-Russkij sejm“ (Moskwa 1901), L. przedstawia, głównie na zasadzie materyałów zaczerpniętych z Metryki Litewskiej, dzieje parlamentaryzmu litewskiego przed Unią litewską, opisuje więc początki rady wielkoksiążęcej, przedstawia wpływ społeczeństwa polskiego na tworzący się sejm litewski, daje dużo nowego materyału do dziejów Unii Lubelskiej. Jednocześnie z pracą L-a wyszła monografia prof. Ma-ksjimejki napisana zwięźle i jasno, ale pod względem szerokości poglądów dużo ustępująca dziełu moskiewskiego uczonego.

Maksjimejki ewolucya sejmu litewskiego była jedynie wytworem niebezpieczeństwa ze strony Moskwy, to dla L. proces, jaki zachodzi w parlamentaryzmie litewskim, jest rezultatem wielorakich czynników natury ekonomicznej i społecznej. Wpływowi zjawisk natury ekonomicznej na dzieje przypisuje L. znaczenie pierwszorzędne, nie lekceważy jednak bynajmniej innych pierwiastków życia społecznego. Oprócz tych znakomitych prac napisał L. kilką mniejszych artykułów i studyów: „Nemeckaja kolo-njizacija ji nowoe gorodskoe ji selskoe ustrojstwo w Polszje“; „Kazjimjir Wjeljikij“; „Neszaw-skije statuta i mjesto jich w ijstoriji poljiticz. rozwjitija Polszji“ (M. 1895); „Ljitowskij kancler L. Sapjeha w sobytijach smutnago wremjeuji“; „Otnoszenie meżdu knjazjami Giedjimiuowa roda a raspredjelenie władjenij meżdu njirnji“ (1896); „Naczatnaja jistorja małorossij. kazaezestwa“ (1895); i „Ljitowsko-moskowskij feodaljizm“ i in. Szczerze ukochawszy główmy przedmiot swych badań, t. j. historyę Litwy, L. udziela chętnie cennych wskazówek swoim uczniom, którzy się jej poświęcają, liczy też kilku uczniów i wśród młodszych historyków polskich.

Ljubawskij Aleksander, jeden z redaktorów komisyi prawnej przy Komitecie urządzającym Królestwa. Ogłosił: „Russkie ugołow-nye processy“ (Petersburg 1868); „Sbornjik zameczatelnych ugołownych processow“ (t.1866); „Nowye russkie ugołownyje processy“ (t. 1868); „Jurjidjiczeskija monografiji i izsledowanija“ (t. 1878).

LjubiĆ Szymon, historyk, archeolog, numizmatyk i ksiądz chorwacki (* 1822 w Starym Grodku na w. Chwarze — f 1896). W r. 1847 wyświęcony na kapłana, otrzymał miejsce wikary usza w Starym Gradcu. Rok przedtem, jako kleryk, wydał: „Narodni obicaji Kod Marlaka“ (Zadar 1846), tudzież zbiór poety ludowego Piotra Hektorovica „Ribauje i ri-barsko prigowaranje“. W r. 1848, za udział w ruchawce stracił służbę, którę jednak odzyskał. W tym roku przełożył: „Povjest jezika i Knjizevnost Slavjana.“ W r. 1851 wydał pracę numizmatyczną: „Staro dalmatinsko-pjenezoslo-vje“ („Arkiv za povjestnicu jugoslav.“ Kn II r. I). W r. 1851 był plebanem w rodzinnem mieście na w. Chwarze. Sławne są jego prace: „Studi archeologice sulla Dalmazia“ (1854) i „Dizionario biografico degłi nomini ilłustri della Dalmazia“ (1856). W Wiedniu mianowany nauczycielem języka i literatury słowiańskiej, słuchał wykładów uniwersyteckich, następnie był suplentem przy gimnazyum w Spalato (w Dal-macyi). Badał archiwa weneckie, skąd zasilał cennemi źródłami: „Monumenta spectantia histo-

cavanje mladęźi“ (Rjeka 1864 — danje mletacko na Rjeci 1509 (Program gimn.; Rjeka 1865). W 1. 1869 — 1893 pęłnił L. urząd kustosza muzeum narodowego w Zagrzebiu. W r. 1871 redagował „Viestnik krvatsko - arkeolog. druzstva“. v W „Rad. jugoslav. akad.“ umieścił kilka prac. — Śur-min:

691:

(1898).

Ljubjimow Mikołaj, fizyk i publicysta rossyjski (* 26 stycz. 1830 — f 1997?), ukończył wydział matematyczny i został nauczycielem w gimu. IV w Moskwie. Po złożeniu magistrackiej rozprawy z zakresu elektrodynamiki delegowany za granicę, gdzie m in. słuchał wykładów Régnault’a. R. 1859 otrzymał w Moskwie katedrę, r. 1865 za rozprawę o prawie Daltona zyskał stopień doktora. W r. 1882 przeszedł do rady przy ministeryum o-świecenia. Ogłosił szereg prac naukowych, popularnych i literackich. Głównie zajmował się elektrodynamiką, przewodnictwem ciepła, narzędziami optycznemi i historyą fizyki. Ogłosił osobno „Naczaluyja osnowanija fjizjikji“ (1851) i przekład filozofii Descartes’a (1886). Czas pewien (1866) redagował reakcyjne „Moskowsk. Wjedomostji“, które na równi z „Russk. Wjestnjikiem“ zasilał licznemi artykułami.

kiwaiiiom.

x-y.

624 — 625).

Ljudinowo, wielka osada fabryczna, pow. Żyżdryński, gub. Kałużska, 80 w. od Brjańska, z którą połączona jest wązkotorową drogą żelazną Malcewską. Około 12 000 m-ców; 2 cerkwie, szkoły parafialna i początkowa, szpital, apteka, 6 zajazdów, 20 sklepów i wielkie zakłady metalurgiczne, istniejące od r. 1755. Zarówno osada, jak i zakłady zawdzięczają swój rozwój głównie S. I. Malcewowi. Największego rozkwitu dosięgły zakłady w 1. 1875 —85, dzięki olbrzymim obstalunkom, otrzymanym przez Malcewa od rządu na parowozy, wagony i platformy dla dróg żelaznych rossyj-skich. Liczba robotników, zatrudnionych w zakładach L-a dochodziła wówczas do 3 000; w r. 1891 wynosiła tylko 899. Zakłady należą do Mal-cewskiego T-stwa handlowo-przemysłowego.

riam Slavorum meridionalium“. Ogłosił także drukiem: „Listiue o odnośajih izrnedju jużnoga Slavenstva i mletacke republikę“ (960 — 1469); ,,Commissioues et relatioues Venetae“ (1433 — 1571;wyszło w latach: 1876 — 80). Tamże napisał: „Gli Ultimi successi di Alberto Waldstein narra-ti dagli ambasciatori Veueti“ (1862). Jako profesor gimnazyum w Osieku wydał „Kriżo-bojnici u Zadru“ (Program gimu. 1864); „Ogle-dalo Knjizevne povjesti jugoslav. za podu-

„Vla-1610“

„Povj. Knizevn. hrvatske i srbske“

J. F. G.

A. Ł.

Ljubomir Martió, ob. Nedić Martin.

LjubowjlOZ Mikołaj, historyk rossyjski (* 1855), docent historyi powszechnej w uniwersytecie warszawskim i profesor w Kijowie, następnie w Warszawie. Będąc studentem uniwersytetu kijowskiego, napisał z dziejów rewo-lucyi niderlandzkiej: „Marnjiks de Sent-Aljde-gond, kak poljitjiczeskij pjisatel“ (Kijów 1877). Główne jego prace: „Jistorija reformaciji w Poljszje: Kalwjinjisty i antjitrinjitariji“ (rozpr. na magistra, Warsz. 1873); „Naczało katolji-czeskoj reakciji i upadok reformaciji w Polszje“ (rozpr. doktorska, Warsz. 1890); „Obszczest-weunaja roi reljigioznych dwjiżenij“ („Izw. warsz. uniw.“ 1881 i osob.); „K jistoriji jiezu-jitow w ljitowsko-russkich zemljach w w. XVI“ (1888); „Albrecht, gercog pruskij i reformacija w Polszje“ (,,Żurn. narodu, proswieszcz.“

1885). Prace L. według krytyki, mają spore znaczeuie dla dziejów reformacyi i reakcyi katolickiej w Polsce. Ale, pomimo poważnych prac pierwszych, L. późniejszą opieszałością

jako badacz i profesor nie odpowiedział ocze-

J. F G.

Ljucenko Aleksander, archeolog ros-syjski (* 1907—f 1884). W r. 1853 — 1878 dyrektor muzeum starożytności w Kerczu. Wtedy w okolicach tego miasta i na półwyspie tamarskim czyuił poszukiwania, które wydały plon wspaniały. Zbiory jego należą do rzędu najcenniejszych zabytków artystycznych świata starożytnego, jakie zawiera petersburski Ermitaż. Ogłosił m. in.: „Drewnie ewrej-skie nadgrobnyje pamjatnjiki, w nasypjach Fa-nagoryjskago horodjiszcza“ (Petersb. 1880).

Ljuâewit, książę Chorwatów pasawskich ze stolicą w Sysku (f 823); uciśniony przez duka furlańskiego (Fryul) Kodolacha, który otrzymał nominacyę od Karola W., zebrał zbrojnych, złożonych przeważnie z Timoczan (z nad Timoku w dzisiejszej Serbii) i Słowieńców, zamierzając wywołać powstanie. Mając o tern wieści, Borna, ks. dalmacko-chorwacki, uprzedził cesarza Ludwika Pobożnego, który L-a od łaski swojej odsunął. Gdy Kodolach zmarł (819), L. ofiarował cesarzowi pokój, przez władcę Franków za zuchwalstwo uznany i odrzucony. Nad Drawą L. musiał ustąpić przed hufcami nowego duka furlańskiego Balderyka. Korzystał z tego Borna, nakłoniwszy na swoją stronę teścia L-a, Drago muza. Oczekując nad Kupą spotkania z wojskiem L. rychłą ucieczką uniknął bitwy. W jednej z takich potyczek poległ Dragomuż. Wtedy L. wkroczył do posiadłości Borny, gdzie poniósł klęskę. Zagrożony przez Franków, zbiegł do Serbii, gdzie zabił gospodarza, który go podejmował, i zawładnął gródkiem. Wrzący zemstą Lutomysl, wuj Borny, zgładził zdrajcę (823). Źródła: ,,Annales Laurissenses“ (Pęrtz ,Bornim. Germ. S. S.“ I 186); Einhardi „Annales“ (Pertz, M. G.; I 205); Raczki Franjo „Kada i Kako se pzeobraze hrvatska Knezevina u Kral-jewinu“ (,,Rad. jugost. Akad. L.”; do VII); „Vita Hludovic“ 32 (Pertz. „Mon. Germ.“ II

J. F. G.

Km,

x-y.

Km.

Br. J.

Km.

Ig. P.

Km.

Dr J. P.

pobliżu bogate kopalnie węgla.

Lianes, miasto w Hiszpanii, w prow. Oviedo (Asturya), nad zat. Biskajską. Kościół w stylu gotyckim i mały port; jako gmina liczy

ig. p.

Ig. p.

Ig. p.

Ig. P.

Ljulje Leoncyusz, etnograf rossyjski (f 1862). Lat 40 przebywał nad brzegami m. Czarnego, doskonale też poznał te okolice. Wydał m. in. cenny: „Czerkesskij leksjikon z kratkoju gramatjikoju“; «Wjerowanija, relji-gioznye obrjady i predrasudki u Czerkie-sow“.

Ljunggren Gustaw, estetyk szwedzki (* 1823), w r. 1859 powołany na profesora estetyki, literatury i historyi sztuki w mieście ro-dzinnem Lund. Gruntowny znawca estetyki niemieckiej, L. potrafił zużytkować ją dla historyi sztuki i literatury szwedzkiej. Z głęboką uczonością łączył jasność i wytworność stylu. Napisał: „Framstälning of de fórnamsta estetiska systemerna“; „Svenska dramat intill slutet of sjuttonde ârhundradet“ (studjum o dramacie średniowiecznym); „Skńnska herrgâr-der“; „Bellman och Fredmans epistlar“; „Svenska vitterhetens häfder efter Gustaf III död“, obszerne dzieło o szwedzkiej literaturze pięknej od czasów Gustawa III; „Smärre skrifter“; ,,Svenska akadmiens historia“ i in.

Ljungstaedt A uro r a Lovisa, z domu Hjort. Powieściopisarka szwedzka (* w Karlskro-nie w r. 1821); wychowana w pięknej posiadłości w Ostrogocyi, wcześnie rozbudziła w sobie zdolności autorskie i w r. 1846 po zamąż-pójściu zaczęła drukować z powodzeniem nowele pod różnemi pseudonimami. W 1. 1857 — 1870 ukrywała się pod nazwą Klaudyusza Gerarda, bohatera jednej z powieści Eug. Sue. Z najbardziej znanych dzieł jej, nacechowanych wielu zaletami przy nieprawdopodobnych często opisach, wyliczyć należy: Historye myśliwego (1861); Zagadki psychologiczne (1869); Album stryja Benjamina (1870); Typy współczesne (1872); Życie codzienne (1877) i t. d. Dzieła jej wyszły pod pseudonimem Klaudyusza Gerarda w 9 tom. (1872—82).

Ljupersolskij Piotr (* 1836), wychowa-niec petersburskiej akademii duchownej; w r. 1869 otrzymał stopień magistra historyi powszechnej po obronie rozprawy ,,Chramowoj go-rod Delfy s orakułom Apołłona“. W r. i 872 zajął katedrę historyi powszechnej w uniw. warszawskim, a w r. 1875 takąż katedrę w historyczno-filologicznym instytucie w Nieżynie. Wydrukował m. in.: „Oczerk gosudarstwennoj diejatielnostji ji czastnoj żjiznji Perjikła“; „Dji-płomatjiczeskija snoszenja ji borba Aleksandra I s Napoleonom“.

Linsnan (Ljusnę elf), rzeka w Szwecyi północnej, źródła ma w pobliżu granicy norweskiej, na płd. od Helagsfjell. Płynie przez okręgi Herjeadalen i Helsingland i po przebie-żeniu 396 km. wpada poniżej Sóderhamn do zat. Botnickiej. W Helsingland, gdzie ma brzegi b. malownicze, tworzy L. kilkanaście jezior: Warpen, Bergviken i in. Z powodu wielu wodospadów spławna jest tylko częściami.

Wielka Eneykl. Ilustr. Ser. I. Tom XL111-1V Zesz. 347b.

Ljutostanskij Hipolit (*    1835), pisarz

rossyjski. Ksiądz katolicki, w r. 1867 pozbawiony był godności kapłańskiej, a przeszedłszy na prawosławie, zaczął wydawać utwory antysemickie. Wielką sensacyę wywołało jego „Ob upotrebleniji ewrejami chrjistijanskoj krowji“ (wyd. 2-e Pet. 1880). W r. 1882 niespodziewanie wydał w obronie Żydów książkę „Sowremiennyj wzgljad na ewrejskij wopros“.

Llandudno, m-to walijskie w Caernarvonshire, leżące na przesmyku wązkim, łączącym górę Orme’s Head (230 m.) z lądem stałym, założone dopiero w r. 1849; przeszło 8 000 m-ców; istnieją tam kąpiele morskie, urządzone dobrze i licznie corocznie odwiedzane. W pobliskiej górze Orme’s Head kopalnia rudy miedzianej, od czasów niepamiętnych już znana.

Llanely, miasto portowe w Walii, w Car-marthenshire, nadrz. Burry. Cztery doki na wielkie okręty morskie, huty żelazne i miedziane, fabryki blachy, przetworów chemicznych, cegielnie. Mieszkańców 28 000 (1908). Wartość przywozu 44 049 f. st., wywozu 102 287 (1894). W

ig. p.

18 800 m-ców.

Liano estacado (po angielsku Staked P1 a i n), płaskowzgórze pustynne w Texasie płc.-zachodnim. Wysokość 970—1450 m. n p. m., obszar ok. 70 000 km. kw. Wznosi się stromo nad równinami o 500 —800 metrów niższemi, I które je otaczają. Składa się z warstw piaskowca, przysypanego piaskiem. Tu i owdzie przecinają je głębokie jary jakby kaniony. Nazwę swą zawdzięcza L. słupom (stakes), któremi oznaczono nieliczne źródła, na niem się znajdujące. W czasach nowszych probowano w kilku miejscach wiercić studnie i nawadniać kawałki pła-skowzgórza. Ziemia, tym sposobem wydarta pustyni, okazała się żyzną.

Llanos (Los L.), miasto na w. Palmie (arch. Kanaryjski). M-ców przeszło 6 000, zajmujących się tkaniem jedwabiu, garncarstwem i handlem koszenilą.

Llanquihue, prowincya rzeczypospolitej Chile, pomiędzy 40°50’ a 41,J45’ szer.-półn. Obszar 117 879 km. kw., m-ców 100 953 (1905); ciągnie się od Andów do O. Wielkiego, klimat wilgotny i zdrowy, uprawa zbóż daje wyniki znakomite, lasy zaś dziewicze miejscowe należą do liczby najwspanialszych w całym Chile. Ludność trudni się prawie wyłącznie rolnictwem i eksploatacyą lasów. Wywożą z L. skóry, drzewo, wosk, miód, ziemniaki i inne płody rolnictwa. Stolicą jest Puerto Montt (4140 m-ców).

Llobregat (w starożytności Rubrica tus), rzeka w Hiszpanii, w prow. Barcelonie. Ż rodło

ma pod Cerro de Tosa w Pierenejach Wschodnich; płynie na płd. wązką doliną górską, wpada do M. Śródziemnego na południe od Barcelony. Długości 190 kilom.; z dopływów największy Cardoner.

Lloyd William, prałat angielski (* 18 sierp. 1627 w Tilehurst — f 30 sierp. 1717 w Hartlebury). W r. 1680 mianowany b-pem w St. Asaph; gdy w r. 1688 Jakób II zażądał, żeby drugą deklaracyę tolerancyjną rozesłano dyecezyom, L., hołdujący tendencyom pury-tańskim, oparł się temu, z niektórymi innymi b-pami, i podpisał petyeyę o odwołanie rozkazu królewskiego. Autorowie petycyi, więzieni i oddani pod sąd, zostali 29 czerwca uniewinnieni. Stanąwszy po stronie rewolucyi, L. uczestniczył w koronacyi Wilhelma i Maryi i został mianowany ich wielkim jałmużnikiem. WT r. 1695 otrzymał b-two Lichfield i Coventry, w r. 1700 b-two Worcester. Z Burnet’em napisał: „The History of the Reformation of the Church of England“, z Wilkins’em: „An Essay towards the real Character a. philosophical Language“ (Lond. 1688). Bezimiennie wydał m. in.: „A seasonable Discourse, showing the necessity of maintaining the Established Religion in opposition to popery“ (Lond. 1673); „Papists no Catholics, and Popery no Christianity“

T. R.

ig. p.

Llorente Jan-Antoni, historyk hiszpański (* 1756 pod Calahorrą w Aragonii—f 1823 w Madrycie). R. 1770 wstąpił do stanu duchownego i otrzymał prebendę w Calahorze, święcenia w r. 1779; został wikarym przy biskupie r. 1782. Pisał sztuki dramatyczne bez wartości. W r. 1784 ocknęły się w nim pierwsze wątpliwości religijne. W r. 1785 dano mu ko-misaryat trybunału Św, Oficyum w Logrońo.

W. r. 1789—1791 był pierwszym sekretarzem Inkwizycyi w Madrycie. Wskutek intryg dworskich musiał Madryt opuścić i na 11 miesięcy do więzienia się dostał. Powziął projekt zreformowania Inkwizycyi, ale upadek sprzyjającego mu ministra Jovellanosa pokrzyżował plany; odpokutował to utratą stanowiska. W r. 1806, na życzenie Godoy’a, napisał „Noticias histori-cas sobre las très Provincias Vascongades“

(Loud. 1677).

Lloyd Henryk Humphrey Evans, historyk angielski (* 1720 — + 1783). Jako żołnierz armii szkockiej brał udział w r. 1745 w bitwie pod Fontenoy. W r. 1747 wstąpił do armii francuskiej i walczył pod Berg-op-Zoom, następnie służył w armii pruskiej i austrya-ckiej, i ostatecznie od r. 1768 w rossyjskiej. W Rossyi otrzymał rangę generała majora. Po latach 30-u powrócił do Anglii i ogłosił m. in. „History of the war between the empress of Germany and lier allies“ (Londyn 1782); „The history of the late war in Germany 1758 —

(przeciw separatyzmowi Basków). Do łask przywrócony, w r. 1806 został kanonikiem katedralnym w Toledo, w r. 1807- rycerzem orderu Karola. Po wkroczeniu Francuzów w r.

x-y

1808 stanął po ich stronie i na zlecenie Murata udał się do Bayouny, gdzie pracował nad projektem nowej konstytucyi. Brat Napoleona Józef, jako król, polecił mu po zniesieniu Inkwizycyi w r. 1809 zbadanie archiwów jej, co przez dwa lata spełniał; kierował sprawą skasowania klasztorów i zarządzał dobrami skonfiskowanemu Gorąco przejęty był ideami liberalizmu, nawet ustanowienie kortezów z r, 1812 zwalczał jako nie dość radykalną instytucyę. Po 59“ (1766—1790).

Lloyd: 1) Bartłomiej, fizyk angielski (* 1782 — fl837), profesor przy kollegium S-ej Trójcy w Dublinie, założyciel i dyrektor obserwatoryum magnetycznego przy temże kolegium (w którem zainstalował słynną wagę, t. zw. wagę L-a), założyciel i prezydent Akademii irlandzkiej i T-wa brytańskiego, ogłosił: „Trea-tise on analitic geometry“ (1819), „Mechanical philosophy“ (1826) i in. 2) Humphrey, syn poprzedniego, fizyk (* 1800 w Dublinie — f 1881), w r. 1831 prof. fizyk przy kol. Ś-ej Trójcy,

Restauracyi (1814) zmuszony był emigrować; we Francyi żył w nędzy przez lat przeszło dziesięć. W Paryżu ogłosił m. in.: „Mémoires pour servir à l’histoire de la révolution d’Espagne“ (3 t,, 1815 — 19, pod pseudonimem—

Nellerto); życiorys własny („Noticia biografica“,

1818); „Observations critiques sur le roman de Gil Blas“ (1822, dowodzi zapożyczenia przez Lesage’a treści romansu z literatury hiszpańskiej). Najważniejszein dziełem L-go jest „Histoire critique de P Inquisition d’Espagne“ (Paryż

Zajmował się głównie optyką i magnetyzmem ziemi. Dzieła jego: „A treatise on light and vision“ (1831 ), „Elements of optic“ (1850,—wyd. 2-e 1869), „Elementar treatise on the wave theory of light“ (1857, wyd. 3-e 1873), „Ma-gnetical and meteorological observations“ (1865 — 69, t. 2), „A treatise on magnetism“

1815 — 17, 4 t.), wkrótce przełożona na hiszpań- 1838 dyrektor obserwatoryum magnetycznego, ski, niemiecki, angielski, holenderski, włoski; j 1867 dyrektor samego kolegium, prezydent dziełem tern L. rozgłos sobie zdobył, ale i wielu j Akad. irlandzkiej i T-wa brytańskiego. Zbudował wrogów, zwłaszcza przy dworze francuskim. 1 przyrząd do domonstracyi polaryzacyi stożkowej. Odebrano mu prawo spowiedzi i odprawiania mszy, a uniwersytet, posłuszny rządowi, zabronił mu wykładów języka hiszpańskiego po domach prywatnych. Gorsze jeszcze skutki pociągnęło za sobą wydanie jego ostrych, a przy tern nieco swawolnych szkiców: „Portraits des Papes“

A. Ł

Lloyda kawiarnia, założona w końcu w. XVII przez Edwarda L-a w City londyńskiej. Zasły-

M. Ab.

(1822): otrzymał rozkaz niezwłocznego opuszczenia Francyi. Po ciężkiej podróży chory (1874). przybył do Madrytu i tam umarł. — Życiorys jego wydał Buron (Paryż 1823).

niemiecki był instytucyą samopomocy. W r. 1889 L. N. przekształcono na T-wo akcyjne z siedzibą w Berlinie: pierwotny jego charakter został zawarowauy ustawą, pozwalającą mu na wydawanie z zysków maximum 5 % na kapitał akcyjny. Pozostałość obracaną być powinna na cele związane z zakresem działalności T-twa. L. utrzymuje agentów i nadzorców we wszystkich głównych miastach portowych Niemiec i innych krajów, wydaje roczne rejestry okrętowe oraz tygodniowe wykazy nieszczęśliwych wy-

T. K.

meryczne

izolinusynow> ), zaś przez przyłączenie bromu kwasy dwu-, cztero-i sześcio - bromostearynowe. Budowę K. olejowego:

CH₃(CH₂)₇CH=CH(CH₂)₇COOH

w Berlinie łodzianin Józef

we

go

nęła jako miejsce zboru kupców prowadzących handel zamorski, maklerów, agentów ubezpieczeń okrętowych i t. d. Dla nich stała się ona swego rodzaju giełdą. Dla dogodności swych klientów L. założył w r. 1696 pismo tygodniowe, poświęcone sprawom handlowym: „L.’s News“, w którem poruszano także sprawy polityczne w tonie opozycyjnym: dlatego uległo ono zamknięciu. Nazwę L. noszą różne towarzystwa żeglugi orazt-wa klasyfikacyi okrętów i ubezpieczeń morskich w różnych krajach: a) T-wa żeglugi: L. północuo-niemiecki w Bremie, L. austryacki w Tryeście, L. rotter-damski, L. svenska w Göteborgu, L. brazi-liero w Rio-Janeiro (ob. Żeglugi morskiej towarzystwa);/^) T-w a ubezpieczeń morskich: L. français w Paryżu, L. rossyjski w Petersburgu, ob. Ubezpieczeń Morskich Towarzystwa., c) T-wa klasyfikacyi okrętów; z tych towarzystw klasyfikacyjnych istnieją: 1) L. (w Anglii). Zebrania kupców i agentów, w kawiarni L-a (ob.), z biegiem czasu doprowadziły do ześrodkowa-nia w niej wszystkich operacyi w zakresie ubezpieczeń morskich i wytworzenia towarzystwa, które operacye te w swe ręce ujęło. Organem T-wa stało się pismo „The L.’s list“, wydawane przez Edwarda L-a od r. 1726 na miejsce zawieszonego L.’s News“. Pismo to zamieszczało wiadomości o wszystkich wypadkach na morzu, o okrętach przybywających lub wypływających z portów, o latarniach i sygnałach morskich, o ładunkach okrętowych i t d. Tow. pod nazwą „The New L.“ w r. 1771 otworzyło swe biura w gmachu giełdy londyńskiej. W r. 1871    „L. lists“ połączono z innem pismem,

poświęconem tymsamym sprawom: „Shipping and Mercantile Gazette“. Odtąd organ L. nazywał się „Shipping and Mercantile gazette and L.’s lists“. Pismo to otrzymuje wiadomości od agentów, rozrzuconych po całym świecie. Prócz tego co tydzień wychodzi „Index“, z do-kładnemi wiadomościami o statkach, znajdujących się w drodze, oraz pojemności powyżej 100 ton. W r. 1834 T-wo założyło specyalną insty-tucyę, zajmującą się klasytikacyą statków morskich „L.’s register of British and Foreign Shipping“, i wydającą właścicielom statków t. z w. „Patenty L-a“. Okręty opatentowane przez L-a muszą być budowane według wymagań technicznych, przez T-wo stawianych, i pod nadzorem delegowanych przez niego rzeczoznawców. —Patenty L-a mają wielkie znaczenie przy ubezpieczaniu statków i w innych wypadkach. L. posiada parę tysięcy agentów w różnych krajach. 2) L. niemiecki. Według angielskiego L.’s Register, w Niemczech w r. 1868 założono w Rostoku zakład klasyfikacyi statków morskich. Operacye instytucyi tej polegają na klasyfikacyi statków, dozorowaniu ich budowy i reparacyi, ekspertyzie ich konstrukcyi, wydawnictwie rejestrów okrętowych i t. d. L.

padków na morzu.

Llullaico, szczyt wulkaniczny w Andach, w prow. chileńskiej Antofogasta, na granicy Boliwii i Chile; pod 24° 42° szer. połudn.; wysoki na 6 173 m.    Is' p‘

Llummayor (LI uc hm a y or), miasto na w. Majorce, na równinie żyznej. M-ców 9194 (1887), zajmujących się rolnictwem i tkactwem. Na północ od L. wznosi się góra Puig de Randa (549 m.) z kaplicą, do której odprawiane bywają pielgrzymki.    Ig' p'

Lniana mączka, ob. Lniany olej. Lniane sięmi§, ob. Len.

Lnianka, ob. L i n aria.

Lniany kwas. Surowy K. L., otrzymywany przez rozkład mineraluemi kwasami mydła wytworzonego z oleju L-ego, jest mieszaniną 4 nienasyconych kwasów tłuszczowych: linole-nowego i izolinolenowego (C₁₈H₃₀O₂), linolowego (C₁₈H₃₂0₂) i olejowego (Cl8H3f0₂), którym zwykle towarzyszy w nieznacznej ilości nasycony kwas stearynowy (C,₈H₃₆0₂). O zawartości tych kwasów nienasyconych (przeważają linolenowy i izolinolenowy) w surowym K. L-ym przekonały prace Hazury i Griissnera, którzy przez utlenienie otrzymali zeń kwasy: dwuoksystearyno-wy, 4-oksystearynowy (satywinowy) i dwa izo-sześciooksystearynowe (linusynowy i

poznał w r. 1893 Baruch (f w r. 1899); zaś kwasów linolowego, linolenowego i izolinolenowego A. J. Goldsobel, w Warszawie w 1. 1906 — 8. Budowę k-u linolowego:

CH₃(CH₂)₅CH=CHCH₂CH=CH(CH₂)₇COOH i, jak się okazało, stereoizomerycznych kwasów linolenowego i izolinolenowego CH3fCH₂)₂CII=CHCH₂CH=CHCH₂CH=CH(CH₃)₇COOH znaleziono dzięki poznaniu produktów dalszego utlenienia k-ów satywinowego, linusynowego i izo-linusynowego z jednej strony i zbadaniu optycznych własności k-ów wchodzących w skład surowego K-u lnianego z drugiej; to dało możność ścisłego oznaczenia miejsc podwójuych wiązań w cząsteczkach tych skomplikowanych związków. K. linolowy posiada normalne cząsteczko-załamanie i rozpraszanie światła, wzór jenie może zatem według Briihla zawierać

Dr A. J. g.

Dr A. J. (i.

Red.

Loanda (Säo Paulo de Assumpçâo de L o a n d a), stolica kolonii portugalskiej Angoli na brzegu zachód. Afryki. Główne ulice szerokie, brukowane i wysadzone drzewami, po bocznych wiatr pędzi tumany piasku. L. składa się z dzielnicy europejskiej, zbudowanej na skale, z pałacami gubernatora i biskupa i szpitalem, oraz z murzyńskiej, zabudowanej chatkami glinianemi. M-eów ok. 14 000    (12 000

Murzynów, 1100 Mulatów, 900 Europejczyków). Siedziba gubernatora generalnego Angoli,

sąsiadujących wiązań podwójnych. Przy utlenieniu zaś k-u satywinowego tworzą się k-y: heksylowy CH₃(CH₂)₄COOH i azelainowy COOH (CH₂)₇COOH, co razem wziąwszy świadczy o wzorze:

CH₃(CH₂)₄CH = CHCH₂CH = CH(CH₂)₇COOH dla k-u linolowego. K-y linolenowy i izolinole-nowy, również optycznie normalne, dają przy utlenieniu powstających z nich w pierwszym rzędzie k-ów linusynowego i izolinusynowego k-y: propionowy CH₃CH₂COOH i azelainowy COOH(CH₂)₇COOH, co wobec trzech niesąsia-dujących ze sobą podwójnych wiązań wskazuje bezsprzecznie na wzór tych trzykrotnie nienasyconych kwasów:

CHsCH₂CH=CHCri₂CH=CHCH₂CH=CH(CH₂)₇COOH i stwierdza zarazem, że k-y linolenowy i izoli-nolenowy z jednej strony, a linusynowy i izoli-nusynowy z drugiej, są parami izomeronów przestrzennych. Tenże wzór dla k-ów Jinoleno-wego i izolinolenowego niezależnie od A. J. Goldsobla znaleźli ostatnio (w marcu 1909 r.), na innej drodze badań, E. Erdman, E. Bedford i F. Raspe. K. L. jako gliceryd wchodzi w skład wszystkich olejów schnących, jest płynem jasnożółtym o ciężarze właściwym 0.921 przy 14°, nie zastyga przy—18° a destyluje się bez zmiany przy ciśnieniu V2000 m/in w tem_ peraturze 188°. Z k-ein azotowym nie daje on stałego produktu, czem różni się od k-u olejowego. Pod wpływem powietrza utlenia się, dając nasamprzód k. linoksynowy, następnie obojętne ciało linoksyn; kwas azotowy utlenia k. L. z utworzeniem k-su korkowego; nadmanganian potasu uatomiast w środowisku alkalicznem lub obojętnem daje w pierwszym rzędzie mię-szaninę k-ów dwu-, cztero-i sześcio-oksystearyno-wycb, z których przez dalsze utlenienie tworzą się m. in. kwasy: pelargonowy, heksylowy, propionowy i azelainowy. Sole k-u L-ego nie krystalizują.

Lniany olej (oleum Uni), tłusty olej znajdujący się w nasionach lnu i konopi. Sposobem wytłaczania w temperaturze zwykłej 0-trzymuje się z tych nasion około 20$ o-ju o barwie jasno-żółtej, słabym smaku i zapachu, lecz łatwo jełczejącego. Rozgrzane nasiona wydają 28 % o-u o barwie bursztynu, a nawet bru-natno-żółtej i mocniejszym smaku i zapachu. O. 1. wyklarowany przez dłuższe odstanie gęstnieje, nabiera nieprzyjemnego smaku i zapachu (w szczególności przez wytłaczanie na ciepło), rozpuszcza się w 32 częściach zimnego a 6 gorącego alkoholu, z łatwością w eterze, posiada

c. wł. 0.93 — 0.94, zestala się przy—34°, bieli się pod wpływem promieni słonecznych i wysycha na powietrzu na przezroczystą żywicowatą masę; najłatwiej schnie gotowany. O. 1. składa się (Hazura i Griissner) z glicerydów kwasów linolowego, linolenowego, izolinolenowego, olejowego i stearynowego, wśród których znacznie przeważają kwasy linolenowy i izoli-nolenowy, a stosunkowo najmniej jest stearynowego. O. I. daje z alkaliami miękkie mydło; gotowany z siarką, łączy się z czwartą częścią tejże na wagę z utworzeniem t. zw. balsamu siarkowego. Zastosowania oleju lnianego są nader liczne (wyrób lakierów, czarnej farby drukarskiej, linoleum, ceraty, kitu, szarego mydła; zewnętrzny środek leczniczy do maści przeciwko oparzeniom). Do celów spożywczych używają u nas, w Rossyi, na Węgrzech O-u świeżego, na zimno tłoczonego. O. L. służy też do oświetlania kopalń (kopci wprawdzie więcej od O. rzepakowego, lecz mniej łatwo gaśnie w przeciągu). Przez gotowanie O-u L-ego ze środkami utle-niającemi otrzymuje się pokost (ob.), a o ile trwa ono przez dłuższy czas—gęstą, lepką masę, która pod wpływem gotowania z rozcieńczonym kwasem azotowym staje się plastyczną, twardnieje na powietrzu, lecz w gorącej wodzie ponownie mięknie (sztuczny t. zw. olejowy kauczuk). Oczyszczenie i bielenie O. L-ego wykonywa się przez dodanie doń małej ilości wody i cyny i wystawienie go w naczyniach szklanych na działanie światła słonecznego. Aby świeży O. L. upodobnić do starego, dzięki odstaniu się wolnego od śluzowych domieszek, działa się nań przy 110—120° prądem powietrza, a czas tego działania normuje się stopniem osiągniętego odbarwienia, przyczem można albo w gorący ol. wprowadzać prąd zimnego powietrza albo gorące powietrze w zimny ol. O. L. produkują w znacznej ilości: Rossya, Niemcy, Hollandya, Belgia, płc. Francya, Irlan-dya i Egipt; nasiona lniane do przeróbki na olej w wielkich ilościach eksportują do Europy Indye Wschodnie i Egipt. Odpadki po wytłoczeniu O-ju z nasion stanowią, jako makuchy lniane, karm dla bydła oraz znajdują, jako mączka L-na zastosowanie do przyrządzania kompresów i kitu.

Lnioa, ob. L i n a r i a.

Lnowate—rodzaj roślin kwiatowych, ob. Lina c e a e.

Load (= ładunek), miara angielska ładunków okrętowych: 1) drzewa budowlanego nieobrobionego — 40, obrobionego = 50 stóp sześć. 2) mąki, piwa, mydła, smoły, śledzi = 12, soli = 17, prochu = 24 beczek (barrels); konopi i piór 17, wełny 39 tak zwanych hundredweighs; skór zwyczajnych —200, lepszych 144, cegieł—1 000 sztuk.

Bengo.

Ig. r.

zuaczenie posiada Canal lateral à la Loire, łączący się z kanałem, prowadzącym na południe do Bricere (192 km.); C. d’Orléans łączy L-ę z dorzeczem Sekwany; C. du Berry i Montlucon z górnym Cherem ; K. Centralny z Saoną i t. d. W historyi Francyi L. odgrywała niepoślednią rolę; była rzeką pogranicznąAkwi-tanii i Gallii, później między Frankami i

H. G. K.

Dr. J. Tr/.'

biskupa, sądu apelacyjuego i in. władz wyższych kolonii. Dwa forty, panujące . nad portem i miastem. Piasek zasypuje port coraz bardziej, i okręty wielkie stawać muszą o 2 km. od brzegu. Z L. prowadzi kolej żelazna w głąb kraju do doliny Ambaca. Handel po większej części w rękach Anglików, którzy są właścicielami dwóch linii parowców, obsługujących pod flagą portugalską L. Klimat dla Europejczyków zabójczy. Dawniej miasto cierpiało bardzo na brak wody; w r. 1877 zaradzono temu poczęści, przeprowadzając długi na 69 km. kanał do rz.

ig. r.

Loango, kraj przy brzegu zachodnin Afryki płd., ciągnący się od uścia rz. Kongo do 4° szer. płd.; właściwie jest to pas nadbrzeżny pomiędzy Luemme na południu a Czyloango na płcy. Na konferencyi w Berlinie w r. 1885 i przez traktaty późniejsze Fraucya otrzymała całe L. na północ do Czyloango, Portugalia drobną część brzegu pomiędzy Czyloango a Ca-bolotnbo, resztę zaś — Państwo Kongo. Brzeg morski w wielu miejscach nizki i błotnisty; zatoki L. i Cabinda otoczone są skałami stromemi. W głąb’ kraju wznosi się grunt tarasami. Z rzek najważniejsze: Kuilu z dopływem Niadi, Luemme i Czyloango z popływem Lukulu. Flora obejmuje wszystkie gatunki, właściwe części północnej Afryki południowej. Ludność uprawia maniok, orzechy ziemne, pisaug, kukurydzę, bób, bataty i in. Wywożą stąd głównie olej palmowy i kauczuk. Świat zwierzęcy: krokodyle, hipopotamy, małpy (w tej liczbie goryle), piękne ptaki, i osobliwe owady, wśród nich kilka gatunków termitów. Ludność miejscowa, która nazywa się sama Bafiote, przez Europejczyków jest zwana Kabiuda, jest rasą dobrze zbudowaną, dosyć wysoką (średnia wysokość mężczyzn 1.64, kobiet 1.35 m.), barwy brunatnej, lekko-czerwonawej. Pod Czynczoczo znajduje się plemię o typie zbliżonym do semickiego (Mawumbu albo Umsambu), zwane przez Europejczyków „czarnemi Żydami“. Większych osad niema w L.: osada Loango, dawniej miasto o 15 000 m-ców, jest tylko zbiorowiskiem faktoryi. Dawne królestwo L. należało pierwotuie do wielkiego państwa Kongo, od którego oderwało się przy końcu w. XVI. Jeszcze w r. 1750 było L. znacznem państwem. Później rozpadło się na kilkadziesiąt państewek pod naczelnikami niezależnymi. Portugalczycy przybyli tu w r. 1648; wypędzeni przez Hol-lendrów, wrócili ponownie. Misyonarze francuscy zaczęli działać w r. 1770. Do końca w. XVIII było L. głównym rynkiem handlu niewolnikami. Handel ten utrzymał się tu dłużej niż w innych krajach Afryki; ostatni okręt niewolniczy schwytano w r. 1868.

Loara (franc. Loire, łac. Liger), największa rzeka we Francyi (980 km. dług.), z najwięk-szem tamże dorzeczem (121.092 kim. kw.). Początek swój bierze w Sewennach na wysokości 1375 m. w rdzeniu wulkanicznym gór Vi-varais niedaleko g. Gerbier de Jonc. Początkowo płynie na południe, ale zwraca się raptownie u a północ, i płynie po urwistej romantycznej dolinie, otoczonej z prawej strony łańcuchami Vivarais Mout-Pilat, Lyonnais, Charolais i Morvan, z lewej—Veley, Forez, Madelein. Na połowie drogi skręca na pn.-zachód i płynie aż do Orleanu, gdzie zbliża się najbardziej do sy-stematu Sekwany; stąd przybiera kierunek zachodni i przepływa koło: Blois, Amboise, Tours, Saumur i Nantes, do S-te Nazaire wpada do Atlantyku lejkowatem uściem. L. przyjmuje przeszło 40 dopływów [13 znaczniejszych]; z prawej strony: Śarthe (286 km.) Maine i Erdre; z lewej: Allier (375 km., 248 km. spławnych), Cher (320 km.), Indre 245 km.), Vienne (372 km.) i Creuse (235 km.). L. jest spławną na przestrzeni 825 km.: początkowo tylko dla tratew, a na 50 km. przy uściu nawet dla okrętów morskich. Ilość wody nadzwyczaj zmieuna; wiosną zdarzają się powodzie, co przypisać należy poczęści wyniszczeniu lasów, poczęści zaś przeważnie krystalicznemu, nieprzepuszczalnemu gruntowi wyżyny środkowej. L. posiada bieg nadzwyczaj szybki, unosi mnóstwo żwiru i piasku, który tworzy wciąż nowe mielizny.L. zajmując położenie środkowe we Francyi, ma olbrzymie znaczenie dla żeglugi, i dlatego też połączono ją mnóstwem kanałów ze wszystkie-mi dorzeczami rzek francuskich. Bardzo wielkie

Wizygotami.

Loasa—O ż w i a. Rodzaj roślin kwiatowych z rodziny Łoasaceae. Ważniejsze gatunki: 1) L. hispida Jacq. Kwiaty żółte. Liście podwójne pierzaste. Pokryta parzącemi włoskami. Rośnie w Chili. 2) L. lateritia Ho o k—kwiaty pomarańczowe; rośnie w Chili,gdzie używają ją z powodu dotkliwie parzących liści do okrywania altan, wystawionych na uszkodzenia ze strony człowieka.

Łoasaceae (ożwiowate), rodzina roślin kwiatowych z rzędu Passiflorinae (męczenników ce). Same gatunki zielone, niekiedy zaopatrzone wąsami; na powierzchni zaś swej pokryte zawsze sztywuemi, często b. parzącemi, jak u pokrzywy, włoskami. Liście klapowane bez przylistków. Kwiaty duże, promieniste, obu-płciowe. Płatki korony wolne. Zalążnia górna. Działków kielicha 4—5, tyleż płatków korony. Pręcików 5 lub więcej; w drugim wypadku niektóre bezpłodne, płatkowato rozszerzone. Słupek jeden z trzech owocolistków. Owoc: torebka. Około 100 gatunków właściwych wyłącznie Ameryce płd. Niektóre z nich hoduje

J. Trz.

A. P(l.

M. Ko.

K. A.

Br. J.

się po ogrodach jako rośliny ozdobne. Ważniejsze rodzaje: Loasa (ożwia), Blumenbachia, Bartonia, Mentzleria, Cajophora, Gronovia.Vv

Lobau, Jerzy Mouton lir., marszałek franc., ob. M o u t o n.

Löbau, m. w Prusiech Zachód., ob. L u-b a w a.

Lobe Jan Chrystyan (* 30 maja 1797 w Wejmarze — f 21 lipca 1881 w Lipsku), głośny pedagog muzyczny. W młodości grywał jako wirtuoz na flecie, później na altówce, wreszcie poświęcił się pedagogice. Jako kompozytor tv/orzył wiele (koncerty, waryacye, symfonie, uwertury, opery i t. d.), ale bez powodzenia. O wiele był szczęśliwszym jako muzykolog. Najwięcej są znane jego prace z zakresu pedagogii muzycznej: „Kompositionslehre“ (1844), „Lehrbuch d. musik. Komposition“ (4 comy 1850 — 67; „Harmonielehre“, Instrumentation“, „Fuge“, „Kanon“, „Oper“), sławny „Katechismus d. Musik“ tłómaczony prawie na wszystkie języki europejskie,

Löbe W i 1 h e 1 m, agronom uiemiecki (* 1815 —f 1891). Praktykował przez wiele lat w Turyngii, r. 1840 osiadł w Lipsku. Prócz wielu prac specyalnych, mających wiele wydań, napisał: „Geschichte d. Landwirtschaft im Alten-burg. Osterlande“ (1845); „Jahresbericht ü. d. Fortschritte d. Landwirtschaft“ (6 t., 1850—52, uzupełnienie w 1860); „Hand-Lexikon d. Landwirtschaft“ (Lipsk 1863; wyd. 2-e 1878); „Illustriertes Lexikon d. gesammten Wirtschaftskunde“ (Lipsk 1853—1855, 4 t.). R. 1890 z v. Phaf-feuroth’era założył czasopismo rolnicze „Landwirtschaftliche Dorfzeitung“ wychodzące później jako „Illustr. landwirtsch. Zeitung.“

Lobeck Chrystyan August, filolog i archeolog (* d. 5 czerw. 1781 w Naumburgu

u. Salą — | 1860), doktoryzował się w r. 1802 w Witenberdze; został tamże nauczycielem a później rektorem Lyceum. W r. 1814 objął katedrę literatury i wymowy starożytnej w Królewcu. Prace L. dotyczyły przeważnie gram. greckiej: „Paralipomena gramaticae graecae“ (2 t. Lipsk 1837), „Rhematicon sive verborum graecorum et nominum verbalium technologia“ (Królewiec 1846), „Patholcgiae graeci sermo-nis elementa“ (2 t., tamże, 1853—62); „Patho-logiae sermonis graeci prolegomena“ (Lipsk 1843). Z dziedziny mitologii ogłosił: „Aglao-phamus seu de theologiae mysticae Graecorum causis libri III“ (2 t., Królewiec 1829). Cenione są wysoko opracowania L-a Ajaxa Sofokleso-wego (1809, wyd. 3-e 1866) i Phrynichosa (1820). Po śmierci L-a wydano jego mowy akademickie (1865), rozprawy popularno-naukowe (wyd. 2-e 1875) i korespoudencyę (1861).

Lobeira Vascod e, romaDsopisarz portugalski (* w. Porto ok. 1365 -f w 1405), pasowany na rycerza przed bitwą pod Adjuharotta (1385). L. uchodzi za autora rozgłośnego romansu bohaterskiego Amadisa z Gallii w dyalekcie galicyjskim. Oryginał tej przeróbki, nigdy nie drukowany, musiał spłouąć podczas pożaru biblioteki ks. Arveiro w Lisbonie w r. 1753. Rapsod ten stał się źródłem licznych poszukiwań i sporów o to, czy jest pierwowzorem czy też naśladowaniem trubadurów obcych, a mianowicie Garcii i jego „Ordońez de Montalvo“. Najdawniejsze wydanie tego dzieła, odkryte w r. 1871, jest z r. 1508 w Saragossie. Kwestya autorstwa romansu nierozstrzygnięta.

Lobeit a. Lobed, miasto, ob. Obeid.

Lobslia (Stroi czka). Rodzaj kwiatowych z rodziny Lobeliaceae. Korona dwuwargowa, przyczem górna warga dwu-, dolna trój-dzielna, kielich głęboko pięciodzielny, kwiaty obupłcio-we. Pręcików 5, zrastających się swemi pylni-kami i górnemi częściami nitek w rurkę obejmującą szyjkę. Zalążnia 2-lub 3-komorowa z łożyskiem (pi a enta) osiowem, z którego wyrastają liczne zalążki. — Owoc: torebka. Rośliny zielne o liściach skrętoległych, kwiaty w grona zebrane. Ok. 200 gatunków, przeważnie w Ameryce; ważniejsze: 1) L. Dortmana L. — roślina wodna, spotyka się ją w stawach i jeziorach w Niemczech płc., w gub. Mińskiej (Nowogródek), w płc. guberniach Rossyi, w Anglii, Skandynawii i w Ameryce płc. Liście rownowązkie, zebrane w przyziemną różyczkę i długi pęd kwiatonośny, wyrastający z wody w powietrze, kwiaty białe lub uiebieskawe. Kwitnie w lipcu i sierpniu. 2) L. Erinus L., roślina roczna. Pochodzi z płc. Afryki. Drobne krzaczki bardzo obficie kwitnące. Kwiaty czysto-niebieskie, w gronach. Ulubiona roślina ozdobna, używana pospolicie do obramowania klombów i ścieżek i hodowana w doniczkach. Pod wpływem hodowli wytworzyła liczne odmiany z których ważniejsze: a) var. Speciosa (Crystal Palace) - o wielkich ciemno-niebieskich, u nasady białych kwiatach; b) var. Grandiflora — o kwiatach jeszcze większych, ciemnoniebieskich z fioletowym odcieniem, niekiedy z białemi eentkami; o) var. Marmorata - - kwiaty bladoniebieskie wielkie z brzeżkiem szafirowym; d) var. Lindleyami — kwiaty bladoróżowe; e) var. Pearle—kwiaty białe i t. d. Ogrodnicy otrzymali odmiany o kwiatach pełnych {var. flore pleno) a także nizko oraz wysokorosłe (v. nana, v. erecta). Wszystkie te odmiany rozmnażamy z nasion na wiosnę lub z sadzonek jesienią. Jako ozdobne polecić można jeszcze gatunki trwałe, pochodzące z Ameryki środkowej: np. L. fulgens Willd, L. splcndens Willd., L. cardinalis L. Wydają one wysokie na metr pędy kwiatonośne o bardzo licznych, w kłosy zebranych, purpurowych kwiatach. Zimujemy lobelie te w doniczkach w zimnej szklarni, na wiosnę zaś wysadzamy do gruntu. Lubią ziemię piaszczystą z domieszką gliny, jeszcze lepiej rosną we wrzosowej. Mnożą się z nasion lub z sadzonek, które robimy nietylko z pędów, lecz i z korzeni. Z innych amerykańskich gatunków wymienić należy: L.

syphilitica L. — korzeń posiada własności gryzące i smak liści tytuniowych, słynie u Indyan jako lekarstwo w przymiocie-, L. inflata L.— w Kanadzie i Wirginii. Liści jej używają w medycynie (Herba Lobeliae).

Lobeliaceae—'rodzina roślin kwiatowych z klasy dwuliściennych, rzędu dzwonko w-c ó w (Campanulatae), bardzo blisko spokrewniona z dzwonkowate mi ( Campanulaceae), od których wyróżnia się głównie koroną dwu-boczną (dwuwargou ą), oraz słupkiem, zawsze z dwóch owocolistków złożonym. Jak u wielu dzwonkowatych, niektóre L. mają koronę tylko z początku zrosłopłatkową, później zaś staje się ona wolnopłatkową, ponieważ jej wcięcia podczas rozkwitania pogłębiają się aż do nasady. Słupek o szyjce długiej z główkowałem lub dwudzielnem znamieniem. Pręciki, jak u dzwonkowatych i złożonych (Compositae), str. 296). zrastają się pylnikami swemi w rurkę, obejmującą szyjkę słupka. Ten podczas wzrastania, przeciskając się przez rurkę pylników, wymiata pyłek, do czego służą mu szeregi włosków, z podstawy znamienia wyrastające. Owoc: torebka, rzadziej jagoda. Około 500 gatunków wyłącznie w strefie cieplejszej obu półkul. Byliny lub krzewinki o nawpół zdrzewniałych pędach.

W swych tkankach mają gryzący, u niektórych gatunków nawet jadowity, sok mleczny, krzepnący na powietrzu. Stąd niektóre gatunki dostarczają kauczuku, innych używa się w medycynie; hoduje się L. po ogrodach i szklarniach jako rośliny ozdobne. Ważniejsze rodzaje: Iso-toma (kwiaty promieniste zamiast wargowych);

Heter otom a (kwiaty z ostrogą;; Clintonia (słupek z jednego tylko owocolistka); Motzleria (o płatkach korony wolnych). Jako ozdobne hoduje się gatunki z rodzajów: Lobelia, Sipho- \ campylus, Centrât) agon.

Loben de Salazar, pseudonim, ob. Isla Józef Franciszek.

Lobenwein Jan Andrzej (*w Wiedniu 31 stycz. 1758—f w Wilnie 12 stycz. 1820) lekarz. Do nauk zawodowych przykładał się w Wiedniu i ukończywszy je w r. 1779 został asystentem Stoli a (ob.). W r. 1783, powołany przez ks. Golicyna, udał się razem z prof. swym Mohrenheime m (ob.) do Petersburga, i dwa lata wykładał tam chirurgię w założonej przez Katarzynę II szkole chirurgicznej, poczem wyjechał do Jeny i tam w r. 1785, po obronieniu rozprawy „De paracentesi thoracis“, osiągnął dyplom doktorski. Osiadłszy w tymże roku w Rydze, zajął się wykonawstwem, a zarazem sprawował urząd sztabslekarza gubernialnego.

W r. 1787 zawezwano go równocześnie na katedrę do Petersburga i do Wilna; L. obrał sobie Wilno i początkowo tamże wykładał anatomię i fizyologię, następnie także chirurgię i medycynę sądową. Był pierwszym dziekanem wydz. lek. w Wilnie i kilkakrotnie urząd ten sprawował. W r. 1799 był kandydatem na rek-

Dr J Trz.

Dr J. Trz.

tora Szkoły Głównej W. Ks. Lit., w r. 1816 zastępczo pełnił te obowiązki, a w roku 1820 tylko śmierć nagła podczas posiedzenia Towarz. lekarskiogo, do którego założycieli należał, przeszkodziła mu do zostania rektorem rzeczywistym. L. był profesorem dobrym; zbiory anatomiczne w r. 1809 uporządkował i urządził dobrze, lecz niewiele je zbogacił pracą własną, nie mając czasu do tego. W r. 1812 podczas wojuy opuścił Wilno, udając się do Petersburga, a stamtąd do obowiązków powrócił dopiero po dwu latach. Prace L-a dosyć liczne, treści różnorodnej, są wszystkie rozmiarów skromnych, wyliczają je S. Kośmiński („Słown. 1. polskich“ str. 281) i J. Bieliński („Stan. nauk lek. za czasów Akad. raed.-chir. wileńskiej“ str. 188).—Życiorys obszerniejszy w „Pamięt. farmaceut. wil“ (roczn. 1821. T. II,

Dr J. F.

Z Lobkowie, stary ród czeski, pierwotnie rycerski, później magnacki, dziś po części książęcy, po części hrabiowski. Miano swoje wy wodzi od zamku L-ce nad Łabą. Herb pierwotny: szczyt srebrny, na którego wierzchu pręga czerwona, na hełmie kapelusz czerwony z piórem srebrnem; w r. 1459 złączony z herbem Żyrotyńskim (orzeł czarny w polu srebrnem); w w. XVII urozmaicony nowemi szczytami. Kolebką L-ów jest wieś Ujezd z pod Czeskiej Lipy, a w nazwie wsi Popelowe tkwi przydomek „Popel“. Hasło rodowe: „Popielem jestem i Popielem będę“. Najdawniejszy z L-ów: Ma-resz z Ujezda za Karola IV. Najmłodszy syn jego, Miku łasz z przydomkiem Chudy, nabył L-ce (1409) i zdobył Ilasisztein, który otrzymał na prawie lennem (1418). Odtąd ród dzieli się na dwie gałęzie: 1) na Hasisztei-n i e, od Mikulasza, syna poprzedniego, i 2) Popel ów, od Jana, brata MikulaszoWego. A) Hasiszteińscy Bogusław Feliks z linii liczkowskiej, odkrył w Czechach pierwsze pokłady węgla kamiennego (1550). B) Popel ów Jerzy (*1551 —f 28 maja 1607), gorliwy katolik, fundował kolegium jezuickie w Chomuto-wie, nabył Nowy Bolesław, lecz wnet sprzedał miasto protestantowi Bogusławowi na Hasi-szteinie z L. Spodziewał się urzędu najwyższego burgrabiego praskiego, lecz gdy się w tem zawiódł, pomstę wziął na sejmie w Pradze (1593), oponując z bratem Władysławem przeciw zbieraniu subsydyów na Turka. Stany, podniecane przez L-a, domagały się potwierdzenia wszystkich swobód, niegdyś przez Ferdynanda I zniesionych; skarżyły się, że urząd burgrabiego dotąd nieobsadzony i jako Welwary i Hradczany są od burgrabstwa wyłączone. L-cze jednak usunęli się na ubocze, gdy Sebastyan z Wrzesowic burzył sejmujących. Król Rudolf w niczem stanom nie pofolgował. Wtedy L-ie opuścili zebranie. Rudolf wyniósł na urząd margrabiego Adama z Hradcu, a do L-a i Se-bastyana z Wrzesowic posłał pozwy. Zagrożeni

sądem, oponenci potajemnie opuścili Pragę. Satyra, in qua mores procerum, uobilium et Stany zgodziły się na propozycye królewskie, popularium patriae reprehendit“; elegia „Elegia Powrócił do Pragi i Jerzy, a gdy nic nie wskó- consolatoria ad Yladislaum Pannoniae et Bo-rał, położył się do łoża. Wytoczono mu proces liemiae regem de morte uxoris Annae“; i skazano go na śmierć, lecz gdy się odwołał Beatam Virginem Praoconium Divae Vir-do łaski monarszej, nakazano mu aż do śmierci ginis“; „Ad XIV Divos tutelares“; „Ecloga mieszkać w zamku Liczkowie i skonfiskowano sive Idyllion“. Poeta zadawalał się heksamet-mu dobra; lecz L. nie poddał się temu gwałto- rem. Zostawił mnóstwo listów i niedokończo-wi. Przeniesiono go do Kłodzka, a stamtąd do Lokta, gdzie umarł w więzieniu. Córka jego Ewa miała napisać apologię ojca, co odpokutowała więzieniem w klasztorze św. Jerzego na Hradczanach. Po śmierci ojca odzyskała wolność, lecz starania jej o zdjęcie konfiskaty na niczem spełzły. — Tomek W. W. „Spiknuti Jiriho z L. 1593“    („C. C. Musea“, 1853 str.

„Ad

nych roczników i kronik historycznych. Uważał się za Niemca w znaczeniu kulturalnem i politycznem. Nazywano go „Pliniuszem“, Ulise-sem czeskim“. Bogusław Balbin („Bohemia docta“) z zapałem podziwia jego muzę. Jerzy Fabrycyusz usiłował w w. brać jego utwory, co pomyślniej uskutecznił Tom. Mitis we „Fragmentum Epistolarum“ (1560), „Lueubrationes oratoriae“ (1563), „Farrago poematum“ (1570) i „Nova Epistolaria appendix“ (1570). — Porv Józef Truchlarz „Humanismus a humaniste v Cechach za Viadislava II“ (1894); Listrar Bohuslav „Hasiszt. z L.“    (1893). R.

Wolkan („Gesch. d. deutsch. Literatur in Böhmen“,) uważa go za Niemca.

Slovn.“.

Lobkowitz, herb polski z indygenatu. Na tarczy siedmiodzielnej: w polu I, złotem, czarny łeb bawoli ze złotemi rogami i takimże pierścieniem w nozdrzach; w II, czerwonem —anioł złoty ze skrzydłami purpurowemi; w III, błękit-nem—nad trzema górami srebrnemi trzy gwiazdy złote: dwie i jedna; w IV, błękitnem — lew złoty ukoronowany; w V, złotem—trzy czarne

XVI ze-

215—245).    JFÖ

„Naucn. j. f. o.

z Lobkowic - Hasiszteinskÿ: 1) Jan, najstarszy syn Mikulasza, pisarz czeski (* 1450--f 1517 w Kadaniu). Stronnik Jerzego Podie-bradzkiego, acz katolik, wróg Mac. Korwina, o którym prawi, że: „pieniędzmi swojemi tworzył w Czechach zdrajców“. Zostawił „Putowńni 1.

P. 1493 k bożimu hrobu vykonaném“ (rękopis z r. 1515 w bibl. uniwersjrt. w Pradze; Czela-kovskÿ wydrukował go w „Cesk. Vcele“ 1834) i „Zprawa o naućeni synu Jaroslavovi v tom co ciniti a co nechati“ (napisana w r. 1504, wyd.

1-e 1796; 2-e, Frań. Boi. Kwieta, 1851). 2)

i« 4 'S

Nł-I

Al

l:|

Bogusław, sławny humanista czeski (* 1460 — f 1510), syn Mikulasza II z L. i Zofii Pichtówny z Zerotyna. Wychowany w zasadach husytyzmu kalikstyńskiego, kształcił się w Bo-nonii (1475) i w Ferrarze, gdzie otrzymał doktorat prawa kościelnego. Pobyt we ^Włoszech przyczynił się do nawrócenia L-a na katolicyzm: mianowany przez kr. Władysława proboszczem wyszehradzkim (1483), święcenia kapłańskiego nie otrzymał. W r. 1485 udał się powtórnie zagranicę i w Strasburgu zawiązał stosunki ze znakomitymi humanistami. Pisywał odtąd poezye w duchu humanizmu, a powróciwszy, zaprzyjaźnił się ze sławnym humanistą Wiktory-nem Korneliuszem ze Vszehrd. Zamierzał zwie-

dzić Indye, lecz poprzestał na Palestynie, Egipcie, Azyi Mniejszej, był w Tunisie. Gdy wrócił do Czech, głośną się stała jego kandydatura na b-stwo ołomunieckie, którego nie osiągnął. Poróżnił się z Korneliuszem z Wszehrada, paro-dyującym wierszowauą modlitwę L-a o zjedno-czeuie Czech na podstawie Kościoła katolickiego. Czynił L. bezskuteczne przygotowania o b-stwo wrocławskie. Bawił na dworze kr. Władysława, skupował rzadkie księgi i rękopisy klasyczne, był właścicielem najbogatszej w środkowej Europie biblioteki. Działalność literacka wykazuje prace przeważnie łacińskie, bądź prozą, bądź wierszem, styl ozdobny, wzorowany na klasykach, jednak prosty i jasny. Zaletami retorycz-neini wyróżuia się: „Carmen heroicum ad Imperatorem et Christianos reges de bello Turcis inferendo“; satyra „Ad Sanctum Venceslaum

iPcj

rW;'\w

Fig. 119. Lobkowitz (herb).

słupy czyli pasy równoległe; w VI, złotem— orzeł czarny z dwoma złotemi treflami, takiemże półkolem na piersiach połączone, w VII, środ-kowem—cztery pola: pierwsze i czwarte ścięte, od góry czerwone, od dołu srebrne, drugie i trzecie srebrne z orzełkiem (mającym na piersiach złączone trefelki), położonym ukosem w prawo. Nad tarczą cztery hełmy ukoronowane: w pierwszym, o labrach czerwono-czarnych, złotem podszytych, z odwróconego do góry śpi-czastego kapelusza—pióro strusie; w drugiem, o leucophaea), ssawców 19 gatunków (dziki, wiel-labrach z prawej strony czerwonych, podszytych zlotem, z lewej zaś błękitnych, podszytych srebrem—czarny łeb bawoli; w trzeciem, o labrach czerwono-błękitnych, podszytych srebrem—sześć chorągiewek srebrnych, w czwar-tem o labrach błękitno-czarnych, podszytych złotem — tarcza w szachownicę czerwouo-złota, a nad nią trzy pawie pióra. Tarczę okrywa płaszcz książęcy z mitrą. Dewiza: Popel Sem,

błąd, tygrys, dwie odmiany dzikiego kota, wydra, łasica, prócz tego wilki, lisy, zające, antylopy). M-cy, pochodzenia mongolskiego, wiodą nadzwyczaj nędzny żywot: żywią się głównie rybami i ptactwem błotnem. hodują nieco bydła, które się karmi sitowiem. Byt tego ludu zależy od Tarymu; rzeka ta płynie pomiędzy podwyższonemi brzegami, które powstały stąd, że wiatr unosi piasek i pył z okolicznej pustyni; przy zetknięciu się wiatru ze smugą nadrzecznej trzciny, siła jego słabnie, a wtedy piasek opada na ziemię. Okoliczność ta ułatwia rybołówstwo; m-cy przekopują kanałami owe groble, spuszczają wodę i gdy wyschnie, wyłapują rękami ryby. Literatura: Prże-walskij: ,,OdKułdży za Tiai-szań i Lob nor“ (Iizw. Iimp. Russ. Geogr. obszcz. 1877); Bogdanowicz „Trudy Tjibetskoj ękspedjiciji“, cz. 11-a.

Lobos: 1) Wyspa przy wybrzeżu Uruguayu, pod 33° 1' szer. płd. i 54° 52' dług. zach. od Greenwich, przy wejściu do uścia Laplaty, o 120 km. na wschód od Montevideo; wysoka na 28 m., od maja do czerwca odwiedzana przez łowców fok, — 2) Isias de L., wyspy przy wybrzeżu, Peru do którego należą. L. de Tierra pod 6° 27’ szer. płd., leży o 25 km. od lądu; dwie wyspy L. de Afuera, pod 6° 57’, leżą o 50 km. dalej na płd.-wschód. Zasobne w guauo (pokłady jego obliczają na 8 mil. ton.). — 3) jedna z wysp

s. r.

i).

Popel Budu. Używany przez stary ród czeski L-ów (ks. św. pań. rzymskiego r. 1624), z którego August, namiestnik Galicy), otrzymał w r. 1825 indygenat galicyjski.—Źr ódł a: Sieb-macher IV, 14; Ostrowski.

O. H. K.

Lob-nor, jezioro we Wschodnim Turkiestanie (w języku tubylców Tszan-kula= „wielkie jezioro“), około 100 wiorst długości i 20 szerokości; pod 39° 31' pn. szer. i 89° wsch. dł. od Gr., na wysokości przeszło 810 m. p. p. m.; głębokość pomiędzy 3 — 5 stopami, rzadko przenosi 15 stóp; zresztą poziom wody jest zmienny i zależy od opadów śniegu w Tian-szang. i Kuen-lun, i od ilości wody rz. Tarymu, której tutejsi mieszkańcy używają do uawadniania gruntu pod uprawę. W latach 70-ych w. XIX poziom wody wzniósł się tak, iż zatopił wybrzeże, a nawet pojedyńcze domy, a w r. 1889 L. wysechł prawie zupełnie. L. posiada słodką wodę i tyJko wzdłuż wybrzeży w jamach istnieje woda słonawa, a nawet słona. Niegdyś Kanaryjskich (ob.).

Lobositz, miasto w Czechach, ob. L o v o s i c e.

Lobsens, niem. nazwa Łobżenicy (ob.).

Lobynetos, imię grec, króla N a b u n i d y (ob.).

Locarno, miasto w Szwajcaryi, do r. 1881 jedna z trzech stolic kantonu Tessin; 212 m. n. p. m., w miejscowości malowniczej nad Lago Maggiore, do którego tu wpadają rz. Val Maggia i Val Onsernone, przy linii Cade-nazzo-L. kolei Gotarda. Ze starych zabytków: zamek, budowla z czasów Longobardów, i kościół San-Francesco z pięknemi malowidłami. Port jest dziełem czasów nowszych. M-ców około 4 000, po większej części katolików. W pobliżu na skale wysokiej kościół Madonna del Sasso, z dawnym klasztorem Franciszkanów, miejsce pielgrzymek. — Dawniej było L. miastem kwitnącem, które do w. XIII wraz z Medyolanem trzymało się stronnictwa Wel-fów. W r. 1512 ks. Maksymilian Storza odstąpił L. związkowi szwajcarskiemu.

Locatelłi Piotr (* 1693 w Bergamo — f 1764 w Amsterdamie), słynny skrzypek, uczeń Corelliego. Napisał na skrzypce wiele kompo-zycyj, wysoko po dziś dzień cenionych.

Locatio perpétua, ob. Dzierżawa wieczysta.

Loccenius Jan, dziejopis i prawnik szwedzki (* 1598 w Itzehoe — f 1677 w Upsali). Po ukończeniu nauk w r. 1625 objął katedrę historyi w Upsali, a w r. 1628 wykładał tamże prawo państwowe i inne jeszcze przed-

L. był o wiele obszerniejszy, jak świadczą rozległe słone równiny go okalające. W czasie zimy całkowicie pokrywa się lodem i dopiero w połowie marca, wskutek znacznego dopływu wód Tarymu i rzek okolicznych, lody pękają.

igr. p.

Klimat okolicy niepomiernie suchy; rosa nawet jest nieznana, trupy zwierzęce nie gniją, lecz schną; lato nadzwyczaj upalne, wiosna wczesna i gorąca, dnie upalne, a noce nadzwyczaj mroźne, niebo zachmurzone, choć opadów atmosferycznych prawie brak zupełny; jesień, krótka i bezwietrzna. Brzegi gęsto zarosły wysoką do 4 m. trzciną, która miejscami pokryła całe jezioro, pozostawiając wązką zaledwie na 1—3 w. smugę czystej wody. Prócz trzciny, z roślin wodnych, istnieje sitowie, wodna sosenka (Hippuris vulgaris), Typka latifolia, na wybrzeżach: Salicornia herbacea, Scirpas mari-timus, Karelinia caspica, Apocynum venetum, i Tamarix laxa. Ryb znaczna obfitość (ośm gatunków z rodzin Sckizotkorax, Aspiorrhynchus,

A. Fol.

Nemachilus i Diplophysa), mieszkańcy jednak skarżą się na zmniejszanie się ich ilości; płazów w okolicach jeziora 5 gatunków (Fhryno-cephalus axillaris, Eremias Pylzovii, Stellio 1 Stoliczkanus, Teratoscincus Przeivalskii i Al-sophylax Przewalskiï), gadów jeden (żaba Bufo viridis); ptaków zarówno na dolnym Tarymie jak i na L. 134 gatunków (charakterystyczne: sikora wąsatka (Parus barbatus), Cynchramus schoe-niclus, sójka stepowa, dzięcioł i Calandrella

Wiel Encykl. Powsz, Ilustr. Ser. I T. XL111-IV, Zesz. 347b

Br. J.

mioty, do czasu, kiedy otrzymał urząd głównego bibliotekarza. Królowa Krystyna mianowała go jednocześnie historyografem koronnym. Liczne dzieła świadczą o jego wszechstronności i wytrwałości. L. pierwszy w Szwecyi w dziele „Rerum suecicarum historia“ (1654) umiał spożytkować źródła i krytycznie je przerobić; wydał cenny opis starożytności szwedzkich „An-tiquitatum sveo-gothicarum libri III“ (1647). Pozostawił cenne przewodniki prawa dla studentów.

Locci, herb polski z indygienatu. Na tarczy dwudzielnej—w polu prawem, srebrnem— ukoronowany lew czerwony z jabłkiem królew-skiem w łapie, wspięty w prawo; w lewem, czerwonem—nad trzema srebrnemi pasami po-przecznemi, przeciętemi ukośnie od dołu, prosto zaś u góry wstęgą błękitną z trzema liliami srebrnemi (jedna nad drugą) — orzeł biały

Lochman, herb polski z nadania. Na tarczy w polu złotem — między dwiema sześcio-promiennemi gwiazdami czerwonemi, jedną u prawego szczytu tarczy, drugą u lewego spodu tejże — róg jeleni czerwony, odnogami w pra-wó. Nad hełmem w koronie szlacheckiej skrzydło złote barkiem w lewo; na skrzydle taki róg z gwiazdami jak na tarczy. Nadany wraz z nobilitacyą r, 1768 Janowi L-owi, szwaj-

'W:

Fig. 121. Lochman (herb,),

M-ców ok. 1 700 (1905)

D.

X J.

Fig. 120. Locci ćherb).

ukoronowany. Nad tarczą dwa hełmy ukoronowane: w pierwszym, o labrach czerwonych, podbitych srebrem — pół lwa czerwonego, jak na tarczy; w drugim, o labrach czerwonych, podszytych błękitem —ukoronowany orzeł biały. Używany przez włoską rodzinę L., z której Augustyn Wincenty otrzymał na sejmie w r. 1673 indygienat polski z udostojnieniem herbo-wem (przez dodanie orla białego i drugiego hełmu).—Źródła: Volumina Legum V, 128 i 405; Archiwum b. heroldyi kr. Polskiego. n-Loches, miasto we Francyi, dep. Indre-et-Loire, na lewym brzegu rz. Indre. Zwaliska starej twierdzy z wieżą wyniosłą, resztki murów i innych fortyfikacyi, dawny zamek królewski, zbudowany przez Karola VII, z grobem Agnieszki Sorel (ob.); kolegiata Saint - Ours (w. XII), ratusz (w. XVI) i wiele budowli średniowiecznych; kolegium i seminaryum nauczycielskie. Ludność zajmuje się uprawą wina, tkactwem, garbarstwem, handlem końmi. M-ców ok. 4 000 (1905). Leżące na drugim brzegu Ind-ry, naprzeciw L., Beaulieu, ma stary kościół opacki z w. XI z piękną wieżą romańską.

ig. p.

carowi z Ziirichu. Potomkowie jego wywiedli się ze szlachectwa—jedni w Kr. Polskiem, drudzy w Galicyi. Galicyjscy podali, jako swój herb, niewiadomo dla czego, Szreniawę.—Z r ó d-ł a: Volumina Legum VII, 802; Rietstap; „Armorial général“ podaje róg jeleni i gwiazdy barwy czarnej; Dyplom oryginalny, wydany r. 1769, w posiadaniu rodziny; notaty rękopiśmienne heraldyka i archiwisty Wydziału Stanów Galicyjskich, ś. p. Rojka.

Lochner Jerzy Wolfgang Karol, historyk, profesor w Norymberdze, zajmował się gorliwie dziejami Polski. Napisał kilka rozpraw łacińskich i niemieckich, nagrodzonych przez T-stwo nauk Jabłonowskiego w Lipsku; najważniejsza: „Quantum et Poloni Duce Joanne III Sobieskio Rege, et Saxones Joanne Georgio III Electore Duce anno LXXXIII saeculi XVII contulerint ad liberandam ab impetu Os-manorum Austriam Germaniamque et quo even-tu“ (nagrodzona w r. 1829, ogłoszona w „Acta Soc. Jablonovianae nova“ T. IV, 1832. Oddzielna odbitka po łacinie i po niemiecku). Prócz tego o-głosił: „Entstehung u. erste Schicksale d. Brüdergemeinde in Böhmen und Mähren, u. Leben des Georg Israel ersten Aeltesten der Brüder-Ge-meinde in Grosspolen, als Beiträge zu einer slavischen Kirchengeschichte“ (Norymberga 1832); „Fata et rationes earum familiarum christianarum in Polonia, quae ab ecclesia ro-mano-cathol. alien. fuerunt“ („Ex Actis Soeie-tatis Jablouov.“, Lipsk 1832).

LocłlOS, Xó)(oę, w taktyce starożytnych Greków rota piechoty. W Spareie dzielono hoplitów na 6 mor (ob. Mora), z których każda

po 2 L: liczyła; u Ateńczyków zaś piechotę, I 1672 został kanclerzem, L. pełnił przy nim stosownie do 10 fyl (ob.), na 10 pułków, któ- urząd sekretarza — niedługo, gdyż hrabia po rych niniejsze oddziały 1-aini zwano. W póź- I upływie roku wpadł w niełaskę. R. 1675 — niejszych wojskach greckich zaciąganych liczył 1679 przebywał filozof we Francyi, przeważnie 1. zwyczajnie 100 chłopa i zostawał pod do- w Moupellier, jakoteż w Paryżu, obcując z wy-wództwem lochagosa. Jako oficerów w bitnymi uczonymi. Gdy Shaftesburego zamiauo-wojskach greckich wymieniają źródła locha- wano prezesem rady, L. powrócił do kraju, alę

S. lirz.

gów i strategów (ob.).

Lock Michał, rzeźbiarz niemiecki (* 1848 —f 1898). Uczeń Eschenbacha w Kolonii i Dopmeyera w Hannowerze, W r. 1868 zamieszkał w Berlinie i poświęcił się sztuce dekoracyjnej. W r. 1874 udał się do Włoch, gdzie uległ czarowi Michała Anioła i zaczął samodzielnie tworzyć, z początku bez wielkiego powodzenia. Dopiero na wystawie r. 1884 wzbudził podziw grupą: Dedalos z trupem Ikara, w której tragizm wyrazu doskonale łączy z plastyką wykonania. Temisamemi zaletami odznaczały się późniejsze rzeźby L-a: Sparta-cus umierający na krzyżu (1866), Ukrzyżowanie Chrystusa (1888), Cesarz Wilhelm I z aniołem śmierci u buku (1897).

Locke John, znakomity filozof angielski (* 29 sierp. 1632 we Wringtonie pod Bristolem — f 28 paźdz. 1704 w Oates pod Londynem). 1) Życie i prace. Otrzymał staranne wychowanie od ojca, obrońcy prawnego, który w czasie wojny domowej występował w szeregach armii po stronie parlamentu; późniejszy myśliciel odziedziczył po nim niezależne usposobienie i wolnomyślność. Nauki pobierał przez 6 lat w szkole westmiusterskiej, od r. 1651 na uniwersytecie w Oksfordzie. Odstręczała go filozofia scholastyczna, którą był zmuszony szczegółowo zgłębiać, chętnie natomiast oddawał się studyom nad przyrodą i medycyną. Poznanie dzieł Descartes’a wywarło na nim silne wrażenie i obudziło w nim zamiłowanie do filozofii; zajmowały go również poglądy Gassendi’ego i Hobbes’a. W r. 1665 był L. przez kilka miesięcy sekretarzem poselstwa przy dworze brandenburskim. Po powrocie do Anglii zajmował się przeważnie badaniami przyrodniczemi; przejął się przytem panującemi naówezas w Oksfordzie ideami woluomyślnemi i napisał w r. 1667 rozprawkę, która dopiero znacznie późuiej zasłynęła (List o tolerancyi). Stanu duchownego, do którego pierwotuie się sposobił, wyrzekł się, postanawiając zostać lekarzem. Podczas studyów nad chemią i medycyną zbliżył się ze słynnym chemikiem Boyle’m i znakomitym medykiem Sydenha-mem, którzy, jako wyznawcy metody doświadczalnej, hołdowali pokrewnym dążnościom filozoficznym L-a. W r. 1667 poznał L. lorda Ashley’a (przyszły hr. Shaftesbury). W domu tego wybitnego polityka z czasów Karola II miał L. przebywać wiele lat jako przyjaciel, lekarz i wychowawca-, po odbytej w r. 1668 podróży przez Francyę i Włochy zajął się edukacyą jego syna. Gdy hr. Shaftesbury w r.

x y.

już w r. 1683 szukał schronienia w tłolandyi, dokąd udał się był wpierw jego przyjaciel, złożony z urzędu za opór przeciw absolutyzmowi królewskiemu. L. zamieszkał w Amsterdamie, później musiał ukrywać się w różnych miastach, gdyż rząd angielski domagał się jego wydania. Wskutek rewolucyi w r. 1688, wraz z Wilhelmem Orańskim, pozostającym z L-iem w bliskich stosunkach, wrócił do Anglii, gdzie cieszył się teraz znacznym wpływem, obdarzany przez nowego króla wysokiemi urzędami. Prócz pism treści politycznej zaprzątało L-a w ostatnich latach główne jego dzieło filozoficzne, ukończone w r. 1687, w r. 1688 przełożone w wyciągu na francuski przez Leclerc’a, a wydane na początku r. 1690: „Essay concerning human understanding“ (Szkic o poznaniu ludz-kiem). Zarysy tego dzieła naszkicował L. jeszcze w r. 1670, a skłoniła go do tego dysputa, prowadzona z kilku przyjaciółmi, podczas której niemożność rozwiązania jakiegoś zagadnienia nasunęła mu myśl, by „zbadać nasze zdolności poznawcze i przekonać się, jakie przedmioty umysł nasz zdolny jest roztrząsać“. Szkic składa się z 4 ksiąg: pierwsza zawiera krytykę poglądu, że istnieją zasady wrodzone; w drugiej stara się L. dowieść, iż wszystkie idee pochodzą z doświadczenia; trzecia zajmuje się wpływem języka na myśl; czwarta wyznacza granice poznania. W r. 1693 ukazały się „Thoughts on Education“ (Myśli o wychowaniu), dzieło epokowe w literaturze pedagogicznej. W dziele „The reasonableness of Christianity as delivered in Scripture“ (1697) daje L. wyraz przekonaniu swemu, iż religia objawiona jest jedynie rozszerzeniem naturalnej, opartej na rozumie, oraz domaga się chrześcijaństwa zrozumiałego dla wszystkich. Schyłek żywota swego spędził L. przeważnie w Oates pod Londynem w domu Masham’a, z którego małżonką, kobietą bardzo zdoluą i wykształconą, łączyła go szczera przyjaźń. Jakkolwiek od młodości wątłego zdrowia, dożył sędziwego wieku, a zmarł po kilkoletnich cierpieniach na astmę. 2) Bibliografia, a) dzieła L-a. Pierwsze wydanie zbiorowe Londyn 1714; uzupełnienie, p. t. „Collection of se-veral pièces of J. Locke“, tamże 1720. Wydanie zupełne Londyn 1835, 9 t.; zbiór pism filozoficznych wydał Saint-John oddzielnie tamże 1854, 2 t. Główne dzieło „An essay concerning human understanding in four books“ Londyn 1690, 1694, 1697, 1700 i t. d.; z komentarzem Fraser’a 1894. Inne pisma: „Letter on toleration“ (1685); „Two treatises on

v>

government“ (1690); „Some thoughts ou éducation“ (1693); „Reasonableness of Christianity as delivered in Scripture“ (1695); „Posthumous works“, zawierające m in. niedokończoną rozprawę „Conduct ot understanding“ (1706); „Oevres diverses de L.“ (1710). b) o L-u pisali: J. Ledere „Eloge histor. de feu L.“ (na podstawie zwierzeń L’a, hr. Shaftesburego oraz pani Masham); Lord King „The lite of L. with Extracts frorn his correspondence, Journals and Common-Place Books“ (Lond. 1829; nowe wyd. 1858); H. K. Fox Bourne „The life ot J. L.“ (tamże 1876 2 t.; podług nowych źródeł, z nie-drukowanemi dotąd listami i rozprawami); krótkie biografie ułożyli: Fowler (1880) i Fraser (1890). O nauce L-a: Leibniz „Nouveaux essais sur l’entendement humain“ (1704); Tagart „L. writings and philosophy“ (Lond. 1855); Benj. Smart „Thought and language“ (1855); Th. E. Webb „The intellectualisai of L.“ (1858); Brown rL. and Sydenham“ (wyd. 3-e    1866);

V. Cousin „La philosophie de L.“ (wyd. 6-e Paryż 1873); G. Hartenstein „L-s Lehre v. d. menschl. Erkenntnis in Vergleich, mit Leibniz Kritik derselben“ (Lipsk 1865); E. Fritsche „J. L., Ansichten ü. Erziehung“ (Naumb. 1866); A. de Fries „Die Substanzlehre L-s“ (Brem.

1879); Marion „J. L., sa vie et son oeuvre“ (Par. 1878); Curtis ,,An outline ot L-s ethical philosophy“ (Lipsk 1890); Hertling „J. L. u. die Schule v. Cambridge“ (Freib. 1892); Sere-brennjikow „Uczenie L-a o prjirożdennych na-czałach znanija i djejatelnostji“ (Petersb. 1892); Martiuak ,,Die Logik J. L-s“ (Hala 1894); Küppers „J. L. u. die Scholastik“ (Bern 1894); E. Fechtner „J. L., ein Bild aus d. geistigen Kämpfen Englands in XVII Jahrh.“ (Stuttg. 1898). Po polsku: L-a o edukacyi dzieci z angielskiego na francuskie, a teraz na polskie tłumaczone przez Edm. Truskolawskiego pijara (2 t. Warsz. 1781; wyd. 2-e 1801).    3) Filozofia

L-a. W przeciwstawieniu do dogmatycznych konstrukcyi swych poprzedników i współczesnych sobie myślicieli — bada L. założenia poznania ludzkiego. Pragnąc poddać próbie poznawanie, musi wykazać, skąd „pochodzą idee lub wyobrażenia, które się nam nastręczają i których istnienie w świadomości naszej jest dla nas pewne, jakoteż zbadać środki, zapomocą których umysł je zdobywa“. Przedewszystkiem jednak stwierdza L., iż niema wyobrażeń wrodzonych, przyczem przez wyobrażenie (ideę) rozumie wszystko, o czem myślimy. Przypuszczenie, jakoby idea Boga oraz niektóre zasady logiczne i moralne były wrodzone na tej zasadzie, że są wrzekomo zgodne u wszystkich ludzi, zbija L., wykazując, iż nie posiadają ich wcale dzieci i ludzie niewykształceni, obdarzeni jedynie wyobrażeniami poszczególnemi i zmysłowemi. Zwalczając przeciwne poglądy, zwłaszcza Herberta z Cherbury, sądzi L., że w duszy może jedynie tkwić od początku zdolność (eapacity) do zdobycia pewnych wyobrażeń dzięki naturalnemu doświadczeniu; wyobrażenia te—zarówno prawdy logiczne i matematyczne jak i mniemania religijne i moralne — są tedy przyrodzone, lecz nie wrodzone. W celu unaocznienia swego stanowiska mówi L., że dusza jest pierwotnie tablicą niezapisaną {tabula rasa); użył tutaj obrazu nieścisłego, nie zaprzeczał bowiem, że zdolności duszy poprzedzają doświadczenie. Na pytanie: skąd pochodzi cała treść świadomości, wszystkie wyobrażenia?—odpowiada L„ że z doświadczę • nia, które bywa dwojakiego rodzaju: zewnętrzne {sensation) i wewnętrzne (reflexion), zależnie od tego, czy ma za treść zewnętrzne przedmioty, czy też wewnętrzne działania naszego ducha. Wyobrażenia, pochodzące z doświadczenia zewnętrznego ulegają w nas pewnym

Fig. 122. Locke John.

działaniom (operations), które są w części czynnościami, w części stanami biernemi; gdy dusza odbiera wrażenie tych działań, nabiera umysł nowego szeregu wyobrażeń, które nie mogą już pochodzić z przedmiotów zewnętrznych-, czynnościami takiemi są np. myślenie, wątpienie, chcenie. Przy ujmowaniu najprostszych wyobrażeń świadomość jest przeważnie bierna. Proste wyobrażenia zewnętrzne bywają dwojakiego rodzaju: wyobrażenia jakości pierwotnych i wtórnych. Pierwotne, jak: gęstość, kształt, ruchomość, nie dają się odłączyć od samych rzeczy; natomiast wtórne, jak barwa, dźwięk, smak, nie są własnościami przedmiotów zewnętrznych, lecz należą wyłącznie do naszych wyobrażeń. Świadomość jest czynna przy tworzeniu z wyobrażeń prostych: 1) złożonych, 2) wyobrażeń stosunków, wreszcie 3) wyobrażeń oderwanych. Odbywa się tedy jednocząca,

A. T

zestawiająca i odrywająca czynność świadomości, a na tej drodze powstają z postrzeżeń bezpośrednich najpodnioślejsze nawet wyobrażenia. Przy tworzeniu wyobrażeń własności (modes), jak przestrzeń i czas, siła i ruch, łączymy wyobrażenia proste; wyobrażenie przestrzeni otrzymujemy dzięki zmysłom wzroku i dotyku, czasu zaś — dzięki zmysłowi wewnętrznemu, który nas powiadamia o kolejności wyobrażeń. Wyobrażenia rzeczy lub substancyi powstają znowuż przez składanie wyobrażeń własności; tutaj wszakże zachodzi coś osobliwego: znamy poszczególne własności, lecz nie możemy powiedzieć, czem jest ich podkład — substancya. Przykładem wyobrażeń stosunków jest wyobrażenie przyczyny i skutku, tożsamości i różności: zestawiamy tutaj wyobrażenia, lecz ich nie jednoczymy. Świadomość jest wreszcie i wtedy czynna, kiedy odrywamy wyobrażenie od jego związku pierwotnego, np. gdy tworzymy wyobrażenie barwy wogóle. — Poza zbadaniem pochodzenia wyobrażeń, zastanawia się L. również nad ich wartością. Wyobrażenia proste, jako wywoływane bezpośrednio przez rzeczy, mają — według L-a — wartość realną; jakości wtórne nie są wprawdzie podobne do rzeczy, lecz bądźcobądź odpowiadają im, jako proste wyniki ich oddziaływania. Inaczej rzecz się ma z wartością wyobrażeń pochodnych, powstających dzięki naszej własnej czynności. Nie są one odbiciami rzeczy, lecz używamy ich jeno, jako wzorów, z któremi rzeczy porównywamy. Nasze wyobrażenia złożone, względne i oderwane nie orzekają nic o istocie rzeczy; tak np. dowodzenia geometryczne lub etyczne są zgoła niezależne od istnienia odpowiednich rzeczy albo istot. Nie stosuje się to jednak do idei substancyi, która przecież wyraźnie oznacza przedmiot zewnętrzny; ten rodzaj wyobrażeń ma wartość realną, o ile w rzeczywistości da się wykazać związek cech, odpowiadający danemu wyobrażeniu; idea Boga jest prawdziwą ideą substancyi. — L. rozróżnia dwa rodzaje poznania: intuicyę i demonstracyę. Przez intuicyę, oglądanie bezpośrednie, uświadamiamy sobie własne swe istnienie oraz najprostsze stosunki między naszemi wyobrażeniami; związek szeregu intuicyi stanowi demonstracyę, dowodzenie. Dwa te rodzaje poznania są zawsze pewne, natomiast poznanie zmysłowe jest jeno prawdopodobne. Jedyny przykład, kiedy zapomocą dowodzenia poznajemy istnienie rzeczywiste poza nami, to—poznanie istnienia Boga; posługuje się tutaj L. zasadą przyczyno-wości: świat musi mieć przyczynę, a ponieważ materya nie może wytworzyć ducha, musi przeto przyczyną świata być istota duchowa. Zasadę przyczynowości podaje L. zgoła dogmatycznie za intuicyę, za bezpośrednio zrozumiały gdy tymczasem pojęcie związku przyczynowego, jako przez nas wytworzone za pomocą doświadczenia zmysłowego, zalicza do wyobra

żeń stosunku. Stanowisko L-a jest tutaj nader chwiejne.—W swej filozofii religii uważa L. objawienie za rozszerzenie religii naturalnej i sądzi, że prawdy nadprzyrodzone znajdują swe naturalne uzasadnienie jako prawdy rozumowe: rozum rozstrzyga, czy coś jest objawieniem. Wskutek nieudolności ludzi w posługiwaniu się rozumem stało się niezbędnem objawienie, któremu zawdzięczamy możliwie doskonały systemat moralny, dodanie bodźca życiu etycznemu. Jedynie doniosłym składnikiem chrześcijaństwa jest wiara, iż Chrystus przyniósł światu zbawienie; reszta jest jeno dodatkiem. L. domaga się chrześcijaństwa przystępnego nawet dla niewykształconych, zwalcza zaś nietolerancyę dla wyznawców innych religii. — Dowiódłszy rozumowo prawdziwości religii naturalnej, sądził L., iż osiągnął założenia, bez których nie jest możebna etyka. Etyka L-a jest teologiczną teoryą szczęśliwości. Z przyrodzonego popędu odkrywamy w drodze rozumowej prawo, uczące nas, jak osiągnąć osobiste szczęście w związku ze szczęściem bliźnich; prawo to musi pochodzić z woli Boga, gdyż inaczej nie zyska powagi.—Kierunek empiryczny filozofii L-a znalazł doniosłe zastosowanie w jego poglądach pedagogicznych. W swych Myślach domaga się on swobodnego rozwoju indywidualności dziecka. Nauczanie winno być poglądowe, rzeczowe. Obok rozwoju ducha należy rozwijać ciało dziecka zapomocą odpowiednich ćwiczeń. Celem wychowania fizycznego jest utworzenie z ciała narzędzia posłusznego duchowi; wychowanie duchowe zmierzać musi do ukształtowania jednostki, któraby we wszelkich wypadkach postępowała zgodnie z dostojeństwem rozumnej istoty. Wychowawca winien dokładnie zbadać właściwości tego dziecka, na które ma wpływ wywierać. Należy podniecać ciekawość i zachęcać do samoobserwacyi, a również rozbudzać w wychowańcach ambicyę, panowanie nad sobą i gotowość do poświęceń. —Znaczenie L-a w dziejach myśli polega nietylko na tern, iż uznano go za pierwszego filozofa krytycznego, że był samodzielnym i śmiałym badaczem, torującym drogę kierunkowi empirycznemu w filozofii następnych stuleci: należy również pamiętać, że L.—według słów Höffdinga - „przedsięwziął wielki obrachunek myśli z powagami i tradycyami w dziedzinach nauki, wychowania, państwa i Kościoła“ i że wpływowi jego idei ulegał przez długi czas cały świat cywilizowany.

Filozofia prawa i państwa. Związany z whigami, dzielił L. i losy ich. Po upadku Shaftesbury’ego spędził kilka lat w podróżach. Za Restauracyi Stuartów uciekł do Hollandyi (1683), i tu ogłosił po niemiecku O tolerancyi religijnej (1685; powtórnie w Londynie, po powrocie do Anglii, w edycyi uzupełnionej dwoma dalszemi listami o tolerancyi 1690 i 1692).

uczenij“ (T. III dzieł).

L-owi przypisują autorstwo menioryału o zniesieniu cenzury książkowej w Anglii (1695). Najważniejsza praca prawno - polityczna L-a „Treatise on governmeut“. Początek tej pracy odnosi się do pobytu w Hollandyi i zawiera polemikę z absolutystyczną teoryą Filmera; część II, napisana po powrocie do Anglii (1688), ma na celu, po-za teoryą obrony rewolucyi, która sprowadziła nowy porządek rzeczy, także „utrwalenie tronu wielkiego odnowiciela wolności angielskiej, Wilhelma, wyprowadzenie jego praw z woli narodu i obronę narodu przed światem z powodu świeżo dokonanej rewolucyi“. Władza królewska wbrew Filmerowi nie jest instytucyą ustanowioną przez Boga, patryarchalną. Władza polityczna różni się od władzy ojca nad dziećmi, majstra nad uczniami, pana nad niewolnikami; polega ona na mocy wydawania praw i ich wykonywania i na obronie społeczeństwa przed gwałtami z zewnątrz, a to w imię dobra powszechnego; władza zaś tego rodzaju da się osiągnąć tylko przez wolne porozumienie się. Dokonywa się ono i obecnie pomimo że stan natury należy do odległej przeszłości; za każdym razem następuje porozumienie milczące, ilekroć syn zajmuje w społeczeństwie miejsce ojca. Istotę porozumienia stanowi to, że wola większości powinna być prawem, jest to bowiem jedyny sposób występowania społeczeństwa w roli całości zbiorowej i działającej. Stan natury nie jest, jak utrzymywał Hobbes (ob.), stanem wojny. W stanie natury ludzie są równi i wolni, ale wolność ta nie jest samowolą, bo jest ograniczona przez prawo natury rozumne i moralne, chroniące osobę i wolność od wszelkich zamachów. Każde naruszenie prawa powinno być karanem, a że samo prawo karania w stanie natury jest właściwe każdemu, przeto, aby uniknąć wojny, która może być skutkiem sprzecznych ze sobą praw—ludzie zawierają umowę i mocą jej zrzekają się osobistego prawa do karania gwałcicieli prawa naturalnego na rzecz władzy wspólnie uznanej. W odróżnieniu od Hob-besa, według którego ludzie, zawierając umowę społeczną, zrzekają się wszelkich swych praw, L. uważa, że zrzekają się tylko tego jednego na rzecz państwa. Prawo własności pozostaje i nadal prawem naturalnem, a o-piera się na tern, że człowiek uprawia ziemię i tp. Bóg podarował świat pracowitym — nie zaś leniwym, a z pracy wypływa wszelka wartość ekonomiczna. To też państwo u L-a (wbrew Hobbesowi) nie znosi prawa własności ani go ustanawia, broni tylko tego prawa i je ubezpiecza. Tosamo dotyczy i wolności osobistej; niewola jest stanem przeciwnym naturze, i państwo uprawiać jej nie może. Widać stąd, że kompetencya państwa jest ograniczona. Państwo może karać gwałcicieli prawa naturalnego, określając znamiona przestępstwa i rodzaj odpowiadającej mu kary (władza pra

wodawcza), wykonywując te prawa karne (władza wykonawcza) i broniąc wreszcie społeczeństwa przed zamachami z zewnątrz (władza fe-deralistyczna, föderative power). L. przemawia za podziałem władz, za ograniczeniem władzy naczelnej w państwie, ile że człowiek w stanie natury nie posiadał władzy absolutnej, nie mógł jej tedy przekazać państwu. Granicę władzy państwowej określają obowiązki ochrony życia, wolności i majątku każdego, i władza wzruszająca podstawy tych dóbr czyniłaby zamach na źródło własnego pochodzenia. M. in. państwo nie posiada prawa inge-rencyi do spraw wyznaniowych (wbrew zdaniu Hobbesa), które należą do dziedziny sumienia indywidualnego. Dzieląc władzę w państwie na prawodawczą i dwojakiego rodzaju wykonawczą—L. przyznaje pierwszeństwo pierwszej; jej utrwalenie jest według niego zasaduiczem prawem społecznem. Jednak i ta władza nie ma prawa gwałcić praw zasadniczych obywateli, pozbawiać ich życia, wolności, mienia (nawet na użytek ogółu), naruszać ich równości przez ustanawianie praw wyjątkowych, przywilejów i t. d. Celem jest dobro powszechne. Podatki mogą być oznaczane przez uchwały większości. W razie zatargu pomiędzy władzami rozstrzyga naród, żadna inna potęga. Na mocy tego jedynego, niewywłaszczalnego prawa, prawa samozachowania się, naród odwołując się do nieba, wolę swoją stwierdza. Nie jest to bunt: buntownikami są bowiem tylko gwałciciele prawa. Nie prowadzi to również do rozkładu państwa, albowiem naród w rzadkich tylko wypadkach wyłamuje się z karbów istniejącego porządku. —L. i w dziedzinie polityki wywarł wielki wpływ na rozwój procesów teoretycznych. Pomysły polityczne Kalwini-stów w. XVI, Monarchomachó w (ob.), Independentów angielskich w. XVII (Milton, Lillburn ob.) znalazły swoje uzasadnienie w tej teoryi. Zasadniczy wpływ wywarł L. na Mon-tesquieu’go (ob.) i amerykanina Hamiltona; doktryna zwierzchnictwa ludu, sformułowana przez Rousseau (ob.), opierała się na pomysłach L-a, a rewolucye w Ameryce i we Francyi stanowiły ilustracyę tego, co L. nazywał odwołaniem się do nieba. Sięgając do pierwiastków genetycznych, można powiedzieć, że życie konstytucyjne państw nowożytnych zbudowane jest na zasadach wygłoszonych przez L-a. Co do poprzedników L-a por. Gierke „Johannes Althusius“ (wyd. 2-e, 163 i nst.); P. Janet „Hist, de la science politique“ (1887); Rehm „Geschichte d. Staatsrechtswissenschaft“; Czyczeryn „Iistorija poljit.

s P.

Lockhart Wilhelm, dyplomata angielski (* r. 1621—f r. 1676). Służył jako ochotnik w armii francuskiej, a po powrocie do Szkocyi w bitwie pod Newmark (1646) pasował go na rycerza Karol I. Mianowany r. 1652 pod Cromwellem komisarzem administracyjnym w wy-

dziale sprawiedliwości w Szkocyi, był członkiem parlamentu; w r. 1653 poślubił siostrzenicę Cromwella. Jako ambasador w Paryżu zawierał z Francyą przymierze zaczepne i odporne przeciw Hiszpanii w r. 1657. Brał udział w oblężeniu Dunkierki. Podczas rzeczypospolitej pozostał na stanowisku, pośredniczył w traktacie pirenejskim i na polecenie Moncka odmówił Karolowi II wejścia do Dunkierki. Po Restaura-cyi odsunął się od życia prywatnego i dopiero w r. 1671 podczas wojny Francyi z Hollandyą stanął jako pośrednik dla uzyskania neutralności stanów brandenburskich i liineburskich. Umarł

Br. J.

Km.

M-ców 17 552 (1905).

Lockroy Józef Filip, zwany Simon, autor dramatyczny francuski (* w Turynie r. 1803 —*f* w Paryżu 1891); doznawał powodzenia jako aktor, w r. 1840 oddał się wyłącznie literaturze. Napisał dużą ilość sztuk scenicznych; ze Scribem ułożył „la Marraiue“ i „Catherine II“, stał się ulubieńcem publiczności wystawiając kolejno: „Perrinet Leclerc“ (1832) „Les Jours gras sous Charles IX“; „L’Impératrice et la Juive“ (1834);

„La Jeunesse dorée“ (1849). Do wielu oper napisał libretto. Ze sztuk rodzajowych, nader licznych, największego powodzenia doznały:

„Les Trois Epiciers “ „Le

Br. J.

jako ambasador we Francyi.

Lockhart John Gibson, pisarz angielski (* 1794—f 1854). W r. 1816 został adwokatem w Edynburgu; wkrótce poświęcił się całkowicie zawodowi pisarskiemu, obejmując w r. 1825 redakcyę „Quarterly Review“. Zwykłem miejscem jego pobytu był Abbotsford, majątek jego teścia, Walter-Scotta. Zasługują z utworów na wyróżnienie: „Peter’s letters to his kinsfolks“ (szkice satyryczne); romanse. „Valerius“, „Adam Blair“, „Reginald Dalton“ i „Mathew Wald“; „Ancient Spanish ballads“ (wspaniały przekład starodawnych ballad hiszpańskich!; biografie: „Life of Robert Burns“ i najznakomitsze dzieło L-a „Life of Sir Walter-Scott“ (Edynburg i Londyn, 1838, 7 t.; nowe wyd. 1862, 10 t.; niemiecki przekład —Lipsk 1839—41).

Lockport, miasto w stanie New-York, stolica hr. Niagara, nad kanałem Erie, na wschód od wodospadu, w okolicy żyznej. W pobliżu znane łomy piaskowca i wapna, w mieście wiele młynów i tartaków, oraz kilka fabryk.

i&. p.

„Karl ou le châtiment“ (1835),

„Passé minuit“, Maître d’Ecole“.

Lockroy Edward StefanAntoni, polityk francuski (* 18 lipca 1840 w Paryżu), syn poprzedniego. W młodości uczył się malarstwa, brał udział w wyprawie Garibaldiego na Sycylię, w charakterze malarza i sekretarza podróżował z Renanem po Palestynie i Syryi (1860—64). Po powrocie do Paryża jął się dziennikarstwa. Artykuły w „Figarze“, następnie w „Rappelu“, zwróciły uwagę na autora. Podczas oblężenia Paryża L. dowodził oddziałem; walczył w bitwie pod Buzenval. Dnia 8 lut. 1871 wybrany do Zgromadzenia Narodowego, zajął miejsce na skrajnej lewicy. Od chwili wybuchu Komuny (ob.) usiłował za-pobiedz wojnie domowej; podpisał deklaracyę deputowanych Sekwany i merów Paryża, żądającą terminu wyborów municypalnych na dzień 26 marca. Kiedy d. 2 kwietnia rozpoczęła się wojna domowa, L. złożył mandat poselski i z kilku inuemi zorganizował Ligę republikańską praw Paryża. Kiedy jego wysiłki zostały bezowocne, opuścił Paryż d. 15 kwietnia. Aresztowany przez Wersalczyków i oskarżony o należenie do Komuny za swój program, domagający się decentralizacyi, przesiedział w więzieniu do czerwca r. 1871. Po wypuszczeniu został obrany rądcą municypalnym Paryża, redagował kilka dzienników radykalnych, które upadły z powodu represyi. W r. 1873 wybory wprowadziły go do Zgromadzenia Narodowego. Przy wyborach w r. 1876 i 1881 znów wchodzi L. do Izby, głosuje za amnestyą całkowitą, za oddaniem mini-steryum pod sąd, za rewizyą konstytucyi, a przeciwko kolonialnej polityce Ferry’ego. Podczas pierwszego głosowania z listy w r. 1885 L. był jedynym kandydatem dep. Sekwany, który figurował na wszystkich listach republikańskich i obrany był olbrzymią większością (272 680 gł. ). W r. 1885 został L. ministrem handlu w gabinecie Freycineta, zachował swoją tekę w gabinecie Gobleta (1886); przedłożył Izbom projekt sądu rozjemczego między fabrykantami a robotnikami; pracował nad organizacyą wystawy powszechnej z r. 1889. W r. 1888 w gabinecie Floqueta był ministrem oświaty. Wtedy zajął się reformą szkoły średniej i przegotował program reformy szkół prawa, który nie wszedł w życie z powodu upadku gabinetu (22 lutego 1889). Wybory w r. 1889 i 1894 L. ponownie oddały mu mandat. W r. 1894 obrany wice-prezesem Izby deputowanych, jako i w r. 1895. W r. 1895, jako prezydujący komisyi budżetowej, bronił podatku dochodowego, tegoż roku w ministeryum Bourgeois piastował tekę ministra marynarki. W ostatnich latach w skład gabinetów francuskich nie wchodził, zaś jako deputowany szczególnie ostro występował przeciw nadużyciom w marynarce. L. należy obecnie wraz z Brissonem do przywódców partyi radykalnej, acz po bulanżyzmie i Panamie nie u-trzymał się był na wyborach powszechnych. W r. 1893 obłąkany poeta-stangret Moore wykonał zamach na niego. L. należał do rzędu najbliższych przyjaciół W. Hugo i ożenił się z wdową po synie jego. L. ogłosił wiele prac literackich; ważniejsze: „la Petite Guerre“, „le Sénatus-consulte“ (1869); „les Aigles du Capitole“ (1869) i „A bas le progrès“ (1870); „La Commune et l’Assemblée“ (1871); „Pile révoltée“ (1877)—o wyprawie sycylijskiej; „Ahmed le Boucher“ (1888); „M. de Moltke, les Mémoires de la guerre future“; „Journal d’une bourgeoise

nych.

noiny“ (1894).

Locie (Le Locie), m-to w Szwajcaryi, kant. Neuchâtel, słynne z wyrobu zegarów i zegarków, 925 m. n. p. m.;    3 kościoły, kol-

legium, szkoła zegarmistrzowska i rzemieślnicza, pomnik kowala Jana Richarda. M-ców 12 994 (1904) (ok. 10$ katolików). Cztery fabryki zegarów; dwie inne wyrabiają części składowe ich; nadto zegarmistrzostwo uprawiane jako przemysł domowy. Rocznie dostarcza L. ok. 250 000 zegarów. Fabryka cze-

ig. p.

końcu lata lub w jesieni, za po-

pendant la Révolution 1791 —1793“ (1881); „Une Mission en Vendée“ (1892). Dwie te prace są oparte na papierach i wspomnieniach rodzin-

A. G.

Lockyer JózefNorman, spółczesny astrofizyk angielski (* 17 maja 1836 w Roughby, Warwick). Początkowo służył w ministeryum wojny i redagował „Army régulations“. Jako członek T-wa astronomicznego już w roku 1862 zwrócił na siebie uwagę obserwacyami nad budową fizyczną Marsa, które zjednały mu wstęp do T-wa królewskiego w Londynie. W r. 1868 wskazał zastosowanie spektroskopu do badania protuberancyi słonecznych bez potrzeby oglądania się na nadchodzące zaćmienie; dla uczczenia tej świetnej idei, na którą jednocześnie wpadł i Janssen, Francya odbiła medale pamiątkowe w r. 1872. Mianowany kierownikiem „Eclipse Expéditions“, 1870 w Sycylii i 1871 w Indyach obserwował zaćmienie słońca; w tym czasie mianowany sekretarzem kom-misyi edukacyjnej i profesorem astronomii w Cambridge. W r. 1874 dyrektor obserwatoryum astrofizycznego w South Keusingtou, r. 1875 korespondent Akad. w Paryżu. W r. 1878 stał się głośnym przez spostrzeżenie, że słońce w swym składzie zawiera 33 pierwiastki chemiczne z pośród znanych na ziemi, oraz, że pierwiastki te pod wpływem wysokiej temperatury ulegają dalszemu rozkładowi (o odkryciu tera pisali: Skomorowski „Bib. War. 1879, Abakanowicz „Ateneum“ 1879, Kramsztyk tamże 1880 i in.). Napisał: „Elementar lessons in astronomy“ (1868, ostatnie wyd. 1888); „Spectral analysis as applied to the sun“ (1872); „The spectroscope a. its applications“ (1873, po niem. 1874); „Contributions to solar physics“ (1874); „Primer of astronomy“ (1875, po niem. wyd. 4-e 1888, po poi. przek. Skłodowski, 1894, wyd. 2-e 1899); „Why the earth’s chemistry is as it is“ (1899); „Studies in spectrum analysis“ (1878, niem.

1899), „Star-gazing, past and present“ (1878, niem. 1880); „Report to the committee to spots and prominences“ (1880), „Researches of spectrum analysis“ (1882), „The chemistry of the sun“ (1887), „The movements of the earth“ (1887), „Recherches sur les spectres des météorites“ (opr. D. Klumpke, 1889), „The me-teoric hypothesis“ (1890), „The dawn ofastro-

A. Ł.

kolady i konfitur.

Locusta, owad, ob. Locustidae.

Locustidae—koniki polne a. pasikoniki, rodzina owadów prostoskrzydłych (Orthopłera). Głowa prostopadle ustawiona, wierzchołek jej najczęściej spiczasto wystaje między oczyma półkulistemi złożonemi; oczu punktowych prawie zawsze brak; rożki dłuższe, niż ciało, cienkie, szczecinowate, wieloczłonko-we; warga górna okrągła; przedgrzbiecie (pro-notum) siodełkowate; pokrywy skrzydeł oraz skrzydła prawie zawsze obecne, niekiedy tylko szczątkowe lub brak ich zupełnie. Prawa pokrywa (rzadziej obie) u samców posiada błonę okrągławą szklistą, rozpiętą na zgrubiałym pierścieniu, t. zw. zwierciadło; na lewej istnieje żyłka zgrubiała karbowana, poprzeczna; pocieranie jej o pierścień wprowadza w drganie wspomnianą błonę, a wskutek tego powstaje ćwierkauie znamienne. Nogi 4-człon-kowe, pierwszy członek składa się z dwu członków zrosłych ze sobą. U podstawy goleni nóg przednich mieści się narząd słuchu, składający się z otworów szczelinowych pa-it

: :':.v I

Fig. 123. Organ słuchu u Konika polnego; a—błona bębenkowa.

rzystych, które mogą być zamykane przez błonę rozpiętą wewnątrz. Pokładełko długie.— L. trzymają się przedewszystkiem lasów i zarośli, także pól, zazwyczaj siedzą na wierzchołkach krzewów i traw. — Jaja składają przy

mocą pokładełka, w ziemi lub w suchych łodygach. Wylęgające się z wiosną larwy linieją przynajmniej 6 razy. Osobniki zupełnie dojrzałe ukazują się przy końcu lata lub na jesieni. — Większość gatunków należy do mięsożernych (pokarm: muchy i gąsiennice), niektóre (Barbitistes i Phaneroptera) są roślinożerne, jeszcze inne żywią się zarówno roślinami jak i owadami. — Rodzina ta nader liczna, rozpowszechniona po całej kuli ziemsKiej, w samej Europie 185 gatunków. — Pospolitsze rodzaje: Barbitistes, Meconema, Becticus, a zwłaszcza konik polny (Locusta). — Konik polny odznacza się tępym wierzchołkiem głowy, różkami lł/a raza dłuższemi niż ciało; przed-

D.

tułowie; pokrywy z 2-ma długiemi kolcami w Alpach oznaczają tcmsamem mianem i sukno zielone; skrzydła jasuo-szkliste; nogi przednie z gorszej wełny grubszej, mocno pilśnione i u góry na zewnętrznym brzegu z 3-ma kolcami, drapane, a nie strzyżone, tylne u góry z każdej strony z jednym kolcem, u dołu z 4-ma; pokładełko mieczykowate, zaostrzone, najczęściej lekko wygięte. — Do rzędu j anatom zasłużony. Wykształcenie zawodowe pospolitszych gatunków tego rodzaju należy , otrzymał w Getyndze, tam też w r. 1777 po Locusta viridissima, koloru trawiasto-zielonego, u góry często rdzawo lub brunatnawo uakra-piana; przedgrzbiecie u góry często z pręgą po środku; pokrywy skrzydłowe znacznie wystają ponad biodra nóg tylnych; pokładełko końcem nie dochodzi do pokryw; długość ciała samca 28 — 33 mm., samicy 32 — 35 mm., długość pokryw u samca 34—50 mm., u samicy 49—55 mm.; długość pokładełka 27 — 30 mm.; gatunek rozpowszechniony w całej Europie, nie zamieszkuje tylko wyższych okolic górskich. —

Rzadziej nieco spotykamy od poprzedniego gat.

L. cantans, ciemno-zielony; przedgrzbiecie u góry brunatno - rdzawo nakrapiane; pokrywy nie wystają ponad biodra, te zaś u dołu mają kolce bardzo drobne, brunatnawe; pokładełko proste znacznie wystaje końcem poza pokrywy; długość ciał samca 23—28 mm„ samicy 25 —

31 mm., pokładełka 22 — 31. Rozpowszechniony w Europie północnej i środkowej, mieszka w zaroślach i kartofliskach; spotyka się go w Alpach

Cz. st.

Lode, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem — trzy łapy niedźwiedzie srebrne: dwie i jedna. Nad hełmem w koronie szlacheckiej między dwiema srebruemi łapami niedźwiedziem! — trzy pióra pawie. Labry czerwone,

Por. „Allgem. Deutsche Biogr.“ (XXX, str. 76) i „Biogr. Lex. d. hervorr.

Dr j. r.

M. Ko.

dość wysoko.

Fig. 124, Lode (herb).

podszyte srebrem. Używany przez rodzinę L., pochodzenia duńskiego, osiadłą w prowincyacb nadbałtyckich w końcu w. XII, której jedna gałąź, spolszczona zupełnie, zamieszkała pow. derpski w Inflantach. — Źródła: Niesiecki; Siebmacher, część VI, tom 4, str. 32.

Loden, wyraz, którym Niemcy oznaczają tkaninę z przędzy zgrzebnej w takim stanie, w jakim opuszcza tkarkę, a więc*nie pilśnioną, gdyż tę zalicza się już do sukna. Niemcy

Wiel. Kucyki. Powił. Ilustr. Ser. I, Tom XLIII-IV Ze»z. 347b.

B. O.

Loder Just Krystyanv. (*w Rydze 28 lut. 1753 — f w Moskwie 16 kwiet. 1832) obronieniu rozprawy „Descriptio anatomica ba-seos cranii humani iconibus illustrata“ dyplom doktorski mu przyznano. Już w roku następnym został w Jenie prof. zwycz. anatomii, chirurgii oraz położnictwa; w r. 1781 w. ks. w ej marski powołał L-a na lekarza przybocznego; od r. 1803 był L. prof. anatomii i chirurgii w Halli. Gdy w r. 1806 Francuzi zajęli to miasto, L. wyjechał do Królewca; w r. 1808 został lekarzem przybocznym króla pruskiego, ale rok tylko pełnił te obowiązki, poczem udał się do Petersburga, gdzie otrzymał godność lejb-me-dyka cesarskiego. Od r. 1813 do 1817 był lekarzem naczelnym szpitala w Moskwie, a zarazem kierował budową nowego amfiteatru anatomicznego, w którym następnie do r. 1831 wykładał bezpłatnie. L. był człowiekiem nadzwyczaj energicznym i pracowitym, a jako profesor w Jenie położył zasługi niemałe; wykładał tam i w Halli, oprócz anatomii i fizyologii, także antropologię, położnictwo i medycynę sądową, a profesorem był b. wymownym. Z dzieł jego najważniejsze: „Anat. Tafeln zur Beförderung d. Kenntniss des menschl. Körpers“ (Weimar 1797 — 1803; 2 t. z 182 tabl. na miedzi i 4 t. objaśnień po niem. i po łac.), „Grundriss d. Anat. d. menschl. Körpers“ (Jena 1806); „Elementa anatomica humani corporis“ (Moskwa i Ryga 1823); wydawał też „Journal für Chirurgie, Geburtshilfl. u. gerichtl. Arzneikunde“ (Jena 1797 — 1803). W instytucie anatomicznym moskiewskim pamięć L-a uczczono popiersiem z marmuru.

Aerzte“ (T. IV, str. 22).

Lodève (dawna Luteva), miasto dep. Hérault we Francyi, 174 m. n. p. m., rozłożone amfiteatralnie na stokach Sewennów nad rz. Ergue. M-ców 7944 (r. 1901). Starożytna katedra, ruiny starożytnego zamku, kollegium, sąd handlowy, izba przemysłowa, handel suknem wojsko-wem, produktami chemicznemi, drzewem, winem, wełną. Tu urodził się kard. Fleury.

Lodge Tom as z, pisarz angielski (* w 1558). Syn lorda-majora Londynu, miał zamiar poświęcić się zawodowi prawniczemu ale wszedł w stosunki z kółkiem dramaturgów, —poprzedników Szekspira. Z powodu napaści Gossona na teatr napisał „Defence of play“ (1579), później sztukę dość ciężką .,Wounds of civil war“ (1587; walka Maryusza i Sulli). Wróciwszy z podróży do Brazylii, wydał poemat epicko-liryczny „Scillaes metamorphósis“ (1589) i romans „Rosalynde, Euphues’ golden legacie“ (1590)—naśladowanie Lilly’go i zarazem pierwo-

M. Ko.

x-j.

Km.

E. M.

i-y.

wzór komedyi Szekspira „Jak się wram podoba“. „History of Robert the Devil“ (1591), oraz „Life and death of W. Longbeard“ (1593) są pierwszerai w Anglii powieściami historycz-nemi. Niezadowolony ze swojej działalności literackiej, L. jął studyować medycynę i interesować się kwestyami religijnemi. W 1603 został lekarzem w Oksfordzie, — wkrótce wyrobił sobie olbrzymią praktykę. W tym czasie napisał dzieło o morowej zarazie i przetłómaczył Senekę. Prace L-a wydał E. Gosse 1878—82,— z cennym wstępem [biografią L-a].

Lodge Oliver Józef, fizyk angielski (* 1851). W r. 1879 asystent w University College w Londynie, r. 1881 —1900 profesor fizyki na uniwersytecie w Liverpolu, r. 1900 rektor uniwersytetu w Birmingham. Prócz badań w zakresie fizyki zajmuje się L. gorliwie medyumizmem i czynił doświadczenia z głośną Eusapią Palladino. Ogłosił drukiem: „Elementary Mechanics“; „Modern Views of Electricity“; „Pioners of Science“; „Signalling without Wires“; „Electrons“.

Lodi, główne miasto obwodowe w prowiu-cyi Medyolańskiej, na prawym brzegu Addy, przy dr. żel. Medyolan-Piacenza; połączone żeglugą z Medyolanem, Padwą, Bergamo i Bres-cią. Stolica biskupia; katedra w stylu romań-sko-gotyckim z w. XII, kościół Incorronata, zbudowany w r. 1488, liceum, gimnazyum, semi-naryum, instytut techniczny, teatr, biblioteka, izba przemysłowo-handlowa. Hodowla wina i bydła, wyrób masła i serów; fabryki wyrobów cementowych i glinianych; przędzalnie i tkalnie wełny, garbarnie. M-ców 25 500 (1907). W odległości 7 km. na zachód leży L. vecchio (ok. 4 000 ra-ców w. r. 1881), na miejscu starożytnej Laus Pompeja, w r. 1158 zburzone przez Medyolańczyków. Fryderyk Barbarossa przeniósł wówczas miasto nad Addę. D. 10 maja 1796 r. armia francuska pod dowództwem Bonapartego przeprawiła się przez Addę pod L., zwyciężywszy przedtem wojska austryackie i wziąwszy szturmem most, broniony przez nich.

Lodoioea La bill, rodzaj roślin jednoli-ścieniowych, należący do Palm z grupy Boras-sinae. Jedyny gatunek: L. Secheyllarum L a-bi 11. (=L. maldivica Pers), w. Seyszelskie w Azyi. Drzewo 30 m. wys. Liście wachlarzo-wate niezwykłej długości (długość błanki 7 m.). Zalążnia o 3 komorach. Owoc 1—3-wrębowy; pestka 2—6-wrębowa. Bielmo rogowe. Waga owoców do 20 kg. Owoc nazywają morskim kokosem (Coco de mer; Meer-, Seekokos; Wundernuss Salomon's). Pestek używają krajowcy do wyrobu naczyń. Z włókien wyrabiają piękne, miękkie tkaniny.

Lodomerya. Nazwa to ma pochodzić od miasta Włodzimierza, po łacinie Lodomeria. Królowie węgierscy w r. 1112 po zajęciu Halicza tytułowali się królami Halicza (Galiciae). Podczas chwilowego opanowania Rusi Czerwonej przez Andrzeja II węgierskiego, dołączył on do swoich tytułów i tytuł „rex Galiciae Lodomeriaeque“, t. j. Halicza i Włodzimierza. Gdy przy pierwszym rozbiorze Rzplitej Au-strya zajęła Ruś Czerwoną i północne stoki Karpat, nowym posiadłościom nadała nazwę Królestwa Galicyi i L-i. Opierając się na tej nazwie historycznej w odpowiednim memoryale, wydanym r. 1772, uzasadniała ona uzurpacyą rzekomemi prawami korony Węgierskiej z w. XIII do tych krajów. Ob. Ł oj k o F e 1.

Lodowce — masy lodu na powierzchni ziemi, płynące powoli w dół na pochyłem podłożu, na podobieństwo niesłychanie lepkiej cieczy. 1) L. tworzy się ze śniegów, gromadzących się na obszarze, położonym wyżej linii śnieżnej, t. zw. z a s i 1 a j ą c y m; część poniżej tej linii —aż do dolnego jego krańca — nosi nazwę języka lodowcowego. Sprawa przeobrażenia się drobnoziarnistego, lekkiego, pełnego pęcherzyków powietrznych nieprzezroczystego śniegu w lód ciężki, przezroczysty, błękitny, gruboziarnisty, nie jest dostatecznie wyświetlona. Prawdopodobnie wchodzą tu w grę: a) topienie się kryształów i ich powstawanie ponowne pod wpływem wahań w ciśnieniu wewnątrz L-a. 2) pochłanianie mniejszych kryształów przez większe bez zmiany stanu skupienia.—Obok gruboziarnistości budowę lodu 1-ów charakteryzuje b. wyraźne uwarstwienie, obserwowane przeważnie na obszarze zasilającym i spowodowane przez kolejność okresów o obfitych opadach śnieżnych, oraz okresów ubogich w takie opady; powstają tym sposobem warstwy naprzetnianległe z większą i z mniejszą zasobnością powietrza, błękitne i białe. Inna właściwość budowy lodu 1-ów, występująca głównie w języku, t. zw. prąż-kowatość, jest najprawdopodobniej temsa-mem uwarstwieniem, przekształconem tylko pod wpływem ruchu l-a.—2) Szata lodowcowa powierzchni ziemi pokrywa okrągło 15.2 milj. km.a, czyli około 10$ lądu stałego. Najwięcej przestrzeni zlodowaciałej przypada na obszary podbiegunowe; L. w górach pasów umiarkowanych nie stanowią nawet 0.5 % całkowitego pancerza lodowego. 3) Ze względu na formę rozróżnia się L-ce: a) Typ czasz lodowych; nazwę tę nadają L-oin biorącym w posiadanie cały kontynent (Antarktyka) lub wielkie wyspy (Grenlandya). Zbliżając się ku morzu, czasza lodowa rozszczepia się na kilka oddzielnych L-ów, przypominających L-ce wcięte. Odmianę tego typu (rozmiary skromniejsze) tworzy t. zw. fr) ty p skandynawski. c) Typ 1-ów wciętych odróżnia się od skandynawskiego tern, że każdy L. typu pierwszego posiada oddzielny obszar zasilający, zaś w drugim—jeden obszar zasila kilka L-ów. L. wcięte zwykle spoczywają w dolinach (typ alpejski) i mogą być albo proste albo złożone, zależnie od tego, czy język ich przyjmuje dopływy lub nie. Do typu

L-ów wciętych nuleży jeszcze parę innych pod-typów mniej częstych.—4) Ruch L-a stanowi jedną z jego cech najosobliwszych. Prędkość bezwzględna tego ruchu jest. b. zmienna; waha się ona u 1-ów alpejskich od 30 do 150 m. rocznie, u 1-ów okolic podbiegunowych dochodzi nieraz do 7 000 m. Obliczono, że przy jedna-kowem nachyleniu prędkość przeciętna jest 10 000 razy mniejszą od prędkości wody ciekłej. Wszystkie inne właściwości ruchu 1-ów są tesame, Międzynarodowej Komisyi Glacyologicznej, ukon-co właściwości ruchu jakiejkolwiek cieczy; 1. stytuowanej w r. 1894 na Międzynar. Zjeździe płynie w swem łożysku, jako niezmiernie lepka    Geol. w Ziirichu [por. „Wszechświat“,

ry przytaczamy rzeczy najważniejsze: Heim „Handbuch d. Gletscherkunde“ (1885); Hess „D. Gletscher“ (1904); Hang „Traité de géologie“ (T. I; piękne fotografie; 1907); Machaćek „Gletscherkunde“ (wydanie Góschena) 1902. — Od kilku lat wychodzi pismo w czterech językach, poświęcone badaniom nad 1-ami (Zeitschrift f. Gletscherkunde“, „Annales de glaciologie“); pomieszcza ono sprawozdania o stanie 1-ów

1907;

Hor.

Lodowcowy okres, inaczej diluvium (ob.), nazwa nadawana pierwszej połowie systemu c z w a r t o r z ę d o w e go (ob.). L. okres następuje bezpośrednio po trzeciorzędzie (ob.), podczas niego stopniowo wytwarzały się obecne warunki geograficzne, klimatyczne i biologiczne. 1) Rozkład lądów i mórz w początku O. L-go mało się różni od obecnego; tylko W. Brytania była połączona z Francyą; kanał La Manche powstał w ciągu tego okresu skutkiem erozyi (ob.) Sekwany, Som-my, Renu i Tamizy. Prawdopodobne jest połączenie lądowe Europy Płc, z Ameryką pół-nocuą; m. Czarne przez cieśninę nad Many-czem łączyło się z rozleglejszem od obecnego Kaspijskiem, a oddzielał je od m. Śródziemnego ląd Egejski, którego zapadnięcie się jak i utworzenie Dardanel przypada na okres polodowco-wy. Wielu geologów mniema, że Anglia, Skandynawia, wogóle Europa i Ameryka północna w początkach O. L-ego leżały o paręset metrów wyżej niż obecnie. 2) Skały L. okresu składają się prawie wyłącznie z utworów wód bieżących, wiatru (loess, ob.) i lodu; najważniejszą rolę odgrywają t. zw. utwory lodowcowe. Główną cechę O. L-ego stanowi znaczne i powszechne obniżenie się temperatury. Już w p 1 i o c e n i e (ob.) daje się zauważyć pojawianie się coraz liczniejszych form zwierząt borealnych w morzach Europy. Zaraz w początkach O. L-ego temperatura spadła o tyle, że w Europie, a zwłaszcza w górach Skandynawii powstały olbrzymie lodowce, które pokryły całą północną połać naszego lądu powłoką lodową na wzór lodu lądowego Grenlandyi. Te masy lodowe przyniosły olbrzymią ilość grubszego i drobniejszego materyału skalnego i u-tworzyły osady lodowcowe Europy północnej. Jako dowody tego zjawiska znajdujemy w Europie północnej, jak i w Górach Europy Środkowej „szlify“ i rysy lodowcowe, baranie łby, zwały morenowe, faunę i florę o charakterze podbiegunowym. Najdawniej zwróciło uwagę istnienie w utworach L-ych t. zw. głazów narzutowych, których obecność tłomaczo-no potopem (ob. diluvium); później Lyell (ob.) postawił teoryę „Driftową“, przypuszczając, iż cała Europa północna zajęta była przez morze, po którem prądy roznosiły góry lodo-

ciecz o znacznem bardzo tarciu wewnętrznem. ! str. 639]

W sprawie ruchu 1-ów niemałą zapewne rolę odgrywa to, że wewnątrz l-a panuje w każdym punkcie temperatura topliwości lodu, odpowiadająca ciśnieniu w tym punkcie. — 5) W związku z ruchem 1-ów powstają szczeliny; ze względu na kierunek rozróżniamy szczeliny brzeżne, poprzeczne i podłużne. —

6) Podobieństwo 1-ów do rzek uwydatnia się jeszcze wyraźniej przez to, że i 1. ks'zt a ł tu j ą powierzchnię ziemi: na obszarze zasilającym przeważa ablacya (zniesienie;, w części wciętej — przenoszenie, na czole 1-ów ma miejsce osadzanie. Ablacya jest wynikiem głównie czynników mechanicznych, rozkładających skałę; pył i okruchy, odrywając się od skał, otaczających 1., spadają nań. Nadto, jak utrzymuje większość uczonych współczesnych,

1. sam przez się posiada zdolność erozyjną na podobieństwo wody ciekłej — sheblowuje on dno i brzegi łożyska, cząstki skalne w ten sposób utworzone zabiera ze sobą (wraz z mate-ryałem spadłym nań z góry) w wędrówce ku dołowi, oraz układa zczasem w skupienia rozmaitej formy, znane pod nazwą moren. Moreny te noszą rozmaite nazwy w zależności od ich położenia na samym 1-u, pod nim, wewnątrz lub nazewnątrz niego. — 7) Do typowych cech skał, noszących niegdyś szatę lodowcową należą: a) powierzchnie wygładzone, często porysowane (szczególnie u Skał wapiennych); b) wzniesienia różnej wielkości, mniej lub więcej zaokrąglone, t. zw. „łby baranie“ (roches moutonnies,

Rundko cher) —oraz kilka in.—8) Już z zaznaczonej możliwości obnażania skał, niegdyś pokrytych lodem, wynika, że rozmiary 1. ulegają zmianom. Im więcej śniegu pada i im jest zimniej w pewnym okresie, tym L. będą dłuższe i grubsze, i naodwrót. Materyał faktyczny pozwala wnioskować o mniejszych lub większych wahaniach w rozmiarach 1-ów w czasach historycznych. Obecnie ma miejsce okres ogólnego cofania się 1-ów (Patrz streszcz. spraw, międzynarodowej komisyi glacyologicznej o stanie lodowców w r. 1904 i 1905, „Wszechświat“

1907, str. 361 i 745). T. zw. okres lodowcowy (ob.) był właśnie okresem potężnego roz-wielmożenia się 1-ów na początku czwartorzędu. Literatura. Z nader bogatej literatu-

zaś

we, spływającej lodowców Skandynawii; góry te, topniejąc, zaścielały dno morza przyniesionym przez się materyalem; brak wszakże jakichkolwiek osadów morskich w Europie północnej. Obecną teoryę, lodowcową ugruntował badacz szwedzki Otto Tor rei, udowodniwszy tożsamości utworów L-ych Skandynawii i jednoczesnych utworów Niemiec, a więc powstanie ich skutkiem tej samej przyczyny — rozległego lodu lądowego. 3) Sprzyjający rozwojowi lodowców chłodny i wilgotny klimat nie trwał jednostajnie w ciągu całego O. L-ego; odbyło się kilka znacznych wahań klimatycznych, przyczem okresy cieplejsze wywoływały topnienie i cofanie się lodu. Okresy posuwania się lodu naprzód nazywamy lodowcowemi, jego cofania się — międzylodowcowemi. W Niemczech wyróżniono 3 okresy lodowcowe i *2 międzylodowcowe; całość O. L-go w Niemczech i Polsce dzielimy na okresy: 1) Przedlodowco-wy (preglacyalny); 2) Pierwszy L-wy; 3) Pierwszy międzylodowcowy; 4) Drugi L-wy; 5) Drugi międzylodow.; 6) Trzeci (ostatni, bałtycki) L-wy;

7) polodowcowy (postglacyaluy). W Anglii, bliżej głównego ośrodka rozprzestrzenienia lodu Geikie wyróżnił: I Zlodowacenie (skandynawskie, scanian):; I Okres międzylodow. (norfolkski, norfolkian); II Zlodowacenie (saskie, saxonian); II Okres międzylodow. (helwecki, helvetian)\ III Zlodowacenie (polskie. polandian)\ III Okres międzylodow. (neudecki, neudeckian)\ IV Zlodowacenie (meklenburskie, meklenbnrgian)\ IV 0-kres międzylodowcowy (dolny lasowy, hiver fo-resüan)\ V Zlodowacenie (dolne torfowe, lower turbarian)\ V Okres międzylodow. (górny lasowy, upper forestian); VI Zlodowacenie (górne torfowe, upper turbarian). Zlodowacenie saskie odpowiada pierwszemu, polskie —drugiemu, meklenburskie—trzeciemu —(bałtyckiemu) zlodowaceniu Niemiec. W Alpach w ostatnich czasach Penck i Briickner wyróżnili 4 o-kresy L. (Günz, Mindel, Risz, Würm; i dwa stadya nawrotu cofającego się ostatniego zlodowacenia (Bühl i Gschnitz); podział ten daje się łatwo pogodzić z podziałem Geikiego. 4) Świat organiczny O. L-go uległ wielkim zmianom skutkiem zmian klimatycznych, zwłaszcza w zakresie rozsiedlenia geograficznego. Potomkowie roślin i zwierząt trzeciorzędowych zostali przez lód i chłód wyparci na południe; podczas cofania się lodów pierwszego zlodowacenia posunęli się oni wprawdzie ponownie na północ, lecz tylko na krótko, aby niebawem ustąpić przed ponownym powrotem lodu. Skutkiem tych wahań wymarły formy takie, jak Elephas meridionalis i autiąuus. hippopotamy, machairodusy (ob.), zastąpione przez formy północne, jak ren i wół piżmowy, które charakteryzują O. L, Formy północne, po ostateczuem cofnięciu się lodów, już-to wróciły na północ (ren), już-to cofnęły się w wysokie góry, w są-siędztwo wiecznych śniegów (świstak, kozica).

Flora O. L-ch różni się zupełnie od flory okresów międzylodow., podczas których panował klimat równy, lub nawet cieplejszy od obecnego; flora O. L-ch składa się z roślin, które dziś jeszcze zamieszkują tesame okolice L-ych—z gatunków właściwych dalekiej północy.—-Fauna ssak ów 0-u L-go składa się z 1) form wygasłych, i 2) z form które teraz zamieszkują kraje dalekiej północy, wyróżniamy trzy fauny kolejne: a) starodyluwialną z Elephas Antiquus, z dość ciepłym klimatem; główne formy: Rhinocéros Mercki Hippopotamus, Machairodus, Equus Stenonis i t. d.; 6) mamutową (Elephas primigenius), z klimatem zimnym i wilgotnym; główne formy: Rhinocéros anti-quitatis, Ursus spelaeus, Bos primigenius, Bison priscus i t. d. Ren jest rzadki; c) faunę z renem; klimat początkowo zimny i suchy, później staje się cieplejszym i wilgotniejszym; formy główne—ren i koń, obok nich mamut i Rhinocéros tichorhincus. Współczesną jest fauna le-mingowa, właściwa tundrze; dzieli się ona na dwa oddziały: właściwa fauna tundrowa z lemingiem, i młodsza fauna stepowa, odpowiadająca cieplejszemu klimatowi z susłem, szczekuszką (Lagomys), bobakiem i skoczkiem. Faunę tą w uiektórych miejscowościach wypiera fauna łąkowa, dla której charakterystyczny jest koń, a potem pojawia się fauna 1 a s o w a, z sarną, jeleniem i t. d. 5) U t w o-ry L-owe Alp. Skutkiem swej znacznej wysokości Alpy były ośrodkiem znacznego lokalnego zlodowacenia. Linia śniegowa leżała o 1200 — 1300 m. niżej (Penck), i całe góry były pokryte olbrzymiemi, do 1000 m. grubemi, masami lodu, z których wystawały tylko najwyższe szczyty. Przed podnóżem Alp pojedyńcze lodowce, wypływające z dolin, zlewały się w jedną olbrzymią masę L-ową, która na północy wypełniała cały obszar między Alpami i górami Jura, a doliną Doubsu i Rodanu wysuwała się po za Jurę, dochodząc do Lyonu. Ku wschodowi grubość zlodowacenia zmniejszała się, większość lodowców nie wypływa na przedgór-skie równiny. Tosamo zachodzi na płd. zboczu. Jako ślady O. L-go w Alpach pozostały: głazy narzutowe, b. liczne, zwłaszcza w płc. Szwaj-cyi (Pierre à Bot, koło jeziora Neufchatel, ma do 15 000 ton); na zboczach dolin rysy i ,,szlify“ lodowcowe, łby baranie i kotły olbrzymów na dnie dolin; gliny głazowe zawierają w gliniastej lub marglowatej masie niezliczone głazy rozmaitego składu; są to bezpośrednie osady lodowców O. L-ego; żwiry i piaski są to utwory fluwioglacyalne (ob.), powstałe skutkiem działania wód, powstających z topnienia lodowca. Podział utworów L-ych Alp podaliśmy powyżej. Utwory międzylodow. Alp posiadają wielkie znaczenie, pozwalając na oznaczenie klimatu okresów międzylodow; druzgot z Hót-tingen pod Innsbrukiem zawiera 30$ form pon-tyjskich, świadczących o wyższej temperaturze

J. !..

okresu międzylodowcowego, niż panująca tamże becnie. 6) Wielkie zlodowacenie Pół-n o c n o-e ur o p e j s k i e. Masy lodowcowe, spływające ze Skandynawii i Finlandyi, pokryły w Europie półn. obszar mil. km. ², sięgając od Peczory do Anglii i płc.-wschodniej części Francyi. Cały ten obszar jest pokryty masą u-tworów z głazami narzutowemi (clrift u Anglików); utwory te, cienkie w Skandynawii, osiągają największą grubość w bałtyckim pasie wyżynowym, a stąd na południe stają się coraz cieńszemi. — Grubość lodu musiała dochodzić do 1000 m. podczas największego zlodowacenia, 400—500 m. podczas ostatniego, bałtyckiego. Utworami O. L-go w Europie płc. są: gliny z głazami narzutowemi, szare, po zwietrzeniu żółto-brunatne gliny, raczej, wobec zawartości wapienia, margle piaszczyste z liczne-mi głazami; wyróżniają dwa margle z głazami narzutowemi —starszy i młodszy, pochodzące z dwu różnych zlodowaceń (I i II), przedzielone niekiedy utworami między L-emi. Szeroko rozpostarte są również piaski i żwiry (fluwiogla-cyalne), naniesione przez wody topniejącego lodowca. Wyróżniają się dalej wały z głazów, ciągnące się prostopadle do kierunku ruchu lodowca, jego moreny czołowe (ob.), dru-mliny—pagórki owalne, wydłużone w kierunku ruchu lodowca, wały piaszczyste t. zw. ozy, wreszcie loess (ob.). 7) Pradoliny rzek. Lód lądowy, napływający z północy, zmusił wody do odpływu wzdłuż płd. krawędzi lodu, w kierunku zachodnim; powstały doliny, które teraz częściowo tylko służą rozmaitym rzekom: są to: dolina Wrocławsko-Hannowerska od Wrocławia przez Magdeburg do Bremy, Głogowsko-Barucka, łącząca górną Odrę z Elbą, War-szawsko-Berlińska, od Wyszogrodu przez Poznań do Berlina, Toruńsko-Eberswaldzka od Torunia do Eberswalde na północ od Berlina, wreszcie Pomorska od Kartuzów pod Gdańskiem przez Szczecin do Stralsundu. 8) Zmiany w ukształtowaniu m. Bałtyckiego, Po ostatecznem cofnięciu się lodu lądowego do Skandynawii obecne m. Bałtyckie łączyło się szeroką odnogą z m. Białem, jak również, przez południową Szwecyę, z O. Atlantyckim; jest to t. zw. morze Joldio-we, od małża Joldia arctica, formy czysto bo-realnej. Skutkiem podniesienia się lądu przerywa się połączenie zarówno z m. Białem, jak z Oceanem, m. Bałtyckie zamienia się w rozległe słodkowodne jezioro, którego faunę charakteryzuje ślimak Ancylus lacustris; to „jezioro Ancylusowe“ łączy się ponownie z O. Atlantyckim i w wodach tego morza Littory-nowego rozwija się się obfita fauna morska, którą charakteryzuje Littorina littorea. Wreszcie słoność m. Bałtyckiego zmniejsza się ponownie, fauna littorynowa cofa się do południowo-zachodniego jego końca, gdzie do dziś żyje, resztę zaś zajmuje słonawo-wodna fauna obecna z Myci arenarici.—Ameryka północna była

pokryta taksamo jak Europa olbrzymim pancerzem lodu lądowego, który sięgał aż do 39° szerokości geograficznej. — Wyróżniono tam trzy ośrodki zlodowacenia: Labradorski na półwyspie Labrador, Keewatyński, nad brzegiem O. Lodowatego i Kordylierski nad brzegami O. Spokojnego. Grubość powłoki lodowej musiała przenosić 1 300 m., rozległość lodowców podlegała wahaniom, tak, iż geologowie amerykańscy wyróżnili 6 okresów L-ych. Ślady większego zlodowacenia podczas O-u L-go zauważono również na południowej półkuli, w Afryce, w Ameryce płd. i w Australii.

Lodownia, budowla do przechowywania lodu; buduje się ją albo pod, albo nad powierzchnią ziemi, w obu razach powinna odpowiadać warunkom następującym: 1) Ściany powinny możliwie mało przepuszczać ciepła. 2) Wnętrze powinno być tak urządzone, aby módz lód układać niejako w jedną bryłę. 4) Woda z topniejącego lodu powinna stale odpływać. 5) L-e podziemne należy budować w miejscach suchych, albo wodę podskórną lub pochodzącą ze źródeł należycie odprowadzać. — Ściany L-i podziemnych buduje się zazwyczaj z cegły, rzadziej z kamieni. Ściany i sklepienia bywają podwójne (fig. 125), a przez przestrzeń pustą, w ten sposób wytworzoną, przechodzą tylko w większych odstępach cegły, wiążące oba mury

Ù'ïkKM

Fig. 125.

Fig. 126.

ze sobą. W celu lepszej ochrony od ciepła, ściany i sklepienia obrzuca się ziemią na U/a“ 2 metrów grubości, przyczem nasyp ten otrzymuje bruk, po którym spływa woda deszczowa, nie dochodząc do murów budowli. Murowane dno L-i otrzymuje spadek, zazwyczaj ku swemu

1901).

B. 0.

środkowi, skąd woda, powstająca z lodu topniejącego, odpływa kanałem. Jeżeli wylot tego kanału odpływowego znajduje się ponad powierzchnią ziemi, to powietrze mogłoby nim wlatywać do wnętrza L-i; temu należy jednak zapobiedz, n. p. dodając u wylotu zamknięcie wodne (syfon), t. j. rurę w kształcie litery „U“ w dół wygiętą, która - to rura, zawsze napełniona wodą, nie dopuszcza powietrza do wnętrza budowli, pozwala jednak na swobodny odpływ wody. Wejście do L-i (Fig, 125) urządza się możliwie wysoko, z boku, a od strony północnej. Wejście to miewa drzwi podwójne, rzadziej potrójne. Wejście do L-i, urządzone z góry, przez środek sklepienia nie jest dogodne, ani do wyjmowania, ani do wkładania lodu. W danym przykładzie (Fig. 125) służy otwór w sklepieniu wraz z wejściem od strony północnej do przewietrzania L i podczas większych mrozów. — Na dnie L-i układa się beleczki, a na nich w małych odstępach łaty z drzewa, służące do podparcia lodu. Przez szczeliny między łatami spływa woda z lodu do kanału wspomnianego. Gdy miejsce dozwala, sadzi się naokoło L-i krzaki i większe drzewa, które rzucają cień na nasyp budowli, chroniąc go od ciepła wprost na niego padających promieni słonecznych. — Im zimniejszy lód wkłada się do L-i, tern dłuższego potrzeba czasu, aby się temperatura podniosła do 0°, t. j. do temperatury, przy której lód zaczyna topnieć. Z tego powodu powinno się lód wkładać podczas większych mrozów, jakoteż przewietrzać w tym czasie L-ę. L-e murowane, nieopsypane ziemią, a znajdujące się ponad powierzchnią ziemi, mają ustrój podobny do wyżej odpisanego, ściany miewają jednak większą grubość i zazwyczaj trzy pionowe warstwy powietrzne, z których środkowa bywa szerszą. Pokrycie L i, t. j. sklepienie buduje się często bez warstwy powietrznej, gdyż dach wraz z poddaszem tworzy tu ochronę od ciepła, a na poddaszu, gdzie aiema przewiewu, chłodniejsze powietrze znajduje się u dołu, t. j. tuż nad sklepieniem. Oddzielnie dobudowane schody, również dachem pokryte, prowadzą do wejścia, znajdującego się w górnej części budowli. — L-e, zwłaszcza mniejsze, buduje się także z drzewa. Natenczas wnętrze budowli otaczają podwójne ściany drewniane, przyczein odstęp ściany zewnętrznej od wewnętrznej wynosi około % metra. Przestrzeń, między ścianami wytworzoną, wypełnia się sieczką lub innym złym przewodnikiem ciepła, którym to materyałem jest również wypełniona przestrzeń między sufitem podwójnym. W środku sufitu znajduje się wejście do wnętrza L-i.Całość wraz z dobudowanemi schodami pokryta jest dachem. — W przemyśle buduje się często L-e w budynkach służących do chłodzenia wyrobu. Właściwe L-e budują się natenczas albo wprost ponad miejscem przeznaczo-

nem do chłodzenia wyrobu, albo też, co uwa-żanem jest za lepsze, powyżej, lecz nieco z boku. Ogrzane o wyrób powietrze leci kanałami w górę do L-i, skąd ochłodzone powraca in-nemi kanałami do miejsca, w którem się chłodzi wyrób. — Większe szpitale miewają obecnie własne L-e, przyczem liczy się, iż dla 1 000 — 1200 chorych potrzeba rocznie około 60 — 70 metrów sześciennych lodu. — Menzel „Der Bau der Eiskeller“ wyd. 6-e (Neudamm 1903); Brainards „System der Obereislagerung“ ob. Bersch: „Gährungschemie“ Tom III, „Bierbrauerei“ (Berlin 1881); Schattenburg „Die

Eiskeller, Eishäuser u. s. w.“, wyd. 2-e (Halle

b. o.

Lodownia pokojowa, ob. Chłodnica pokojowa w artykule: Oziębiające przyrządy.

Lodowy (Eistaler-Spitze, węg. Jégvôlgyi csucs), szczyt w głównym grzbiecie Tatr, w hr. spiskiem (Węgry). Od południa łączy się z Jaworowemi Sadami i Pośrednią Granią, od północy przytyka do Baranich Rogów, uboczne-mi zaś ramionami schodzi od zach. w dolinę

Jaworową, od wsch. ku Pięciu Stawom węgierskim, gdzie w zaułkach przechowują się płaty śniegu zlodowaciałego (stąd nazwa). Szczyt, zwrócony ku Polsce, mało jest widoczny z węgierskiej strony, dlatego też na wierzch jego, za przykładem Staszica (1805, pierwszy) tylko Polacy się wdzierali; dopiero r. 1876 z węgierskiej strony poczęto go zwiedzać. Pod L-ym na stronie płn-zachodniej rozpościera się lodowiec 2 183 m. (Fuchs), drugi na stronie wschodniej w dolinie Zimnowódzkiej. („Sł. Geogr.“).

Lodowy kalorymetr, ob. Kalorymetrya. Lodowy kamień, ob. Kryolit.

Lodowy spat, ob. Adular.

Lody. Znany powszechnie wyrób cukierniczy, przyrządzany z płynów słodzonych, przyprawionych smakami różnemi, a następnie mrożonych w przyrządach właściwych tak długo, aż nabiorą spoistości równomiernej masła lub sera miękkiego; mrożąc je dłużej nadać im można zbitości jeszcze większej. Mrożąc płyn w sposób nieco odmienny, otrzymuje się L. na pól płynne, zawierające w cieczy ostudzonej grudki zmarzłe, b. liczne, drobniutkie; tego rodzaju L. rozpowszechnione są zwłaszcza we Włoszech i noszą nazwę Granito albo Gramo-lata. — L. są wynalazkiem włoskim z w. XVII; w Paryżu pierwszy wyrabiać i produkować je zaczął blizko r. 1660 Florentczyk Prokop Cul-telli w kawiarni do dziś istniejącej (Café Pro-cope, r. de l’Ancienne-Comédie 13). Użycie L-ów rozpowszechniało się pomału w w. XVIII, jadano je wtedy tylko latem dla ochłody, zwyczaj zaś, wcale nie chwalebny, bo nie hygieniczny, podawania ich na końcu obiadów wystawnych o każdej porze roku, nastał w połowie drugiej

wieku tego, powszechnym zaś stał się dopiero w w. XIX. — Zwyczaj chłodzenia latem napojów i przysmaków słodzonych, znany już w Starożytności Grekom i Rzymianom, od czasów niepamiętnych był rozpowszechniony na Wschodzie; do dziś raczą się tam t. zw. S or beta m i (ob.) czyli szerbetami, do których dodają śniegu albo kawałków lodu, wykwintniejsi zaś umieszczają naczynie z sorbetem w drugiem. większem, na-pełnionem śniegiem lub lodem tłuczonym. Niewątpliwie Włosi, udoskonalając wyrób sorbetów, poznanych przez siebie na Wschodzie, doszli do wynalazku L-ów, których gatunki niektóre nazywają też dotąd sorbetti diacciati (sorbety

Dr. J. P

Dr s. P.

j. L.

mrożone).

Loeb Izydor, uczony i działacz żydowski (* w Sulzmatt, w Alzacyi, d. 1 list. 1839 — f w Paryżu d. 2 czerw. 1892). Z początku rabin w Saint-Etienne, został w r. 1869 sekretarzem związku „Alliance Israélite Universelle“. Dzięki głównie jego działalności związek ten stał się, przez zakładanie licznych szkół, ważnym czynnikiem w podniesieniu intelektualnego poziomu Żydów wschodnich, prócz usiłowań, skierowanych ku poprawie położenia bytu Żydów i wywalczeniu dla nich równouprawienia. W r. 1878 L. został profesorem historyi żydowskiej w paryskiem seminaryum rabinicznem. Gdy założone w r. 1880 w Paryżu T-wo „Société de études juives“ zaczęło wydawać kwartalnik naukowy: „Rev. de études juives“, L. był faktycznym, acz nie oficyalnym, redaktorem i umieścił tam wiele prac ze wszystkich dziedzin wiedzy judaizmu, a zwłaszcza z dziedziny krytyki biblijnej, folklorystyki i historyi Żydów we Francyi i Hiszpanii. Z większych jego publika-cyi zasługują na wyszczególnienie: „La situation des Israélites en Turquie, en Serbie et en Roumanie“ (Paryż 1877); „Biographie d’Albert Cohn“ (tamże 1878); „Tables du calendrier juif“ (tamże 1886); „La controverse religieuse entre les chrétiens et les juifs au moyen âge“ (tamże 1888); „Joseph Haccohen et les chroniqueurs juifs“ (tamże 1888); „Le juif de l’histoire et le juif de la légende“ (tamże 1890); „Les juifs de Russie“ (tamże 1891; bezimiennie); „La littérature des pauvres dans la Bible“ (tamże 1892); „Reflexions sur les juifs“ (tamże

1894). — Por. Zadoc Kahn „I. L.“ („Rev. des études juives“ XXIV, 1892, str. 161 — 183); Isr. Lévi „Bibliographie des travaux d’I. L.“ (tamże str. 184—195).

Loebell Jan Wilhelm, historyk niemiecki (* 1786 w Berlinie—fl863 w Bonn). Początkowo kupiec; potem udał się na studya do Heidelberga i Berlina. Podczas wojny o wyzwolenie był czynny w biurze organizacyi obrony krajowej; w r. 1820 nauczyciel historyi w szkole wojskowej w Wrocławiu, w r. 1823 w szkole kadetów w Berlinie, w r. 1829 dostał katedrę historyi w Bonn, gdzie umarł. Napisał m. in.: „Gregor. v. Tours u. seine

Zeit“ (wyd. 2-e 1869); „D. Entwickelung d. deutsch. Poesie von Klopstocks erstem Auftreten bis zu Goethes lode“ (3 t.); „Grundzüge einer Methodik d. geschichtlichen Unterrichts“ (Lipsk 1847); i anonimowe „Historische Briefe“ (Frankfurt

1861), wymierzoue przeciw ultramontanizmowi. Opracował historyę powszechną Beckera. M- Ko-Loechius, Loaechius Scotus, ob. Lechowicz Andrzej.

Loelhoe, ob. Lelewel H.

Loess, drobnopylkowata skała, żółtawa, rozcierająca się, złożona z b. drobnego pyłu kwarcowego, zawierającego wapno, lecz prawie bez gliny. Liczne pionowe rureczki przecinające nieuwarstwioną masę L-u nadają mu znaczną włoskowatość i powodują skłonność do wytwarzania pionowych urwisk; powstają w L-ie często skupienia wapienne, dla dziwacznych kształtów kukiełkami L-wemi zwane. Dla swych własności fizycznych, przewiewności i włosko-watości, L-y, choć dość ubogie pod względem chemicznym, dają gleby pierwszorzędne. L. występuje w całej Europie środkowej na południe od granicy największego zlodowacenia (ob. lodowcowy okres). Jest to utwór wiatrowy — eoliczny, powstały w ten sposob, że drobny pył skalny, unoszony przez wiatry, zostawał zatrzymany przez trawy stepowe (po których pozostały rureczki, przecinające masę L-u); przykłady tworzenia się L-u widzimy obecnie w Chinach. Na ziemiach polskich L, występuje w płd. części gub. Kieleckiej, w Sandomierskiem, w Lubelskiem, na Podolu i Ukrainie. Nadawano u nas L-owi miano Żółto-ziemu lub glinki mamutowej.

Loessing, prawnicy niemieccy: 1) Edgar, (* 14 czerw. 1843 w Paryżu), docent w Heidelbergu w r. 1869 czynny po zaborze Alzacyi w administracyi kraju; w r. 1872 profesor w Strasburgu, w r. 1883 w Rostock’u, w r. 1886 w Halli, od r. 1901 przedstawiciel uniwersytetu w pruskiej Izbie Panów, członek stronnictwa narodowo-liberalnego. Z prac naukowych najważniejsze: „Geschichte d. deuts. Kirchenrechts“ (2 t. 1878, trwałej wartości); „D. französische Verwaltungsgerichtsbarkeit“ (1880); „Lehrbuch d. deuts. Verwaltungsgerichtsbarkeit“ (1884);    „D. Gemeindeverfassung d.

Urchristenthums“ (1888); „Grundzüge d. Verfassung d. deuts. Reiches“ (wyd. 2-e 1906); „Gerichtsbarkeit ü. fremde Staaten u. Souveräne“ (1903). Współwydawca „Handwörterbuch

d. Staatswissenshaften“. Wykłada prawo publiczne i kościelne. — 2) Ryszard (* 17 sierp. 1848 we Frankfurcie n. M.), urzędnik sądowy 1870 — 1874, profesor w Heidelbergu 1875 — 1882, później w Jena. Wykłada prawo karne i procedurę karną i cywilną. Prace ważniejsze: „D. geschichtliche u. uugeschichtliche Behandlung d. deuts. Strafrechts“ (1883); „Grundriss d. deuts. Strafrechts“ (1885); „D. strafrechtliche Haftung d. verantwortlichen Redakteurs“

S. P.

1890).

T)r J. P.

Km.

pismo „Weltbühne“, Ogłosił m. in.

(1889); „Ue. d. Begründung d. Strafrechts“ (1889); „Hamlet“ (1894, cenny wykład problematu i jego historyi ze stanowiska prawa, ważna polemika z Kohlera „Shakespeare vor d. Forum d. Jurisprudenz“); „Geschichte d. strafrechtlichen Zurechnungslehre“ (1903); „Ue. Wurzel u. Wesen d. Rechts“ (mowa rektorska 1907).

Loews Jan Henryk, filozof niemiecki (* 1808 w Pradze Czeskiej — f tamże 1892). Pierwsze nauki pobierał w Pradze, w Wiedniu ukończył prawo. Pod wpływem głównie obcowania z Antonim Güntberem (ob.) postanowił poświęcić się filozofii. Po uzyskaniu stopnia doktorskiego w Wiedniu wykładał filozofię w liceum salzburskiem do r. 1851, poczem był profesorem filozofii w Pradze przez długie lata, ciesząc się wielkiem uznaniem. Na stanowisku rektora uniwersytetu miał sposobność odegrać rolę polityczną, gdy bronił, choć sam Niemiec, równouprawnienia języka czeskiego z niemieckim w szkole średniej. Jako filozof odznaczał się jasnością myśli, należał zaś do rzędu najwybitniejszych zwolenników nowo-kartezyanizmu(ob.). L. jest autorem kilku cennych prac z dziedziny historyi filozofii: „John Bram-hall, Bischof v. Derry, u. sein Verhältniss zu Thomas Hobbes“ („Abh. d. k. böhm. Gesellsch. d. Wiss.“, VII 1), „Das spekulative System d. Descartes, Seine Vorzüge u. Mängel“ (Wied. 1855); „Ü. den Gottesbegriff Spinozas u. dessen Schicksale“ (dodatek do dzieła o filoz. Fichtego); „D. Philosophie Fichtes nach dem Gesammt-ergebnis ihr. Entwicklung u. in ihr. Verhältniss zu Kant u. Spinoza“ (Sztuttg. 1862). Z innych dzieł L. wymienimy: „Ü. den Begriff der Logik u. ihre Stellung zu den anderen philos. Disciplinen“ (Wied. 1849),    „Ü. den Unterricht

in d. philos. Propädeutik am Gimnasium“ (Praga 1864); „Lehrbuch der Logik“ (Wied. 1881); „Die spéculative Idee der Freiheit; ihre Widersacher, ihre praktische Verwertung“ (Praga

Ą. T.

Loewe Jan Karol (* d. 30 list. 1796 w Löbejüm --f 20 kwiet. 1869 w Kiel), słynny kompozytor ballad muzycznych na jeden głos z towarzyszeniem fortepianu, w formie przez niego samego obmyślanej i ukształtowanej. Utworzył ich wiele do tekstów prawie wszystkich znakomitych poetów, w tej liczbie i Mickiewicza. Prócz ballad L. napisał wiele oper, oratoryów, kantat, pieśni chóralnych i t. d.    A- Fo1-

Loewenglück Julian [Juliusz] (* 1815 w Warszawie — f tamże 1872), lekarz. Po ukończeniu liceum warszawskiego, do nauk lekarskich przykładał się w Wilnie (1834—1840), gdzie uzyskał dyplom lekarza klasy I-ej; godność doktora med. przyznała mu w r. 1851 Rada lekarska Królestwa Polskiego po złożeniu rozprawy „De delirio tremente“. Zajmował się w Warszawie wykonawstwem, oraz w 1. 1843 — 1860 był lekarzem szpitala żydowskiego. Ogłosił prac kilka w „Tyg. lek.“ (1858 — 1860);

w „Journal f. Kinderkrankh.“ (1851 i 1852).— Por. Kośinińskiego „Slow. lek. polskich“ (str. 281) i Bielińskiego ,,Stan nauk lek. za czasów Akad. med.-chir. wil.“ (str. 670).

Loewenhjelm Gustaw Karol Fryderyk, hr., dyplomata szwedzki (* w Sztokholmie 1771 — f tamże 1856), brał udział w wojnach Gustawa III i IV, odznaczył się w kampanii przeciwko Pomorzu (1807) i szczególniej w Fin-landyi (1788 — 90 i 1808). Kilkakrotnie wysyłany przez Bernadotte do ces. Aleksandra w sprawach mających związek z upadkiem Napoleona. Brał udział w konferencyi Trachen-berskiej (1813), na której opracowauo plan wojny przeciw Napoleonowi I. Po zawarciu pokoju był posłem szwedzko-norweskim w Wiedniu, a potem w Paryżu (1818 — 1856). Odwołany w r. 1856, zmarł wkrótce po powrocie do ojczyzny.

Loewenthal Edward, publicysta niemiecki (* 1836). Studya uniwersyteckie odbył w Sztut-gardzie i Tybindze. Redagował kilka czasopism,

m. in.: „Allg. deuts. Universitätszeitschrift“ (od r. 1859) i „N. Freie Ztg“ (od r. 1873). Przeniósłszy się do Parvża, założył tam L. r. 1880

„D. Gesell, d. sphaer, Molecular Bewegung“ (1881); „Grundzüge zur Reform u. Kodification des Völkerrechtes“ (1872); Nächste Wissensstufe“ (1874); „Kampf um die europaeische Suprematie“ (1889); „Religion und Religionen“. x'y> LoewyMauryc y, astronom francuski (* d. 15 kwiet. 1833 w Wiedniu — 15 paźdz. 1907 w Paryżu), wychowaniec uniw. w Wiedniu i Paryżu; w r. 1861 adjunkt Leverriera, rozpoczął pracę naukową w obserwatoryum paryskiem. W r. 1867 uprościł metodę wyznaczania orbit komet i opracował odpowiednie tablice. Pierwszy zastosował zaleconą przez Leverriera sygnali-zacyę elektryczną przy określaniu różnic długości, którą-to pracę przy współudziale Perriera i Stephana podjął w r. 1874 między Paryżem, Marsylią a Algierem i w r. 1880 między Paryżem a Berlinem. W r. 1873 po Delaunay’u wszedł do Akademii; w r. 1874 członek Biura Długości, r. 1878 poddyrektor obserwatoryum. Opracował instrukcyę do badań astronomicznych podczas delegacyi. W rocznikach Biura Długości zaprowadził rubrykę historyi komet, w „Connaissance des temps“ określał miejsca dwu gwiazd zasadniczych w odstępach 10-dniowych i 10 gwiazd przybiegunowych—codzień. W r. 1891 obmyślił „ekwatoryał łamany“, który w swem obserwatoryum zainstalował w r. 1882, i otrzymał z jego pomocą w r. 1891 najszcze-gółowszą fotografię księżyca, przy dalszem zaś badaniu tego satellity, doszedł do stwierdzenia na nim w r. 1897, wbrew zdaniu Bessela, istnienia atmosfery, ulegającej z postępem czasu coraz większemu rozrzedzeniu. Uprościł rachunki związane z obserwacyą pokrywania ciał niebieskich przez księżyc; podał nową metodę

A. Ł.

Dr J. P.

x-y.

określania szerokości geograficznej i unikania błędów skutkiem aberracyi i refrakcyi. W r. 1894, przy współudziale Puisseux’go, przystąpił do opracowania atlasu fotograficznego nieba. W r. 1894 prezydent Akademii, w r. 1896—dyrektor obserwatoryum; za zasługi naukowe ozdobiony krzyżem legii honorowej. Pozostawił znaczną liczbę rozpraw w rocznikach Akademii i Obserwatoryum.

Loeffler Gotfryd Fryderyk Franciszek (* w Stendal w Hann. 1 listop. 1815 —f w Berlinie 22 lut. 1874), lekarz wojskowy b. zasłużony. W r. 1833 wstąpił w Berlinie do szkoły wojskowo-lekarskiej (Friedrich-Wilhelms-Institut); w r, 1837 został chirurgiem młodszym w wojsku i w tymże roku otrzymał dyplom doktorski, w r. 1847 zyskał stopień lekarza sztabowego; zostawszy w r. 1849 lekarzem pułkowym, do r. 1860 przebywał we Frankfurcie n. O., w roku tym mianowano L-a lekarzem korpusu poznańskiego, a w roku następnym przeniesiono na takież stanowisko do Magdeburga. Pod koniec wojny przeciwko Danii (1864) został lekarzem naczelnym połączonych v/ojsk austryacko-pruskich i wydał następnie „General-Bericht über den Gesundheitsdienst im Feldzuge gegen Dänemark 1864“ (Berlin 1867). Podczas wojny r. 1866 pełnił obowiązki lekarza naczelnego pierwszej armii pruskiej, a zebrane na stanowisku tem doświadczenia wraz z uwagami wydał p. n. „Das Preussische Militar-Sanitätswesen u. seine Reform nach der Kriegserfahrung 1866“ (Cz. I 1868; Cz. II 1869). W r. 1867 został pomocnikiem dyrektora (Subdirector) zakładów naukowych wojskowo-lekarskich w Prusach, a jednocześnie utworzono dla niego w Berlinie katedrę medycyny wojskowej. Podczas wojny przeciw Francyi ^1870 — 1) był lekarzem naczelnym drugiej armii, a po ustaniu jej został dyrektorem zakładów naukowych wojskowo-lekarskich. Siedm lat ostatnich życia zajmował krzesło przewodniczącego w Towarzystwie lek. wojsk, w Berlinie.—L. zreformował służbę zdrowia w wojsku niemieckiem i uczynił ją najdoskonalszą w Europie, przyczynił się też wielce do rozwoju i rozpowszechnienia towarzystw Krzyża Czerwonego. W latach 1863, 1864 i 1868 występował jako delegat rządu pruskiego na zjazdach genewskich, mających na celu opiekę nad chorymi i ranionymi żołnierzami. W 1. 1847 — 1849 wydawał z A. Bern-hardim „Zeitschr. f. Erfahrungsheilkunde“, w 1. 1860 — 1862 razem z Amblem „Preussische Militärärztliche Zeitung“. Prace jego inne pomijamy, jedna z nich ukazała się w przekładzie, a raczej w przeróbce pols. p. n. „Podręcznik dla lekarzy poiowych. Część I, Na pobojowisku, Leczenie ran postrzałowych“ (Kraków 1873). — Por. „Beri. klin. Wochenschr.“ (1874 str. 145) „Deutsche Vierteljahrschr. f.

Wielka Enc. Powsz. II ustr. Ser. I. Tom XLIII—IV. Ze»z 347b,

öffentl. Gesundheispflege“ (1874 VI, str. 371) i „AUgem. Deut. Biogr.“ (XIX str. 99).

Löffler A u gju s t, malarz i rytownik niemiecki (* 1822—f 1866). Uczeń Rottmanna, podróżował po Włoszech i Wschodzie, poczym osiadł w Berlinie. Z licznych jego obrazów wymienić należy: Jerozolima, Las palmowy w Kakine, Trąba powietrzna w pustyni, Betle-hem, Damaszek, Znalezienie Mojżesza (karton), Bóg objawia się Eliaszowi na górze Jezioro Genezaretskie, Ateny, Świątynia w Baal-beku, Krajobraz z nad Nilu, Zatoka Nawaryń-ska.

Löffler Fryderyk, znakomity bakteryolog niemiecki (* d. 24 czerw. 1852 we Frankfurcie n. Odrą). Medycyny uczył się w Wiirzburgu, i Berlinie (w Akad. wojskowo-medyczuej). Czynny był jako lekarz wojskowy w Hannowerze, i w Poczdamie, a od r. 1879 przy urzędzie zdrowia publicznego. Z namowy Kocha (ob.) badał metody osłabiania zjadliwości laseczników wąglika (Bac. anthracis). Następnie wespół z Kochem i Gaffkym próbował zastosowalności pary wodnej do celu wyjaławiania — prace te położyły podwaliny dzisiejszej metodyki dezyn-fekcyi. W r. 1882 wespół z Schützern odkrył laseczkę nosacizny {Bac. mallei), w r. 1884— błonicy i po jej zbadaniu wprowadził do lecznictwa sposób miejscowego leczenia dyfterytu. Pracował też nad czerwonką świń i laseczką tyfusu mysiego, której użył pierwszy w Tes-salii w celu zwalczenia plagi mysiej (1892). Technikę bakteryologiczną wzbogacił m. in. bejcą do barwienia rzęsek bakteryjnych, rozpowszechnionym i praktycznym zasadnym roz-czynem błękitu metylenowego oraz pożywką do hodowania laseczek błoniczych (surowica L-a: mieszanina 3 cz. surowicy wołowej lub jagnięcej i 1 część zobojętnionego bulionu cielęcego z dodatkiem peptonu, soli kuchennej i cukru gronowego w odpowiednich propor-cyach). W r. 1886 habilitował się na docenta w Berlinie, w r. 1888 powołano go na profesora hygieny do Gryfii. Napisał: „Vorlesungen ü. d. geschichtliche Entwickelung d. Lehre v. den Bakterien“ (cz. I-a, do r. 1873, Lipsk

1887).    DrA-E<

Löffler Leopold, malarz polski (* 1828 w Radymnie —f w Krakowie 1898) w 16-ym roku życia wstąpił do Akademii sztuk pięknych w Wiedniu, dalsze studya odbywał pod kierunkiem Ferdynanda Waldmüller a, a następnie w akademii monachijskiej. Lata od 1863 do 1867 spędził w Paryżu. Idąc za rozwijającym się prądem malarstwa historycznego, znaczną część działalności swojej kierunkowi temu poświęcił, był zaś rówieśnikiem Simralera, Kossaka i Rodakowskiego. Prace jego cechują długotrwałe właściwości szkoły wiedeńskiej: akademicka poprawność tak w kompozycyi jak i w wykonaniu, pozbawiona żywszego tętna. Osiadł-

szy po skończeniu study ów w Wiedniu, cieszył przy związku północno-niemieckim. W 1871 L. zo-się tam uznaniem i uzyskał tytuł członka akademii. W r. 1877 powołany na stanowisko profesora w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie, pozostał na niem do śmierci. Do rzędu wybitniejszych jego prac należą: „Powrót zjassyru“ (wł. Tow.

stał posłem w Petersburgu (do 1879), w r. 1879 —1885 był wielkorządcą Nowej Walii. Wycofawszy się z życia publicznego, ujął wspomnienia swoje w książkę „The diplomatie réminiscences of Aug. L. 1837 —1879“ (Lond. 1892

M. Ko.

Log (niem. i ang. log), przyrząd służący do mierzenia chyżości biegu okrętu. Istnieje dzisiaj wiele systemów L-ów mechanicznych, o mniej lub więcej zawiłej konstrukcyi. Ze względu na możliwość zepsucia się w drodze takiego L-u (są nieodłączne od wszystkich wogóle znanych dziś L-ów patentowanych pewne wadliwości samego mechanizmu), na każdym okręcie znajduje się najprostszy co do urządzenia, a zarazem najpewniejszy w użyciu L. zwyczajny. Składa się on z deszczułki grub. 1 '/a cm. o kształcie wycinka koła do 20 cm. w promieniu, obciążonej u spodu sztabką ołowianą w ten sposób, że deszczułka wrzucona do wody przybiera pozycyę pionową i wierzchołkiem swoim na ¹/₃ promienia wynurza się z wody. Do deszczułki, czyli L-u, trzema liuewkami przytwierdza się log-liuę, podzieloną na węzły. Nazwa „węzeł“ stąd powstała, że znakami na log-linie są krótkie sznureczki, z nawiązanemi nauich węzłami. Jeden węzełek o-zuacza odmierzony na log-linie jeden węzeł, dwa — d w a węzły i t. d. Początek rachunku, czyli 0 węzłów, znajduje się w odległości 1 — lV2 długości okrętu od deszczułki. Długość węzła =14.4 m. (48 stóp), a to na podstawie następujących kombinacyi: ponieważ godzinny czas trwania pomiarów chyżości biegu, czyli obserwowanie, ile mil morskich statek przejdzie w ciągu godziny, byłby nadzwyczaj niedogodnym, a nawet niemożliwym, przyjęto przeto powszechnie czas = 30 sek. Źmniejszając zaś czas 120 razy, należało przyjąć inną jednostkę długości, 120 razy mniejszą od mili morskiej. Mila morska,inaczej włoska=minucie równika—1855.1 mtr.,czyli6087.2st. au.(l³/₄wiorsty),przeto jej część 6087.2

Zach. S. P. w Warszawie), „Cesarz Rudolf w —94, 4 t.). bitwie pod Murten“ (Belweder w Wiedniu)

„Śmierć Czarnieckiego“, „Powrót z wyprawy 1863 r.“, „Przerwane zaręczyny“ (Belweder w Wiedniu), „Rudolf z Habsburga“ (Muzeum Naród, w Krakowie), „Kobieta z chłopcem“ (tamże),

„Sceny z walk Greków o niepodległość“, „Ślub tajemny“, „Imieniny babuni“, „Swaty chłopskie“; Portret własny; „Krzyżowcy pod Jerozolimą“, „Gratulaeya“, „U wróżki“.—„Powrót z Ja-ssyru“ wydany był przez Tow. Zach. w Warsz. w odbiciu litograficznem jako premium za r. 1857/8,

K B.

„Śmierć Czarnieckiego“—za rok 1862/3.

Lofoty— gromada wysp na Atlantyku, w pobliżu Norwegii; pomiędzy 67°40’—-69°21’ sz. półn. i 11°30’—16°15’ dł. wsch. od Gr. Składa się z właściwych Lofotów (na płdn.) i V e-steraalen (na półn.); rozdziela je Hadsefiord.

Do pierwszej grupy należą w. Östvaagö, Vest-vaagö, Flakstadö, Moskenäsö, Värö, Mosken,

Röst i in.; największa, Oestvaagö, 728 km. kw.; do drugiej - Hindö (2193 km. kw), Lango (888 km. kw.), Andö (594 km. kw.). Całą powierzchnia archipelagu 5 820 km. kw. Od lądu oddziela te wyspy cieśnina Vestfiord, długa na 140 km., szeroka na płd. na 80, na półn.—zaledwie 12 km. Budowa wysp—gnejs granitowy. Brzegi skaliste, poszarpane. Wnętrze górzyste (szczyty śnieżne, do 942 m. -na Oestvaagö) lub bagniste. Trochę węgla kamiennego na w. Andö.

— 50.7 stóp ang. Ta właśnie

jednostka,=50.7 st. aug., nazywa się węzłem. Praktyka wykazała, że, z powodu wydłużania się log-liny, jak również dla większego bezpieczeństwa, jeżeli żeglarz liczy większą nieco (a nigdy mniejszą) ilość mil przebytej drogi, należy zmniejszyć długość węzła do 48 stóp. Węzeł tedy jest jednostką długości — 48 stóp. ang. Na log-linie każdy węzeł podzielony jest jeszcze na 4 części i oznaczony: ¹/₄ krótkim sznureczkiem, '/*—pętelką, ³/₄ znów krótkim sznu-Loftus August Wilhelm Fryderyk- | reczkiem.Znaki tego rodzaju przyjęto ze względu na Spencer, lord, deploinata angielski, czwarty konieczność czynienia nieraz pomiarów po ciem-syn markiza von Ely (* 1817). Rozpoczął karye- ku: wtedy można za pomocą dotyku określić ilość rę dyplomatyczną w 1837 przy poselstwie w węzłów. Log-linę nawija się na rolkę ok. l/₂ mtr. Berlinie. R. 1858 poseł w WTiedniu, r. 1860 w długości, posiadającą oś z rękojeściami na koń-Berlinie, 1862 w Monachium. R. 1866 powie- cach L., log-liua i rolka tworzą calóść potrze-rzono mu dyplomatyczne przedstawicielstwo bną do mierzenia chyżości biegu okrętu. Do

120

120

Drzew prawie niema, krzewy ciągną się do 200 m. n. p. m., trawy —400. Pastwistka umożliwiają hodowlę bydła. Pomimo temp. rocznej = —j—3.6 rolnictwo możliwe—w dolinach (owies, jęczmień, kartofle). Temp. zimy wyższa niż w Norwegii, nawet w styczniu wyżej 0°. Ilość opadów roczna—przeszło 1 m. — Źródło utrzymania rybołówstwo (ognisko na w. Vaagö). Główne gatunki ryb —śledzie i dorsze. Czas połowu —luty i marzec, kiedy ikrzenie się odbywa.

Zimne powietrze sprzyja suszeniu ryby. - Ok.

40 000 m-ców. Prócz rybołówstwa trudnią się handlem (z Anglią, Belgią, Holandyą, Skandynawią i Hiszpanią). Miast niema, dużo jednak osad i wiosek. L. słynne są z malowniczości.

M Ab.

Pomiędzy w. Mosken a Moskenäsö wązka cieśnina — dość niebezpieczna przy półn. zach. wietrze, której niebezpieczeństwa jednak przesadzono: jest to znany Malström (ob.).

M. Z.

S. Orz.

L i n o 1.

(= Strychnaceae BI urn.). Rodzina roślin dwuliścieniowych, zbliżona do oliwko watych (Oleaceae). Zaląż-nia dwukomorowa (czasami jednokomorowa), górna. Większość z pośród 360 gatunków to krzewy; niektóre są lianami. Liście naprzeciwległe, opatrzone przylistkami (jak Marzanowate). Owoc: mieszek, pestkowiec lub jagoda. Kwiaty prawidłowe, dwupłciowe albo rozdzielnopłcio-we. Najbardziej znany rodzaj Strychnos, z kory którego przyrządzają truciznę (ob. K u-r ar e).

Ą. L.

A. Ł

tego dodać należy 30-sekuadowy zegar piaskowy, zw. k 1 ep sy dr ą. Do wykonania pomiaru konieczne jest współdziałanie 3-ludzi: jeden trzyma rolkę z nawiniętą log-liną, drugi wyrzuca L. za burtę, trzeci obserwuje przesypywanie się piasku w klepsydrze. Uskutecznia się to tak: podczas biegu statku wyrzuca się L. (deszczułkę) z uwiązaną doń log-liną ze strony zawietrznej rufy do morza, a kiedy marka, oznaczająca początek rachunku węzłów (zwykle kawałek flagi t. zw. flagtuk) wychodzi za burtę, przewraca się klepsydrę dnem do góry i oczekuje zupełnego przesypania się piasku. Przez cały ten czas log-lina wybiega swobodnie za burtę. Z chwilą obsuwania się ostatnich ziaren piasku zatrzymuje się ręką log-linę: ile węzłów całkowitych i ich ćwierci wyszło przez ten czas za burtę, tyle mil morskich statek przebiegi w godzinę. Stąd tak rozpowszechnione utożsamianie węzłów z milami. Zamiast 30-sek. klepsydry używa się niekiedy 15-sekundowej. Wówczas rezultat, otrzymany z pomiaru należy podwoić. Przy użyciu 14-sek. lub 28-sek. klepsydry odpowiednio musi byćzmieniona długość węzła. Błędy tak log-liny jak i klepsydry poprawia się według proporcyi: x : a = b : c, gdzie x=niewiadoma chyżość, a^chyżość obserwowana, b i c—dane tyczące się węzłów na log-linie albo klepsydry. Pomiary za pomocą tego L-u na pełnem morzu robi się zwykle co godzina, i w miejscach niebezpiecznych, w cieśninach, podczas mgły, w pobliżu lądu, co Va godziny i wynik każdorazowy zapisuje się w dzienniku okrętowym. L-i tego typu znane są od r. 1607. Ujemną ich stroną jest to, że trzeba wypuszczać za burtę, a następnie wyciągać i zwijać znacznej długości linewkę; przytem wymagają one do obsługi trzech ludzi. W ostatnich latach rozpowszechniły się, zwłaszcza na statkach parowych, L-i mechaniczne. Konstrukcya większej ich części polega na zasadzie równi pochyłej. Najczęściej spotykane obecnie są L-i Massey’a i Walkera. Najlepszym okazał się system pokładowy, przy którym przyrządu samego nie trzeba, dla zanotowania jego wskazówek, wyciągać z wody, lecz można je na pokładzie odczytać. Massey’a L. pokładowy składa się z mosiężnego walca 3 — 4 cm. średnicy z ukośuemi skrzydełkami, log-liny i mechanizmu zegarowego, umieszczonego na burcie rufy po stronie nawietrznej. Działanie takiego L-u polega na tern, że walec mosiężny, który podczas biegu statku holuje się w wodzie za rufą, wskutek działania wody na skrzydełka otrzymuje ruch obrotowy. Ruch ten za pośrednictwem log-liny udziela się ślimakowi, znajdującemu się wewnątrz mechanizmu rachunkowego na burcie; za pośrednictwem zaś tego ślimaka i kilku kółek zębatych poruszają się strzałki na tarcach zegarowych wskazujące liczbę mil przebytej drogi. Tern różni się L. mechaniczny od zwyczajnego, że gdy drugi z nich pokazuje szybkość

biegu w pewnym momencie czasu, L. mechaniczny daje odrazu przebytą drogę podczas żeglugi. L. mechaniczne przy szybkości statku mniejszej niż 3 mile nie mogą być używane, bo prąd wody nie jest w stanie wtedy obracać walca ze skrzydełkami. Są jeszcze L-i oparte na zasadzie ciśnienia wody (Michel’a), działaniu elektryczności (Flerieux); ze względu wszakże na łatwość, z jaką podlegają uszkodzeniom, nie uzyskały rozpowszechnienia.

Logaedyczne wiersze, versus logaoedici, w metryce starożytnej takie wiersze, w których mocniejszy rytm przechodzi, w słabszy, n. p. daktyliczny w trochaiczny, tak, że pośrednie stanowisko pomiędzy rytmem poetyckim (zoifrą -—śpiew) i prozaicznym (Xoyoç — wyraz, mowa) zajmować się zdają. Metrum tego, nadzwyczaj miłego dla ucha, które szczególnie Sofokles w pieśniach chórowych i liryczni poeci greccy, a za ich ślademn Horacyusz do doskonałości doprowadzili, użył poraź pierwszy Archilo-c h o s (ob.).

Loganiaceae

E. M.

Logarytmiczna linia, ob. Logarytmika. Logarytmiczna spiralna—krzywa określo

na przez równ. r== e promień więc wodzący r wzrasta w stosunku geometrycznym, gdy kąt cp, który promień ten tworzy z osią biegunową— w arytmetycznym. Krzywa ta zbliża się do bieguna asymptotycznie, wijąc się dokoła niego w skrętach coraz węższych. Kąt, który styczna w dowolnym punkcie tworzy z jego promieniem wodzącym, dla wszystkich punktów tej krzywej jest stały. Wskazana przez Descartesa w r. 1638, szczegółowo zbadana przez Nicolasa w r. 1693.

Logarytmika —krzywa określona przez rówu. x=\og y, której więc rzędne rosną w postępie geom., gdy odcięte —w arytm. Oś odciętych stanowi jej asymptotę. Krzywa ta służy do poglądowego przedstawiania zmienności logaryt-mów. Nazywauo ją dawniej logistyką.

Logarytmy (w matematyce). L-em danej liczby nazywamy wykładnik potęgi, do której obraną zasadę należy podnieść, by otrzymać daną liczbę: jest to więc pierwiastek równania wykładniczego ax — b, gdzie a jest zasadą, b daną liczbą; związek tych trzech liczb wyrażamy jeszcze w postaci równości x = log a b (x jest L-em liczby b dla zasady a),

dx

o-

/*dx

i — z kwadraturą hyperboli

J x

miennik ich, t. j

log e 10

= logex; z tej-to niezmienności funkcyi

ex przy różniczkowaniu wynika łatwość obli- domo, wyrażenie nielogarytmiczne. czania L-ów dla zasady e. L-my te nazywa- j Logau Fryderyk, epigramatyk niemie-naturalnemi lub hyperbolicznemi (wskutek cki (* w r. 1604 w Brockut na Slązku—f w

lub, jeżeli zasada z góry jest wiadomą: x=\og b. Z rozważania równ. wykł. wynika, że x jest liczbą wymierną w takim tylko razie, jeżeli liczby b i a składają się z tychsamych czynników, a wykładniki poszczególnych czynników w obu rozkładach są w stosunku stałym (który wyraża właśnie szukany log.). Za zasadę można przyjąć jakąkolwiek liczbę, z wyjątkiem 0 i 1; bierzemy zwykle liczbę 71. Dla każdej zasady log. liczby 1 jest 0, log. samej zasady = 1; log. ułamków właściwych są ujemne, niewłaściwych dodatnie; liczby ujemne nie mają L-u. Gdy liczby tworzą postęp geometryczny, L-my ich idą w arytmetycznym. Ten-to związek L-ów z postępami, na którym jeszcze w połowie XIX w. opierano w podręcznikach defi-nicyę L-ów, posłużył także Napierowi do ich odkrycia (1614); odkrył on je mianowicie przy poszukiwaniu krzywej, której kwadratura rośnie w postępie arytmetycznym, gdy odcięta — w geometrycznym. Odtąd w krótkim czasie L-my weszły w powszechne użycie, a to dzięki cennej ich własności, pozwalającej wyższe działania z liczbami: mnożenie, dzielenie, potęgowanie i pierwiastkowanie, odpowiednio zastępować niższemi:    dodawanie, odejmo

wanie, mnożenie i dzielenie, wykonywane z L-arni tych liczb; jeżeli mamy np. ax = m, ay = n czyli x = log m, y = log n, to ax + y = mn czyli log (mn) = x -f- y = log m -j- log n i t. d. (Z tego względu wyrażenia wskazujące dodawanie i odejmowanie, nazywamy nielogarytmicznemi, t. j. niedogodnemi do rachunku przez 1-iny). By z powyższej własności korzystać w praktyce, uciekamy się do tablic, w których obok każdej liczby podany jest jej L-m. Napier, który początkowo, w teoretycznych dociekaniach, trzymał się zasady zmiennej, dla ułożenia pierwszej takiej tablicy (1619) przyjął zasadę niewymierną: e —limm=œ (l-j") m = 2,71828,18284 59045..., która sama przez się wypływa z wielu dociekań teoretycznych, a dla której — rzecz szczególna—L-my najprościej obliczać się dają. Jako przykład dociekań, z których liczba e wynika jakby w sposób naturalny, możemy przytoczyć rachunek procentów składanych: kapitał a, oddany na % skł. w stosunku r na 1 jedn. pień., po t latach wzrośnie do summy a (1 -j- r)⁴; jeżeli doliczanie % skł. odbywa się n razy do roku. Wzór powyższy zamieni się na a (l -f 7^) tn> skąd w razie n = 00 (t. j. gdy % skł. doliczamy bezustanku) wypada aetr.

dex

Z początków analizy wiemy, że - = ex ,

my związku całki

odniesionej do asymptot: xy = 1) lub wreszcie z L-ami Napiera. Obliczamy je na zasadzie

x2 x3 x4

wzoru: log (1 + e) =x — y-j-y ——~\----1

zwanego szeregiem Mercatora (właściwie przy pomocy innych, wynikających zeń szeregów o znacznie szybszej zbieżności). Aby określić związek między L-ami jednej liczby, obliczone-mi dla różnych zasad, przypuśćmy, że x jest L-em pewnej liczby, która dla zasady a ma za L-m liczbę y, t. j. ex = ay ; biorąc obydwóch stron tej równości L-my nat., znajdzie-

1

my y=x. -- t. j. L-m pewnej liczby dla

log e a,

jakiejkolwiek zasady a równa się natur. L-owi tejże liczby, pomnożonemu przez odwrotność L-mu nat. zasady a; odwrotność tę, oznaczaną pospolicie przez M, nazywamy modułem albo zamiennikiem nowego L-mu względem naturalnego. W r. 1618 Briggs, przyjąwszy za zasadę liczbę 10, zwrócił uwagę na praktyczne korzyści takich L-ów. Dla takiej zasady L-m, o ile liczba nie jest potęgą 10, jest liczbą niewymierną, której część całkowita (t. zw. cecha) łatwo określić się daje, a część ułamkowa (t. z w. manty ssa) pozostaje bez zmiany przy mnożeniu liczby przez potęgę 10. Dla tych względów w rachunkach praktycznych korzystamy dziś wyłącznie z L-ów dla zasady 10, zw. pospolitemi lub L-ami Briggsa. Za-niejednokrotni e przez różnych matematyków obliczany przy pomocy różnych metod, wynosi: M — 0,43429 44819 03251... (Adams w r. 1878 obliczył 282 cyfry dzies.). Briggs podał pierwsze tablice L-ów pospolitych, obliczone do 14 cyfr. dzies.; tablice te służą za podstawę wszystkim późniejszym, z których najbardziej używane są: 7-cyfr. Brennikera i 5 cyfr. La-lande’a i Schlömilcha, Pierwsze z nich w poi. jęz. mamy opracowane przez D. Wierzbickiego (1880); dla szkolnego użytku wydano u nas tabl. Schlömilcha w r. 1906. A. Witkowski w „Tablicach mat. fiz.“ (1906) zamieścił 4-cyfr. L-my, które poprzednio (1903) wydał osobno. Na szczególne uwzględnienie, z powodu znakomitej oszczędności miejsca, zasługują tablice Hoene - Wrońskiego (w r. 1890 opracował je i wydał S. Dickstein: ,,Ta-I blica L-ów H. W.“ samą tylko tabl. 5-cio cyfr., a p. t. ,,Kanony L-ów H. W.“—wszystkie tabl. od 4- 7-cyfr.). Wspomnieć wreszcie należy o tablicach Gaussa, przeznaczonych do określania L-mu summy dwóchliczb, stanowiącej, jak wia-

A. Ł.

przenośnem jako miejsce zgromadzeń kupców przedewszystkiem zaś giełdy, u. p. w. XIV i XV. L. dei Mercanti w Bolonii, w w. XVIII L. dei Banchi w Genui.

r. 1655 w Lignicy). Urzędnik w ks. Lignickiem. Z dwu wydań epigramatów L-a tylko drugie zasługuje na uwagę: „Salomon v. Golaws Deutscher Sinngedichte Drey Tausend“, Wroclaw 1654. Ostrze satyry L-a zwraca się przeciw wadom epoki wojny 30-toletniej; szczególnie nieubłagany jest L. w karceniu cudzoziemszczyzny. Satyrze tej zbywa prawie zupełnie na cechach indywidualnych. L. brał czynny u-dział w pracach filologicznych epoki, jako członek jednego z licznych towarzystw językowych, „Fruchtbringende Gesellschaft“. Nosił tam przydomek: „Der Verkleinernde“ (pomniej-szyciel). — Ramier i Lessing wydali po raz pierwszy wybór epigramatów L-a (Lipsk 1759; wyd. 2-e 1791). Wydanie całkowite dzieł L-a ogłosił Eitner w „Bibi. des literarischen Vereins“ T. CXIII (Sztutgart 1872.—Wybór: Eitner „Deutsche Dichter des XVII J.“ T. III.; Fischer—Re-clam Nr. 706, — H. Denker „Beitrag zur literarischen Würdigung L’us“ (Hildesheim 1889).

b. o

M. Ko.

Loghem Marcin Gesinus Lambert, poeta holenderski (pseudonim Fiore della Neve) (* d 3 kwietnia w Leydzie), gdzie też odbywał stu-dya literackie i prawnicze. W 1. 1873 — 1877 nauczyciel w Goes i w Amsterdamie; praktykował również jako adwokat. Później poświęca się wyłącznie pracy literackiej. Znany także jako publicysta. Rozgłos zyskał dzięki poematowi „Eene liefde in het Suiden“ (Sneek 1881). Z innych jego prac poematy: „Liana“ (Sneek 1882;; „Van eene Sultane“ (Sneek 1884); powieści: „Walter“ (Amsterdam 1894); „Viktor“ (Amsterdam 1888); „Fokel“ (Amst. 1898), zbiór nowel „Blond én Blauw“ (Amst.

1888); „Fortuin“ (Ammersfoort) i Jonquilles (Utrecht 1901).

Mm.

Loggia (wym. lodżya), wyraz włoski, ozna-1) mniejsze przestrzenie budynku, znajdujące się na piętrze pierwszein lub wyższem, a posiadające od strony ulicy, placu i t. p., zamiast ściany, łuki na słupach i balustradę; są to więc albo krótkie ganki, albo otwarte pokoje, większe lub mniejsze. Słupy i łuki dźwigają ściauy i stropy, albo służą tylko za ozdobę. Jeżeli wyraz L. stosujemy do naszych budynków, powinniśmy go używać jedynie w znaczeniu po-wyższem, t. j. oznaczać nim rodzaj balkonów wsuniętych w budynek, a nie poprzed niego wystających. 2)j Włosi zwą L-ami i arkady (ob. łuk) i poszczególne pawilony, te zwłaszcza wtenczas, gdy są nieco wywyższone i przylegają chociaż jedną ścianą do budynku, mając łuki na słupach i balustradę jako ograniczenie innych stron. Takim pawilonem najbardziej znanym jest L. dei Lanzi we Florencyi, wybudowana w r. 1374 przez Szymona Talenti i Beni di Cione. Arkady widzimy w bardzo wielu miastach, a nietylko włoskich; we Włoszech zaczęto je budować już w Wiekach Średnich, najpierw przy gmachach publicznych, wzdłuż ulic i placów. Arkady służyły zazwyczaj jako chodniki, często zastępując je zupełnie tak, iż tuż przy arkadach znajdowała się jezdnia ulicy, t. j. część przeznaczona na wozy. Jako przykład bardziej znany wymieniamy arkady wzdłuż placu św. Marka w Wenecyi, a przykładem jeszcze zna-mienniejszym jest Bologna, której znaczna część budowana jest w arkady obustronne wzdłuż ulic. 3) Krużganki, zbudowane naokoło dziedzińców, najczęściej klasztornych, bez względu na to, czy okrążały dziedziniec na jednem, czy też na kilku piętrach, n. p. L-e di Rafaelo w pałacu watykańskim, których część jest ozdobiona malowanemu na stropach obrazami Rafaela; L. w pałacu Borghese w Rzymie, w pałacu dei Uffizi

cza:

A. T.

Logiczność—zgodność z zasadami logiki (ob.); zdolność poprawnego myślenia, rozumowania, prowadzącego do poznania prawdy. Ob. art. Nielogiczność.

Logier Jan Bernard (* d. 9 lutego 1777 w Kassel —f 27 lipca 1846 w Dublinie), kompozytor muzyczny. L. wsławił się głównie wynalezieniem przyrządu, utrzymującego rękę grającego na fortepianie, czy organach, w po-zycyi prawidłowej; przyrząd ten nazwał wynalazca cliiro piastę m. L. zalecał wpólną naukę gry fortepianowej (uczniowie grają dany utwór unisono na kilku instrumentach jednocześnie), która to metoda miała w swoim czasie (ma i dziś nawet) wielu zwolenników. A> Po1 Logika (od XÓYoę=słowo; rozum, myślenie), nauka, określająca warunki, przy których w procesie myślowym osiągamy świadomość rozumnej, obowiązującej konieczności. L. można podzielić na trzy części: analityczna, posługując się psychologią, jako dyscypliną pomocniczą, bada istotę i charakter sądów; przedmiotem drugiej części, zasadniczej, jest doskonałość logiczna sądów, t. j. teorya ogólnych warunków osiągania prawdy w myśleniu; zadanie części trzeciej, m eto d o 1 ogi i, polega na wykazaniu metod albo dróg, któremi poszczególne rodzaje sądów osiągają wartość naukową. — Badając myślenie ze stanowiska jego wartości (prawdy) i ustalając normy myślenia prawidłowego, L. posiada charakter przewodniczki w myśleniu. Przypuszczeniem, przesłanką, spoczywającą u podstawy L-i, jest postulat celowości aktów myślowych, dążność myślącego „ja“ do jedności i zgódy zę sobą we wszelkich przejawach i działaniach. L. może być wobec tego nazwana „etyką“ myślenia. Już filozofia hinduska (JSyaya) zawiera początki badań logicznych, lecz L., jako świadoma swych zadań i znaczenia nauka, jest niewątpliwym wytworem umysłowości greckiej, we Florencyi i t. d. i) W znaczeniu Eleaci, Sofiści, Megarycy posługują się świado-mie dowodzeniem i wnioskowaniem. Sokrates poglądów wydali w r, 1644 „La logique ou w swej walce z sofistami wychodzi z założę- l’art de penser“. To dzieło i inne podobne okre-nia, że istuieje wiedza i prawda, wszystkich ślily na dłuższy czas charakter badań L-nych obowiązująca, a mianowicie taki charakter po- we Francyi i Niemczech i stworzyły kierunek siada wiedza, oparta na rozumie. Platon dał ,,formalny“, który z pewnemi zmianami dotrwał odpowiedź na pytanie, dotyczące przedmiotu do czasów najnowszych. L. Arystotelesa była wiedzy rozumowej: rozum poznaje w rzeczach nauką metafizyczną, spoczywała bowiem na za-pierwiastki powszechne, stałe, niezmienne, zasadnicze. Te pierwiastki nazwał Platon ideami-przedmiotem wiedzy rozumowej są idee. Ponieważ prawdziwa wiedza jest wiedzą o tern, co rzeczywiście istnieje, przeto Platon doszedł do przekonania, że rzeczywiście istnieją tylko idee, t. j. to, co jest powszechnego i stałego w rzeczach, wszystkie zaś inne własności i cechy są pozorem, ułudą. W ten sposób powstała słynna teorya P-a, że nasz świat widzialny (świat poszczególnych i zmiennych rzeczy) nie jest światem prawdziwym, że nad nim, jako pierwowzór, unosi się świat stałych, niewzruszonych idei, poznawanych przez rozum. Arystoteles, właściwy twórca L-i, zgadza się z Platonem, że wiedza prawdziwa jest wiedzą rozumową, której przedmiotem są pierwiastki powszechne, lecz nie przypisuje tym pierwiastkom odrębnego istnienia: powszechne i zasadnicze pierwiastki istnieją w samych rzeczach i określają, jako ich istota, wszystkie inne cechy. Wychodząc z tych założeń, Arystoteles stworzył cały szereg prac w zakresie L-i, skupionych następnie w „Organon“. Ponieważ pierwiastki zasadnicze, powszechne są przyczyną wszystkich innych cech, przeto poznanie jakiejkolwiek rzeczy polega na: 1) odkryciu w niej cechy stałej, zasadniczej, 2) wyprowadzaniu stąd wszystkich zmiennych. Nasze poznanie powinno być równoległe do świata: jak w świecie rzeczy zasadnicze pierwiastki stanowią przyczynę wszystkich innych, podobnie w na-szein poznaniu z twierdzeń ogólnych, wyrażających cechy zasadnicze, powinny być wyprowadzone wiadomości, dotyczące własności poszczególnych. Za narzędzie takiego wywodu uważając syllogizm, A. zbadał z nadzwyczajną dokładnością wszystkie jego możliwe postaci.—

sadzie parallelizmu pomiędzy poznaniem a rzeczywistością, natomiast L. formalna jest nauką podmiotową, dla której cechy zasadnicze nie są „istotą“ rzeczy, tylko naszą podmiotową myślą. Według Arystotelesa najwyższa wartość wiedzy polega na jej powszechności, w L-e natomiast formalnej wartość wiedzy sprowadza się do jej jasności i wyrazistości. (Clara et distincta per-ceptio. Omne est verum, quod clare et distincte percipio —Descartes). Zadanie L i redukuje się tu do przebycia dróg, któremi wiedza staje się jasną i wyrazistą. Takiemi drogami są: określenie i analiza. Według Kanta L. formalna jest „nauką o koniecznych prawach rozsądku i rozumu wogóle, albo o samej tylko formie myślenia.“ L. formalna jest „samopoznauiem rozsądku i rozumu jedynie co do formy“. („Transcendentalna L. Kanta jest natomiast „materyal-ną“ — gnoseologią). Herbart określa L-ę. jako naukę wyjaśniającą pojęcia. — Przedmiotem jej są stosunki pomiędzy treścią naszych wyobrażeń. — W Anglii od czasu Fr. Bacona do J. St. Willa rozwijał się odosobniony kierunek L-i, której cała uwaga została skupiona na sposobach posuwania się od poszczególnych obserwacyi do odkrywania powszechnych praw przyrody. L. tego kierunku, indukcyj-n a, zajęła postawę ujemną wobec syllogizmu, sądząc, że nie prowadzi on do zdobycia żadnej nowej wiedzy. Wprawdzie ta krytyka syllogizmu, przy głębszem rozumieniu jego istoty, nie może być uważana za słuszną, to jednak nie przeszkadza temu iż L-a indukcyjna, podnosząc znaczenie obserwacyi i doświadczenia, odegrała ważną rolę w rozwoju nauki. Należy nadmienić, że ten kierunek L-i zamiast wyjaśnienia logicznej podstawy wiedzy ograniczał się często rozważaniami psy-chologiczno-genetycznemi. — Najnowsza epoka L-i (Wundt, Sigwart, Jevons, Höfler) zdołała znaleść jednolitą podstawę dla indukcyi i de-dukcyi w głębiej zrozumianym syllogizmie; wytworzyła nową teoryę sądów i pojęć i zwróciła baczną uwagę na metody nauk poszczególnych. — Lit. Prantl „Geschichte d. Logik im Abendlande“ (1855 —1870); Harms „Gesch. d. Logik“ (1881); Rabier „Logique“; Drobisch „Neue Dartellung der Logik“; Ueberweg „System d. Logik“; Wundt „Logik“; Jevons „Pure Logic“, „Princ. of Science.“.    A- Rb-

Logistowie, \oyiami: l)naj wyższy urząd ateński, ustanowiony celem odbierania rachunków od urzędników publicznych. Wybierano nań przez losowanie 10-u obywateli, którzy porówno

W Wiekach Średnich rozwinęła się nauka, nazywana scholastyką (nauka szkolna). Zadanie jej sprowadzało się nietyle do odkrywania prawd nowych, ile do dowiedzenia już zawartych w Piśmie Św. i nawiązania do nich zasadniczych tez filozofii Arystotelesa. L. scholastyczna staje się formalistyczną, w najdrobniejszych szczegółach opracowaną teoryą dowodzenia, przy tein jednak lekceważono kwestyę pochodzenia i właściwego znaczenia przesłanek, na których się dowodzenie opiera. „Summulae lo-gicales“ Piotra Hiszpańskiego (Petrus Hispanus) są zasadniczem dziełem dla l-i scholastycznej.

Nauka scholastyczna została odrzucona w epoce t. zw. Odrodzenia i humanizmu, a myśliciel francuski Descartes (1596 — 1650) założył pod- z urzędem stałym Euthynów wszystkich waliny nowej filozofii. Niektórzy wyznawcy jego < urzędników, zarządzających dobrem publicznem

S. Orz.

S I)rz.

Red

Ł.

M. Ko.

ką wszech rzeczy i wszelkiego się. Według nich L., jako istota rzeczy, obejmuje nietylko ducha, lecz również materyę; jest tedy wszystkiem — zmysłowość i rozum mają jedno wspólne źródło. Występując jako siła, tworząca życie, jest Bóg Xô^oc a7uepp.au-xóę, zasadą życiową, rozwijającą się w pełni zjawisk, jako ich szczególne siły twórcze; L., wcielony w niższe formy materyi jest ży-wem, a zarazem materyalnem nasieniem. W tej czynności organicznej jest Bóg jednak — według Stoików—również celowo kierującym rozumem, a temsamem władającą wszędzie Opatrznością. W opartej na stoicyzmie żydowsko-aleksandryjskiej filozofii religii L. przedwieczną myśl Bożą o świecie, która w chwili stworzenia wystąpiła z Boga. Filon (Philo) nazywa L-em najwyższą ideę, „ideę idei“'; L. jest to — według niego — archanioł, jako uwieńczenie napełniających świat aniołów, idei, sił. L. jest z jednej strony spoczywającą w sobie samej mądrością Bożą (Xó?oę evôià-łłetoę), z drugiej zaś- występującym z bóstwa rozumem (Xô^oç 7rpocpopixóę), samodzielnem odbiciem, Sj-nem bożym, drugim Bogiem. Dzięki L-owi Bóg stworzył świat, a L. jest też — według Filona — pośrednikiem między Bogiem a materyalnym światem, który nie ma do bóstwa przystępu. Pojęciem o L-ie posługuje

w miesiąc po złożeniu urzędu do sprawozdania dokładnego wzywali. Kiedy Euthynom przysługiwało prawo rozstrzygania skarg, zanoszonych przeciw administracyi dobra publicznego, L. kontrolowali przed sądem w t. z w. XoYior/jpta czynności ustępujących urzędników administracyjnych w roku minionym, a heroldowie wzywali nawet publicznie do wytaczania przed nimi skarg o nadużycia.—L-ów obowiązkiem było nadto likwidowanie długów państwowych. 2) Wysoki urząd, ustanowiony za czasów późniejszych greckich cesarzy, po łacinie procura-tores reipublicae, odpowiadający pierwszym urzędnikom komunalnym, zarządzającym finansami i sprawiedliwością.

Logistyka, ob. Logarytmika.

Logografowie, gr. Xoyoypàtpot, łac. logogra-phi: 1) pisarze greccy w końcu VI i V wieku przed Chr., w przeważnej części przed Herodotem żyjący, którzy w ustnej tradycyi przekazane opowieści mityczne, zwłaszcza założenia (xuastç) i urządzenia miast, świątyń, szczepów i rodzin książęcych dotyczące, prozą w sposób niewyszukany spisywali. Zapiski ich, bezpre-tensyonalnie kreślone, stanowiły podstawę właściwej a późniejszej sztuki dziejopisarskiej. Prócz Akusylaosa, urodzonego w beockiem Argos, pochodzili L. z Jonii. Najznakomitsi pomiędzy nimi: K a d m o s, poczęści mytyczna osobistość, i Dyonizyusz z Miletu, Hellanikos z Myty-leny, Hekatajos z Miletu, który już prawdy historycznej dochodzić począł, Charon z Lampsa-ku, Ferecydes z w. Leros; z nieco późniejszych: Hippys z Rhegion, Herodoksos z Heraklei i Lidyjczyk Ksanthos. Z pism ich dochowały się drobne szczątki, zebrane przez K. i T. Mullerów we „Fragmenta hist. Graec.“(Paryż 1841, T.

1) —Por. Creuzer „Die historische Kunst d. Griechen“ (wyd. 2-e Lipsk 1845)-, Lipsius J. „Quaestiones logographicae“ (Lipsk 1886). —

2)    Nazwa mówców w Atenach, którzy dla zarobku zyskownego mowy sądowe dla stron procesujących opracowywali. — 3) W cesarstwie bizantyjskiein urzędnicy zawiadujący rachunkowością państwową.

Logogryf (gr. ô X070Ç — słowo, wyraz i o Yptcpoę — zagadka), odmiana zagadek polegająca na tern, że wyraz przez odejmowanie odeń lub przekładanie pojedyńczych głosek nabiera różnych znaczeń: np, woda, oda, da.

Logometr — skala do mechanicznego rozwiązywania równań goniometrycznych.

Logone (Logo n), państwo w środkowym Sudanie, na płd.-wschód od jez. Czad, pomiędzy Bornu i Bahirmi, Musgu i Mandara. Obszar 8 000 km. kw.; m-ców 250 000. Płaszczyzna przecięta wzgórzami nie wyższemi nad 150 m. n. p. m.—zroszona wodami rz. Logone. Zwierzęta: słonie, bawoły, hyeny, krokodyle, hipopotamy, dziki, żyrafy, antylopy, rzadziej lwy, leopardy, i nosorożce, wiele błotnego ptactwa. Grunta, żyzne, nadają się do uprawy bawełny, tytoniu, jarzyu, indygo, sorgo. Mocno zbudowani, ale mało urodziwi mieszkańcy wyznają islam, zajmują się rybołówstwem, wyrobem plecionek ze słomy, znają się doskonale na far-bierstwie (indygo). Panujący, t. zw. Miary, uiszcza corocznie państwu Bornu 100 niewolników,— J00 ubrań jako daninę, jednak względnie niezależny. Stolica: Karnak-L. (12 —15 000 m-ców; jarmarki na kość słoniową.).

Logos (X070Ç) — wyraz grecki, oznaczający ,,mowę‘‘ lub ,,słowo“, zarówno pod względem formy, jak i treści. Bardzo dawne jest pojmowanie ,,Słowa“, jako przeuikającej wszechświat myśli Bożej. W Zendaweście praistota wypowiada słowo, dzięki któremu świat powstaje, zaś według Biblii przy stworzeniu świata jest czynna ,,mowa“ Boga. W filozofii wyraz L. jest pierwotnie używany w znaczeniu ,,rozumu“ rządzącego światem... „L., podług którego wszystko się dzieje, który wszystkiemu jest wspólny“,jest-w pojęciuHeraklita (ob.)—rytmem, prawidłowością w zmienności bytu, rozumem świata. Podmiotową zdolność poznawania wywodzi Heraklit z powszechnego L-u, czyli „sensu“ całej przyrody. L., jako rozum świata, jest wszędzie tensam, jest on wszędzie we wszechświecie jednakowo działającą siłą, a musi uczestniczyć w L-ie każdy poznający osobnik. Heraklitowska nauka o L-ie jest ważną częścią składową filozofii Stoików. Wychodząc z założenia, że wszystko we wszechświecie wiąże się w jednolitą całość, przyjmują Stoicy istotę Boską, pra-siłę, która jest mat-

stawania oznacza

Lohengrin, Loherangrin poematu st.-niemieckiego. Już Wolfram v. Eschenbach opowiada na roz- w zakończeniu „Parzival’a“ historyę jego syna, którego nazywa L-em. Jako rycerz św. Grala przybywa L. z pomocą Elsie, księżniczce brabanckiej, w chwili, gdy Fryderyk v. Telra-mund chce nadużyć wobec niej praw opiekuna; pokonywa T-da i zostaje mężem Elsy pod tym warunkiem, że żona nie spyta go nigdy o nazwisko, Elsa nie dotrzymuje obietnicy, L. odpływa na łódce ciągnionej przez łabędzia, wysłańca z zamku św. Graala. — Naśladowcy Wolframa rozwinęli temat. Albrecht v. Schunfenberg traktuje go w swym poemacie „Fiturel“ (1260 — 70), Kondrad z Wiirzburga uczynił L-a bohaterem swego utworu „Schwanritter", nie wymieniając nazwiska i pomijając związek z legeudą o św. Gralu. Najobszerniejsze opracowanie wątku dał poemat wędrownego pieśniarza z Turyngii, którego nazwisko nie jest znane, dokończony przez nieznanego też rycerza bawarskiego przed r. 1290. W pierwszej części opowiadane są losy L-a. Została ona później rozszerzona w stylu epopei ludowej pod tytułem „Lorengel“. — R. Wagner (ob.) osnuł na tej legendzie swą operę ,,L“.— Wydania: ,,Lohengrin“, w H. Rückert (Quedlinburg 1858); ,.Lorengel“ w Steinmeyer (Zeitschr. f. deut. Altertum t. XV, str. 181). Tłómaczenie: Junghan Lipsk 1879 (Reclam). — Por. Elster „Beiträge zur Kritik des L. “ (w „Beitr. zur Gesch. der deut. Sprache u. Literatur“ t. X, str. 81); Panzer ,,Lohengrinstudien“ (Halla 1894).

się Filon również w celach religijnych — aby wytłumaczyć biblijną historyę stworzenia; to też nauka jego wywarła wielki wpływ wój myśli chrześcijańskiej. L. Filona zajmuje miejsce pośrednie między L-em filozofii greckiej, a głęboko odeń różnym L-em nauki ewangielicznej. Chrześcijaństwo pojmuje L., jako objawienie istoty Boga, jako Syna Bożego, który od prawieków ,,był u Boga“ i w Chrystusie stał się ciałem. Poglądem Filona na L. zaczęli posługiwać się w drugiej połowie w. II filozoficznie wykształceni teolodzy, ojcowie kościoła, w celu obrony chrześcijaństwa; przedstawiano je mianowicie jako objawienie L-u, który istniał już w świecie pogańskim, lecz którego wcieleniem stał się dopiero Chrystus. Jan Ewangielista wprowadził ideę L-u w koło wyobrażeń kościelnych, powołując do życia dogmatykę chrześcijańską. Nie chcąc widzieć w Chrystusie zwykłego człowieka, lecz nie mogąc się również pogodzić z myślą, iż Bóg ukazał się w ludzkiej postaci, da-posłuch poglądowi, który uznawał Chrystusa za wcielenie L-u, za istotę boską, lecz Bogu podporządkowaną. Nauka ta dopiero stopniowo została przyjęta; wszakże już w III stuleciu odrzucił ją kościół rzymski, jako dwu-bóstwo.—Por. Duncker ,,Zur Gesch. d. christl. Logoslehre“ (Gott. 1848); lleinze ,,Die Lehre vom L. in der griech. Philos.“ (Oldenb. 1872); Muretow „Fiłosofija Fjiłona Aleks, w otno-szeniji k uczeniju Joanna Bogosłowa o łogosje“ (Moskwa 1885); Aall ,,Gesch. der. Logosidee in d. griech. Phil.“ (Lipsk 1896); Harnack ,,Lehrb. d. Dogmengeschichte“ (Freib. 1886—90); J. Karłowicz ,,Człowiek pierwotny“ (imię)—Ob. wyr. Dogmatyka, Imię, K o s m o g o n i a, N u s (voöc), Rozum, Sł owo, Zaklęć ije.} Logothetes, Xoyod’é'rr]?, w bizantyjskiem cesarstwie wysoki urzędnik, zawiadujący główną kasą państwową; X. Ópó[xoo tytuł głównego dyrektora poczt, zajmującego zarazem stanowisko osobnego powiernika przy osobie cesarskiej (ob. delator).    s- Drz-

no

Mm.

Ą. T.

Lohenstein Kacper, poeta niemiecki (* 1635 w Niemcach na Śląsku — f 1683 we Wrocławiu). Studyował prawo w Lipsku i w Tybindze; był syndykiem Wrocławia. Uchodzi wraz z Krystyanem Hoffmannswaldau za przedstawiciela t. zw. „drugiej szkoły śląskiej“. Cechy znamienne tej grupy poetów dają się sprowadzić do nienaturaluości i przesady w wyborze jaknajjaskrawszych tematów i w traktowaniu formy. W poezyach lirycznych L. ulega wpływowi poety włoskiego Marino, którego ideałem było wynajdowanie dla rzeczy Logotypy—niektóre połączenie głosek, np. w zwykłych wyrazów jaknajbardziej wyszukanych: polskim języku äs, dż,prz, rz, sz, powtarzające się stąd sztuczność i napuszystość stylu. W dra-często, postanowiono odlewać jako jedną czcion- matach (Kleopatra, Sophonisbe, Agrippina, kę, dla przyśpieszenia składania. Takie czcion- Epicharis, Ibrahim Sultan,    Ibrahim Bassa)

ki Promyk (ob.) wprowadził do ,,G. Świąt. Red-    jest L. naśladowcą Gryphiusa, traktuje sceny

Logrońo, główne miasto hiszpańskiej pro- miłosne z wyrafinowaną, a nawet bezwstydną, wincyi tejże nazwy (w Starej Kastylii), na pra- , lubieżnością i ze szczególnem upodobaniem wym brzegu rz. Ebro, przy dr. żelaznej Caste- maluje obrazy nieludzkich mąk fizycznych. L. jon-Bilbao. Wiele kościołów i klasztorów, stary jest autorem niezmiernie długiej, a jednak nie-most na Ebro; fabryki wyrobów wełnianych, dokończońej powieści „Arminius u. Thusnelda“, rymarskich i siodlarskich oraz maszyn. Ok. w której zwykła przesada w formie łączy się

20 000 mieszkańców (1905).

Km.

z chęcią dania czytelnikowi mnóstwa pożytecz-Loheja (Loheia), warowny port w turę- nych wiadomości ze wszelkich dziedzin wie-ckim wilajecie Yemen w Arabii, na cyplu wy- dzy.—Wybór dzieł wyd. Bobestag w „Kiirsch-suniętym w morze Czerwone 170 km. na płc.- ners „Deut. Nationalliteratur“, T. 36; K. Miil-zachód od Sany. Handel kawą; 5 — 10 000 1er „Beiträge zum Leben u. Dichten L.“

M. Ko.

m-ców.

(Wrocław 1882); W. A. Passow „L., seine Tra-

Mm.

M. Ko.

erspiele u. seine Sprache“ (Meiningen 1852); A. Kerckhoff „L.s Trauerspiele“ (Paderborn

1887).

Löher Franciszek, historyk (* 1818 — f 1892), studyował prawo, historyę i nauki przyrodnicze. W ciągu 1. 1846 —1847 podróżował po Kanadzie i Stanach Zjednoczonych, gdzie zebrał materyaly do historyi Niemców w Ameryce. Napisał „Geschichte u. Zustände d. Deutschen in Amerika“ (Cyncynati 1848, wyd. 2-e Getynga 1855). Po powrocie do Europy założył w Paderbornie w r. 1848 gazetę opozycyjną i został z jej powodu zawikłany w proces. W drugiej izbie w Berlinie r. 1849 należał do umiarkowanej lewicy. W r. 1853 profesor uniwersytetu w Getyndze, później członek Akademii Nauk w Monachium, w r. 1865 dyrektor państwowego archiwum bawarskiego. W r. 1865, z polecenia króla Maksymiliana II podjął podróż do Rzymu i Włoch, a w r. 1873 z polecenia Ludwika II zwiedził w. Kanaryjskie, w r. 1875 Cypr i Kretę. W r. 1876 założył „Archivalische Zeitschrift“. Uwieńczeniem pracy L-a na tern polu było najznakomitsze z jego dzieł: „Archivlehre“ (Paderborn 1890). L. głównie badał historyę Bawaryi. Napisał nadto: „Kulturgeschichte der Deutschen im Mittelalter'4 (Monachium 1891 — 4, 4 t.).

Lohmeyer Karol Henryk, historyk (* 1832). Od urodzenia kaleka bez ręki, studyował w Królewcu historyę; w 1873 profesor uniwersytetu tamtejszego. Napisał m. in.: „Geschichte v. Ost.-u. Westpreussen“ (wyd. 2-e Gotha 1881) „Herzog Albrecht v. Preussen“ (Gdańsk 1890); pracował nad historyą drukarstwa i księgarstwa w księstwie pruskiem (1896 —97, 2 t.). Wydał Kaspara v. Nostitz „Haushaltungsbuch des Fürstentum Preussen 1578“ (Lipsk 1893); przetłómaczył Paolego szkic o paleografii i pomnikach kultury łacińskiej (Ins-bruck 1885 —1900, l-a cz. w wyd. 3-m 1901), oraz o ^ skrótach w piśmie łacińskiem w Wiekach Średuich (tamże 1892).    M- Ko-

Lohmüller Jan, Prusak, który wielką rolę odegrał przy wprowadzaniu reformacyi do Rygi (f 1559 prawdopodobnie w Królewcu). W r. 1517 został kanclerzem arcyb-pa ryskiego, Kaspra Lindego, w r. 1620 wszedł na służbę do magistratu ryskiego i brał udział w sejmach inflanckich. Kiedy ostatni b-p kamieński (eińs-copus Camminensis) na Pomorzu u uścia Odry, znany z gorliwości pasterskiej Erazm Manteuffel, wydalił ze słynnej pomorskiej szkoły w Treptowie nauczyciela, Andrzeja Knöpkena w r. 1521 (za wygłaszanie zasad niezgodnych z nauką kościoła), a ten udał się do Rygi i gromadził tu prozelitów dla nowej wiary, wygłaszając odczyty,—L. stał się jego głównym protektorem, wdał się w korespondencyę z samym Lutrem i zachęcił go do wysyłania pisem do Ryżan, wzywających do przyjęcia reformacyi. Na sejmie wolmarskim b-pi dorpacki i rewel-

Włel Enoykl, Powsz, Uustr. Ser. I T. J5.L1U-1V, Zesz. 348a.

ski i arcyb-p ryski potępili naukę Lutra, a L. zdołał utworzyć partyę, która podniosła protest przeciw temu orzeczeniu w r. 1522. Gdy po śmiercj arcyb-pa Lindego wstąpił na tron arcybiskupi koadjutor Jan Blankenfeld (b-p dor-packi), L. wpłynął na radę miejską, by nowemu arcyb-powi nie składała przysięgi na wierność, i usiłował przekonać Ryżan w memoryale, że papież, biskupi i stan duchowny nie powinni posiadać dóbr ziemskich i władzy doczesnej. W r. 1525 L. postarał się o to, by Ryżanie przywłaszczyli sobie pałac arcybiskupi, dobra kapitualne oraz klejnoty katedralne, i odtąd hołd wierności składali landmistrzowi zakonu krzyżackiego, a nie arcybiskupom. Że zaś Ryga nietylko nie uznała obranego pr/ez kapitułę na ryski tron arcyb, energicznego Blankenfelda, ale nadto postanowiła nie przyjąć nigdy żadnego arcybiskupa a uznać hermistrza wyłącznym swoim władzcą, —udał się więc Blankenfeld wprost do ces. Karola V, ażeby sprawę osobiście przełożyć. W czasie podróży umiera nagle w Hiszpanii w m. Torquemada. Kapituła, za radą hermistrza Plettenberga, wybrała niezwłocznie, na następcę Blankenfelda, proboszcza katedralnego, Tomasza Schöninga. Ten dążył otwarcie do przywrócenia arcypasterskiemu tronowi wszystkich dóbr i gmachów. To stało się powodem do nowych zawikłań, w których niemałą rolę odegrywa L. jako sekretarz rady miejskiej. Był on w ustawicznych konszachtach z Albrechtem pruskim, a wysondował zręcznie stan umysłów Ryżan, z którego przy każdej sposobności umiał korzystać. Jego-to zabiegom zawdzięczano, iż młodszemu bratu Albrechta, Wilhelmowi margrab. brandenburskiemu, udało się bez trudności zostać wybranym na koadju-tora arcybiskupa Schöninga w chwili, gdy rodzony brat jego, Ąlbrecht, zobowiązywał się uroczyście bronić praw arcyb-stwa ryskiego przeciw każdemu przeciwnikowi, prócz Zygmunta I polskiego i Fryderyka l duńskiego. Gdy starania koadjutora Wilhelma o otrzymanie bogatych prebend katedralnych w Rydze i Dorpacie nie osiągnęły skutku, próbował on posiąść b-pstwo ozylijskie, wywołując tam niepokoje wewnętrzne, w czasie których umarł w Kiesi land-mistrz Plettenberg. Następcą Plettenberga został Herman Bruggeunic przydomku Hazenkamp, a ten nie bezpodstawnie podejrzewał Wilhelma, że się sprzymierzył z Albertem pruskim, który istotnie, przy pomocy zbiegów i malkontentów zamierzał opanować b-pstwa ku-rońskie i ozylijskie. Głównym Wilhelma agentem w kraju był właśnie L., obrany w r. 1532 na syndyka rady miejskiej. Skoro dociekł her-mistrz w r. 1536 niektórych śladów spisku, uciekł L. z Rygi do Królewca, skąd nigdy już do Inflant nie wrócił, lubo w stałej pozostawał korespondencyi z ryską radą miejską, otrzymywał od niej nawet zasiłki pieniężne coroczne na podstawie piśmiennej umowy z d. 10 wrześ.

r. 1537, w której się zobowiązał być zagra- nistracyjnym departament dzieli się na 3 o-nicznym przedstawicielem protestantów ry- kręgi (St. Etienne, Montbrison i Roanne), 30

G. M,

(1894).

1889).

skich.

Lohse Oswald, astronom niemiecki ( 1845 w Lipsku), wychowaniec uni w. lipskiego; od r. 1882 w obserwatoryum astrofizycznem w Poczdamie bada plamy na słońcu, budowę fizyczną Marsa, Jowisza i t. p. Ogłosił m. in.: „Neuer Stern“ (1877), „Planetographie“

A, Ł.

Loibl, przełęcz wysoka na 1 370 m. w Ka-rawankach, przez którą prowadzi zbudowana w r. 1728 droga do Celowca.    Ig- p-

Loing, lewy dopływ Sekwany. Źródło ma pod Saint-Saveur w dep. Yonne, płynie na półn. przez dep. Loiret i Seine-et-Marne i po przebieżeniu 160 kilom, wpada do Sekwany pod Moret. Z jej dopływów znaczniejszy jest Ouanne. Wzdłuż L. ciągnie się, od Rogny, kanał Briare, który pod Buges łączy się z k. Orleańskim; począwszy zaś od Buges, aż do uścia L., kanał Loing.

Loire, rzeka, ob. Loara.

Loire, departament francuski, między 45°14’ i 46°17’ szer. płn. i 1°21’—2n25’ dług. zach. (od Paryża), graniczy z departamentami: na płn.—Saone-et-Loire, na zach.—Allier i Puy de Dôme, na płd. — Haute Loire i Ardèche, na wsch. —Rhône, na płd wsch.—Isère. Miano swe otrzymał od rz. Loary, która go przerzyna z płd. na płn. Utworzony został z dawnych hrabstw Forez, Beaujolais i Lyonnais, ma obecnie 475 962 ha przestrzeni: 643 943 m-ców (1906). Prócz części południowej, do porzecza Rodanu należącej, departament przedstawia płaskowzgórze, otoczone od zachodu górami Forez (1640 rn.), Bois Noirs (1292) i Monts de la Madaleine, oraz zamknięte od wschodu górami Mont Piłat, Tarare iCharollais. Zrasza je sowicie Loara swemi dopływami (La Mare 45 kim., Le Furens 40 i Bonson 25). Doliny rzek są urodzajne, podgórza kamieniami zasłane. Klimat lądowy, w górach nawet surowy, na ogół dość łagodny i zdrowy, prócz okolic środkowych, obfitujących w wodę stojącą. Zboża tu mało rośnie, liczne winnice i sadownictwo (wyborne owoce, doskonałe kasztany „marons des Lyon“, orzechy włoskie) i uprawa konopi. Hodowla bydła i serownictwo (zawołane sery „La Roche“). Lasy sosnowe dają węgle, terpentynę i drzewo. Z bogactw kopalnych: granit, porfir, marmur, ołów, żelazo i węgiel kamienny, a w St. Alban i St. Galmier—wody mineralne. Ludność trudni się głównie górnictwem i przemysłem fabrycznym (liczne fabryki towarów lnianych, bawełnianych, batystu, wstążek jedwabnych, dywanów, papieru, szkła i skór). Przedmioty wywozu: węgiel, wody mineralne, kasztany, wino i sery. Stolicą departamentu*¹ jest od 1855 r. m. St. Etienne (francuski „Birmingham“). Pod względem admi-kantonów i 332 gmin. Por.: A. Joanne „Géographie de la L.“ (Paris 1893); Thiollier „Le Forez pittoresque et monumental“ (Lyon

E. Chw.

Loire-Haute, departament francuski, kraj rodzinny Lafayette’a (ob.), w południowo-wschod. Francyi, pomiędzy 44°45’12” i 45°25’29“ szer. płn., i 0°44’42” i 2°9’25” dług. wsch., graniczy z departamentami na płn. Puy de Dôme i Loire, na płd.-wsch.—Ardèche, na płd. —Lazère i na zach.—Cantal. Utworzony w r. 1790 z cząstek Langwedocyi (Velay, Vi-varais i Gérauran), ks. Oweruii i Forez; 496 225 hekt. przestrzeni; 314 770 (1906) m-ców. L.-H. przedstawia plaskowzgórze z głęboko wrzynającemi się dolinami, 900 m. n. p. m., stanowiące jedną z najwyższych wyniosłości Francyi południowej. W środku dep.-tu wznosi się łańcuch gór Velay (1 423 m.), góry Vivarais (szczyty: Mèzene 1754 m. i Mégal 1438) opasują L.-H. ze wschodu, łańcuch Margeride (1497 m.) tworzy granicę zachodnią, Forez zaś linię wo-dodzielną między dorzeczami Loary i Allieru, Klimat surowy, lądowy, latem gorący, zimą chłodny. Temperatura tak zmienna i różna, że kiedy w dolinie winogrona dojrzewają, na wyżynach żyto zaledwie wschodzi. Mnóstwo wytworów wulkanicznych, pokrywających miejscami całe przestrzenie i wytwarzających tu i owdzie wysokie skaliska, poprzerzynane wytworami bazaltowemi. Departament przerzynają dwie rzeki: Loara na wschodzie i Allier na zachodzie, płyną ku północy. Z dopływów pierwszej zasługują na uwagę: Borne, Auzou i Li-gnon, drugiej—Dège, Senouire i Alagnon. Grunta, średniej urodzajności, rodzą zboże, zwłasz cza żyto, kartofle, rośliny strączkowe i oleiste. Pod rolą jest w departamencie 221 930 hekt., łąkami 64 600 h., pastwiskami 29 600 h., winnicami 8 900 h., lasami 90 300 li.; nieużytki zajmują 33 500 hekt. W lasach pełno drzew kasztanowych. Bardziej od rolnictwa jest rozwinięta hodowla bydła: w r. 1898 liczono 12 500 koni, 180 000 rogacizny, 400 000 owiec i 100 000 Świn. Z bogactw naturalnych L.-H. obfituje w węgiel kamienny (zwłaszcza w okolicach Brassac i Langeac), skały służące do wyrobu kamieni młyńskich i do budowli, marmury i wody mineralne (Allier). Przemysł fabryczny słabo rozwinięty, acz fabryki koronek zatrudniają wiele kobiet. Są fabryki wstążek, wyrobów jedwabnych, papieru i szkła. Handel ogranicza się na wywozie warzyw ogrodniczych, owiec, kasztanów i drzewa. Wieśniacy nie znajdują często pracy na miejscu i wędrują co lato po całej Francyi jako tracze, kominiarze i t. d. Stolica departamentu: Le Puy. Pod względem administracyjnym L.-H. składa się z 3 o-kręgów: Brioude, Le Puy i Yssingeaux (28 kantonów i 264 gminy). Por.: Malègne „Ele-

E. Chw.

Porzecza Sekwany i Loary, połączone są kanałami Orleańskim i Bryarskim, wchodzącemi do kanału Loing. Ziemia miejscami tłusta, pszenna, miejscami piaszczysta, wszędzie starannie uprawiona. Klimat łagodny, umiarkowany. Ludność trudni się przeważnie rolnictwem, ogrodownictwem i sadownictwem. Pod rolą 453 151 lia, pod lasami 125 547 ha, pod winnicami 27 734 ha. Zbiory zboża, owsu i wina (gatunek czerwony) obfite. Hodowla bydła i drobiu rozwinięta. Drobiem swoim miejscowym zaopatruje L. Paryż. W Gâtinais rodzi się najlepszy szafran francuski. Z minerałów obfituje L. w glinkę garncarską i kamień budowlany. Przemysł: rafinerye cukru, gorzelnie, fabryki octu, wyrobów porcelanowych, fajansowych, wełnianych oraz fabryki konfitur. Znaczny handel zbożem i mąką. Głownem miastem departamentu jest Orlean (ob.) Pod względem administracyjnym L. dzieli się na 4 okręgi (Gieu, Moutargis, Orléans i Pithiviers) 31 kantonów i 349 gmin.—Por. „Annuaire du Loiret“; Domet „Statistique forestière du dép.

E. Chw.

ments de Statistique générale du dép. de la H.-L.“ (Paris 188*2); Tournacre „Constitution géologique du dép. de la H.-L.“ („Bul. Soc. Géol“ 1868—09).

Loire - Inférieure,

departament francuski w niższej części Loary położony, utworzony z południowej części Bretanii; 687 456 ha przestrzeni i około 666 U00 m-ców (1906). Graniczy na zachodzie na przestrzeni 105 kim. z O.

Atlantyckim, na płn.-zach. z dep. Morbihan, na płn. z dep. Ille et Vilaine, na wsch.—

Maine et Loire i na płd.-zach. Vendée.

Loir-et-Cher, departament francuski, między 47°10'4" a 48°8'12" szer. płn. i 0°6'7" a r’45'18" dług. zach. (od Paryża). Utworzony z cząstek ziem Orléannais i Touraine; 635 092

Wybrzeże morskie płaskie, piaszczyste lub bagniste. Wcinają się w nie zatoki Pen ne ba i Pembron z obu stron przylądka Piriac, dalej uście rz. Loary i na płd. zatoka Bourgneuf. Powierzchnia kraju przedstawia równinę jednostajną, tylko na płn.-zachodzie wznoszą się maleńkie wzgórza, oddzielające Loarę od Vilaine. Zrasza ją obficie Loara ze swemi dopływami Erdre, Sèvre Nantaise i Boulogne, która wraz z Acheneau odprowadza wody Grand-Lieu, największego we Prancyi jeziora, przez Loarę, do Oceanu. Klimat morski, wilgotny. Ziemia du L.“ (Orlean 1889). alluwialna na granicie i łupku, b. urodzajna. Zbiór zboża, wisien i kasztanów obfity. Winnice pośledniejsze, ale liczne. Lasy dębowe dostarczają żołędzi dla licznych trzód chlewnych. B.

płn.—Eure et Loir, na płn.-wsch. —L o i r e t, na wsch. — Cher, na płd. Indre, na płd.-zach.—Indre et Loire, i na zach. —Sar-the. M-ców 276 000 (1906), trudniących się przeważnie rolnictwem. Powierzchnia przedstawia płaszczyznę, spuszczającą się nieco ku płd.-zachodowi. Od strony płn. - wschodniej przechodzi kraj w jałową Sologne, pokrytą mokradłami, jeziorami i warstwami piasku na pokładzie gliniastym. Dolina rz. Cher składa się z pokładów kredowych, porzecze Loir’ obfituje w czarnoziem. Przez sam środek departamentu przepływa Loara, przyjmując do siebie wody Cosson’u i Beuvon’u. Wszystkie główue rzeki: Loara, Loir i Cher są spławne. Uprawiają w L. na wywóz zboże i tatarkę. Pod rolą 330 000 ha, pod winnicami 40 000 ha, pod lasami 130 000, mokradła i piaski zajmują 110 000. Rozległe łąki i pastwiska żywią duże trzody, bydła i owiec (około 200 000 sztuk) i stada koni (Perszerouy, Solognottes). Mnóstwo zwierzyny, ptactwa, ryb (słynne złote karpie Loir’u). Z bogactw mineralnych — ruda żelazna, wapno, glinka garncarska i pirryt. Przemysł: cukrownie, huty szklane, rękawiczni-ctwo, fabryki papieru, garbarnie. Przedmioty wywozu: zboże, wino, wódka i drzewo. Stolicą kraju jest m. Blois. Pod względem administracyjnym L. et C. dzieli się na 3 okręgi (Blois, Romorantin, i Vendôme), 24 kantony i 297 gmin. W departamencie leży zamek Cha m bo rd. — Por. Genevoix „Chorographie du dép. de L.“ (Paryż 1844).

rozwinięta hodowla bydła (słynne woły uantej- , ha obszaru; graniczy z departamentami: na skie), owiec, drobiu; pszczelnictwo i rybołówstwo (śledzie, sardele, ostrygi, homary). Bogactwa mineralne: pokłady rudy żelaznej, granitu, marmuru szarego, węgla kamiennego (pod Montrelais), łupku, wapienia i soli morskiej. Przemysł fabryczny: wyroby żelazne, liczne fabryki konserw rybnych, lin morskich, kapeluszy, warsztaty statków morskich i rzecznych, papieru, likierów i skór. Przedmioty wywozu: sól, wino, bydło i konserwy rybne.

Stolicą departamentu jest Na nt e s (ob.), jedno z najbardziej handlowych miast francuskich. Pod względem administracyjnym L. I. dzieli się na 5 okręgów (Aucenis, Châteaubriant, Nantes,

E, Chw.

Paimboeuf i St. Nazaire), 45 kantonów i 217 gmin.—Por. „Annuaire de la L. I.“.

Loiret, departam. francuski, między 47°28/45" i 48°20'50" szer. płn., oraz 0°47'45” dł. zach. i 0°49’ dług. wsch. (od Paryża); graniczy z departamentami: na płn. Seine et Oise, na płn.-wsch. Seine et Marne, na wsch. —

!.. Chw.

Yonne, na płd.-wsch. Nièvre, na południu C he r, na płd.-zach. i zach.—z Loir et Cher i na płn.-zach.—z Eure et Loir; 677 1 19 ha, obszaru, 365 000 m-ców (1906). Miano swe otrzymał od małej (12 kim.), lecz spławuej rzeczki Loiret, lewego dopływu Loary. Obejmuje część dawnego Orléannais, wsch.-płc. Sologne, Dupois i prawie cały Gâtinais orleański. Jest to równina dzieląca się na trzy naturalne części: porzecze Loirefu. okolica piasz-czysto-bagnista Sologne na płd., i kraj lesisty Gâtinais (największy we Prancyi, t. zw. Las Orleański).

S. F.

lg. P.

lg. P.

D.

x-y.

Loisel Antoni, prawnik francuski (* 1536 - f 1617), uczeń Cujas’a, adwokat w Paryżu. Do współczesnego (1607) wydania słynnego dzieła Guy Coquille’a „Institution au droit français“ dodał „Institutes contumières“ (zasady ogólne prawa zwyczajowego, ujęte w postaci przysłowi). W ten sposób L. napisał kodeks, do którego G. Coquille dorobił komentarz. W przedmowie podkreślił L , że przyświecał mu cel tensain co Coquille’owi: praca nad unifikacyą prawa cywilnego francuskiego. W pracy „Pasquier ou dialogue des avocats“ (1602), ułożonej w czasie dłuższego „strajku“ adwokatów paryskich — zebrał viele cennych wiadomości do historyi palestry paryskiej. Or-donans z r. 1579 nakazywał w ar. 161, aby adwokaci podawali ścisły wykaz otrzymywanych honoraryów. Gdy sąd w r. 1602 zaczął z bezwzględnością nakaz ten w czyn wprowadzać, adwokaci „zastrajkowali“. „Instituts“ wydane zostały: 1607, 1637, 1679 z komentarzem Launay’a 1688, z kom. Laurière’a 1710. Wydanie ostateczne Dupin’a i Labonlaye’a 1846, zaopatrzone w biografię L-a, i liczne przypisy wydawców. O L-u pisali: Loubers (Paryż 1873) i Demazure („A.    L.“    1876).

O „Pasquier“ por. Camus et Dupin „Profession d’avocat“ (I 188).

Loja (Lofa, wym. Locha), prowincya rze-czypospolitej Ecuador, na granicy Peruwii. Obszar 18 800 km. kw., m-ców 66 000. L. ciągnie się od brzegu morskiego aż poza Andy; dlatego klimat i płody przyrody w różnych częściach prowincyi są b. rozmaite. Rolnictwo i hodowla bydła i mułów są głównem zajęciem ludności; zajmuje się ona też przędzeniem

1    tkaniem wełny. Kopalnie rtęci. L., stolica prowincyi, Jeży w pięknej dolinie Cosibamba,

2    073 m. n. p. m., ma szkołę wyższą (colegio), m-ców ok. 10000, zajmujących się głównie tkactwem i barwieniem wełny.

Loja (wym. Locha), miasto w Hiszpanii, w prow. Granada, w malowniczej dolinie rz. Genil, przy kolei żelaznej z Bobadilli do Granady. Zamek z czasów Maurów, papiernie, fabryki tkanin wełnianych. M-ców przeszło 20 000.    L., starożyt. II i pula Magna, jest

miejscem urodzeuia marsz. Narvaeza (ob.). Trzęsienie ziemi zrządziło w r. 1885 wiele szkody w mieście.

Lojalności wyspy, ob. Loy al ty.

Loka (nazwa spolszczona od Locke), herb polski. Na tarczy w polu czerwonem — trąba srebrna i róg jeleni srebrny rzędem. Nad hełmem kapelusz śpiczasty srebrny z wyłogiem czerwonym i z sześciu czarnemi piórkami koguciemi u góry. Labry czerwone, podszyte srebrem. Używany przez stary ród Locke v. Jegel, osiadły w Malborskiem, który następnie, spolszczywszy się zupełnie, pisał się Loka z Cygła. Źródła: Niesiecki; Sieb-machcr VI, 4, 32.

VA

Fig. 127. Loka (herb).

Lokakola, dosłownie: rachunek czasu świata, kalendarz bardzo starego pochodzenia, używany w Kaszmirze i krajach sąsiednich, między Szena-bem i Dżumną. Za punkt wyjścia ma L-a ukazanie się na widnokręgu siedmiu Richis (gwiazdy Wielkiej Niedźwiedzicy). Tradycya odnosi ten fakt do r. 24 Kali-yonga (ob.), co odpowiada 3076/77 przed Chr. (według innych rok 4076/77). L. jest cyklem 27 okresów stuletnich ponieważ konstelacya 7 Richis ma w ciągu, stulecia przebywać kolejno w jednym z 27-u asteryzmów, które tworzą zodyak księżycowy. Kalendarz to wywołujący wiele zamętu. Świadectwo pisarzy greckich i łacińskich wskazuje, że kalendarz ten już w Starożytności używany był w Indyach.

Lokayata (Sz ar w a c ho wie), filozofowie hinduscy, materyaliści. Ortodoksya bramińska stawia ich w ostatnim rzędzie potępionych. Dzieła uczonych tej szkoły nie dochowały się; wiadomości o nich czerpać trzeba od nieprzejednanych ich przeciwników.Na podstawie tych cytat domyślić się można systemu oryginalnego, wrogiego wszelkim dogmatom i wyśmiewającego przesądy religijne Braminów. Według L-ów cztery żywioły, jako zasady, tworzą ciało i rozum. Duch uie istnieje. Jedynym celem ludzi jest rozkosz zmysłowa, a zadaniem rozumu jest rozsądny wybór przyjemności. Niema innego potępienia nad męki ziemskie i innego wyzwolenia nad zniknięcie ciała. Zdolność rozumowania jest zwodnicza, opiera się na ułomnym empiryzmie i nie zdoła nam wytworzyć stałych praw; percepcya wrażeń wywołuje jedynie fenomeny izolowane; wnioskowanie musi się opierać na innych wnioskach, które odsuwają się w nieskończoność; dowód jest tylko formą wniosku, porównanie zaś tylko związkiem słów. Doświadczenie, jedyny środek poznania, nie zdoła objąć powszechności. Rzeczy są tern, czem je czyni własna ich natura. Oto kilka aforyzmów Brihaspati, starożytnego bóstwa uznanego ironicznie za patrona doktryny: „niema nieba, ani ostatecznego wyzwolenia, ani dusz na tamtym świecie. Ofiara agnichotry (ógnia), trzy Wedy, potrójna laska ascetów, nacieranie ciała

x-y.

Km.

W. Ab

na

Km.

popiołem —wszystko to natura stworzyła po to, aby dać zarobek tym, którzy nie mają ani wiedzy, ani odwagi. Jeżeli zwierzę, zabijane w otierze zwanej dżyostisztoma idzie do nieba, czemu czyniący ofiarę nie poświęca własuego ojca?. Z chwilą gdy ciało staje się popiołem, jak może zmartwychwstać?. Trzej autorowie Wed byli błaznami, oszustami i djabłami“. Filozofia L-ów sięga odległych czasów. Autor Ra-mayany, Valmiki, szydzi z jej adeptów i darzy ich nienawiścią. Buddyści również nie mają sympatyi dla L-ów, którzy burzą ich teoryę świadomości tak samo, jak i dogmat bramiński: „sekta mistrzów, która poniewiera uczniami i która na wszelkie objawy uprzejmości odpowiada w sposób brutalny“. Pielgrzymi chińscy, którzy zwiedzali Indye w w. XVII po Chr., zaświadczają o istnieniu w tej epoce L-ów; zdaje się jednak ruch ten był już wtedy spaczony. Zwolennicy sekty uchodzili za czarowników, którzy byli w posiadaniu traw i cudownych leków na przedłużenie życia i nawet cesarze chińscy usilnie dopraszali się o ich względy.

Loke, ob. Loki.

Lokeren, miasto przemysłowe we Wschodniej Flandryi (Belgii), na skanalizowanej rzece Durme, punkt zbieżny liuii tramwajowych L Alost, L.-Assenede i kolei żelaznej Antwerpia-Gaudawa. Kościół św. Wawrzyńca ze słynną amboną (von Verhagen’aj; fabryki wyrobów bawełnianych, adamaszkowych, koronkowych, chemicznych, tytuniowych, powroźniczych i blacharskich; handel zbożem, konopiami, lnem, płótnem; 20 658 m-ców (1896).

Loki (imię to zestawiają z loge płomień i luka zamykać) w mitologii skandynawskiej uosobienie ognia jako siły pożytecznej, a zarazem niszczącej, na pół bóg, na pół olbrzym. Poniekąd odpowiada dyabłowi w mitologii chrze-ściańskiej. Nie pochodząc z rodu Azów, jednak przyjęty był do ich grona przez Wodana, z którym pobratymstwo krwi zawarł. Względem bogów jest bądź sługą, bądź wrogiem zaciętym. Przebiegły, wiarołomny, złośliwy. Mocen jest najrozmaitsze postaci przybierać (kobiety, klaczy, myszy, muchy, pchły i t. p). Z olbrzym-ki Angurbody ma dzieci: wilka Fenrysa, węża Midgarda i boginię śmierci Helę. Ludzie go się boją, bogowie, choć nie lubią, nie mogą bez niego się obyć. — Por. dzieła mitologii gier-mańskiej (Grimm, Paul i in.) oraz Weinhold „Die Sagen von L.“

Lokman, mędrzec arabski, żyjący przed Mahometem, występujący w podaniach bądź jako król Jemenu, bądź jako prorok, a nawet niewolnik pochodzenia abisyńskiego. Imię jego spotyka się w Koranie. Dereuburg iudeutyfikuje go z Baalem (imię hebrajskie, którego L. jest, jakoby, przekładem arabskim). Przypisują mu zbiór bajek, które zyskały popularność nawet Zachodzie. W rzeczywistości jest to przeróbka na lichy język arabski bajek Ezopa, dokonana w w. XV lub w XVI. Zbiór ten wydali: w r. 1615 Erpenius; Schier (wyd. 2-e Drezno 1839); Dereubourg (Berlin-Londyn 1850) i Cherbonneau (Paryż 1846, 1888).

Lokomobila (z łac. locus = miejsce i mo-bilis = ruchomy) bez wyróżnienia dodatkowego, silnik (motor) parowy wraz, z kotłem parowym i innemi przynależnościami tak na kołach zbudowany, iż można całość, podobnie jak wóz, poruszać z jednego miejsca na drugie. L-ą pędzimy młocarki, sieczkarki, pługi parowe i inne silnice (maszyny robocze) rolnicze i używamy jej wszędzie, gdzie zachodzi potrze ba częstej zmiany miejsca silnika lub do robót krótkotrwałych, n. p. do tłoczarek cegły i torfu, do podnoszenia wody przy nawodnieniu lub budowie posad (fundamentów). — L. powinna, podobnie jak każdy silnik parowy, zużywać możliwie mało paliwa, następnie powiu-na posiadać ustrój jaknajprostszy, aby w razie konieczności napraw można je było wykonać szybko na miejscu, wreszcie być podatną do dogodnego przewożenia jej z jednego miejsca na drugie. Ostatni warunek wymaga kół wysokich i o szerokich obręczach, aby módz ciągnąć L-ę i po drogach gorszych i po polu, następnie lekkiego kotła parowego, t. j. o wielkiej powierzchni ogrzewalnej stosunkowo do jego zawartości, a działającego wysoką prężnością, wreszcie silnika względnie małych rozmiarów a z tego powodu o wielkiej szybkości tłoka. — Częścią najcięższą L-i jest kocioł parowy, do niego przytwierdzamy też nie-tylko części do kotła należące jak jego osprzęt i palenisko wraz z popielnikiem, ale i wszystkie części silnika, tak, iż kocioł wraz z silnikiem tworzy całość, na koła wstawioną, wskutek czego części poszczególne zatrzymują to samo względem siebie położenie, nie wyginają się więc i nie odkształcają, chociaż na złych drogach lub w polu jedno koło zapada głębiej aniżeli drugie. —L. z urządzeniem dodatkowem do poruszania siebie siłą własną z jednego miejsca na drugie miewa równocześnie i nawrotnicę (odwrotnicę), t. j. przyrząd podobny jak u parowozów lub parowych walców szosowych, służący do nadania silnikowi ruchu odwrotnego, który, zużyty do poruszania L-i, nadaje jej kierunek wsteczny. Takie L-e o ruchu nawrotnym należy również stosować tam, gdzie oprócz pracy w jednym kierunku wymagamy i pracy w kierunku odwrotnym, n. p. do podnoszenia i opuszczania ciężarów jak wyciągów kopalnianych, żerdzin wraz ze świdrem przy głębokiem wierceniu w ziemi i t. d. Oprócz L-il na kołach, są jeszcze t. zw. pół-lokomobile, które mają takisam ustrój, jak L-e zwykłe, lecz nie mają kół, a spoczywają na podmurowaniu; należy je zatem zaliczyć do stałych silników parowych, które są zbudowane razem z kotłem jako jedna całość i dla-

tego zajmują mało miejsca, pozwalają na la- odiskienią (rodzaj siatki), aby zapobiedz wy-twe i szybkie ustawienie, a nadto całe ich i latywaniu skier. Od strony paleniska widać urządzenie jest tańsze, aniżeli przy zastosowa- I drzwiczki paleniskowe, jakoteż przy kotle jego niu silników zasilanych parą z kotła oddziel- | osprzęt (ob. Kocioł parowy, str. 918 i nie ustawionego. Chociaż spotykamy nieraz nast.), a mianowicie: szkło wodoskazowe, kur-półlokomobile o sile 120 M K (M K = moc ki probiercze, manometr, a powyżej nich świ-konia albo koń mechaniczny, zwany dawniej stawkę parową i zawór bezpieczeństwa. Do koniem parowym, ob. Mechani czuy koń), zasilania kotła wodą, która powinna zawsze to zazwyczaj są one znacznie mniejsze, bo sięgać powyżej skrzyni paleniskowej i powy-wyrabiane przeważnie dla mniejszych zakła- j żej płomieuiówek, służy smoczek parowy (indów przemysłowych. Półlokomobile buduje się J jektor) lub pompa. Miarkowuik czyli regula-sprzężone i ze skraplaczami, a L-e na kołach tor jest potrzebny, jeżeli silnik ma mieć bieg bez nich.—A) Kocioł. Fig. 128 i 129 przed- ¹ jednostajny. — Jako paliwo stosujemy najczę-stawiają typy L-il używanych w rolnictwie, ściej węgiel kamienny, a w niektórych okoli-

ïf

",

mim

I cach słomę, naftę lub mazut, jakoteż najrozmaitsze odpadki, n. p. w tartakach trociny i inne odpadki drzewa, w garbarniach garbo-winy, i t. d., przyczem dostawia się przed palenisko wskazane rysunkiem, jeszcze palenisko dodatkowe o ruszcie schodkowym, jeżeli tego wymaga paliwo spalane. Przy opalaniu słomą robotnik kładzie ją w mniejszych snopkach w rynnę (Fig. 128) znajdującą się przed paleniskiem, a L., zaopatrzona w odpowiedni przyrząd, wciąga ją do paleniska. Fig. 130 pokazuje palenisko b kształtu rury znajdującej

przez

:&tsss

Fig. 128.

o sile 5 — 20 M K, z poziomym kotłem wal-czastym. Po lewej stronie (Fig. 129) widać palenisko kotłowe, kształtu skrzyni prostokątnej, wewnątrz której znajduje się ruszta pod nim popielnik. Płomieniówki, t,. j. rurki, które przelatują gazy spalinowe, sięgają od tylnej ściany paleniska do przeciwległego dna kotła, przyczem summa przekrojów wszystkich Q płomieniówek bywa równą !/₈ -¹/₆ całkowitego pola rusztu. Spaliny, t. j. gazy wytworzone przez spalanie się paliwa na ruszcie, przela- J tują przez te płomieniówki z paleniska do dymnicy, zaopatrzonej w drzwiczki do czyszczenia, a z niej przez komin na zewnątrz. Komin bywa pokładany, aby nie zawadzał podczas przewozu L-i, i miewa u wylotu czapkę

ŁjB>

i-, z :.

Fig. 110. Kocioł częściowo rozbieralny.

się wewnątrz kotła, a Fig. 131 (po lewej stronie) przekrój podłużny takiegosamego paleniska.—Woda do zasilania kotła, którą czerpiemy w pobliżu miejsca pracy, zawiera często wapień lub gips w większych ilościach, wsku-

Ü;|

niiiiM'iiaiüPii

J

tel

lig. 129. Przekrój podłużny lokomobili o jednym cylindrze.

tek czego na płomieniówkach i na ścianach kotła osadza się wiele przywry (kamienia kotłowego), co zmusza do częstego z niej oczysz-

"li

erj

MT

Fig. 131. Przekrój podłużny lokomobili o dwóch cylindrach sprzężonych.

czania ścian. Aby tę pracę wykonać szybko, zaleca się użycie kotła częściowo rozbieralnego, t. j posiadającego niektóre połączenia wcale nie zni-towane, lecz ześrubowane, a mianowicie: część tylnego dna kotłowego (w dymnicy), zajętego przez płomieniówki, jest przyśrubowana do reszty dna, podobnie łączy się na śruby przednie dno (a Fig. 130) kotła tak, iż po odśrubowaniu części wymienionych można wyciągnąć z kotła na zewnątrz, jak to pokazuje Fig 130, całe palenisko b wraz z płomieniówkami i stale z niemi złączoną częścią dna tylnego.— L-e o sile 4 M. K. i mniejszej otrzymują zazwyczaj stojący kocioł cylindryczny, gdyż w ten sposób wypadają taniej, aniżeli przy zastosowaniu leżącego kotła parowego. Fig. 132 przedstawia ogólny widok takiej L-i,— B) Silnik. Urządzenie cylindra parowego wraz ze stawi-dłem suwakowem, jakoteż przeniesienie pracy na wał koła rozpędowego (ob. Koła zamachowe czyli rozpędowe) jest takiesamo jak przy silnikach parowych ze stawidłem suwakowem (ob. Parowy silnik). Tu nadmieniamy tylko, iż przy zastosowaniu jednego tylko cylindra (Fig. 129) stawia się go wraz ze skrzynią suwakową wprost na kocioł nad paleniskiem tak, iż para dolatuje z kotła bezpośrednio przez skrzynię suwakową do cylindra. Obecnie stosujemy coraz częściej i do L-il sprzężone cylindry parowe i umieszczamy oba cylindry jeden nad drugim w dzwonie parowym, znajdującym się na kotle nad paleniskiem, przyczem osie obu cylindrów tworzą ze sobą kąt ostry, przez co umożliwiamy zastosowanie do obu cylindrów wspólnego stawidła suwakowego poruszanego za pomocą jednego tylko mimośrodu czyli ekscentra (ob. Ekscentryk). Fig. 131 przedstawia to urządzenie: cylinder wysokoprężny (mniejszy) umieszczono tu pochyło nad poziomym cylindrem (większym) niskoprężnym; między obu cylindrami znajduje się przelotnia czyli receiver.—Łożyska wała koła rozpędowego są osadzone na podporach do kotła przytwierdzonych; zaleca się jednak dodanie połączenia wzmacniającego między temi łożyskami a cylindrami parowemi,

SäPtJ

-

li

i'

Sil

ą ii

lilii

II

W-,

JM

'V-'^SS vi'Ä

Fig. 132. Lokomobila z kotłem stojącym.

aby zmniejszyć drgania i zyskać przez to zyskało i z wiekami zupełnie podupadło. Nie-większą trwałość silnika. Koło rozpędowe znaczne jego szczątki widać w pobliżu dzisiejszego S. llario. Tuż pod miastem stała wspaniała świątynia Persefony.

przenosi za pomocą pasa, rzadziej liny drucianej, pracę silnika na silnice, n. p. na siecz-karkę, młocarkę i t. p., miewa zatem obwód podatny do nałożenia nań pasa lub liny. — Przed użyciem L-i należy koło rozpędowe wraz z napędem pasowym lub linowym, jako-też wszystkie części ruchome silnika osłonić deskami lub siatką drucianą, przynajmniej tak wysoko, abyr obotnik, niosący ciężar, nie mógł zawadzić o części się poruszające. W dodatku naokoło L-i powinien pas szerokości około 1 metra być dostępnym jedynie dla silniczego (maszynisty), co najlepiej osiągnąć lekkim odgrodzeniem chociażby tylko sznurami przy-twierdzonemi do pali wbitych w ziemię. „Handbuch der Ingeuieurwissenschaften“ (T. IV Roz. 1 Baumaschinen Lipsk; Kosak „Einrichtung und Betrieb der Lokomobilen“ (Wiedeń).

Lokomotywa, bez dodatku wyróżniającego, jest parową, czyli parowozem, t. j. maszyną wraz z kotłem parowym na kołach, toczących się po szynach, przyczetn maszyna składa się z silnika (motoru) przetwarzającego e-nergię pary (z kotła) na ruch i z silnicy zużywającej ten ruch do poruszania całej maszyny wraz z kotłem a zarazem i do ciągnienia lub pchania wagonów przyczepionych. Ob. Parowóz. L-ami zwiemy jeszcze wozy, poruszane siłą własną na szynach, a zaopatrzone w większy zapas energii, wytworzonej oddzielnie. Do takich L-yw zaliczamy L-ę pneumatyczną, mającą na wozie zbiornik z powietrzem sprę-żonem, służącem do poruszania woza, n. p. tramwaje systemu Mękarskiego w Paryżu, La Rochelle itd., jakoteż L-ę elektryczną, jeżeli na wozie znajduje się zapas energii elektrycznej, nagromadzony w akumulatorach; w przeciwstawieniu zaś zwiemy wagonami elektrycz-nemi te wozy, które otrzymują energię elektryczną z zewnątrz, np. za pomocą drutów, zawieszonych na słupach wzdłuż całego toru kolejki (ob. Parowóz, Tramwaj).

Lokri, ob. L o kr ai.

Lokroi, gr. Aoxpot, łac. Locri, z przydomkiem Em&yópioi, Epizephyrii (= Lokrowie ku zachodowi mieszkający), jedna z najstarszych osad greckich w Dolnej Italii, którą ozolscy Lokrowie w r. 683 przed Chr. w pobliżu przylądka Zephyrion, na najdalej ku południu wysuniętej kończynie ziemi Bruttyjskiej założyli. Przez handel i przywileje Dyonizyusza starszego, którego małżonka z L-ów pochodziła, zakwitło ono, mimo że własnego portu nie miało. Dyo-nizyusz młodszy zburzył je, jednak wzmogło się znowu, aż przez Pyrrhusa ponownie bardzo ucierpiało. W drugiej wojnie punickiej przyprawili je Rzymianie o wielkie straty. Pod panowaniem rzymskiem zachowało wolność z własną konstytucyą, nadaną mu przez Zaleu-kosa (ob.) lecz dawniejszej świetności nie od-

S. Drz.

S. Drz.

Lokros, gr. Aoxpôç, łac. Locrus: 1) syn Fyskiosa, wnuk Amfiktyona, według opowieści praszczur Lokryjczyków ozolskicb (ob.). Pindar opowiada, iż uprowadził Zeus córkę Opunta z ziemi Epejczyków, spłodzi! z nią w Arkadyi Opunta (ob), oddał ją potem z dzieckiem bezdzietnemu. L owi; według Eustatyusza był L. ojcem Opunta. — 2) Syn Zeusa i argolskiej królewny Majry, który pomagał zakładać mury Teb Amfionowi i Zetosowi. — 3) Topnik z w Paros, którego głównem dziełem był posąg bogini Ateny, w świątyni Aresa w Atenach.

B, O.

s c y.

B. O.

Lokryda, Aoxpiç, w Starożytności nazwa dwóch oddzielnych, przez Lokrów, Aoxpot, Lo-crenses, zamieszkanych krain Grecyi środkowej. Zachodnią krainę, graniczącą ku płc.-zachodo-wi z Etolią, ku północy z Dorydą, ku wschodowi z Focydą, a ku południu z zatoką Ko-ryncką, zamieszkiwali Ozolscy Lokrowie, Aoxpoi 'ÜÇoXai albo ol eauśpiot (=zachodni). Przedzieleni od nich przez Parnas, Focydę i Dory-dę, mieszkali Lokrowie Opuntyjscy, A. ’Otcûôvtioi, i L. E pi k n e m i dy j scy, A. ’E7ut.%VY]|uStoi. wspólnem miauem także ot 7)otot (=wschodni) zwani, i to nad wybrzeżem m. Eubejskiego aż do zatoki Malijskiej i Termo-pyl, z Beocyą i Focydą granicząc. Nadto mieszkali w Italii, na kończynie jej najdalej ku płd. zachodowi wysuniętej, L. Epizefiryj-A. ’ETCiÇecpôpica, osadnicy z pośród L-ów Ozolskich. Szczep cały L-ów, wywodzący nazwę swą od Lokrosa (ob.), dla rozbicia swego na drobne części nie zdobył w dziejach żadnego znaczenia. 1) Ozolscy L-o wie zamieszkiwali w obrębie podanych granic krainę (12 mil kw.), przeważnie dziką, górzystą: z Focy-dy sięgały do niej lasami sosnowemi i śniegiem pokryte odnogi Parnasu (dzisiaj Elato), od Etolii zaś gęstym lasem porosłe g. Koraks (dzisiaj Vardussa), przez które wiodła nadzwyczaj uciążliwa przełęcz górska. Krainę przepływa nieznaczna rzeka ''YXotrO-oç, Hylaethus, której dzikie urwiska ułatwiały w nowszych czasach walki z Turkami, ale w czasach pokojowych wszelką komunikacyę utrudniały. Pomiędzy górami leżą urodzajne doliny, nadające się szczególnie do hodowania winnej latorośli; stąd Ozolowie miano swe wywodzili od óCoę, oczko winnej latorośli (inni Grecy mienili ich złośliwie „śmierdzącymi“ od kożuchów, które chroniły ich od zimna, albo od chowu bydła., stanowiącego główne ich zatrudnienie, por. czasownik ’ôÇecv= wonieć). Osławieni byli jako lud dziki, nieokrzesany, z rabunków żyjący, jeszcze w w. V prawo osobne dozwalało im poza obrębem miejskim każdego obcego na lądzie i na morzu złupić. —Ważniejsze miejscowości w ich ziemi: Naupaktos, dzisiaj Lepauto, które

1881).

= a, e

L₀

. Z dwóch ostatnich równań

a, e

toi

L —L₀

, czyli L —L₀

Gtg £

XVI, zbadał zaś ją szczegółowo Hal-ley, podając między innemi i wyżej wyprowa-

A. Ł.

styr“;

„Emne“ (1896); vend“ (1898) i t. d.;

większego znaczenia nabrało, odkąd Ateńczy-cy w r. 455 przed Chr. część Messeuczyków, wypędzonych przez Lacedemończyków, do niego przenieśli i podczas wojny peloponeskiej tamże część floty swej na kotwicy mieli; Mo-lykreja, w pobliżu przylądka Antirrhion z wielką świątynią Posejdona; Antikyra, które rozróżniać należy od focyjskiego miasta, tosamo noszącego miano; Ojantheja, dziś Galaksidi; wewnątrz krainy: Ajgition, Myonia, wreszcie Amplissa (ob.), w pobliżu dzisiejszej Salony, sta rodawna, znamienita stolica L-ów. 2) Wschodni L-w i e, tworzyli w dawniejszych czasach jeden lud i jedno państwo, którem władał rząd oligarchiczny, wybierany ze stu rodów, w mieście Opus zasiedziałych, szlachectwo swe po kądzieli wywodzących. Herosem ich narodowym, którego podobizna na ich monetach się pojawia, był u Homera wspominany Ajas, syn Oileusa. Dopiero w późnych, może już w rzymskich, czasach podzielili się na dwa ludy: opuntyjski i epiknemidyjski. a) Epiknemidyjscy albo Hypoknemidyjscy L-owie dzierżyli nieznaczną, bo prócz miasta Daplmus, które raz było w posiadaniu Lokrów, to znowu Focyjczyków, tylko około 3 mil kw. obejmującą krainę, u stóp wschodnich skłonów gór Kallidromosi i Knemis (dzisiaj Spartia), skąd nazwę swą wzięli. Rzeczka Boagrios albo Manes (dziś Płatania), wysychająca latem, dosięga często w czasach dżdżystych szerokości 200 stóp. Klimat łagodny, zdrowy, bujnej wegetacyi nader sprzyjający. Poblizka przełęcz termopylska należała już do dzierżaw Malijczyków. Pomiędzy miejscowościami krainy była Skarpheja nieznaczną, lecz dla położenia swego w sąsiedztwie Termopyl często w źródłach wspominana; przy niej leżały w’sie Alpenos i Bessa; najznaczniejszą o-sadą było Thronion, nad rz. Boagrios. b) Krainę Opuntyjskich L-ów, od poprzednich ku płd.-wschodowi, rozległą (około 5 mil kw.), wypełniały skłony gór Knemis i wyżyn Focyjskich, jakoteż b. żyzna równina rcsôtov sö5atp,ov (=błogosławione pola). Klimat i żyzność krainy tej były wyborne. Pomiędzy potokami górskiemi był Platanios najznaczniejszym. Pomyślne warunki przyrody tłómaczą, jak liczba mieszkańców małej krainy mogła być tak znaczną, że 7 okrętów wystawić i 6 000 zbrojnych w pole przeciw Persom wyprawić zdołali. Stołeczne miasto Opus (ob.), rozwinęło się znakomicie, jak tego przepyszne srebrne monety jego dowodzą, mimo że wielkiem nie było, ponieważ je w wojnach często burzono; za port stolicy uchodziło Kynos (ob. Kynosura); nad wybrzeżem morskiem leżały Halai, Korseai i La-rymna, która w późniejszych czasach do Ligi Beockiej się przyłączyła. W pobliżu wybrzeża leżała wsp. Atalante, dzisiaj Talantonisi. —Por. Girard P. „De Locris Opuntiis“ (Paryż

S. Drz.

Lokryjczycy, Lokrowie ob. Lokryda.

Wielka Eneykl. Ilustr. Ser. i Tom XL111-1V Zesz 348a

Loksodromia — krzywa, nakreślona na po-wierzchui kuli lub sferoidy w ten sposób, iż wszystkie południki przecina pod jednakowym kątem. Przekształcając się w rzucie Mercato-ra na linię prostą, znalazła zastosowanie w sztuce żeglarskiej jako droga okrętu między dwoma punktami kuli ziemskiej, leżącemi na różnych południkach lub równoleżnikach (w razie bowiem przeciwnym droga ta leży w kierunku jednej z głównych stron świata). Ponieważ kąt między stycznemi do kuli lub sferoidy, przy rzucie stereograficznym na płaszczyznę równika, nie zmienia swej wartości, a południki rzutują się w tym razie w postaci promieni, przeto rzutem stereogr. L-mii jest spiralna logarytmiczna, tak, iż równanie tego rzutu otrzymamy w postaci: p=ae0>, gdzie w przedstawia długość geogr. punktu L-mii, p iloczyn promienia wodzącego przez dostyczną połowy szerokości tegoż; stąd wynika nowa postać powyższego równania: Ctg—

gdzie X i L oznaczają szerokość i długość punktu bieżącego L-mii, a, jest pewnym spół-czynnikiem, który możemy określić zważając, iż dla określonego punktu L-mii (początkowego) o spółrzędnych X ₀ i L₀ będziemy mieli

«4°

Ctg otrzymujemy

=lg Ctg — — lg Ctg — : taki zachodzi zwią-2 2

zek między miejscami geograficznemi dwóch punktów leżących na tej samej L-mii. Na krzy-wę tę i jej znaczenie w żeglarstwie pierwszy zwrócił uwagę Navius, matematyk portugalski z w.

dzony związek.

Loksyas, Ao&aę, przydomek Apollina jako przemawiającego (XŚYetv=mówić) w niejasnych, dwuznacznych wyroczniach.    Drz-

Lokusta, a raczej Lucusta, osławiona tru-cicielka w Rzymie, za czasów Nerona; otruła na rozkaz Agryppiny ces. Klaudyusza, a jego syna z rozkazu Nerona; Galba kazał ją zgładzić.    S- Drz-

Lokustowe drzewo, Ob. Hymenaea.

Lola Montez, ob. Montez.

LÖland R as mus, pisarz norweski (* 1861). Liczne nastrojowe i subtelne obrazki psychologiczne L-a z życia wiejskiego: „Folkelcio“ (1891); „Skuld“; „Ungar“ (1892); „Poa Sjölv-„Skattegvaren“ (1873); „Blodstyng“;

„Smaagutar“ (1897); „Jor-oraz sztuki teatralne:

X y.

to też nauki L-ów, jako przeciwników walki orężnej, stały się przedmiotem pośmiewiska Zakończeniem niejako tej walki

„dobre-

M. Ab.

S. Drz.

i y.

„Iklemma“; „Aandelige klenodier“; „Trollspol“ — pisane są w narzeczu ludowem (Landwaal). L. obok Garborga, Mortensona, Salanda należy do rzędu najwybitniejszych pisarzy, posługujących się ludowem narzeczem norweskiem; inni pisarze norwescy piszą po duńsku.

LoligC, mięczak, ob. Kala marnie a.

Lollardowie (wyraz niewiadomego pochodzenia, prawdopodobnie od dlnm: lollen = lullen = nucić): 1) członkowie sekty czy stowarzyszenia pobożnego, rozpowszechnionego ok. r. 1300 w Niderlandach i Niemczech i mającego za zadanie pielęgnowanie chorych i grzebanie umarłych- mieli dużo wspólnego (to też często utożsamiano ich) z takimi Fratricelli, Beghardami (Béguinami) (ob.)—Postać reformatora religijnego Waltera Lollard’a, od którego niektórzy miano L-ów wyprowadzają, jest nawpół mityczną.—2) stronnicy Wiklefa w Anglii, gdzie po raz pierwszy urzędownie nazwy tej użyto w r. 1387, w orędziu b-pa Worce-steru skierowanem przeciw ubogim kaznodziejom, „nomine seu ritu Lollardorum confodera-tosh. L. byli najpotężniejszą i najniebezpieczniejszą dla kościoła organizacyą religijną w Anglii w ciągu pierwszych 10 lat po śmierci Wiklefa. Sekta ta wzrastała tak szybko, że przeciwnicy jej mawiali, iż co drugi Anglik jest napewno lollardem. Apostołowie nowej wiary, głoszącej ubóstwo, pracę, zgodę i pokorę, w długich malowniczych szatach, przebiegali ulice i place, drogi i cmentarze wiejskie, zaglądali do kościołów i chat, i wszędzie z zapałem szerzyli słowa Dobrej Nowiny. Z początku ruch ten popierało wielu możnych oraz Uniwersytet Oxfordzki jako przeciwnik zbytniej przewagi władzy biskupiej, z biegiem czasu utracili sympatyę klas wyższych i oparli się wyłącznie na mieszczaństwie, a przede-wszystkiem na chłopstwie. Jako wyraz literacki L-yzmu ciekawe są dwa utwory wówczas ogromnie rozpowszechnione: „Wyznanie wiary Piotra Oracza“ („Piers Ploughman’s Creed“) i tegoż Oracza Narzekania ( „Compłaint“) pochodzące mniej więcej z r. 1394. Oprócz Anglii L-zm szerzył się w Szkocyi. — W r. 1395 czuli się L-owie tak mocnymi, iż wnieśli do parlamentu przez Latimera i in. petycyę o zreformowanie kościoła na ich modłę —bezskutecznie: korona surowo oparła się tym zakusom. W r. 1400, po ostatecznem umocnieniu się Plantagenetów na tronie, za inieyatywą b-pa Arundela, ukazał się okrutny akt „de combu-rendo haeretico“. Odtąd rozpoczynają się prześladowania L-ów. Jedną z pierwszych ofiar był Wil. Sawtree, proboszcz podmiejski, spalony w r. 1401. W\ razem ostatecznego zwycięstwa kościoła i państwa były surowe „Constitutiones“ Tomasza Arundela (1408), zakazujące przekładów pisma św, oraz skazujące L-ów na wygnanie. Po wybuchu wojny z Francyą duch wojowniczy ogarnął Anglików, ogólnego.

nierównej było spalenie Olcastle’a, go lorda Cobhama“.

Lollianus, właściwie Lucius Egnacius Victor L., grecki sofista, rodem z Efezu, za czasów Hadryana i Antonina Piusa pierwszy publiczny nauczyciel (professor) sofistyki w Atenach. Odznaczał się wielką wprawą w ekstemporowanych wykładach, bystrością niezwykłą w przeprowadzaniu dowodów i energiczną dykcyą. Z pism jego, dotyczących, głównie przedmiotów retorycznych, nic się nie dochowało.

Lolling Habbo Gerard, archeolog i historyk niemiecki (* 1848 — f 1894), nauczyciel w domu konsula niemieckiego w Atenach, stał się doskonałym znawcą tego kraju (Gre-cyi), i jednym z najwybitniejszych epigrafi-ków helleńskich. L. 1876 — 7 poświęcił na zwiedzanie Grecyi, a r. 1878 — wysp. Rezultatem tych podróży był przewodnik po Grecyi (1883, wyd. 1-e), wydany przez Baedekern. L. w Pergamie brał udział w poszukiwaniach, czynionych z ramienia Akademii berlińskiej; o wykopaliskach tych wydał „D. Ergebnisse der Ausgrabungen zu Pergamon“ (Berlin 1880). Następnie zajmował urząd w niemieckim Instytucie Archeologicznym w Ateuach do r. 1888, badał głównie napisy beotyjskie i megaryjskie na wazach („Corpus inscriptio-nutn Graecarum“ 1893). W r. 1888 ogłosił: „Hellenische Landeskunde und Topographie“ (T. III Encykl. klasycznej Müllera). Tegoż roku powierzono mu uporządkowanie i skatalogowanie napisów greckiego Muzeum Narodowego w Atenach i pracą swą w tym kierunku stworzył L. epigraficzne muzeum ateńskie. W Grecyi pozostał do śmierci, ogłaszając po grecku i niemiecku wciąż nowe monografie z zakresu historyi, archeologii i epigrafiki greckiej. Najznakomitsza praca L-a „Das Koppelgrab bei Me-uioli“ (Ateny 1880).

Łoliusze, po łacinie Lollii, Lollia gens, rzymski ród plebejuszowski, za czasów Cycerona dość rozgałęziony, pochodził z ziemi Sabiń-skiej i Sainnickiej. W dziejach rzymskich odegrali ważniejszą rolę: i) K w i n t u s L., rycerz spółcze-sny,chociaż znacznie starszy od Verresa (ob.). Dla sędziwego wieku i choroby nie mógł w procesie przeciw Verresowi jako świadek występować, zastąpił go więc syn młodszy, Marcus L. Starszy zaś syn, Kwintus L., zamierzał zbierać w Sycylii inateryały na udowodnienie zdzierstwa i okrucieństwa Verresa, lecz, prawdopodobnie z poduszczęnia jego, padł z ręki skrytobójczej. — 2) Marcus L. Palie anus, w r. 71 przed Chr. trybun ludowy; starał się godności swej przywrócić powagę, ukróconą przez Sullę. Znienawidzouy przez optymatów, nie uzyskał dostojeństwa konsula, o które w r.

3) Marcus L

S. ltrz.

L. K.

M.Ko.

x-y.

67 się ubiegał. Nawet Cicero w swym sądzie o nim jest powściągliwy. Prawdopodobnie córką jego była L o 11 i a, która za konsula Aulusa Ga-biuiusa za mąż wyszła, lecz mimo to z Gaju-sem Juliuszem Cezarem w bardzo zażyłych stosunkach pozostawała.

P a u 11 i u u s, za panowania Augusta piastował urząd propretora w Galacyi, w r. 21 przed Chr. był konsulem razem z Kwintusem Emiliuszem Lepidusem. Pięć lat później walczył jako legat namiestnika w Germanii, zrazu szczęśliwie, później poniósł klęskę od połączonych Sugam-brów, Uzypetów i Teukterów (Lolliana clades). Horacyusz pochwał mu nie szczędzi, Tacitus i Vellejus Paterculus mienią go chytrym i chciwym. L. miał dwóch synów, z których starszemu poświęcił Horacyusz dwa listy (Epist. I, 2;

18). - Wnuczka jego, L o 11 i a P a u 11 i u a, wyszła za mąż za Memmiusa Regulusa. Zabrał ją później z pozwoleniem męża jako żonę dla siebie Ka-ligula, lecz wkrótce, rzekomo jako bezpłodną, porzucił. Gdy następnie w sidła swe Klaudyu-sza uchwycić zamierzała, kazała ją Agryppina zamordować. — 4) L. Urbicus, historyk za czasów Maksymusa i Heliogabala; wspomniany przez historyka Lamprydyusa.

Lolo, nazwa tubylców prawdopodobnie pochodzenia indonezyjskiego w prowincyach Chińskich; Seczuan, Juunan i Kuicczu; dzisiaj L. przebywają w górach, trudnią się rolnictwem, my-śliwstwem, górnictwem (wyrabiają przewyboruy oręż), Wiadomo o nich bardzo mało.

Lom, ob. Łom.

Lom Palanka, ob. Łom Palau ka.

Loman Abraham, teolog holenderski (* 1823 — f 1897). W r. 1846 proboszcz w Maastricht, w r. 1849 w De venter; w r. 1856 profesor w luterańskiem setninaryum w Amsterdamie; w r. 1877 profesor teologii w tamtejszym uniwersytecie. L. jest znany jako przedstawiciel t. zw. nowej holenderskiej szkoły radykalnych krytyków Biblii. Poglądy swoje rozwijał w piśmie „Gids“, oraz „Theologisch Tjidschrift“. Wydał: „The testimony of the Mu-ratoriau Canon“ (1865); „Protestautism and the authority of the Church“ (1868); „The gospel of John“ (1873); „Symbool en verkelijkheid in de evangelische gesohiedenis“ (1884); „De zoo-genaamde symbolische opvalting der evangelische geschiedeuis“ (1894). L. położył także zasługi na polu sztuki muzycznej jako wydawca staroniderlandzkich pieśni ludowych.

Lombard (Lambert), malarz i architekt flamandzki (* 1506 — f 1566). Zaopiekował się nim Erard deLa Marek, b-p londyński i wysłał go do Rzymu. L. prócz Włoch, zwiedził Francyę i wtedy zgromadził bogatą kolekcyę antyków, którą po jego śmierci nabył ces. Rudolf. L. gorliwie zajmował się naukami matema-tycznemi i uchodził za wybitnego poetę łacińskiego. Po powrocie z Rzymu w r. 1539 L. za-nieyował w Leodyum kierunek renesansowy; ze szkoły jego wyszli Hubert Goltzius, Franz Flo-ris, Wilhelm Keg. L. pozostawił wiele rysunków z malowniczemi ruinami zamków i liczny poczet obrazów, które przeważnie zaginęły. Z jego obrazów przechowały się w Leodyum: Izraelici przynoszący w ofierze jagnię paschalne; w Wiedniu — Adoracya Magów; w Berlinie — Madonna; w Hannowerze— Zmartchwy wstanie Łazarza; we Florencyi — Zdjęcie z krzyża; w Brukselli — Klęski ludzkie (muzeum) i Cudowny połów ryb (zbiory prywatne). O zaginionych pracach L-a dają pojęcie sztychy Bosa. Jako architekt zbudował L. kilka pomników w stylu odrodzenia (np. portab św. Jakóba(1558) w Leodyum). Mieszają L-a często z jego bratem stryjecznym Lambertem Luaviusem (twórcą Jezusa na Kalwaryi), jak również z Lambertem Suter ma nem.

Lombardi, rodzina budowniczych i rzeźbiarzy weneckich: 1) Martino, który rozpoczął w r. 1485 budowę Scuola di San Marco i budował najpewniej też kościół San Zaccaria; oba te gmachy godne są podziwu z powodu szczęśliwego połączenia okazałej architektury bizantyjskiej, obfitującej w różnokolorowy marmur, z powagą a-ry klasycznej, którą wskrzesili Floreutczycy. Może Martino L. zbudował kaplicę doży Krzysztofa Moro w San Giobbe (przed 1471), mylnie przypisywaną jego synowi: 2) Pietro (f 1515) Zbudował kilka najładniejszych i najsławniejszych gmachów w Wenecyi: pałac Vendramin — Calergi (1481), kościół Santa Marya dei Miracoli (1482 — 89), wieżę zegara (na placu Marka 1496). W r. 1496 zaproponował budowę Starych prokuratoryi (Procuratie Vecchi (), a w r. 1498 kierował budową dziedzińca w pałacu dożów, rozpoczętym przez Riccia w r. 1464. W roku 1502 zbudował nową katedrę w Cividale. L. powznosił wiele kościołów, dziś albo zburzonych albo przebudowanych (Sant’ Andrea, na w. Certosa, i San Cristoforo na Murano). Zresztą bardziej jest znany jako rzeźbiarz, niż jako architekt. W kościele San Giovanni e Paolo wystawił pomnik doży Mocenigo (1478); pomagali mu w tej pracy synowie: Tul-lio, Antonio i Giulio. W r. 1481 L. wyrzeźbił posągi św. Apolinarego i Lwa św. Marka dla Rawenny i wykonał płaskorzeźbę, bardzo zimną i oschłą, na grobowiec Dantego. Po powrocie do Wenecyi rozpoczął w r. 1483 dekorowanie Santa Maria dei Miracoli i czuwał nad budową tego kościoła. Od tej chwili około Piotra L. i jego synów zgrupowało się koło artystów, którzy przez pół wieku dokonywali wszystkich de-koracyi w Wenecyi. W tej zbiorowej pracy figur i płaskorzeźb w Santa Maria dei Miracoli i Certozie pod Pawią trudno odróżnić dzieło mistrza od jego uczniów; wiele z tych dzieł odznącza się delikatnością wykonania i słodyczą wyrazu, przypominającą spółczesue malarstwo weneckie. Pietro zaś sam wzniósł dwa pomniki w Treviso: b-pa Giovanni Zaneti (katedra) i senatora Onigo

A. O.

E. Chw.

(San Niccoló). W r. 1495 wezwał go ^margrabia Gonzaga do Mantui dla udekorowania kaplicy na pamiątkę odniesionego zwycięstwa, praca ta nie została skończona. Ostatnie lata życia poświęcił na ukończenie kaplicy i pomnika kardynała Zeno u św. Marka, które zaczął budować Leopardo ze swym uczniem Pier Zuano. — 3) Antonio, syn poprzedniego (f 1516 w Ferrarze). Głównie pomagał ojcu. Do liczby dzieł jego własnych wyłącznie należą: płaskorzeźba Cud dziecka (1505, Padwa), posąg św. Tomasza z Akwinu (w Sau Giovanni e Paulo na pomniku Trevisana). Prace jego cechują klasyczne piękno formy i zastygły spokój twarzy. — 4) Tullio, brat poprzedniego (f 1559) był „najbardziej zatrudniony, ale najmniej uzdolniony z całej rodziny“. Jedyne dzieło architektoniczne, które z całą pewnością należy mu przypisać, to budowa części kościoła San Salvator a Mare. Bardzo żywy brał udział w wielu pracach ojca i brata Antonia, pomagał Leopardemu (ob.) przy budowie pomnika doży Vendramiua w kościele San Giovani e Paulo (jeden z najwspanialszych okazów sztuki budownictwa renesansowego). Do rzędu własnych prac Tullia należą: Czterej klęczący aniołowie (1484) w koś. San Martino; koronacya p. Maryi w San Giovani Crisostomo i dwie płaskorzeźby w kaplicy Santo w Prato (skończone 1525); św. Antoni nastawiający złamaną nogę młodzieńcowi i św. Antoni odnajdujący w ciele skąpca kamień zamiast serca. Można mu też przypisać płaskorzeźbę umieszczoną w tympanonie drzwi Scuola di San Marco, która jest najwytworniejszą jego pracą; Pietà w Santa Maria della Salute i ostatecznie dwie płaskorzeźby: Kuźnia Wulkana i Spór Minerwy i Neptuna. Tullio wyolbrzymił błędy swego ojca i brata: przez zbyt staranne wygładzanie swych dzieł, miękką okrągłość form, wytworność dra-peryi o fałdach równoległych, zbyt napięte wyprężenie i teatralną szlachetność figur Tullio L. już niejako należy do sztucznego renesansu z końca w. XV1I1; jest poprzednikiem Canovy. — 5) Giulio, zwykły pracownik o wyrobionej technice, bez twórczych pierwiastków. — 6) Sa nte, syn poprzedniego (* 1504 - f 1580), którego żadnej pracy rzeźbiarskiej nie znamy, pozostawił rysunki wspaniałych schodów w Scuola di San Rocco.

Lombardya, dzielnica włoska w północnej części Italii położona, graniczy na płn. z kantonami szwajcarskiemi (Tessin i Graubiin-den), na płn.-wsch. z Tyrolem austryackirn, następnie z prowincyami włoskiemi: na wsch.— z Wenecyą, na płd.—z Emilią i Liguryą, na zach. —z Piemontem. Ogółem obszaru 24 317 km kw. i 4 543 000 m-ców (1908). 1) Stan dzisiejszy. Powierzchnia przedstawia nizinę, która powstała z zatoki m. Adryatyckiego przez wypełnienie jej mułem rzek, spływających z Alp i Ape-Uinów. Tylko w północnej części ciągną się wzgórza wulkaniczne, niegdyś wyspy śród owej zatoki, oraz wzgórza morenowe, świadczące, że w okresie lodowcowym lodowce alpejskie pokrywały tę świeżo z łona wód wynurzoną krainę, nadto odnogi Alp Bergamskich, ciągnących się równolegle do gór Berneńskich i oddzielonych od nich wspaniałemi dolinami Valtellin i rz. Addy. Rzeka Po wraz z dopływami lewemi przerzyna prowincyę; dopływy te obfitują w wodę i mają kierunek z początku prostopadły do rzeki głównej, ale w miarę zbliżania się do niej ulegają zboczeniu ku wschodowi i łączą się z rzeką główną pod ostremi kątami (Najważniejsze z nich: Sesia, Ticino, Lambro z Oloną, Adda, Oglio z Chiese i Mincio wykla-rowują swe wody w wielkich malowniczych jeziorach: Lago Maggiore, Lago di Como, Lago dTseo, Lago di Garda, które wypełniają poprzeczne doliny Alp, wychodzące na nizinę lombardzką). Klimat stosunkowo surowy. Częste deszcze letnie i ostre zimy, albowiem powietrze zimne ze szczytów Alp spływa, jako cięższe, ua nizinę L-ii i tu utrzymuje się długo w spokoju. Cala nizina wyróżnia się wielką żyznością. Z powodu wylewu rzek, płynących w nizkich brzegach, nizina miała pierwiastko-wo charakter bagnisty, ale mieszkańcy przez kanały osuszające, przez tamy wysokie wzdłuż rzek. zdołali ją osuszyć i zamienić na bujny ogród. Wszędzie ciągną się pola kukurydzy, pszenicy i ryżu, otoczone drzewami morwowemi, na których girlandami zwiesza się winorośl — to samo pole dostarcza pożywienia, odzienia i napoju. Lud jest w nędzy, żywi się przeważnie kukurydzą, trapi go malarya i wyzyskują wielcy właściciele, którzy tu nabrali wpływów, ponieważ osuszające roboty wymagały znacznych kapitałów. Mieszkańcy powstali ze zmieszania Ligurów, Iberów, Gotów, Wandalów, He-rulów, Longobardów i in. Czysty dyalekt zachował się najlepiej na północy, w okolicach górzystych. Brak węgla kamiennego nie sprzyja rozwojowi wielkiego przemysłu. Jednak pod względem przemysłowym L. nie należy we Włoszech do rzędu okolic zacofanych. Należycie jest rozwinięty przemysł jedwabniczy zogniskowany w Medyolanie. Wysoko stoi gospodarstwo mleczne (ser parmezański) zwłaszcza w okolicy Lodi, Medyolanu, Pavii, Cremony i Mantui. Marmur i rudę żelazną dobywają w okolicach Como i Bergamo. Fabryki wyrobów żelaznych znajdują się w doliuie Trompijskiej; stalownie i fabryki broni w Brescii i Me-dyolanie. Pod względem administracyjnym L. składa się z 8-u obwodów: Bergamo, Brescia, Como, Cremona, Medyolan, Mantua, Pawia i Sandrio. Medyolan jest stolicą-dzielnicy.

2) Dzieje. Ongi Etruskowie L-ę zamieszkiwali pod koniec w. V prz. N. Ch. przybyli Celtowie. W r. 222 przed N. Chr. podzielili L-ę Rzymianie i wcielili do państwa jako Gallię Cisalpinę. W Średniowieczu panował tu

Odovakr (476 — 493), po nim Ostrogoci (493 —

Lombardus Piotr, ob. Piotr Lombar

dus.

553); zajęta przez Bizancyura (553- 568) ; dostała się wkrótce Longobardom (ob.), od których imię swe otrzymała. W r. 774 podbił ją Lombardzko - Weneckie Królestwo—półno-Karol W. Od początku w. IX ma własną dy- cna część Włoch, która na mocy kongresu wie-nastyę, potomków Lotara, wnuka Karola W. dońskiego (1815) przeszła pod panowanie Au-Potem staje się przedmiotem walk różnych stryi jako jeden z jej krajów koronnych. W pretendentów, aż w r. 962 zajął ją Otto I. skład K-stwa wchodziły: Loinbardya z Medyo-Rozwinęły się w niej, jak i w innych krajach łanem, dawne ks. Mantui i Rz-plita Wenecka; stosunki feudalne, ale dzięki położeniu geogra- przestrzeni 47 475 kl. kw. z ludnością 5 236 854. ficznemu miasta lombardzirie wcześnie się Z własną autonomią L. W. K. było podzielone wzbogaciły i wywalczyły sobie wolność, w któ- na dwa obwody, Medyolan i Wenecya, z których obronie toczyły upartą walkę ze Sztaufami. rych pierwszy dzielił się na 9 delegacyi, a Wywalczywszy samodzielność, toczą miasta L-i drugi na 8. Komisya prowincyonalua, mianowa-między sobą walkę nieustanną, a w poszczę- na przez cesarza w każdym z dwóch obwodów, gólnych miastach wysuwają się bogate rody, w posiadała prawo przedstawienia mu projektów ręce swe władzę zagarniające (ob. Perrar a, bez możności samoistnego wprowadzenia ich Liga lombardzka, Mantua, Medyolan, w życie. Koustytucya gwarantowała istnienie Verona). Najwybitniejszą rolę odgrywa Me- najwyższego sądu miejscowego w Weronie. Ar-dyolan, który pod panowaniem Sforzów cyksiąże Autoni, pierwszy vice-król, nie zbyt (od 1450) przeżuwa erę Odrodzenia. W skłonny do ulegania rozkazom gabinetu wie-latach późniejszych L., a w szczególno- deńskiego, został odwołany w r. 1817, a rniej-ści ks. Medyolańskie, jest widownią walk sce jego zajął arcyks. Renard, który pozostał Franciszka I francuskiego, i ces. Karola V. Od u władzy do rewolucyi w r. 1848. Austrya, r. 1556 Medyolan przyłączony do Hiszpanii, zjednoczywszy w swoich rękach, prócz swoich stanowiąc teoretycznie lenno Niemiec. W Man- dawnych posiadłości włoskich, Wenecyę i część tui od r. 1628 panuje dom Gonzagów, potem Państwa Kościelnego na lewym brzegu Po, u-Nevers. Inne części L-i już-to prowadzą życie lokowała jeszcze swoje załogi w Perrarze, samodzielne, już-to są zależne od państw in- Comacchio (państwo kościelne) i Parmie. W nych. W r. 1706 Mantua została zajęta przez ten sposób tworzyło L. W. K. zwartą całość, Austryę. Od r. 1713 po pokoju w Utrechcie przylegającą do terytoryum austryackiego i Medyolan i Mantua tworzą t. zw. Longobardyę całkowicie było poddane wpływom Austryi, austryacką. W r. 1796 zdobywa Napoleon całą tembardziej, że rozmaici arcyksiążęta austryac-L-ę prócz Mantui. W r. 1797 i Mantua do rąk cy otrzymali inne posiadłości włoskie (Toska-jego przechodzi. Napoleon stworzył z Wenecyi nia, Modena, Massa-Carrara, Parma). Opierając i L-i Rzplitą CisaJpińską, potem Włoską, się na K-ie L.-W-im Austrya taktycznie pano-wreszcie Królestwo Włoskie. Na mocy pokoju wała samowolnie w całych Włoszech, wpływ paryskiego w r. 1814 i kongresu wiedeńskiego jej sięgał wszędzie. Despotyzm austryacki, tłu-przeszła L. do Austryi, jako część Królestwa miący wszelkie życie umysłowe, wszelki ruch Lombardzko-\Veneckiego. D. 18 marca r. 1848 narodowy, wywołał w całych Włoszech zajadłą wybuchła rewolucya w Medyolanie i w kilka nienawiść do tych rządów. Rząd austryacki dzia-dni później L. wolna była od Austryaków. W łał za pomocą policyi, cenzury, szpiegów, a sy-r. 1849 Radetzky, generał austryacki, pobiwszy stem ten był pobudką do krzewienia się idei naro-króla Sardynii Karola Alberta, przywrócił L-ę dowej. Całe dzieje L.-W. K-a są historyą Austryi. W r. 1859, podczas wojny pomiędzy spisków, tajnych towarzystw, powstań, zakoń-Sardynią a Austryą, wspólne siły Wiktora Ema- czonych rewolucyą r. 1848. Represye wzrasta-nuela i Napoleona wywalczyły pokój w Ziiri- ły po każdej próbie powstania w innych krachu, którego mocą Austrya oddała Fraucyi L-ę, jach włoskich. Jeszcze w r. 1827 zapełniały prócz Mantui i Peschiery, Napoleon zaś ustąpił się więzienia Spielberga spiskowcami z poją Sardynii. W r. 1866 sprzymierzone z Pru- wstania w r. 1821 (Confalonieri, Pellico). W r. sami Włochy otrzymały od Austryi na mocy 1848, nawieść o rewolucyi w Paryżu i wypad-pokoju w Wiedniu (3 paździer.) resztę L-i z kach wiedeńskich, w Medyolanie wybuchło po-Wenecyą. — L i t e r a tur a: Bethmann-Hollweg wstanie, walka bohaterska trwała w dniach „Ursprung d. lombardischen Städtefreiheit“ 18—22 marca; po niej Austryacy musieli (Bonn 1846); v. Simonyi „Geschichte d. Lom- ustąpić. Jednocześnie powstała Wenecya pod bardisch-Venetianischen Königreiches“ (Medyo- wodzą Manina (ob.), ogłoszono tam rzeczpospoli-lan 1846 — 47); Hegel „Geschichte d. Städ- tą. Dopiero w r. 1849 (marzec, kwiecień) po teverfassung von Italien“ (Lipsk 1846 — 47); wielu walkach i okrutnych represyach (stłumię-Pormentini „La dominazione spagnuola in nie powstania w Brescii) udało się Austrya-Lombardia“ (Medyolan 1881); Helfert ,,Franz I kom pod wodzą feldmarszałka Radetzky’go

u. die Stiftung des lombardo - venetianischen znów zawładnąć Lombardyą. Radetzky został Königreichs“ (Wiedeń 1901).    s Ehr. namiestnikiem i głównym komendantem wojskowym i miał dwóch zastępców: w Medyolauie laudyi, od r. 1849 L. i Bali stanowią prowincyę i Wenecyi, a dzierżył dyktatorską władzę do r. holenderską.

M. Ko.

Lombroso Cezary, słynny psychiatra i kryminolog współczesny, profesor psychia-tryi i medycyny sądowej w Turynie (* 10 stycz. 1836 w Weronie w rodzinie żydowskiej—f 19 paźdz. 1909); uczył się medycyny w Padwie, Wiedniu, Pawii, doktorem został r. 1859. Za czasów u-niwersyteckich brał czynny udział w spiskach młodzieży, mających na celu wyzwolenie Włoch z pod jarzma austryackiego, uczestniczył w kampanii r. 1859, a po ukończeniu wojny o niepodległość pozostał w wojsku w stopniu lekarza batalionu. Przedwcześnie rozwinięty umysłowo, jeszcze uczeń gimnazyalny w Weronie, próbował zdolności literackich; pochodzą z tego czasu dwie prace (1852): „Saggio sulla storia della Republica Romana.“, „Sehiz-zi di un quadro storico delPantica agricoltura in Italia“. Student medycyny, co roku ogłaszał jakiś przyczynek, drukowany w czasopismach. W r. 1859 zajął się kretynami Lombardyi. Bawiąc z pułkiem w Kalabryi, opisał stau kraju pod względem hygienicznym i społecznym tak poważnie, że po 36 latach książeczka ta mogła być ponownie wydana („In Calabria 1862 —1897“, Katania 1898). Zarządzając szpitalem więziennym w Pawii, czynił liczne spostrzeżenia nad przestępcami za życia i po śmierci, dokonywując sekcyi mózgu i opisując ich cechy antropologiczne. Przykrości służbowe zniewoliły go do opuszczenia służby wojskowej i habilitowania się w Pawii, gdzie r. 1864 mianowano go nadzwyczajnym profesorem psychiatryi. Wtedy, jak pisze w swej autobiografii, w ciągu trzech nocy napisał wykład wstępny, z którego następnie urosła ciekawa i sensacyjna książka O Geniuszu i Obłąkaniu („Genio e follia“, wyd. 1-e 1864, wyd. 2-e 1872; 4-e, 1882, 310 str.- wyd. 6-e 1894 330 str.; przekłady we wszystkich językach świata, jedno z pierwszych w polskim). W owym czasie badania naukowe L. dotyczyły głównie dwu kwestyi: antropologii przestępców i pellagry. Pellagrą, która od stuleci dziesiątkowała ludność Włoch północnych, zajmowano się niejednokrotnie, nie znajdując naukowego wytłómaczenia choroby zabójczej. L. znalazł składniki trujące w kukurudzy, z której włościanie przygotowują swoją polentę i którą się sami wyłącznie żywią. Odkrycie to wywołało wrzawę: wielcy właściciele ziemscy, uprawiający kukurydzę w olbrzymiej ilości, zaprotestowali przeciw odkryciom czyniącym z nich trucicieli mas ludowych, Założył protest i wydział medyczny, Instytut naukowy Lombardyi, wreszcie komisya specyalna, do której się L. był odwołał. Utracił klieutelę psychiatryczną, na zgromadzeniach witano go głośnym albo przyciszonym śmiechem. Koledzy z wydziału medycznego zażądali od ministra oświaty, aby udzielił L. dymisyi i tylko

1856. Po nim objął rządy arcyks. Maksymilian, który złagodził brutalne rządy poprzednika i bezskutecznie pragnął uzyskać sym-patye luduości dla rządów austryackich. Wreszcie w r. 1859 nastąpił wybuch wojny narodowej. D. 4 czerw. 1859 po zwycięstwie pod Magenta Lombardya została wyzwolona z jarzma austryackiego. D. 8 czerwca, po bitwie pod Malegnano, nastąpił tryumfalny wjazd Wiktora Emanuela i Napoleona III do Medyolanu. Na mocy pokoju w Villafranca (11 czerw. 1859) cała Lombardya, z wyjątkiem Peschiery i Mantu, przeszła pod panowanie domu sardyń,-skiego. Pozostała przy Austryi część miała obszaru 26 241 kil. kw. i 2444751 m-ców; składała się z 9 prowincyi: Wenecyu, Udine, Bolonia, Vicenza, Verona, Rovigo, Padua, Treviso i Mantua z Wenecyą na czele, w której rezydował namiestnik austryacki. W r. 1860 przy wprowadzaniu w Austryi systemu reprezentacyjnego, L.-W. K. było zeń wyłączone. Wskutek wojny włosko-austryackiej i prusko-austrya-ckiej z r. 1866 Austrya utraciła te posiadłości.

Na mocy pokoju wiedeńskiego (3 paźdz. 1866) ustąpiła Napoleonowi III resztę Lombardyi i prowincyę wenecką do Isonzo Napoleon te kra-

je odstąpił Włochom.

a. o.

Lombok (lub Sel a p ar an g) jedna z w. Małych Zundzkich, uależy do Holandyi, pod 8°12'

— 9°1' szer. płd. i 115°44' —116°40' dług. wsch., ze strony zachodniej oddzielona cieśniną Lombok od w. Bali, ze strony wschodniej cieś. Alas od Sumbawy, 4714 kim. kw. obszaru; z w. Bali L. liczy ok. 523 000 m-ców (1905).

Wzdłuż wybrzeży ciągną się drobne niezamiesz-kane wysepki koralowe, wybrzeża są po większej części głęboko wyżłobione, na wschodniem i za-chodniem istnieją b. dogodne przystanie. Dwa łańcuchy gór ciągną się wzdłuż wyspy: jeden, wulkaniczny, dosięga 3760 m. npm. (wulkany wyrzucają tylko parę i dym). Klimat takiż sam jak na Bali, Jawie, ale fauna i flora nieco odmienne: niema tutaj tygrysów, niektórych gatunków drzew znanych na wyspach Zundzkich, a natomiast znajdują się gatunki ptaków właściwe Australii. Mieszkańcy hodują na wywóz konie, woły, bawoły. Rolnictwo jest mniej rozwinięte: uprawiają ryż (wywożą wielką ilość), kukurydzę, bawełnę, trzcinę cukrową, indygo, kawę, bawełnę. Ludność składa się głównie z Sassaków (tubylcy wyspy), Balinejczyków, Ma-lajczyków, Bugijczyków. Panującą religią jest Islam; Balinejczycy wyznają braminizm. Miasto główne Ma tar am, nad rz. Diankok, na za-choduiem wybrzeżu, niegdyś rezydencya władców L-u, otoczona palisadą bambusową. Najważniejszy punkt handlowy Ampenam z zatoką nieco płytką, ale b. dogodną w czasie przypływu dla małych statków handlowych. Do r.

1840 książęta miejscowi byli niezależni od Ho-

dzięki opozycyi w łonie Rady Najwyższej oświecenia dymisya ta nie stała się faktem. Ujęli się za krzywdę L-a inni.: przemysłowiec mięjscowy Erba udzielił środków na prowadzenie doświadczeń, a największy współczesny chemik Berthelot w Paryżu podjął się bezinteresownie zbadania kukurydzy pod względem chemicznym; stwierdził, że istotnie sok kuku-rudzy zawiera w sobie substancję nader zbliżoną do strychniny. W ten sposób zostało obalone oskarżenie, rzucające na L-a cień fałszerza (falsario e corrutore). Prace poświęcone pellagrze obejmują cały szereg pozycyi: „Studi clinici sulla pellagra“ (1868,    1869,

logia criminale“ (t. 28). Artykułów L-a pełno zawsze w przeróżnych czasopismach całego świata. Nietylko zabierał głos w kwestyach naukowych, ale występował wielokrotnie jako publicysta w dziennikach włoskich radykalnych i socyalistycznych z powodu spraw bieżących. Z takich artykułów powstała książka: ,,I1 momento attuale in Italia“ (1904). Przekonań politycznych i społecznych był skrajnych; wielokrotnie zaznaczał sympatye swoje dla socyalizmu włoskiego, nie zamykając oczu jego słabe strony. L. był człowiekiem walki: od najmłodszych lat aż do późnego wieku wciąż walczył o coś; toczył niezliczone polemiki, narażał się ludziom, nie liczył się z opinią. W czasie walki często przesadzał w każdym kierunku; widział rzeczy, których

na

Fig- 133. Cezary Lombroso.

nie było, nie dostrzegał oczywistych błędów własnej argumentacyi, uogólnienia jego bywały niekiedy bardzo ryzykowne. Uogólnienia, wypowiadane w formie aforystycznej, popularyzowane przez dzienniki za sensacyą upę-dzające się, szerzyły nietylko zamęt, ale szkodziły autorowi. Powszechnem np. było mniemanie, jakoby według L-a ,,przestępca był obłą-kariym“. Nigdy L tego nie twierdził; zaliczał (i tak nawet w wyd. 1-em „L’uomo deiinquente“) ich do dwu różnych odłamów. Przestępcę uważał w rzeczywistości L. za dzikiego, za istotę obdarzoną duchowemi i cie-lesnemi anomaliami. Określa ściśle cechy fizyczne przestępcy w budowie czaszki, działalności funkcyi, charakterze uwłosienia; pod wzglę-

1870, 1871, 1872 i t. d. w ciągu wielu lat pod różnemi tytułami ogłaszane po włosku, francusku, niemiecku); „Die Lehre v. der Pellagra“ 1898, „Sale e pellagra“, 1904. Badania nad antropologią przestępcy L. w pierwszej fazie zakończył w r. 1874 („Affetti e pas-sioni dei delinąuenti“); w postaci skończonej i z tytułem, który pozostał w wydaniach późniejszych, wydane zostały: r. 1876 („L’uomo deiinquente“ Medyolan 1876 str. 252, wyd. 2-e 1878 str. 740, wyd. 4-e 1888 w 2 tom. str. 660 i 581; wyd. 5-e 1896 — 7, 3 t. str. 576, 650, 677 z atlasem; przekł. franc, 1888, wyd. 2-e; przekł. polski J. L. Popławskiego i w innych językach). W związku z tern największem dziełem L-a należy wymienić jego specyalne przyczynki: „La donua deiinquente, la prostitu-ta e la donna normale“ przy współudziale G. Ferrero (1893 str. 640, wyd. 2-e 1903; przekł. polski 1895, angielski, niemiecki 1899) i t. d.); „II delitto politico e le rivoluzioni“ (przy współudziale Laschi) 1890, str. 550; przekł. fran. i niem. w 2 tomach); studya o anarchistach („Gli anarchici⁴“ 1894; przekł. franc., niem.); „Le Crime, causes et remèdes“ (Paryż 1899 str. 572, przekł. hiszpański, niemiecki 1902); przyczynki polemicznej i dopełniającej natury w kilku tomach, zawsze w przekładach ogłaszane. W związku z zasadniczem dziełem psychiatryczno-psychologicznem o geniuszu należy wymienić znaczną równięż ilość przyczynków do tej teoryi („Tre tribuni studiati da un alienista 1887“, „Genio e degenerazionie“ 1897. ,,Nuovi studi sul Genio“ 2 t. 1902). Nadto ogólne prace z zakresu psychiatryi i medycyny sądowej (,,La Perizia psichiatrico-legale“, 1905, ,,Lezioni di medicina legale⁴', wyd. 2-e

1906), oraz ,,L’antisemitismo e la Scienza moderna“ (1899; przekł. niem., fran. i t. d.), „La Grafologia“ 1895 (przekł niem.). Podane powyżej tytuły nie wyczerpują nadzwyczajnie obfitej działalności literackiej L-a. Ruchliwość tego umysłowa jest zadziwiająca. W r. 1875 L. założył w celu obrony swoich pomysłów pellagrolo-gicznych specyalne czasopismo „Rivista pella-grologica⁴', a w parę lat później w celu propagandy pomysłów kryininologicznych ,,Archi-vio di Psichiatria, Scienze penali ed Antropo-dem duchowym — jest przestępca tępy; pod względem moralnym leniwy, pyszny, niestały, przesądny, pozbawiony litości, oddany trunkom i rozpuście. Według L-a typ przestępcy jest atawistycznym, tj., że tak wyglądali ongi praojcowie dzisiejszego człowieka i wyglądają obecnie ludy dzikie. Oczywiście, że typowi temu odpowiadają tylko ciężcy przestępcy. Przestępca w sensie teoryi L-a jest przestępcą urodzonym {delinquente nato), przeznaczonym do spełnienia zbrodni. Tak przedstawia się teorya L-a w ogólnym zarysie, uzupełnionym przez późniejszych jego zwolenników włoskich (Garofalo, Ferri, ob.). Jakkolwiek jest to teorya psychiatryczna (prawników obchodzą tylko jej konsekwensye), to jednak śród psychiatrów uznania miała mało; przeważnie spotykała śród nich przeciwników (w Niemczech: Baer, Nae-cke, Rieger). I ci przeciwnicy musieli atoli przyznać, że teorya ta zawiera wiele prawdy i że przestępca pod względem duchowym stoi przeważnie poniżej poziomu ogólnego ludności w danej warstwie (Baer). Kongresy kryminalno-antropologiczne (VI odbył się z oka-zyi jubileuszu L-a w r. 1906 w Turynie), odbywane pod hasłem szkoły włoskiej, nierzadko wypowiadały się przeciwko podstawom, na których budował L. swoje teorye. Znaczenie ich bez względu na wartość było doniosłe. Obudziły one teoryę prawa karnego z uśpienia, nakazały rewizyę wszystkich podstaw idealistycznego poglądu na przestępstwo i przestępców, i jego teorye“ (przekł. z niemieckiego r. wywołały nad wszelki wyraz silne poruszenie 1897, wykład dogmatyczny teoryi L-a, K. jest umysłów w całym świecie; pod jej wpływem jednym z nielicznych wyznawców i tłomaczów zorganizowały się nowe szkoły, prostujące nie- L-a w Niemczech); Spasowicz W. „Współczesne które jednostronności uogólnień L-a; obok szkół ! Szkoły prawa karnego“ (Pet. 1899, odb. z teoretycznych powstało też Międzynarodowe * „Kraju“, przedruk w „Dziełach Zbiorowych“ t. Stowarzyszenie Kryminalistyczne (Liszt,

lił czynnikom genialności, dziedziczności, warunkom przyrodniczym. W późnym już wieku w 2 tomach (1901 — 2) szczegółowo zanalizował biografie wielkich ludzi, u których krytycy negowali istnienie cech anormalnych (Man-zoui, Kolumb, Beccaria, Tołstoj, Petrarca). Wszystkie te prace posiadają w równym stopniu zalety i wady innych teoryi L-a.- Wielkie wrażenie wywołała jego książka o przestępstwie politycznem. Na szerokiem podłożu socyo-psychologicznem oparł tu autor analizę przestępstwa; szczegółowo rozpatruje rewolucyę i bunt, czynniki pr. politycznego (klimat, rasa, czynniki społeczne —walka klas, czynniki ekonomiczne—nędza, odżywianie, alkoholizm). Książka zawiera olbrzymi materyał, wiele przedwczesnych uogólnień, często ważne i płodne pomysły. — Tesame uwagi dotyczą „kobiety przestępczyni*⁴ („Donna delinquente“). Znaczna część książki poświęcona jest charakterystyce kobiety normalnej pod względem anatomicznym, fizyologicznym, psychologicznym i socyologicznym; druga część zawiera szczegółowy opis kobiety — zbrodniarki i prostytutki. Przekłady polskie: „Geniusz i Obłąkanie“ w r. 1887 str. 365; „Miłość u obłąkanych“ 1894; „Zbrodniarz urodzony“ przekl. J. L. Popławskiego 1891 str. 246; „Podręcznik grafologii“; „Kobieta prostytutka“; Mahr-burg „Geniusz i Obłąkanie, Uwagi nad dziełem L-au (Peters. 1888); Kurella „L.

von ) VII); Krzymuski Edm. „Szkoła pozytywna prawa karnego we Włoszech“ (Lwów 1888), Ferri E. „Szkoła pozytywna prawa karnego“ (Waisz. 1885); Rosenblatt „O obecnych szkołach prawa karnego“ („Ateneum“ 1887 t. n, 461 Tarde

Hamel). Tarde (ob.) powiedział kiedyś, że L. działa jak kawa: „nie odżywia, ale podnieca“.

— 79). Krytyka poglądów L-a: „La criminalité comparée“ (1887, wiele wydań); Baer ,,D. Verbrecher in anthrop. Beziehung“ (1893); Naecke „Verbrechen u. Wahnsinn beim Weibe“ (1894). Wielokrotnie w prasie polskiej pisał o L-ie i jego teoryach Krzywicki; przeważnie w „Prawdzie“ od r. 1886 [„L’uorno delinquente“ (1886); „II delitto politico“ (1890) „La donna“ (1893 —zostały tu szeroko omówione]. Z okazyi jubileuszu wydano w Turynie r. 1906 dzieło zbiorowe „L’opera di C. L. nella scienza e nel-le sue applicazioni“, w którem trzydziestu uczonych w szeregu przyczynków omówiło wszechstronną działalność L-a (2 wydania). Jednocześnie córki wysoce utalentowane L-a, Giną i Paola, wydały książeczkę „C. Lombroso. Apprenti sulla vita. Le opere“ (Turyn 1906) z wielu ilustracyami i obszerną bibliografią pism L-a, doprowadzoną do r. 1905.

I choć nowsza Szkoła kryminologiczna odrzuca wszelki wogóle „typ“ przestępcy, zwracając szczególną uwagę na społeczne czynniki i podłoże zbrodni, to jednak pod wielu względami zbliżona jest do nauki L-a: indywiduali-zacya kary, nieokreśloność pod względem terminu wyroku, negowanie wolnej woli—wszystko to są oguiwa. które wiążą społecznych kryminalistów z pozytywistami i naturalistami włoskimi. Długi szereg studyów poświęcił L. wyjaśnieniu drugiej swej naczelnej myśli twórczej, o geniuszu i obłąkaniu (L’uorno di genio,

s. v.

Genio e degenerazione, Nuovi studi di genio, od r. 1863). W szeregu świetnie napisanych szkiców starał się uzasadnić swoją tezę o genialnych obłąkańcach i obłędnym geniuszu, gromadząc fakty za faktami na przestrzeni wieków i krajów, analizując jedne po drugich dzieje nauk poszczególnych, uczonych, biografie pisarzy, poetów, proroków, mężów stanu, założycieli religii, państw, reformatorów, rewolucyonistów. Wiele miejsca udzie-

uprawy ryżu. Glina L-y służy do fabrykacyi doskonałych dachówek.

Loménie Louis-Léonard (* 1818(1815?) w Saint Yrieix (dep. Haute-Vienne), ze znanej rodziny hugonotów—f 1878 w Mentonie). Otrzymawszy wykształcenie w Aweniouie, poświęcił się karyerze literackiej. Zaczął pisać w b. młodym wieku. Sporo rozgłosu zjednała mu pierwsza jego praca: „Galerie des contemporains illustrés par un homme de rien“ (Par. 1840 — 1847, 10 t.)—życiorysy żywo obrazowane

bez zbyt    jaskrawych szczegółów,

książka    najbardziej    czytana z

CSJ o

r. 1789

Zb. Br.

Lomellina, do r. 1859 prowincya królestwa Sar-dyńskiego, obecnie obwód prowincyi Pavia, z głównem miastem Mortara. Nazwa pochodzi od osady L o m e 11 o nad rz. Agegna przy dr. żel. Pavia-Alexandria, mającej 2600 (1900) rn-ców, cała gmina 3 700. Za Karola W. Lomello było rezydencyą hrabstwa. Kraina L. położona między rz. Sesia, Po i Ticino, zwilżana potokami Agogna, Terdoppio, Arbogna, należy do rzędu miejscowości b. wilgotnych i bagnistych, a wskutek tego niezdrowych, ale nadaje się doskonale do

X-J

Była to

tego wszystkiego, co L. napisał. Pomieszczał n sporo życiorysów osobistości znanych po różnych wydawnictwach. W r. 1845 Ampère pomógł mu do otrzymania zastępstwa przy katedrze literatury w Collège de France. Wykłady jego cieszyły się wielkiem powodzeniem wśród kobiet. W r, 1849 objął wykłady literatury w Collège polytechnique. W parę lat potem został mianowany profesorem Collège de France. W r. 1855 pojawiła się jego druga większa praca „Beaumarchais et sou temps, études sur la société française“ (2 t.). Mniej cenione są: „Comtesse de Roche-fort et ses amies*¹ (1870) i „ Les Mirabeau“ (1870). Pod koniec Cesarstwa ustąpił z katedry. W r. 1871 wybrano go na członka Akademii na miejsce Mérimée’go. Żywe wrażenie wywołał L. w r. 1873, kiedy, znany jako wyznawca poglądów liberalnych, nieoczekiwanie stanął po stronie klerykalistów.

Loménie de Brienne: 1) Stefan Karol hr., kardynał (* 1727 — f 1794). Rodzina jego wybiła się dopiero w w. XVI; między inuemi pochodził z niej sekretarz stanu Henryk August L. (* 1594 — f 1660), autor cennych pamiętników. L. Stefan poświęcił się już za młodu stanowi duchownemu. Zwolennik spółczesnej filozofii, otrzymał mimo tego b-swo w Condom, w r. 1763 arcybiskupstwo Tuluzy. W r. 1766 został członkiem komisyi mającej zająć się zreformowaniem zakonów religijnych. W r. 1770 mianowano go członkiem akademii, a w r. 1787 na zebraniu notablów wystąpił ostro przeciw Calonne’owi i przyczynił się do obalenia go, poczem, dzięki protekcyi Maryi Antoniny, zajął jego stanowisko jako generalny kontroler finansów. Ale, słabego charakteru, L. stanął wkrótce wobec tychsamych trudności finansowych co

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. I. Tom XL1U-1Y Zesz. 348a.

jego poprzednik i nie mógł znaleźć właściwej drogi wyjścia. Usiłował przeprowadzić radykalną reformę podatkową, która jednak spotkała się ze stanowczym oporem stanów uprzywilejowanych i wskutek tego nie doszła do skutku. Wówczas L. de B. próbował użyć przeciw opozycyi środków gwałtownych, przeniósł parlament do Troyes, kazał kilku jego członków aresztować, a gdy i to nie odnosiło skutku, zastąpił parlament radą mianowaną przez króla (cour plenière), co wywołało przeciwko niemu ogólne oburzenie, a że jednocześnie sytuacya finansowa stawała się coraz groźniejszą, król zdecydował się usunąć L-go. W sierpniu r. 1788 L. otrzymał tedy dymisyę i zarazem, zamiast dotychczasowej godności — kapelusz kardynalski. W r. 1790 złożył przysięgę na wierność konstytucyi; nie ocaliło go to jednak. Aresztowany w r. 1793 w Sens, w więzieniu umarł. Brat jego: 2) Atanazy Ludwik (* 1730) był ministrem wojny w tym samym czasie, gdy Stefan objął finanse. Ustąpił wraz z bratem. Zginął na gilotynie d. 10 maja 1794.    M- Ko‘

Lommel Eugeniusz, fizyk niemiecki (* 1837 -- f 1899), wychowaniec uniw. w Monachium, początkowo nauczyciel przy szkole kantonalnej w Schwyz, w r. 1865 objął w Zii-richu wykłady matematyki w gimnazyum i fizyki w uniwersytecie; w r. 1867 prof. fizyki przy akad. rolniczo-leśniczej Hohenheim, w r. 1868 przeniesiony do Erlangen. W r. 1886 powołany do Monachium na profesora uniwersytetu, kustosza zbiorów naukowych Bawaryi i członka miejscowej akademii. W „Annalen“ Poggendorffa i Wiedemanna zamieścił pewną liczbę rozpraw, tyczących się przeważnie fosfo-rescencyi; nadto zostawił większe prace: „Stu-dien ü. Bessel’sche Functionen“ (1868); ,,Wind

u. Wetter“ (1873, wyd. 2-e 1880); „Das Wesen d. Lichts“ (1874); ,,Ue. die Interferenz d. gebeugten Lichts“ (1874 — 76); „Lexicon d. Physik

u. Meteorologie“ (1882); „Die Beugungserscheinungen einer kreisförmigen Oeffnung“ (1884); ,,D. B.-ersch geradlinig begrenzter Schirme“ (1886); „Lehrbuch d. Experimental - Physik“ (1893, wyd. 2-e 1894).    A- L-

Lomnickÿ Szymon z Budcu, zwany Żebrakiem (Ptochaeus), poeta (* 1552 w Trzeboniu — f 1622 w Pradze). Paweł Skala z Zhorza nazywa go człowiekiem „podwójnego serca i języka“; podanie o nim głosi, jakoby z polecenia Ferdynanda Ii-go miał otrzymać sto kijów za uszczypliwe jakieś wiersze, a nawet przy schyłku życia zmuszony był żyć z jałmużny. Nie zgadza się to jednak z prawdą. Kształcił się L. w szkole krutnlowskiej w Jiżndrzichowym Hradcu. Otrzymał w dobrach Rosenbergów korzystną posadę pisarza i nadzorcy browaru, nabył z czasem wioskę Szewie-tin, a gdy mu zgorzała własność, udał się do Pragi i pisywał panegiryki, schlebiając równo-

cześnie katolikom i protestantom, za co na powszechną zasłużył pogardę. Zwolennik ga- | metalowy lub drewniany, górą grubszy aniżeli stronomii i roskoszy, surowemi w pismach swoich karcił je słowy. Utwory jego: ,,Pisnë nové na evangelia nedëlni près celÿ rok“ (Praga 1580); „Pisen o dûstojenstvi sv. stanu man-żelskeho“; „Triumf neb Komedie o vzkri-śeni Pa’në'“ „Marie“ (niewiasty u grobu Chrystusowego); „Processi ceskä“, parafraza gier wielkanocnych, przedstawianych w szkołach jezuickich; „Kniżka o sedmi hroznÿch dâbel-skÿch reterich“ (1586); „Kratka instrukci mla-dèmu hospodari“ (1597, w Ołomuńcu 1688, przez Krameriusa 1794 i 1796 i przez dr. J. A.

Gabryela 1861); „Filosofsky zivot“ (1591); „Ha-dani neb rozepfe mezi knézem a zemauem o moci a panoväni jak spravcuv cirkevnich tak potentâtuv svëtskÿch“ (1588); Tobołka - zlata prati hrichu lakomstvi“ (1615): „Pejcha zivota“

(1615); „Kancional“ (1595); „List posélaci k tureckému cisafi“ (Praga 1604). Do rzędu najcenniejszych prac jego krytyka zalicza pieśni pogrzebowe na śmierć Piotra Woka, ostatniego z Rosenbergów (1611). Od cesarza Rudolfa II otrzymał szlachectwo. — Por. „O Simonovi L. z Budce“ („Casop. mus. kr. cesk. rocn.“ T. VIII 1884). Winarzycki K. „Ueb. d. gegenwärtigen Zustand d. boemischen Literatur“.

(Przekład polski Muczkowskiego Józefa, Kraków

J. F. G.

ryby.

Roln.“ 1863.

S. Orz.

1834).

Lomond (Loch L o mon d), jezioro w Szko-cyi, w lir. Dumbarton i Stirling. Długości 34 km., szerokości w części południowej 9 km. Naj rozleglej sze i najpiękniejsze z jezior szkockich. Brzegi L u są strome, na wschodnim wznosi się góra Ben Lomond (937 m.); na zachodzie wysoki łańcuch gór oddziela L. od jez. Loch Long. W południowej części jeziora wznosi się kilkanaście wysp, pokrytych zielenią bujną. Na jednej z nich, Inch Cailoch, są zwaliska klasztoru. Na płd. wypływa z jeziora rz. Leven, wpadająca do rz. Clyde. Jezioro obfituje w

ig. p.

Lompa Józef, nauczyciel ludowy na Śląsku (* 1797 w Oleśnie — f 1863 w Lubszy), kształcił się u 00. Reformatów w Wieluniu, pełniąc zarazem obowiązki organisty, następnie w seminaryum nauczycielskiem we Wrocławiu. Jako pisarz gminny i nauczyciel w Łomnicy, pow. Oleńskim, w Lubińcu i Lubszy, następnie tłómacz przy sądzie w Woźnikach, wszędzie gorliwie i skutecznie pracował nad odniemcze-niem Śląska, za co wszystkie niemal t-stwa naukowe polskie powołały go w poczet swych członków. Napisał; „Krótkie wyobrażenie histo-' ryi Śląska“ (1821); „Książka do czytania w szkołach katolickich miejskich i wiejskich“ (1843); „Przewodnik do rachunku pamięciowego dla nauczycieli elementarnych“ (1848) i in., ogłosił 53 dziełka dla ludu. — Por. ,,Bibl. Warsz.“ 1843, III; „Tyg. 111.“ II, 1863 i „Gaz,

A< Ł.

Lon, lonek lub zatyczka, cieuki kołek

u dołu, wtykany z góry w dziurę, np. osi woza, aby zapobiedz wysunięciu się przedmiotu przytrzymywanego, n. p. koła. Taki lonek wypada nieraz wskutek wstrząśnień; lepszy jest stalowy rozszczepiony, kształtu w przybliżeniu grubej szpilki do włosów, lecz z zagiętemi na zewnątrz końcami i ze znaczniejszem rozszerzeniem w zgięciu. Ten lonek ściskamy tak, aby oba końce przylegały do siebie i przetykamy przez dziurę, poczem końce lonka się roz-czepiają i nie dozwalają na jego wypadnięcie.    B‘ °*

Loncheres, zwierzę ssące, ob. Kolczak.

Londinium, także Landinium, gr, Aivôôvwv. (Steph. Byz.), miasto Trynobantów, w Brytanii, dzisiaj Londyn. Podczas swej wyprawy do Brytanii nie znał go Cezar, ponieważ o niem nie wspomina; za czasów Nerona, mimo że nie było ani kolonią ani municipium rzymskiem, kwi-tnęło jako miasto handlowe, które w r. 62 po Chr. ciemiężeni Brytowie pod wodzą Boady-cei zburzyli. Już za panowania Antonina było jako stolica Kantyjczyków bardzo ważną miejscowością w całym kraju. Gdy ces. Konstantyn legiony ku obronie wschodnich prowincyi państwa swego wycofał, opanowali je Piktowie i Szkotowie, których dopiero ces. Julian wyparł. Śladów rzymskiego panowania nader mało w L-e pozostało.

London, miasto w prow. Ontario (Kanada), nad rz. Tamizą i dr. żel. Great-Western. Uniwersytet (Western University), szkoła teologiczna anglikańska. Budowa maszyn, rafinerye nafty, młyny, ożywiony handel. M-ców 37 981 (1901).    Red

Londonderry (także D e rr y): 1) hrabstwo w prowincyi Ulster w Irlandyi, między Lough Foyle i rz. Bann, 2114 km. kw. obszaru i ok. 144 000 m-ców (1902), w tein 44$ protestantów, reszta katolicy. Urodzajna równina, górzysta na południu i w środku. Ciągnące się z południa, od Magilligan Point do zat. Lough Foyle, góry Carntogher (szczyt White Mountain, 541 m.) dzielą hrabstwo na część wschodnią, kredową, trzeciorzędową i wulkaniczną (dolina rz. Bann z jej dopływami Mayola i Clady), o-raz zachodnią, syluryjską, składającą się z dolin rzek Roe, Faughan i Foyle. Równiny i doliny (²/₅ całego obszaru hrabstwa) są urodzajne, wzgórza dzikie, jałowe, pokryte bagni-skami. Pod rolą 31$ obszaru, łąkami 49$, lasami 1 $ ; nieużytków 16$. L. produkuje głównie owies, ziemniaki, len i jęczmień, w ostatnich latach wzięto się nawet do uprawy pszenicy. Wobec braku pastwisk hodowla bydła słabo się rozwija. Z bogactw mineralnych: ruda żelazna (wszędzie), pokłady miedzi, ołowiu i węgla, nic jednak nie jest należycie wyzyskane Przemysł fabryczny ogranicza się na wyrobie płótna, o-raz nieco materyi bawełnianych i wełnianych

i ogniskuje się w miastach, z których zasługu- Londyn, stolica Anglii i całego państwa an-ją na uwagę: Coleraine, Newtown Limovady i gielskiego, największe i najludniejsze miasto na stolica hrabstwa, m. Londonderry. W parlamen- ] ziemi, po obu stronach Tamizy, w odległości 97 cie hrabstwo reprezentuje dwóch posłów. 2) km. od jej uścia, zajmuje przestrzeń 305.3 km. Miasto leży w okolicy górzystej, na lewym kw.; od r. 1888 stanowi osobne hrabstwo. Te-brzegu rz. Foyle, przez którą długi most łączy ren L-u, otoczony z południa i z północy wzgó-miasto z przedmieściem Waterside. Wygodny rzami 46 — 134 m., składa się po większej port dla statków morskich średniej pojemności; części z gliny alluwialnej. Klimat jest zdro-ożywiony handel płótnem i produktami rolne- wy, choć mglisty i wilgotny; średnia rocz-mi. L. należy do rzędu zamożniejszych i czyst- na temperatura wynosi 9.7°; lód i śniegi rzadszych miast irlandzkich; jest rezydencyą bisku- kie; deszcze dość równomiernie rozłożone na pów anglikańskiego i katolickiego; wspaniała wszystkie pory roku. Znamienne mgły żółte katedra gotycka z r. 1633, panująca uad miastem tworzą się wskutek wyższej niż otoczenie tem-całem, piękny pałac biskupi, ładny gmach są-    peratury Tamizy,    a mocny dym z węgli ka-

dowy z portykiem, szpitale: ogólny i dla urny-    mienuych jeszcze    bardziej zgęszcza powietrze,

słowo chorych, Seminaryum prezbiteryańskie W jesieni mgły są tak gęste, że często nawet (Magee College). Szkoła Sztuk Pięknych, ratusz, w południe miasto trzeba oświetlać gazem, liczne szkoły ogólne, pomnik pastora Walkera, L. dzieli się na 28 okręgów wyborczych, któ-obrońcy niezależności miasta przeciw Jakubo-    re wysyłaj 5    posłów do parlamentu,

wi II (kolumna dorycka z postacią bohatera u    1) Podzia m    asta. L. to zbiór wielu

miast. „Przechadzając się po Regent -Street, znajdujecie się w mieście wspaniałych sklepów; wchodząc do Westeudu, jesteście w mieście parków i pałaców; w Saint-Gi-les oglądacie tylko brud i szynki; Belgravia jest jakgdyby jednym pomnikiem wspauiałym; w Pimlico gmachy są pełne pretensyonaluości i

szczytu). Około 35 000 m-ców (1901), przeważnie protestantów. Przemysł fabryczny: garbarnie, browary, dystylarnie, fabryki lin, młyny parowe, warsztaty okrętowe, przędzalnie lnu.

Polów łososi dość znaczny. — Już w dokumentach istnieje wiadomość pod r. 543, że niejaki Columba założył tu klasztor. L. wielokrotnie

było burzone. W r. 1612 Jakób I podarował j skąpstwa; dokoła Russell Square są obliczone na miasto i jego okolice 12 kompaniom kupieckim j komfort, w Isliugtou odznaczają się skromno-z Londynu, stąd i nazwa miasta. Szczególnie ścią, a jakiemi są domy, takimi są ludzie. Agent pamiętuem jest oblężenie L. w r. 1689 przez handlowy, zamieszkujący w Clapham, w ciągu wojska Jakóba II i mężna 107-dniowa obrona lat wielu nie wychodzi poza obręb ulic, pro-pod dowództwem pastora Walkera i majora wadzących od jego mieszkania do Giełdy; de-Backera.    E-Chw-    pendent adwokata, mieszkający w Pimlico,

Londonderry Karol William Stewart,    uie wychyla się poza John-street, Bed-

markiz L„ angielski mąż stanu (* 18 maja 1778    ford Row'    taksamo    odmienni    jak

-t B marca 1854). W młodości wstąpił do    dzl«lnl,c,e- Łleganci z    okolicy Parku młynarze

wojska, w r. 1808 w randze generała majora z, Marklane. zydzi z ul. Ho ywell, Wada i wą-uczestniczył z wielkiem odznaczeniem w kam- * * n"»toel!₁“ City, majtkowie Deptfordu , panii hiszpańskiej pod wodzą Wellingtona. W Wappingu, robotnicy niemieccy Whitechapelu-to r. 1818 poświęcił się służbie dyplomatycznej, rasy ludzi, zgoła odrębne (E. Ritehie). Dz.elni-liiorąc udział w charakterze pełnomocnika 0(1 L'U: «) C11 y. Rdzeń miasta . ognisko ruchu

W. Brytanii w rokowaniach w Reichenbach i handlowego, a zarazem jego pragród, tworzy w kongresie Cbatillońskim, oraz podpisując Çi.ty (wszystkiego 269 ha), gwarne podczas w r. 1814 pokój paryski. Nagrodzony w tymże    d“la’ ®,chf, ¹ Puste w.    tu    '^większe    tomka tytułem lorda, w r. 1822 odziedziczył    my handlowe mają swoje    kantory,    tu

godnośó markiza po zgonie brata Henryka Rober- znajduje się Giełda i banki, rezyduje rata (ob. C a s 11 e re ag h). Przedtem jeszcze oże- da municypalna L-u, na Lombard Street niony w r. 1819 z lady Fanny Vane, dołączył mieszczą s,ę banki, na Mark Lane składy do swego nazwiska rodowego jej nazwisko, pi- zbożowe, na Minc,ng Lane handel kolonia ny sząc się Stewart Vaue. Przejęty zasadami na Paternoster Row księgarnie, w pobliżu Fleet reakcyjnego toryzmu, zwalczał w Izbie wyż- 8trh?‘ ważniejsze drukarń,e; b) wschodnia szej emancypncyę katolików i reformę parła- f«s<S: E a st E nd zamieszkana przez robotni-mentu. W r. 1837 udał się w dłuższą podróż ko* rzemieślników, zogniskowała w sobie fana Wschód. Napisali .Narrative of the Penin- bryk, tabaczne, wyrobów jedwabnych zakłady sular War- (Lond. 1828.; „Narrative of tbe la- i pracownie zegarmistrzowskie, jubilerskie i mele War in Germany a. France“ (Loud. 1830). <=han,czne. Fabryki tabaczne umieściły się Wydał pamiętniki i korespondeucyę brata swe- " Whitechapel, siedlisku największej nę-go, lorda Castlereagh.    r. a.    dzy w całej Anglii; wielu tu jest strasznie

wyzyskiwanych rzemieślników (ob. S w e a 11 n g

Londonàery, Robert Stewart, margr. system); wśród nich wychodźcy polscy (wie-de, ob. Castlereagh.    lu żydów) są licznie reprezentowani. Nad Ta-

mizą ciągną się doki, oraz ulokowały się szyn- loo (1811--1817, 420 tn.), jeden z najpiękniej-kownie i knajpy — są tu okolice tak niebez- szych mostów na świecie, Westminsterski pieczne, iż niewielu zapuszcza się tam bez (352 m.). Wszystkich mostów jest 19 (4 kamien-opieki policyjnej, c) Z zachodu przylega do Ci- ne, 8 kamiennych i żelaznych, 3 żelazne, 4 wity dzielnica sądownicza z biurami adwokackie-    szące). Tunel pod Tamizą, zbudowauy r.    1825 —

mi i wyższemi instytucyami sądowemi, a za    43 (396 mtr. długi, 4.2 m. szeroki i 4.8    m. wy-

nią ciągnie się d) Dzielnica wielka zachodnia,    soki), uchodził ongi za jeden z cudów    świata;

Westend, z gmachami parlamentu, ministe- od r. 1865 przechodzi przez niego kolej żela-ryów i t. p., z teatrami i innemi miejscami    zna; niewielki tunel Subway w pobliżu    Towe-

zabaw, oraz z domami wyższej arystokracyi.    ru służy do komunikacyi pieszej, trzeci —dla ru-

ę::

..-Tl.'

III

'I ' •

Si

i!

UJ

ł,

Mi

Ulice Charing Cross i Trafalgar Street tworzą chu kołowego, pozostałe dwa dla tramwajów tu arteryę ruchu handlowego. Arystokracya elektrycznych. 3) Ulice. Ulic L. liczy około ulokowała się na St. James, w okolicy połud- 11000, o ogólnej długości 8 500 km., ale nie-niowej Hyde-Parku, w Mayfair’ze, w pobliżu Gros- wiele pięknych. Ulice w City są wązkie, wiele venor Square iw nowej dzielnicy Tyburnia. błotnistych,brudnych; w Westminster tylko znacz-Te części arystokratyczne L-u, pełne zieloności, nie szersze i czystsze. Miejscami wśród ulic naj-wciąż posuwają się ku zachodowi, naciskane piękniejszych ciągną się zaułki pełne brudu i przez wzrost dzielnicy handlowej, a ulice da- nędzy. Jedynie West End ma piękne ulice i prze-wniej będące siedliskiem zamożności niekiedy stają się przytułkiem ubóstwa i zbrodni. Westend jest ogniskiem życia politycznego, tutaj także mieszczą się kluby. Tu, w Soho i w jego okolicy ogniskowała się emigracya polska z dawnych powstań. Obok majestatycznego przepychu istnieją w W. E. jaskinie nędzy i zepsucia.

e) Dzielnice na południowym brzegu Tamizy powstały ze zlania się wielu pojedynczych miejscowości. Z pośród nich Southwark, ognisko browarów, Lambeth i Wandswort h—garncarstwa i produkcyi chemicznej, Bermondsey — garbarni. /) Powyższe dzielnice tworzą jak gdyby jądro L-u dzisiejszego, który wyrósł j z City, i są otoczone całem mnóstwem przed-mieści, ongi miasteczek i osad, które dzisiaj zlały się w znacznej części zupełnie z L-em, choć zachowały swą samodzielność jako gminy. Z płc wschód, ciągną się: Dalston i Clapton, z pół- i nocy Islington, Highbury, Holloway, Highgate i Hampstead, z płc.-zachodu: St.-John’s Wood, i Bayswater, Kensal Green, Nottinghall, z za-chodu: Kensington i Hammersmith, z płd.-zacho- | du: Brompton, z południa: Battersea, Clapham, i Sto.ckwell, Brixtou, Camberwell, że pomijamy podrzędniejsze. Jeszcze dalej idą miasteczka, które ciążą ku takiemusamemu zlaniu się z L-em.

Fig. 134. Opactwo Westmiusterskie (strona zachodnia wzniesiona 1483—1509; wieże z początku w. XVIII ukończone przez Wrena).

strzenie. Naogół budynki nie są piękue; przewa-nie domy budowane są z cegły, wysokie na 2 lub 3 piętra, ale wązkie, ledwie o 2—4 oknach, niemalowane, nawet nietynkowane, zakopcone.

glika zamieszkującego dom całkowicie, a nadto z tern, że ziemia pod domem jest wydzierżawia-budującym na pewną liczbę lat, i przedsiębiorca nie dba o to, ażeby dom przetrwał ten termin. Jednostajność nużąca. Tylko w City, Westendzie i na niektórych przedmieściach spotyka się nieco pięknych gmachów. Ośrodkiem L-u jest katedra św. Pawła i okolice

2) Mosty i tunele podrz'eczne, Szeroka 180—275 mtr., Tamiza płynie przez środek L-u.

Jest to w związku z przyzwyczajeniami An

na

Znajduje się na niej 19 mostów i pod nią 5 tuneli, które stanowią arcydzieła budownictwa wodnego. Z pośród mostów To werski (z podjazdami 805 m.), ukończony w r.1894, z częścią ruchomą dla przepuszczania statków i z mostkiem dla pieszych na wysokości 42.5 m. ponad poziomem przypływu; Londyński (283 m,), główna arte-rya łącząca City z Southwarkiem; wybudowany w 1. 1825 — 31 na miejscu dawnego mostu z w. XII, do r. 1769 jedyny; w ciągu jednego dnia we wrześniu r. 1895 przejechało przezeń 21 646 wehikułów i przeszło 108 598 osób.

Bardziej w górę rzeki leży prócz 5 mostów kolejowych: Southwark (1815 — 1819, 215.6 m.),

Blackfriar (281 m., drugi co do czasu), Water-

Mansion-house’u, gdzie leży pałac lorda-majo- j warto wymienić Regent Street, przeprowadzoną ra, Bank angielski, Giełdy. Tu bije serce jak ( w r. 1813, a łączącą okolice Regent-Parku, gdyby dzisiejszego obszaru wymiennego, a puls    !    z okolicą Piccadilly i Pall Mail. 4) Bulwarki

tych uderzeń rozchodzi się po całym    świecie.    nad Tamizą.    Przed r. 1860 brzegi Tatni-

Główną arteryę stanowi szereg ulic, łączących zy były otoczone brudnemi zaułkami, a na Bank z Westminsterem, ogniskiem życia poli- brzegach stały gromady towarów. Poświęcono tycznego. Od Banku do kościoła św. Pawła cią- około 5 mil. f. st. na zbudowanie bulwarków (wegnie się Poultry i Cheapside (ulica jubilerów), banhments): Wiktoryi (1860 — 70), dzisiaj jedna z przechodząca w Ludgate Hill, a przy Farring- okazalszych części miasta, Alberta (1865 — 8), ton Road we Fleet Street (ognisko dziennikar- Chelsea (1871 — 74) itd. 5) Skwery i Parki, skie); od Tempie Bar (niegdyś brama    miejska,    Cieniste parki i    skwery w znacznej liczbie za-

zburzona w r. 1878, obecnie granica    City) w    I    legają miasto.    Niestety, większość z nich na-

tylko dla najbliższych sąsiadów. Ze skwerów wymienimy. Leicester Square (pomnik Szekspira), Soho Sq., Parliament Sq., Trafalgar Sq. (bez drzew, klomby i fontanny, pomnik Nelsona), Lincolns Inn Fields (założony 1619), Eaton Sq., arystokratyczny Beigrave Sq., Rüssel Sq.; Smithfield w City, niegdyś miejsce turniejów i kaźni. Wielkie parki publiczne poło-

dalszym ciągu ku zachodowi do Trafalgar ' leży do właścicieli prywatnych i dostępna jest Square idzie jako przedłużenie Fleet-Streetu Strand, z liczuemi teatrami i magazynami, a od placu Trafalgarskiego ul. Whitehall prowadzi do parlamentu. Przedłużeniem Strandu jest poniekąd ul. Pall, wraz z ul. Pall Mail (ognisko klubów): prowadzi ona do arystokratycznej, pełnej pełnej parków części Westenda.

W tymsamym niemal kierunku, ale bliżej Ta-

—JT T.—

't^V- V'’

aç ;

fVv3

^SÈÏÉP®

mztZWä

gvigg

iï-Mï-

LVi, î

' ■ » ,1

Fig 135 Tower.

mizy, od Banku ciągnie się Queen Victoria Street z wielkiemi gmachami biur i t. p., kończąca się przy sławnym bulwarze nadrzecznym Victoria Embankment, prowadzącym do parlamentu. Trzeci szereg ulic, idący także na zachód, ale od obu powyższych ogniw leżący na północ i poczynający się w pobliżu końca ul. Cheapside i katedry św. Pawła (Hol-born str. i Oxford str.), doprowadza do Hyde-Par-ku, przechodzi w Bayswater Road, która ten park ogranicza od północy; od południa park znajduje o-graniczenie w ulicach, które przechodzą w ulicę Piccadilly, idącą równoległe do ul. Pall Mail. Z okolic Banku prowadzą inne ulice ku mostowi na południe, ku północy i wreszcie ku głównej arteryi Eastendu: Whitechapel Road i Mile End. W ten sposób wszystkie główne arterye ruchu idą na północnym brzegu Tamizy mniej więcej z zachodu na wschód. Z ulic, idących z północy na południe (w przybliżeniu),

żonę są poczęści wewnątrz miasta; ogólna ich liczba wynosi 48, a zajmowana przestrzeń 2 084 ha. Ważniejsze z nich ulokowały się w zach. Londynie i ciągną się bez przerwy od Charing Cross do przedmieścia Kensington (319 ha): park St.-James, Green-Park, Hyde-Park (137 ha), i ogrody Kensingtońskie, a w pobliżu Primrose Hill Park (28 ha), Regents-Park (191 ha; leży na północ od Hyde-Par-ku); we płc.-wschodniej części L-u znajduje się Victoria-Park (lu7 ha); na południowym brzegu Tamizy—wielki nowy Baterseapark (101 ha) i parę mniejszych. Nadto istnieją tak zwane Commons {yreens = łąki) z których najważniejsze: Hampstead Heatb na północy, Clapham Commons na płd.-wschodzie i Blackheath pod Greenwich. Parki, te „płuca Londynu“, są troskliwie utrzymywane, niekiedy w nich gra muzyka na koszt publiczny. 6) Pomniki. Z 87 pomników, publicznych (68 posągów, 4 kolumny, 5 obelisków)

większość (24) świadczy o przywiązaniu do dy- cya arcyb-pa Canterbury; kaplica pochodzi z nastyi; uznanie dla mężów stanu (17) i dla woj- r. 1244 — 70, wieża lolardzka zbudowaua w w. skowych (17) równoważy się; nadto 5 po- XIV była miejscem więzienia lolardów. Dalej mników uczonych (Newton, Hunter, Sloane, Jen- idą: Stafford House Sutherlaudów, Bridgewater ner), 7 pisarzy (Carlyle, Mili, Szekspir, Byron), House earlaEllesmere, Grosvenor House Northum-4 filantropów, 2 malarzy (Hogarth, Reynolds), i berlandów; Hertford House). Wśród gmachów Kilka zaledwie przedstawia wartość artystycz- państwowych pierwsze miejsce zajmuje pałac ną. Na Fishstreet-Hill stoi wielka kolumna Westminsterski, t. j. gmach parlamentu, największa budowla gotycka naszej epoki, wzniesiona r. 1837 — 68, na miejscu dawnego gmachu, zniszczonego przez pożar, kosztem 3 mil. f. ster.; 11 podwórzy, 1100 pokojów, wiele olbrzymich rozmiarów, na przestrzeni 3.24 ha. W skł.id gmachu weszła Westminster Hall z r. 1397    99, oraz podziemna ka

dorycka, 206 stóp wysoka; w Hyde-Parku — pomnik ks. Alberta, na Trafalgar-Square—kolumna Nelsona (59 m.): na Waterloo Place — pomnik ks. York; w City—kolumna na pamiątkę „wielkiego pożaru“ r. 1666; na Victoria Embankment — obelisk egipski („Igła Kleopatry“, 21 m.).    7) Świątynie. Henryk VII i „wiel

ki pożar“ r. 1666 zniszczyli kościoły i klasztory (spaliło się 85 kościołów w 1666). Dziś w całym L-ie jest zaledwie 25 kościołów i kaplic, zbudowanych przed reformacyą. Pośród 1 270 kościołów i kaplic L-u pierwsze miejsce zajmuje Opactwo Westminsterskie (ob. Westminster Abbe y), zbudowane częściowo r. 1245 — 1509 w stylu gotyckim, zepsutym późniejszemi przebudówkami; ma ono kształt krzyża łacińskiego, 156 mtr. dł., 61.86 szer., 31.1 mtr. wys., miejsce korouacyi królów, groby najsławniejszych mężów angielskich. Jest to budynek wspaniały wewnątrz pod każdym względem. Olbrzymia katedra św. Pawła, zbudowana r. 1685 — 1710 na miejscu dawnej, zniszczonej przez pożar, do dziś niezupełnie wykończona wewnątrz; jest to arcydzieło budowniczego Wrena, ma kształt krzyża, 152,4 mtr. dł., 76.2 szerok., uwieńczoua kopułą 111.25 mtr. wys. Kosztowała 747 945 f. ster. Prócz innych znakomitości są tutaj pochowani: Nelson, Wellington. Nadto zasługują na uwagę: St. Bartolomeer w West Smithfield, z w. XII, St. Saviour, z w. XIII, jeden z najciekawszych pomników ówczesnego stylu angielskiego. 8) Gmachy publiczne. L. posiada wielką liczbę wspaniałych gmachów publicznych, które wszakże giną w tak oibrzymiein mieście i bardziej pod historycznym aniżeli architektonicznym względem godne są uwagi. Tylko w pobliżu Parliament Square zogniskowały się gmachy wybitnej struktury. Pięknych pałaców niema wcale; najstarszy, St. James, poczęści z czasów Henryka VIII, dość pospolitej budowy, od r. 1695 jest miejscem, gdzie odbywają się ważniejsze ceremonie dworskie. Pałac Buckingham. wzniesiony w r. 1703, przebudowany i rozszerzony r. 1825, z cennemi zbiorami obrazów, jest rezydencyą królewską; Marlbo-rough-House, zbudowany przez Wrena w r. 1709—10 dla ks. Marlborough, jest rezydencyą ks. Walii. W pałacu Kensington mieszkają niektórzy członkowie domu panującego. Siedziby arystokracyi rodowej nie tyle odznaczają się pięknem zewnętrznem, ile urządze-

1882

plica św. Stefana z r. 1290—1345 (ob. Westminsterski pałac). Ul. Whitehall, idąca od parlamentu, jest miejscem zogniskowania się gmachów rządowych. Stoi tu piękny gmach w stylu włoskim, gdzie mieszczą się ministerya: spraw wewnętrznych, kolonii, In-dyi i spraw zagrauicznych (zbud. 1868 — 79). W pobliżu leży Treasury building (biura pierwszego ministra, ministeryum oświaty, urzędu handlowego i rady tajnej), oraz inne ogniska władzy wykonawczej; przy Strandzie znajduje się Somerset House, arcydzieło W. Chambersa 1776 — 86, a w w. XIX rozszerzone (najwyższa Izba obrachunkowa, urząd podatkowy); przy Fleet str. zaś Record Office (archiwum, gotyk z r. 1851 —1866). Główna poczta (General Post Office East), w stylu jońskim, leży obok katedry św. Pawła (1825—29), naprzeciw zaś General Post Office West z głównym urzędem telegraficznym. Ratusz (Guildhall), zbudowany w r. 1411, ale potem wielokrotnie restaurowany, mieści w sobie bibliotekę miejską i muzeum; wielka hala na uroczystości miejskie ma powierzchni 46.67)X(15.2 mtr. kw. Mansion House (zbud. 1739—1752), służy za rezydencyę lorda majora (ze stawną salą egipską), naprzeciw zaś leży Giełda (Royal Exchange, zbud. 1872 — 74), a za nią Bauk wielko-brytański. Najwyższe sądy państwa mieszczą się w dzielnicy sądowniczej, we wzniesionym w r. gmachu gotyckim, którego front, ku rzece zwrócony, ma 153 mtr. Na wschodnim krańcu City leży starożytny zamek Tower, zajmujący przestrzeń 5.5 ha; okrążony głębokim rowem, kolejuo służył jako forteca, więzienie, skarbiec, cekhauz i rezydencya królewska; „Biała Wieża“ w środku, najstarsza część, zbudowana r. 1078 przez Wilhelma Zdobywcę, mieści w sobie kaplicę normańską; w Beauchamp Tower, w. XIII, zmarli w więzieniu obaj hrabiowie Warwick; w Bloody Tower zamordowano dzieci Edwarda IV; w Brick Tower więziono Joannę Grcy; na wewuętrznem podwórzu ścięto Annę Boleyn, Katarzynę Howard, Joannę Grey, lir. Essex; ciała ich, zarówno jak i ciała prze-niem wnętrza i bogactwem zbiorów i dzieł stępców państwowych, straconych r. 1389 — sztuki (ważniejsze: Lambeth Palace, rezyden- 1746 na wzgórzu Towerskiem, pochowane są

w niepozornym kościółku St. Peter ad Viucula, zbudowanym r. 1272 —1307. Wymienimy jeszcze nowy Burlington House (zbud. 1854), gdzie mieści się Royal Society i iune t-stwa uczonych; uniwersytet (zbud. 1869); British Muzeum — druga z rzędu w świecie biblioteka i bogate zbiory (ob. Brytańskie Muzeum); National Gallery (zbud. 1832 — 38); Muzeum w pałacu Kensington oraz pobliskie Museum of Natural History i Imperial Institute. Ze sz pi talów: Chelsea dla inwalidów; dawny w Greenwich, dziś Akademia morska; St. Thomas Hospital (zbud. 1868 — 71) nad Tamizą naprzeciw parlamentu; Bethlehem H, (zbud. 1812). Bauhofy: Millaud Station (dach sklepiony pokrywa przestrzeń 213x73 mtr.); z hal targowych jatki na Smithfield. 9) Miejsca zabawy. Teatrów wszelkiego rodzaju, poczynając od tak zwanych penny-teatrów (groszowych), aż do najznakomitszych jest więlkie mnóstwo: samych tylko większych teatrów liczy L. 55; wszystkie utrzymują się ze środków prywatnych. Najstarszy z nich Drury Lane, założony w r. 1663 (obecny gmach z r. 1812); największy—Covent Garden (opera), jedyny monumentalnie zbudowany teatr w L., chociaż i jego niepodobna porównywać z teatrami na lądzie. Zato zasługują ua uwagę: wspaniała Royal Albert Hall w Hyde-Parku, z miejscami (bez galeryi) dla 5 266 słuchaczów, i z uiczem niedający się porównać Cristal Palace. Piękne ogrody i parki Pałacu Kryształowego zajmują przestrzeń 200 akrów; podnóża jego przyozdobione są wspaniałemi okazami starożytnej i współczesnej rzeźby i architektury; wewnątrz mieszczą się wystawy obrazów współczesnych, wystawy i pokazy trwające rok cały, stałe wystawy samochodów, zwierząt, ptaków, owoców, kwiatów i t. p. Wspaniałe place, przyozdobione wodospadami i fontannami elektrycznemi, służą do gier i rozrywek na świeżem powietrzu, jak foot-ball, krokiet, sport cyklowy, ślizgawka zimą, i t. p. Koncerty, café chantant i t. p. rozrywki codziennie ściągają do Cristal Palace’u tłumy, żądne zabawy. Zimą, w soboty, odbywają się tam koncerty klasyczne. Także istnieją olbrzymie ogrody. W Earl’s Court znajduje się młyn dyabelski, mogący podnieść odrazu 1 600 osób (91 mtr. średnicy): w Wembley Park wieża 444 mtr.; w samem mieście aquarium z ogrodem zimowym. Dwie sale koncertowe prócz wspomnianej halli Alberta: St. James Hall i Queens’s Hall; także w Agricultural Hall prócz wystaw koni i bydła dawane są koncerty; pozatem istnieje jeszcze 17 sal koncertowych. Z towarzystw muzycznych: nowe i stare filharmonijne, Sacred Harmonie Society i klub Wagnera. Zasługują na uwagę liczne urządzenia dla sportu: wyścigi końskie (w dniu Derby) oraz regat wywołują poruszenie w calem Londynie. Wogóle istnieje całe

mnóstwo klubów sportowych. Właściwych klubów liczono J80 w r. 1896, a budynki wielu z nich są własnością członków; najpiękniejsze leżą przy ulicy Pall Mail. Ateneum nosi piętno naukowe; w United Service i Ar-my a. Navy Club gromadzą się wojskowi; w Travellers Club turyści, w Reform Club i National Liberal Cl. (6 000 członków) rzecznicy poglądów liberalnych, w Carlton, Constitutional (6 000 członków') i Conservative Clubs zachowawcy. Istnieją i kobiece kluby: Alexandra, University for Ladies. Kluby wszystkie liczą ok. 100 000 członków z pośród warstw zamożniejszych. Nadto istnieje kilkadziesiąt klubów" robotniczy ch.lO)Z a k ł a d y i instytucye naukowe. Piecza systematyczna o wykształ-

BI :

M@jRT

H'|

Ï fi

Fig. 136. Katedra św. Pawła.

cenie początkowe datuje się od r. 1870, kiedy po raz pierwszy wybrano urząd szkolny (School Board). Wydatki na utrzymanie szkół publicznych w 1. 1898—99 wynosiły 3.6 mil. f. st. (w tej liczbie L0 558 nauczycieli i 2 282 pomocników; 536 000 uczniów; zapomoga państwa 0.4 mil.); nadto wiele szkół prywatnych (volunlary schools) otrzymuje zapomogi rządowe (z pośród nich najważniejsze: szkoły kościelnej National Society oraz świeckiej British a. Foreign School Society). W r. L907 w szkołach miejskich było 504 335 uczniów, w prywatnych 154 014. Wykształcenie średnie znajduje się przeważnie w ręku pry-

Alexandra - Palace

przy

(przedtem tylko komisya egzaminacyjna), składający się z niezależnych przedtem kolegiów, szkół medycznych i t. d. Uniwersytet londyński wykluczył teologię ze swoich fakultetów; natomiast Kings College, jak i Kolegium Sioni i Gresham College, opierają się na prawowiernych podstawach starego anglikańskiego wyznania. W ogóle istnieje 10 kolegiów teologicznych, 11 szkół lekarskich (przy szpitalach), szkoła medyczna dla kobiet, akademia wojskowa (w Woolwich), Naval College (w Greenwich), Royal College of Science (w połączeniu z szkołą górniczą w South Kensington), szkoła sztuk pięknych przy Royal Academy i w połączeniu z muzeum w South Kensington, 3 szkoły muzykalne i liczne techniczne (między niemi najprzedniejsza City a. Guilds of London j Technical Institute, założony w r. 1880). Samo ! hrabstwo utrzymuje za swoje środki; 5 szkół I uniwersyteckich, 10 politechnicznych, 8 technicznych, 6 artystycznych, 4 klasy wieczorne j artystyczno-rzemieślnicze, 28 wyższych dla młodzieży męskiej, 29 dla żeńskiej, 8 koedukacyjnych, 22 gospodarstwa domowego. Wie- ! le stowarzyszeń i instytucyi poświęconych jest ! rozwojowi i rozrywce klasy robotniczej: Poli- j technic Young Men’s Christian Association, ,

watnern. W zakresie średniego wykształ- galerye wystawowe, w których nagromadzone cenią istnieje 6 szkół publicznych, sięgających I są zbiory dawniejszego muzeum urzędu paten-w. XVI i XVII, nadto: City of London School, J towego (maszyny i t. p.) oraz Muzeum Indyj-Mill Hill School, gimnazya przy Kings College skiego. Nadto galerya obrazów w Dalwich, i University College, oraz 88 gimnazyów kia- założona przez aktora Alleyą i miejska w Guild-sycznych (Grammar Schools). Na czele zakła- hall; muzeum geologiczne na Jermyn str., przy-dów naukowych stoi University College, zało- rodnicze, kensingtoński Imperial Institute (zał. żonę r. 1828 za środki partyi liberalnej. Od 1887), anatomiczne (przy College of Surgeons), r. 1900 jest to specyalny zakład naukowy Muzeum Soane’a, United Service Institution,

marynarki (Greenwich) Ogród botaniczny w Kew, zoologiczny w Regent’s Park i obserwa-toryum w Greenwich. Ze stowarzyszeń naukowych pierwsze miejsce zajmują Royal Society (akademia nauk, założona 1652); Royal Academy of Arts (akad. sztuk pięknych, 1768); Royal Institution (z pracowniami). Nadto T-stwa: zoologiczne, geograficzne, geologiczne, Lineu-szowskie, astronomiczne, statystyczne, archeologiczne, orjentologiczne, antropologiczne, azya-tyckie, Society of Arts, London Institution w City, 12 towarzystw lekarskich i t. d. W r. 1896liczono 786 pism (32 codziennych).—11) Wo-

b W\ ti, A*

[ąSi

::

*Ą\y

lik

W\

jflPI

Working Men’s College, ßirckbeck Institution,

People’s Palace (we wschodniej części L., z biblioteką, salą gimnastyczną i t. d. załóż. r.

1 L|jj

Fig. 137. Pałac Sprawiedliwości (Royal Courts of Justice) według planów G. E. Streeta w r. 1882 u-kończony.

dociągi, ścieki, kanalizacya. L. zużywa codziennie 835 mil. litrów wody (w r. 1896 było 8 t-stw wodociągowych, rury wynosiły 4 200 kim.). Połowa wody pochodzi z górnej Tamizy, reszta z doliny rz. Lea i hrabstwa Kent. Pierwszy wodociąg zbudowano w r. 1606. Oświetlenie gazowe wprowadzono w r. 1812; znajduje się ono w ręku kilkunastu towarzystw (16 w 1896), rury gazowe miały 7 000 kim. długości (w 1896). Oświetlenie elektryczne datuje się od r. 1878. Nieczystości odprowadzane są za pomocą olbrzymiego systemu kanałów (sewers), mających długości 4000 km. 11) Ludność. L.jest naj-

1887). Oprócz wielkich bibliotek, jak Muzeum Brytańskie i t. p., L. ma 60 bibliotek publicznych, wśród których wiele specyalnie ludowych. Prócz tego istnieje jeszcze mnóstwo towarzystw, zakładów, zbiorów i bibliotek, których wyłącznem zadaniem jest krzewienie nauk specyalnych. Bardzo są liczne także muzea oraz zbiory artystyczne, których atoli większa część jest własnością prywatną. Pierwsze między niemi miejsce zajmuje sławne w całym świecie British Museum, potem idą: Galerya narodowa na Trafalgar Square (ok. 300 obrazów] w 22 salach) i South Kensington Museum, jedno z największych na świecie muzeów politechnicznych, założone w r. 1852. Zawiera ono muzeum sztuki ornamentacyjnej (około 20 000 dzieł sztuki średniowiecznej i nowożytnej, odlewów gipsowych i t. p.), galeryę obrazów (National Gallery of British Art), bibliotekę dzieł, traktujących o sztuce (70 000 t.), bibliotekę dzieł naukowych i wychowawczych (66 000 t.), oraz szkołę sztuk pięknych. Naprzeciwko wejścia zachodniego znajdują się ludniejszem miastem na świecie, nawet, jeśli

2 727

11 887

103 937    22 963

odzieży

4 217 520.

1 058.504

Wielka Encykl. Ilułtr. Ser. I, Tom XLU1-1V Zesz. 348a.

uwzględnimy samo tylko hrabstwo londyńskie: ny, że niepodobna go skontrolować, stanowi 4 536 541 m-ców (1901); ale po za granicami hrabstwa leżą jeszcze znaczne dzielnice, które zupełnie zlały się z L-em, a nawet i bardziej oddalone przedmieścia i miasta można uważać za części stolicy tak, że „Greater L.“ (prócz City i hrabstwa L.) obejmuje 34 parafie w hr. Sur-rey, 18 w Kent, 14 w Essex i 13 w Hertford). wogóle City i londyński okrąg policyjny zajmują przestrzeń 1 791.7 km. kw. z ludnością 6 581372 osób w r. 1901. Ludność L-u (hrabstwo L.) w r. 1600 wynosiła 150 000, 1801 —

958 863; 1821- 1 378 947; 1841 — 1 948 417;

1861—2 803 989; 1881-3 834 194. Wzrost ten przypada dziś głównie na krańce: np. w 1. 1881 —

91 cały wzrost wynosił 10.38°/₀, z tego na środkowe dzielnice 7,2 %, pośrednie 17.5 %, przedmieście — 49.5 %. City zamienia się zwolna na zbiór składów i ludność jego spada. Na 10 000 m-ców tylko 6 552 rodziło się w L-ie.

Na cudzoziemców przypadało 2.5$ w r. 1897 (przeważnie Niemcy, Polaków liczono wtedy 14.708, dzisiaj ta liczba wzrosła). Gęstość zaludnienia: 13 875 m-ców na 1 km. kw.; na ogólną liczbę 937 606 mieszkań w r. 1891 było 172 502 jednopokojowych (a w tej liczbie w 11 506 mieszkało po 5 i więcej osób).

Liczba osób, korzystających z dobroczynności publicznej w r. 1907 wynosiła 145 383. Tutaj, mówiąc o ludności, warto uwzględnić obfitość różnych zawodowców. Wypadało (1896):

męż.

36 765 15 846

L-nie 226

93

kob.

urzędników wojsko i marynarka uczeni, nauczyciele, artyści i t. d. służba domowa handel komunikacye księgarstwo, dziennikarstwo, introligatorstwo itd (wyrób i sprzedaż) 50 644 wyrób i sprzedaż wiktuałów i łakoci

wyrób i sprzedaż

76 945 141 823

czyściciele, kominiarze i t. d. (22 fachów)

bez zajęcia lub zawodu 247.007 13) Handel i przemysł. L. jest głownię miastem handlowem,    ale w niektórych gałęziach przemysłu    zajmuje pierw

sze miejsce w Anglii. Drukarnie L-u (przeszło 35 000 robotników) należą do liczby największych w świecie. Słynie również L. ze swoich fabryk wyrobów jedwabnych (2 600 rob.), browarów (porter, 3191 rob.), fabryk maszyn (20 860), mebli (31 867 rob.), ubrań (52 346 krawców i krawczyń, 83 448 osób w modniar-stwie, 18 489 robot, w gałęzi koszul, 38 98 7 szewców, 5 013 czapników), wełnianych, złotych, srebrnych i t. d. Handel L. jest tak ogroin-on ²/₅ całego handlu Anglii. Liczne koleje żelazne, schodzące się w L., przeprowadzone po części pod jego domami i ulicami, łączą stolicę W. Brytanii ze wszystkiemi ważniejsze-mi miastami i portami państwa. L. jest bezsprzecznie jednym z pierwszych portów handlowych; tylko Liverpool może iść z nim w porównanie. Główne przedmioty wwozu: zboże i mąka, bydło, mięso i konserwy mięsne, ser, masło, ryby, herbata, kawa, kakao, czekolada, cukier, wino, spirytualia, patoka, tytuń, cygara, wełna, jedwab surowy, drzewo, łój, nafta, szkło, papier i t. d., główne przedmioty wywozu: wyroby bawełniane, żelazne, maszyny, odzież, materye wełniane, broń i amunicya, konserwy owocowe, przetwory chemiczne. W r. 1894 L. posiadał 2 705 okrętów morskich (w tej liczbie 1 575 parowców) pojemności 1 504 158 ton. Dowieziono towaru za 141 455 800 f. st., wywieziono swojskiego produktu za 41 575 600, zagranicznego za 34 626 000 f. st. W r. 1906 L. miał 3309 okrętów pejemności 2 186 756 ton; zbudowano w nim 160 okrętów (11 135 ton); przybyło do portu 27 316 okrętów (175 96 000 ton), wyszło 27 725 (16 527 700 ton), W r. 1907 dowóz przedstawiał wartość 209 672 060 f. st. Port L-u ciągnie się od Mostu Londyńskiego do uścia Tamizy, doki zaś od Toweru do Tilbury (powierzchnia wody w nich 276 ha, składy i sklepienie 522ha); najdawniejsze, 37 ha, powstały r. 1865, otoczone składami tytoniu, wina i towarów kolonial. Wszystkie obroty pieniężne i kredytowe koncentrują się w Banku Angielskim, założonym w r. 1694 (kapitał zakładowy 14 553 000 f. st.) Prócz tego w r. 1908 istniało w banków prywatnych i kantorów bankierskich, mających wspólną Izbę rozrachunkową (6 478 milj. f. st. w 1893), Royal Exchange, giełda papierowa (Stock Exchange), węglowa, zbożowa, chmielowa i słodowa. Kupcy prowadzący handel kawą gromadzą się w jednym ze składów; „Baltic“ zogniskował kupców handlujących z Rossyą i płc. Europą, „Jerusalem“ — ze wschodem, „Jamaica“ z Indyami Zachodniemu Dla ułatwienia kupna i sprzedaży codziennej służy 14 hal targowych (jatki na Smithfield, sprzedaż ryb na Billings-gate Market, warzyw na Coventgarden). 14) Komunikacye. Ruch na głównych ulicach w porze zajęć dosięga w L-nie rozmiarów wyjątkowych. W r. 1894 liczono 14 000 cabów i hansomów, 200 linii omnibusowych (956 powozów i 10 923 koni), linie te przerzynają L. we wszystkich kierunkach (przed Giełdą, na Charing Crosi, niekiedy widać odrazu do 20 omnibusów), przez most L-ski w ciągu dnia przejeżdżało 3 398 omnibusów. Istnieje (1906; 686 mil ang. toru tramwajowego. Przedsiębiorstwa parostatkowe ułatwiają komuuikacyę wzdłuż Tamizy: Victoria Steamsboat liczył

mil.,

mil.

15) Samorząd. Takie olbrzymie miasto jak L., mające miliony mieszkańców oraz potrzeby własne, musi przedstawiać całą moc ciekawych stosunków w zakresie kształtowania się więzi miejskiej. Ciekawa rzecz, że City, rozporządzające różnemi przywilejami i olbrzymiemi funduszami, oparte na urządzeniach średniowiecznych (Court of Aldermen, Court of Common Council,

Court of Common Hall, gildye przeróżnej nie gardziła żadnemi środkami, nawet przekupstwem, ażeby powstrzymać urządzenie L-u według wzorów nowoczesnych i danie mu jednolitości municypalnej. L., jednolity jako twór życia, rozpadał się na mnóstwo odrębnych gmin: każda sprawa życia miejskiego, nawet najpilniejsza, było inaczej przez każde z tych ciał rozwiązywana, a niekiedy tłumiona. Uporządkowanie ścieków i kanałów zmusiło wresz- jakie dziś posiada. Wzrost handlu, nawiązanie cie do utworzenia pierwszego cały L. ogarnia- stosunków handlowych ż Moskwą, założenie jącego urzędu: Metropolitan Board of Works. ! kolonij amerykańskich, Kompanii Wschodnio-in-Urząd ten powoli objął sprawę oczyszczania dyjskiego T-stwa dla handlu z Turcyą i z Le-kominów, utrzymania parków i placów, budowli wautem—oto główne przyczyny wzrostu L.— itd. Dopiero Local Government Act r. 1888 umo- Por.: Allen „History a. antiquities of L.“ (L. żliwił, a bill r. 1894, rozszerzający prawa wy- 1829); Norton „History, constitution etc. of the borcze, zdemokratyzował jednolitą władzę mu- City of L.“ (1869); Thornbury „Old a. new L., nicypalną. Utworzono hrabstwo L-u: na czele j a narrative of its history“ (1873 — 74); Loftie znajduje się rada municypalna (County Coun- i „History of L.“ (1884); tegoż krótsza „History cii), złożona z 19 aldermanów i 118 radców; ; of L.“ (1889); Wheatley „L, past aud present“ radcy obierani na lat 3 przez ogół wyborców | (1891); Loftie „Round about L.“    (1893); Hare

(ci, którzy mają prawo wyborcze do Izby gmin) i powołują od siebie, na lat 6, aldermanów (trzecia część co lat 2 ustępuje ze stanowiska), oraz prezydującego (pierwszym był lord Rosebery, drugim J. Lubbock). Rada ta wzięła w swoje ręce zadania Board’u of Works,

w r. 1894 około półsetki parowców. Koleje naziemne (16 dworców) umożliwiają stosunek z okolicą podmiejską: już w r. 1894 znajdo-wa a się w promieniu 19 kim. od L-u 659 podmiejskich stacyi (kursowało wtedy 5 291 pociągów codziennie). Pomiędzy L-em a 270 stacyami kursują t. zw. robotnicze pociągi w odpowiedniej porze dnia (0.27 — 0.37 pensa za milę). Dla komunikacyi miejskiej służą nadto trzy linie kolejowe: wewnętrzna, t. zw. inner circle, pomiędzy Aldgate i Kensing-ton, jest podziemną (21 kim., 27 stacyi), a została zbudowana r. 1884 wraz z odnogą Whitechapel. Środkowa, Middle Circle, i zewnętrzna, Outer Circle otaczają ją, ale idą na powierzchni ziemi. Na linii wewnętrznej dziennie przesuwa się 550 pociągów. Te linie są połączone odnogami z innemi liniami sieci kolejowej. W r. 1890 pomiędzy City i Stock-wellem zbudowano podziemną drogę elektryczną—wstęp do dalszych połączeń tego rodzaju. W r. 1893 koleje podziemne przewiozły 6 070 272 pasażerów zwyczajnych oraz 34 630 z biletami sezonowemi. Liczba pasażerów w omnibusach roczna 120 mil.; dorożkami 30 tramwajami 150 mil.,    kolejami 200

Z. Km. i Red.

ale zakres jej działalności wzrastał z roku na rok: rozszerzał się na oświatę, politykę społeczną (usuwanie niezdrowych domów i dzielnic, budowanie domów robotniczych i t. d.), hygienę i t d. Niebawem stała się ona ini-cyatorką bardzo poważnych reform i powstała party a w niej, która wyłoniła z siebie sławny „program londyński“ (ob. Socyalizm municypalny). Warunki temu sprzyjały niepomiernie: wodociągi, oświetlenie i t. d. spoczywały w ręku wielu przedsiębierstw, które jednoczyły się tylko po to, ażeby wyzyskiwać ogół mieszkańców; właściciele grantów miejskich byli opancerzeni przywilejami, zamożne korpo-racye wyłamywały się z pod wszelkich obowiązków. Niebawem utworzyła się przeciw radzie cała koalicya towarzystw wodociągowych i gazowych, tramwajowych, gildyi i korporacyi w City, piwowarów, szynkarzy, landlordów miejskich. Wybory r. 1895 zadały klęskę reformatorom,— chwilową City pozostało samo-dzielnem.—Por.: Dr. Hugo Lindemann „Städteverwaltung u. Munizipal-Sozialismus in England“ (Sztutgard wyd. 2-e 1906).    L K-

14) Dzieje L-u. Za czasów rzymskich L. był znany jako Londiniuin (ob.), w epoce anglosaKsońskiej był rezydencyą biskupów i króla Essexu (Lundenburg, Lun-denwic), w w. IX dwa razy był zaj-mowauy przez Duńczyków; w r. 886 Alfred W. uwolnił go od najazdu, ufortyfikował i uczynił stolicą swego państwa. Wilhelm Zdobywca w r. 1066 podarował miastu przywileje i pozbawił biskupa prawa sądu w sprawach świeckich. Za Jana Bez Ziemi L. stanął po stronie baronów, i król zmuszony był potwierdzić i rozszerzyć ,w Magna Charta wszystkie przywileje, nadane miastu. W r. 1377 L. liczył 35 000 mców, w r. 1660 — 500 000. Mór w r. 1664—6 przyprawił o śmierć 68 000 osób. Pożar w r. 1666 zniszczył 13 200 domów. Miasto jednak prędko otrząsło się z skutków tych klęsk i wciąż się rozwijało, aż doszło w końcu do tak olbrzymiego znaczenia,

„Walks in L.“ (1894); Pascoe „L. of to-day“ (1895); przewodnik Baedeker’a; C. Booth „Life a. labour of the people in L.“ (1892 — 97); Welch „Modern history of the City of L.“ (1896); Gomme „L. in the reign of Victoria“ (1898); Round „Commune of L.“ (1899); Sea-

zamieszkałych tam Europejczyków, Amerykanów, oraz ochraniając samo miasto od zniszczenia. Napisał: „Naked truths of Naked Poeple“ i ,,les Trois Prophètes“ (Paryż 1886), dzieło źródłowe, ważne do historyi Gordona, Arabi paszy i Mahdiego.

ger „Government of L. under L. Government Act“ (1899); Dickens „Dictionary of London“ (rocznik).

Londyński Bolesław (Rościszewski Mieczysław), literat (* 5 stycz. 1855 w m. Radzyniu). Do szkół uczęszczał w Łomży, Białej i Siedlcach. Drukować zaczął w „Kłosach“ (1874, przekład z francuskiego „przez Berezynę“) i w „Nowinach“ (1879—1882). Później tłómaczył wiele dla „Biblioteki Romansów“ w r. 1887 stał się jej właścicielem, a od r. 1883 pracował w „Koloach“. L. oddzielnie o-giosił: „Rycerze czarnego dworu, powieść“ (1887), tom poezyi (1887), „Figlarz salonowy“, „Rękodzielnik - Amator“, „Przemysł gospodarski“, Pisarz i Doradca“, „Pani domu“, ,,Wesele“, Rozmowa“, „Obowiązki“. Nadto wydał wiele broszur ulotnych i kilka tomów wierszy i humoresek, pod rozinaitemi pseudonimami (Bruno Las, Gucio etc.). Tłómaczył też poetów rossyj-skich i francuskich (m. in. Musseta „Pierwsze poezye“ i Rostanda „Cyrano de Bergerac“). Jest też autorem kilku jednoaktówek: „Słowik“ „Jeden za wszystkich“, „Grom“ i in.

Londyńskie koaferencye: l) ministeryalne rozpoczęte w r. 1826 w sprawie greckiej; 2) zebrane d. ł list. r. 1830 w celu rozdziału

K m.

Br. J.

Longa, w dawnej muzyce mensuralnej drugi z kolei największy gatunek nut. Największą (najdłuższą) nutę zwano maxima, a (w w. XII) duplex longa.    A* Po1,

i-y.

Niderlandów Północnych i Południowych, które doprowadziły do utworzenia Belgii; 3) konfe-rencye w sprawie egipsko-tureckiej w r. 1840, w których atoli Francya udziału przyjąć nie chciała; 4) r. 1851 — 1852 w sprawie duńsko-szlezwigo-holsztyńskiej, których celem było uznanie nierozdzieluości monarchii duńskiej i ustanowienie następstwa na tron w tym kraju po bezpotomnem zejściu króla Fryderyka VIII; 5) r. 1863 w sprawie obsadzenia tronu greckiego; 6) w maju r. 1864 zwołane staraniem Anglii dla przerwania rozlewu krwi w toczącej się wojnie niemiecko-duńskiej; 7) r. 1871 w sprawie rewizyi pokoju paryskiego r. 1856. Ob. Konferencya Kongres.

Lcngchamp, opactwo klarysek pod Paryżem, między laskiem Bulońskim i prawym brzegiem Sekwany (gdzie obecnie hipodrom), założone przez Izabelę, siostrę Ludwika IX, który zmarł tam w r. 1269. ,,Siostrzyczki“ z L. wyznały regułę św. Franciszka, Obyczaje ich uległy rozluźnieniu w w. XVI: zaczęły nosić biżuteryę i toalety świeckie, wychodzić i przyjmować mężczyzn. Wincenty à Paulo w liście do kard. de Rochefoucauld żądał reform życia zakonnic — daremnie. W Wielkim Tygodniu ściągali do L. magnaci w bogatych karocach, bur-żuazya w powozach i lud prosty w zwyczajnych wózkach. Gdy arcybiskup paryski sprzeciwił się tego rodzaju skandalom, zaprzestano wchodzić do kościoła, ale wycieczki do L. pozostały w zwyczaju, aż do r. 1792, kiedy klasztor zburzono. W r. 1796 złota młodzież wznowiła pielgrzymki do poklasztornycb budynków, i do dziś duia odbywają się one corocznie. Km-Longchamps Gaston Albert, Gohierre de, matematyk francuski (*    1 mar. 1842 w

Red,

Alençon). Wychowaniec Szkoły normalnej w Paryżu, wykładał matematykę w różnych liceach na prowincyi, od 1893 w lic. św. Ludwika w Paryżu. Prócz podręczników w zakresie średniego nauczania, sporo rozpraw zamieścił w rocznikach Akademii, Szkoły normalnej i T-wa do postępu nauk, oraz w założonych przez siebie czasopismach „Journal de mat, élémentaires“ i ,,J. d. math, spéciales“. Rozważał całki Eulera, liczby Bernouilliego, funk-Long J e rzy W aszy n gt on, ob. De Loug.    cye niby-i nad-Bernouilli-owe, oraz różne za-

Long Chaillet Karol, podróżnik (f w 1843    gadnienia z geometryi analitycznej i różniczko-

A. Ł.

Longet Franciszek Achilles (* 1811 w Saiut-Germain-en-Laye—f w Bordeaux 20 kw. 1871) lekarz, fizyolog znakomity. Do nauk przykładał się w Paryżu, a po osiągnięciu dyplomu w r. 1835 oddał się wyłącznie fizyologii doświadczalnej, którą lat 10 wykładał z powodzeniem nadzwyczajnym w Ecole pratique wyd. lek. paryskiego, zwracając przytem uwagę najgłówniejszą na nerwy. Owocem pięknym badań jego było dzieło klasyczne „Traité d’anatomie et de physologie du système nerveux de l'homme etc.‘‘ (Paryż 1842). W r. 1842 Akad. umiejętności przyznała mu za prace jego doświadczalne nagrodę Monthyona, ta sama akademia w r. 1844 obdarzyła go znów nagrodą za za-

w Baltimore), z rodziny hugonockiej. Podczas wej. wojny secesyjnej uzyskał tytuł kapitana, poczerń udał się do Egiptu, gdzie jako pułkownik chedywa, następnie w randze szefa sztabu Gordona, udał się z nim w głąb’ Afryki. Pierwszy przepłynął Nil od uścia do źródeł. On to zawarł traktat z królem M’tse, tak ważny później dla Stanley’a. W powrocie odkrył trzeci wodozbiór Nilu. Następnie opanował kraj Niam-Niamów.

Opis tych wypraw: „Ceutral-Africa“ (Lond.

1876). Wybrał się na wyprawę ku wschodnim wybrzeżom Afryki i zajął brzegi morza od Gardafui do Kismavu, lecz na rozkaz lorda Derby musiał zaniechać dalszych zdobyczy; w r. 1877, zniechęcony, wrócił do N.-Yorku, uzyskał stopnie naukowe i znów powrócił do Kairu, gdzie podczas wybuchu powstania Arabiego w Alek- sługi na polu lecznictwa i chirurgii, a w tymże sandryi oddał znakomite usługi, ratując życie I roku został także członkiem Akad. medycznej.

Dr J. P.

W. Z. K.

Ë. Chw.

mincmistrz mennicy krakowskiej.

Longhena Baltazar, budowniczy i rzeźbiarz wenecki (* ok. 1604—f 1682). Do liczby prac rzeźbiarskich, które osobiście wykonał, należy Mauzoleum doży Giovanni Pesaro w koś. Frari (1659). Jako uczeń Scamozzi’ego wykończył po jego śmierci Nowe Prokuracye (1646). Budowa jednego z najwspanialszych kościołów weneckich, Santa Maria dellaSalute (1631—56), gdzie motywy architektoniczne i malarskie doskonale się łączą, przypisywana jest L-ie według jed.iych źródeł, według innych miał on jedynie wznieść kopułę. Jego roboty schody w koś. San Giorgio Maggiore w podziw wprawiają najsurowszych krytyków budownictwa w. XVII. Pałace wzdłuż Canale Grande: Pesaro,

W 1. 1850 — 1852 ogłosił „Traité de physiologie“ (wyd. 4-e 1873, 3 t.). Oprócz dwu dzieł wymienionych L. ogłosił szereg długi prac pomniejszych, przeważnie bardzo cennych, głównie w „Comptes rendus de l’Acad. des. sc.“, w „Annales des sc. nat.“, w ,,Arch. médico-psychol.“, w „Gazette méd.“ i w wydawnictwach innych; w przekładzie pois, posiadamy „O płodzeniu i rozwijaniu się zapłodnionego jaja“ (Kijów 1855, przeł. A. Kozaczyński). —L. przez długie lata był lekarzem naczelnym domów zdrowia w Saint-Denis d’Ecouen, — Por. „Bullet, de P Acad.“ (1871, XXXVI, str. 1063) i „Gaz. hebdomadaire“ (1871. str. 747).

Longfellow Henryk Wodsworth (* 27 lut. 1807 w Portland (stan Maine) —f 24 marca 1882 w Cambridge), z purytańskiej rodziny osiadłej w Portlandzie. W domu rodziców otrzymał staranne wychowanie. W 18-ym roku życia skończył Bowdoin College w Brunświku (Maine). Oddawał się z zamiłowaniem studyom języków starożytnych i nowożytnych. W r. 1835 mianowany profesorem literatur nowożytnych w Harvard College, wykładał do r. 1854, poczem osiadł w Cambridge (Massachusets). Pierwszą żonę, z domu Potter, utracił w czasie podróży w Roterdamie (1835). Z drugą żoną, z domu Apple, z Bostonu, miał pięcioro dzieci. Zaprzyjaźniony z Howthorn’em, Emerson’em, Hol-ines’em, Agassiz’em, Lowell’em i wielu inn. wybitnymi mężami w Ameryce, — prawy, cieszył się ogólnym szacunkiem, rzecznik sprawiedliwości, umysłu jasnego i pogodnego. W stosunku do bogatej poezyi angielskiej nie jest on poetą pierwszorzędnym, lecz w Ameryce zajął pierwsze miejsce. Porównać go można z Man-zoni’in we Włoszech, a Uhland’em w Niemczech. L. opiewał bóle i sławę Ameryki. Wżył się w jej życie tak bardzo, że gdyby nie towarzyszący im zwykle rozmach uczuć szerszych, utwory jego nazwać-by można lokalnemi, i to właśnie czyni je obojętueini dla europejskiego czytelnika, ale Ameryka święciła z zapałem w r. 1875 piędziesięciolecie ukończenia nauk swego baida. L. odpowiedział ojczyźnie ślicznym poematem „Morituri Salutamus“. Pisał dużo, wierszem i prozą, a doskonała znajomość języków obcych oraz kilka podróży po Europie: w r. 1826, 1835, 1842 i 1869 —pozwoliły mu dokonywać wybornych przekładów z poetów obcych. Całkowity przekład Boskiej Komedyi Danta uchodzi za arcydzieło. Podróże i czytanie obcych poetów natchnęły: „Outre Mer“ (1835); „Hyperion“ (1839); „The belfry of Bruges“ (1846); oraz tom krytyk „The poets and poetry of Europe“ (1845). Najgłówniejszym poematem jest „Evangeline“ (1847), na tle koloni-zacyi Francuzów, oraz „Hiawatha“ (1855), wysnuty z podań Indyan Ameryki północnej. Ballady (1841) z prześlicznym „Excelsior“ oraz patryotyczne, śmiałe, „Poems of Slavery“ (1842) zyskały mu rozgłos. Oprócz tego wymienić wypada „Voices of the Night“ — pierwszy zbiór oryginalnych wierszy (1839); „The Seaside and the Fireside“, pełne uczuć cichych, rodzimych oraz prawdziwej melodyi; „Three books of songs“, w których się mieści piękny poemat „Judas Maccabeus“, „The Golden legend“, „Keramos“ i „Ultima Thule“ (1880). Pisał też prozą: o-powieści pod nagłówkiem „The Courtship of Miles Standish“ i „Tales of a Way-side Sun“, „Kavanagh“, slaby lokalny dramat „The Spanish student“ i białym wierszem misterya biblijne:* „Christus“. Zbiorowe wydanie „Poetieal works“ (Lond. 1894, 15) t.. Por. Samuel L. (brat) „Life of L.“ (2 t„ Boston 1886), oraz „Final memoirs“ (1887).

Longford, hrabstwo najbardziej na płc.-zachód wysunięte w prow. Leinster, w Irlan-dyi, graniczy z hr, Cavan, Leitrim, Roscom-mou i West xMeath; 1090 km. kw. obszaru, około 40 000 m-ców (1901), wyznania katolickiego. Prawie całkiem leży w dorzeczu rz. Shan-nonu. Tylko północna część ^należy do dorzecza Lough Gówna. Wzgórze Earu Clonhugh (278 m.) tworzy podział wodny między niemi. Gleba, dzięki dorocznym wylewom Shannonu, żyzna, urodzajna. Jedynie okolice przerżnięte górami Earn, Clonhugh, obfitującemi w żelazo i węgiel kamienny, oraz w liczne bagniska, są jałowe. Pod rolą 25% obszaru, pod łąkami i pastwiskami 49%; lasy, a właściwie laski, zajmują 1%. nieużytki 16$. Produkują w L, wiele owsu. Hodowla bydła—-główny środek utrzymania ludności, jest dość rozwinięta. W r. 1901 przeszło 8 tysięcy koni, 60 000 rogacizny, 30 000 owiec i 20 tysięcy Świn. Fabryk niema, przemysł fabryczny ogranicza się do wyrobu płótna i przygotowania materyi wełnianych. Do parlamentu hrabstwo wysyła 2 posłów. Stolicą jest m. Langford, nad rz. Camlin w pięknej okolicy, jest ono zarazem rezydencyą b-pa katolickiego (Ardagh), ma kollegium katolickie, katedrę, szpital, piękny gmach sądowy i liczy ok. 5 000 m-ców, trudniących się handlem owsa, wyrobów z mleka i biichar-stwem. Browary i garbarnie.

Longhamus Marcin Molta, w r. 1456

w. w. w.

wra-propor-

A. G.

ma-

Obrzezanie pen-czem

cza-

A. G.

sze

(Medyolan).

Rezzouica i Battaglia, przypominają wspaniałe budowle Sansovina. Za to kościoły dei Scalzi (1646), fronton Santa Giustina (1640), Colle-gio Greco (1648), fronton San Salvadore (1663) i kilka innych tchną mocno przeładowanym stylem barokowym. Wogóle L. należy do rządu architektów, którzy potrafią wywoływać zenie okazałości kosztem skażenia cyi.

Longhi malarze włoscy: 1) Łukasz, larz włoski (* 1507—f 1580). Przez całe życie pracował w rodzinnej Rawennie, acz ceniony przez całe Włochy, szczególnie we Floren-cyi. Arcydzieło jego: Wesele w Kanie (klasztor Kamedułów), wielki fresk, w którym rozkład figur, przepych kostyumów, świeżość i delikatność kolorytu nie ustępuje najwybitniejszym Wenecyanom. Inne obrazy w Ravennie: Matka Boska z 4 świętemi (San Vitole), Znalezienie św. Krzyża i Tajemnice Różańca (San Domenico), Madonna (pałac Lovatelli), Zdjęcie z Krzyża i Adoracya pasterzy (Akademia Sz. Pięknych); w Ferrarze jest jego (koś. San Benedetto). Oryginalnym rysem dzla L-i jest lekka maniera archaizująca, przypomina Innocentego da Imola. Wr pracy pomagał mu syn: 2) Francesco, który skończył po jego śmierci Wesele w Kanie. Znane też są Franciszka L-go obrazy ołtarzowe w kościele San Vitale i San Giovanni Battista.— 3) Piotr (* 1702—f 1762;. Uczył się w We-necyi u Antonia Balestra, a w Bolonii u Józefa Crespi. Malował przedewszystkiem małe o-brazki (maskarady, tańce, sceny domowe). Koloryt jasny i delikatny, werwa prawdziwie wenecka i wdzięk, przypominający najlepsze utwory współczesnych malarzy francuskich. Licznie jest reprezentowany w muzeum Correr. Jedyna próba większego malowidła dekoracyjnego: U-padek tytanów, na plafonie pałacu Sagredo (1734) nie powiodła się. W okresie upadku malarstwa włoskiego należy do liczby nielicznych wyjątków, przypominających świetne sy renesansu.

Longhi Józef, estetyk i miedziorytnik włoski (* 1766 —f 1831). Uczył się w Medyo-lańskiej Brera u Vangelisti rytownictwa, Travallesi malarstwa. Następnie bawił w Rzymie, gdzie zaprzyjaźnił się z Rafaelem Mor-ghenem. Pierwszą jego znaną pracą był sztych z obrazu Grosa: Napoleon I. W r. 1798 został L. profesorem w medyolańskiej Akademii Brera. Jego wytworny rysńnek doskonale nadawał się do odtwarzania klasyków włoskich, jak poczucie malarskie do reprodukcyi Rembrandta. Ważniej-miedzioryty L-ego są następujące: Geniusz muzyki według G. Reni; Madonna del Dante wed. Parmeggianino; Galatea na muszli w. Al-bani; Odpoczynek podczas ucieczki do Egiptu wed. Procaccini’ego; Sposalizio, św. Rodzina, Wizya Hezekiela i Madonna de Velo w. Rafaela; Magdalena w. Corregia; Filozof w. Rembrandta;

Enrico Dandolo w. Matteini; Ścięcie głowy Jana Chrz. Honthorsta. L. w. wykonał też 7 klisz do pracy Bossiego: „Del Cenacolo di Leonardo da Vinci libri IV“ (Medyolan 1810). Wielki sztych Sąd ostateczny według Michała Anioła pozostał niedokończony. Jako estetyk pozostawił L. kilka głębokich i wytwornych pism: „Discorsi academici intorno alla pittura“ (wyd. l-e 1807,

2-e 1814); „Vita di Michel-Angelo“ (Medyolan 1816); „Orazione panegirica di Andrea Appiani“ (Medyolan 1826). Wykłady jego o rytownictwie wyszły w r. 1830: „La Calcografia di G. L“

A. G.

Longioornia, ob DługorogieiKózki.

Longinos, gr. Aoyyîvoç, łac, Longinus, peł-nem nazwiskiem Dionysius Cassius L., odznaczony zaszczytnym przydomkiem Philo-logos (* prawdopodobnie w r. 213 po Chr. w Atenach, według niektórych źródeł w Emesie Syryjskiej). Odbywając już w młodym wieku dalekie podróże, poznał przy tej sposobności najznakomitszych nauczycieli filozofii. Najwięcej ze wszystkich pociągał go do siebie system Platona. Przez głęboką uczoność i nadzwyczajną bystrość w kwestyach gramatycznych zdobył wielkie znaczenie w Atenach. Podczas jednej z późniejszych podróży poznał się z wykształconą Zenobią, królową Palmiry, która go na dworze swym jako nauczyciela własnych dzieci zatrzymała, a wreszcie na ministra powołała. Nakłoniwszy ją na tern stanowisku do stawienia oporu potędze rzymskiej, przypłacił L. tę radę po klęsce Zenobii w r. 273 jako zdrajca stanu życiem, na rozkaz ces. Aureliana. — Z licznych jego dzieł treści historycznej, filozoficznej , gramatycznej i krytycznej mamy tylko tytuły i fragmenta; zuaczniejszy szczątek przechował się do naszych czasów z jego Retoryki, ogłoszony najlepiej przez Spengla w „Rhetores Graeei“, tom I str. 299 i nast. — Dochowane pod jego imieniem dzieło Uśpi ttyouę (=0 wzniosłem, de Sublimitate) nie traktuje o wzniosłym stylu,, lecz w poprawnej, barwnej dykcyi, na filozoficzno-krytycznej podstawie, wykazuje w praktyczny sposób wszystkie zalety doskonałego stylu, a dziś tem większą ma wagę, iż zawiera liczne cytaty z klasycznych pisarzy greckich, których dzieła zaginęły, Stosownie do napisu Atovoaton vj Aof-pvoo, podawanego w manuskryptach, przyznawano to dzieło przez długie wieki nietylko L-owi, lecz także Dyonizyuszowi z Halikarnasu albo innemu Dyonizyuszowi, a nawet Plutarchowi. Dzisiaj zgadzają się uczeni, że L. nie może być autorem jego, ponieważ przynależy ono z pewnością do czasów wcześniejszych, może aż ces. Tyberyusża. — Wydali to dzieło: Robor-tellus Fr. Bazylea 1524, editio princeps\ Manu-tius P., Wenecya 1555; Toll. J., Utrecht 1694; Pearce, Londyn 1724; Tonp F., z rozprawą Ruhnkeua o życiu i pismach L-a., Oksford 1778; Weiske, Lipsk 1809; Egger, Paryż 1837;

Jahn O., w liowem opracowaniu przez Vahlena, hattan Beach, Rockaway Beach, Long Beach. Lipsk 1887.    — Na niemiecki język przełożyli    Na Pire Island zbudowaua jest latarnia morska,

je: Heinike,    Drezno    1737; Schlosser I. GL,    — 2)    (Jurna), jedna z wysp Bahama, bardzo

Lipsk 1781.

S. Drz.

wydłużona, wysoka do 46 m., zalesiona. Ob-

Longipennes — długoskrzydłe, pod- szar 451 km. kw., m-ców 2 573. Z wyspy wy-rząd ptaków    z rzędu    pływających (Nata-    wożą    gąbki, żółwie, ryby i nieco bawełny. L.

tores). Dziób    z boków    ścieśniony, średniej dlu-    jest    prawdopodobnie wyspą Ferdinandiną Ko-

ig. r.

Long Island City, miasto w stanie N.-York, na w. Long Island (ob.), nad East River, naprzeciw Nowego Yorku, przez Newton Creek oddzielone od Brooklynu. Z L. wychodzą wszystkie koleje żelazne, łączące miejscowości wyspy Long Island z Nowym Yorkiem. L. jest właściwie przedmieściem Nowego Yorku. W r. 1895

ig. r.

gości, na końcu najczęściej haczykowaty; otwory lumba. nosowe rurkowate lub szczelinowate; skrzydła b. długie, zaostrzone, z wydłużouemi kośćmi przedramienia; lotki drugiego rzędu krótkie; goleń całkowicie upierzona; skok z przodu i z tyłu na powierzchni pokryty brodawkami lub z przodu płytkami poprzecznemi; palce połączone błoną pławną; palec wewnętrzny skierowany w

Long Island Sund, cieśnina pomiędzy w. Long Island (ob.), a lądem Ameryki północnej, długa 176 km , szeroka 5—48 km. Z Oc. Atlantyckim łączy ją od wschodu wązki kauał, Race, od strony płd.-zachód. E a s t River i zat. Nowojorska. Do N. wpadają (od strony lądu stałego) rz. Housatonic, Connecticut i Tharnes. Ożywiona żegluga. Na brzegach wznosi się kilkanaście latarni morskich.

Longi temporis praescriptio odnosi się do rzymskiej instytucyi zasiedzenia. Zasiedzenie jest to nabycie własności skutkiem ciągłego posiadania (longi temporis possessio) rzeczy przez przeciąg czasu w ustawie (1er) przepisany, înstytucya ta przechodziła różne stopnie swego rozwoju: a) Ustawa XII Tabul. (ob.) wymagała posiadania rzeczy nieruchomej przez dwa lata, ruchomej przez jeden rok. Fundi biennium, eeterarum rerum annus usus auetoritas esto. Według dawnego ius civile (ob.) zwano zasiedzenie usucapio, które tylko wtenczas mogło nastąpić, jeżeli rzecz dopuszczała nabycie na własność kwirytarną i jeśli posiadacz jej miał ius commcrcii (ob.) (plenum dominium er iure Quiritio) Wyłączone były z pod zasiedzenia grunta położone na prowin-cyi (fundus provincialis) i niedostępnem było ono dla cudzoziemca (peregrinus). Warunkiem zasiedzenia jest posiadanie (possessio), słuszny tytuł (justa causa), dobra wiara (bona fides) i nieprzerwany upływ czasu ustawami zakreślonego (longum tempus). Zaznaczyć wypada. iż prawo rzymskie wymagało posiadania w dobrej wierze tylko w dniu, kiedy zasiedzenie biegnąć zaczęło (mała fides superveniens non nocet), wbrew czemu prawo kanoniczne i niektóre kodeksy nowsze, np. austryacki, wymagają dobrej wiary przez cały czasokres do zasiedzenia zakreślony (mala fides superveniens nocet). b) W końcu rzeczypospolitej pretor wprowadził nowy rodzaj zasiedzenia, t. zw. longi temporis praescriptio, jako ekscepcyę (ob.) dla tego, kto rzecz pewną objął z przyczyny słusznej

tył, mały, wolny, często szczątkowy lub brak przeszło 50 000 mieszkańców, go zupełnie. Pióra pokrywowe mają najczęściej stosinę boczną (hyporrhachis) (niekiedy brak jej, np. u Diomedea). Gruczoł kuprowy podrzę-du dobrze rozwinięty, otoczony wieńcem piór.

Lotek pierwszego rzędu zazwyczaj 10, z których pierwsza lub druga zwykle najdłuższa.

ig. r.

Liczba lotek krótkich drugiego rzędu waha się od 15 do 40; sterówek najczęściej 12, rzadko 14, a jeszcze rzadziej 16. Kręgosłup składa się z 12 — 13 kręgów szyjnych, 9—10 grzbietowych, 11—12 krzyżowych i 7 —■ 8 ogonowych.

Kości przedramienia i ręki u kończyn przednich wydłużone; przedramię tylko u Diomedea tak długie, jak ramię, u wszystkich inn. gatunków dłuższe; z kości ręki wyróżnia się swem wydłużeniem zwłaszcza palec wielki. W przewodzie pokarmowym brak zupełny wola, oraz krótka kiszka ślepa; pęcherzyk żółciowy zawsze istnieje. Wszystkie L. latają doskouale; przebywają prawie wyłącznie kolo morza lub na morzu; nurkując, wyławiają pokarm, składający się z rozmaitego rodzaju zwierząt morskich; większość nie pływa. Są to ptaki wysiadkowe; gnieżdżą się często stadami olbrzy-miemi na brzegu morza lub na wyspach samotnych, to też w niektórych miejscach w ciągu lat potworzyły się potężne pokłady gnoju, jaj zepsutych i t. p., znane pod nazwą guana.

—Obecnie znanych gatunków liczą około 228, mających szerokie rozpowszechnienie. Z pokładów dyluwialnych znane są szczątki kopalne

mew.

Cz. St.

Long Island (wym. Long-Ajland): 1) Wyspa w Ameryce płc., należąca do stanu N.-York, ciągnie się wzdłuż brzegów stanów New-York i Connecticut, od których oddziela ją East River i Long Island Sund (ob.). Długa 192 km., szeroka w niektórych miejscach na 32 km. Obszar 3 780 km. kw., ludności 1 029 100 m-ców (1890).

Wzdłuż wyspy ciągną się wzgórza nizkie.

Część połud. L. jest ławicą piasku, przeciętą przez wązkie zatoki. Na L. wznoszą się miasta Brooklyn i Long - Island City; wzdłuż brzegu południowego ciągnie się szereg licznie odwie-    (iusta causa) i w dobrej wierze (bona fide), a

dzanych miejscowości kąpielowych:    Coney \ następnie posiadał ją przez 10, w niektórych

Island, West Brighton, Brighton Beach, Man. ! wypadkach przez 20 lat. Ekscepcya longi tem-

nońskich. a) Do najścia Włoch pod Alboi-nem. Ongi zamieszkiwali L. wybrzeże dolnej Elby, odcięci od morza przez Chauków. Plemię było nieliczne, ale bitne i odważne. Gdy Tyberyusz 4 — 6 r. po Chr. postanowił rozszerzyć granice Rzymu do Elby, wówczas i L. zetknęli się z Rzymianami. Chwilowo zawojowani, po klęsce Varusa (9) odzyskali niezależność. Na czas pewien podbił L-ów Marbod, ale w walce Marboda z Arminiuszem L. są już po stronie Arminiusza. W 30 lat po upadku Marboda popierają L-owie wygnanego przez Cherusków Italika. Prawdopodobnie nawała Hunnów przerzuciła ich na południe. W r. 487 pod wodzą Godeo-cha zburzyli L. państwo Rugiów i w niem osiedli. Tu, nad Dunajem, spotkali się z Herulami i ci zmusili ich do płacenia daniny. W organiza-cyi społecznej L-ów ludność rolnicza pracowała na wojenną. Wyraz „aldio“, później cala klasa ludności w państwie longobardzkiem, począł tu oznaczać człowieka półwolnego. Zetknięcie się z innenii ludami wpłynęło na język longobardzki. Przyjąwszy aryanizm od Rugiów, L. pozostali poza oddziaływaniem Rzymu. W r. 507 uderzył król L-ów Tato na Herulów i wydarł im niepodległość. Państwo longobardzkie sięgało teraz na zachodzie do Dunaju; na południu tylko Gepidowie dzielili je od Rzymu, na północy i wschodzie graniczyło z Awarami i Słowianami. Tata strącił z tronu siostrzeniec Wacho, pierwszy król L-i, który został „sprzymierzeńcem“ państwa rzymskiego wschodniego. Następcę Wacha młodocianego W a 11 o r y’e g o zastępował w rządach A u d o i n z rodu Gausów, który zagarnął tron dla siebie po śmierci pupilla. W ten sposób usunięto dynastyę, wywodzącą się od podaniowego Letha. Jako sprzymierzeńcy Rzymu posunęli się L-owie za Audoina na płd.-wschód Węgier i południe Styryi; otrzymali Noricum wraz z miastem i pewną kwotę pieniędzy od ces. Justyniana, co nie przeszkadzało im najeżdżać ziemie sprzymierzeńców cesarstwa w Dalmacyi i Illiryi. W r. 548 stanęli przed Justynianem posłowie króla Gepidów, Tliorisina, i króla L-ów, Audoina, którzy prosili o pomoc jeden przeciw drugiemu; cesarz obiecał ją L-om, jako mniej niebezpiecznym. Gdy walka wybuchła, Gepidowie wezwali na pomoc Hunnów i ci mieczem przekonali cesarza, że są mu niezbędni. W r. 551 pchnął cesarz L-ów przeciw-„Atlas historique de 3a ko Gepidom; zwycięstwo zostało przy L-ach, ale

poris praescriptionis pozbawiała właściciela rzeczy skuteczności skargi (actio in rem) nie z powodu jego własnej nieczynności, tylko z powodu słusznego, w dobrej wierze objętego posiadania ze strony przeciwnika. Według prawa pretor-skiego (ob.), każdy, kto miał rzecz pewną in bonis, skutkiem zasiedzenia zamieniał się na właściciela kwirytarnego. Zasada ta zastosowaną została, w pewnym przynajmniej stopniu, tak do gruntów prowincyonalnych (praedia pro-vincialia) jako też na korzyść cudzoziemców (peregrini), będących w posiadaniu gruntów italskich (fundus italicus), a również i do każdego posiadacza rzeczy ruchomej (res mobilis). Pierwotnie czas posiadania (longum tempus) nie Lył ściśle określony. Później w cesarskich postanowieniach (constitutiones) czas ten wyznaczono na lat 10 inter praesentes t. j. jeśli poprzedni posiadacz mieszkał w obrębie tejsamej civitas, i na 20 lat inter absentes, t. j. jeśli mieszkał w obrębie innej civitas (1. 76, D. 18, 1). Starodawne zasiedzenie— usueapio wymagało dla rzeczy i o-soby commercium iuris civilis (ob.), pretorskie zaś prawo —commercium iuris gentium (ob.)—6’) Cesarz Justynian połączył instytucye usucapio-nis i praescriptionis longi temporis w jedną, stanowiąc, że obok innych warunków termin dla zasiedzenia rzeczy nieruchomych (immobilia) wynosić miał 10 lat inter praesentes, 20 inter absentes, a dla zasiedzenia rzeczy ruchomych w każdym razie 3 lata. Obok powyższego zasiedzenia przyjął Justynian zasiedzenie nadzwyczajne, praescriptio longissimi temporis; służyła ona każdemu posiadaczowi, który rzecz objął bona fide i posiadał ją przez 30, w niektórych zaś przypadkach przez 40 lat. Takiemu posiadaczowi służyła ekscepcya prae-scriptoris longissimi temporis.—Por. Pr. I. 2, 6; Sohm ^Institutionen“ § 64, wyd. 10-e 1901; Zielonacki „Nauka o posiadaniu i o zasiedzeniu własności“ 1862.

Longnon August Honoryusz, historyk i filolog francuski (* 1844 w Paryżu). Do r. 1869 był szewcem, ale pracą zdołał się wybić. W r. 1871 archiwaryusz, r. 1892 profesor hi-storyi w Collège de France. Ważniejsze prace: „Géographie de la Gaule au VI s.“ (1878), nagrodzona przez Akademię napisów: „Paris pendant la domination anglaise 1420—56“ (1878); „Documents parisiens sur l'iconographie de Saint Louis“ (1882);

France, depuis Cesar jusqu’à nos jours“ (1884— 89);

main des Prés“ archiwalnych wydał: „Etude biographique sur François Villon“ (1877) i tegoż zbiorowe wydanie dzieł r. 1892. L. redagował (od 1675) „Bulletin de la Société de l’histoire de Paris et File de France.“

T. U.

*-y-

wycieńczeni walką nie wyzyskali go. Następca „Polyptyque de 1’abbaye de Saint—Ger- Audoina, Alboin, w walce z Gepidami uciekł (1886); na podstawie źródeł się do pomocy Awarów, zawierając z nimi sojusz na ciężkich warunkach. Państwo Gepidów po 100-letniem istnieniu w tej walce upadło. Owoce zwycięstwa zagarnęli dla siebie Awarowie, stając się uciążliwymi dla L-ów sąsiadami, tak, iż ci musieli szukać dla siebie in-Longobardowie, plemię germańskie, zali- ' nych ziem. Alboin odnowił sojusz z Awarami, czane przez jednych do Germanów zachodnich, odstąpił im wschodnią część państwa L-ów według innych do plemion swewsko-hermi- ! zastrzegł sobie prawa do Pannonii w razie

niepowodzenia wyprawy do Italii. Zabezpieczywszy sobie tyły, ruszył w kwietniu r. 568 do Włoch. Zastępy Alboina składały się z różnorodnych pierwiastków (mieszkańcy Noricum i Pannonii, Słowianie i Gepidowie, duży oddział Sasów oraz przedstawiciele innych plemion germańskich). Dla Rzymian te zastępy były dziwnem zjawiskiem. Najwyższa władza spoczywała w ręku króla, ale opierała się na potrzebach wojny i wędrówek; zwyczaje prawne istniały, ale nie spisane, nie posiadały stałych organów wykonawczych; podstawę stosunków wzajemnych tworzyła rodowość. Głównemi zajęciami L-ów były wojna, polowanie i hodowla, gdyż rolnictwo zepchnęli na barki poddanych. Odrazę w Rzymianach budził wygląd L-ów dziki, potęgowany długim włosem, od którego pochodzi ich imię. Rzymianie nie wierzyli w trwałość podboju dokonywanego przez takie hordy, a najście ich niesłusznie przypisywali Narsesowi, odwołanemu naówczas z Italii, L. nie spotkali oporu w polu otwartem, Rzymianie zamknęli się po miastach, które trudno było najeźdźcom zdobywać. Pierwszą większą zdobyczą najazdu było Forum Julium (Cividale weFriaulu, drugą Akwilea). D. 4 wrześ. r. 569 zdobył Alboin Medyolan. Odtąd datuje się jego panowanie we Włoszech. Po

3-letniem oblężeniu zdobyto Pawię, poczem Lombardy a i Piemont przeszły do rąk L-ów. Alboin (ob.) za opór mścił się nielitościwie. Po śmierci zamordowanego Alboina obrano królem Clepha z rodu Beleos, który po iy₂-rocz-nem panowaniu padł w r. 574 z ręki własnego sługi. Po śmierci Clepha króla już nie obrano: każdy z książąt działał na własną rękę. Władza książąt-wodzów początkowo była czysto wojskową i pochodziła z ręki królewskiej. W miarę podboju Włoch rozsadzano tych książąt po kraju, i w ten sposób władza wojskowa zamieniła się w terytoryalną. Teraz nastąpiło osiedlenie się L-ów nastałe. Nie zadawalali się oni, jak Ostrogoci, trzecią częścią ziemi, lecz zagarniali majątki ziemskie z inwentarzem i kolonami; poprzedni właściciele bądź zbiegli, bądź zostali wywłaszczeni i wytępieui. Zresztą tylko panowie się zmienili, urządzenia agrarne pozostały tesame. Nadawanie ziemi odbywało się powoli w miarę utrwalania się L-ów we Włoszech, przyczem uwzględniano stosunki rodowe; nie wszystkie jednak rody otrzymały równe udziały. Alboin ograniczył swe panowanie do Włoch północnych; po jego śmierci L-owie posunęli się do południowej i środkowej Italii. Wówczas powstały księstwa Beneventu i Spoleto. Władze rzymskie ograniczyły się do obrony waro-rowni; wojska cesarskie zajęte były wojną z Persami i Awarami.—b) Walki z cesarstwem wschodnio-rzymskiem. Dopiero w r. 575 czy 576, gdy na czele wojsk rzymskich we Włoszech stanął zięć cesarza Baduarius, stoczono pierwszą bitwę w otwartem polu, którą Rzymianie przegrali, a L., ośmieleni zwycięstwem,

poczęli zbliżać się ku Rawennie. Po śmierci pap. Benedykta Rzym otoczony był zewsząd przez posiadłości L-ów. Próżno prosił pap. Pe-lagiusz II ces. Tyberyitsza o pomoc; ten, zajęty innemi sprawami, dał jedynie radę, aby papież przekupił książąt longobardzkich, a gdyby to się nie udało — Franków: zwalczania barbarzyńców przez barbarzyńców trzymało się stale cesarstwo! Pelagiusz zwrócił się więc do króla frankońskiego w r. 580; wyprawy Franków nie dały jednak rezultatu. Childebert udał się do Włoch w r. 584, ale L-owie bez walki uznali go za swego zwierzchnika: król więc powrócił do domu. Wówczas użyto przekupstwa względem poszczególnych książąt; system ten na razie wstrzymał podboje L-ów, którzy jednak wskutek najazdu frankońskiego i niepowodzeń na północy uczuli potrzebę skupienia się i obrali królem syna Clepha, Authariego, oddając mu jako uposażenie połowę dóbr we wszystkich księstwach; w całern państwie obok pośrednich poddanych królewskich, zależnych od książąt, miał król bezpośrednich poddanych, rządzonych przez urzędników królewskich, gastaldów. Władza królewska nabrała mocy i znaczenia. Nie wszyscy książęta zgodzili się na taki stan rzeczy; zmuszenie ich do posłuszeństwa było jedną z nieustannych trosk władzy królewskiej w latach późniejszych. Authari przyjął tytuł Flaminiusza dla zaznaczenia, że mimo nieuzna-nia go przez cesarza ma zamiar panować w Italii. Miał przed sobą dwa zadania: konsolida-cyę państwa i obronę jego przed cesarzem i Frankami: zadania te były przewodnią nicią wszystkich królów longobardzkich. Próby wejścia w sojusz z Frankami za pomocą związku małżeństw nie powiodły się podówczas. Authari poślubłi córkę ks bawarskiego Garibalda, Theodelindę, katoliczkę, i w ten sposób zbliżył się do prastarej dynastyi Lethingów. Z Frankami wojował pomyślnie, lecz kiedy Childebert postanowił w r. 589 ponownie udać się sam do Włoch, Authari oświadczył gotowość do płacenia Frankom daniny i pomagania im przeciw nieprzyjaciołom. Była to chwila groźna: egzarcha Rawenny, Frankowie, zbuntowani książęta 1-cy—mieli nadzieję w r. 590 zgnieść zupełnie Autharego, ale okazało się, iż Frankowie, zdolni do najazdu, nie umieją przeprowadzić skutecznie akcyi zgóry ułożonej: cofnęli się też w chwili ostatecznej. Nauczony doświadczeniem, Authari ponowił usiłowania zmierzające do zawarcia pokoju z Frankami, czego wreszcie dopiął. Po śmierci Authariego (5 wrześ. 590), tron i ręka Theodelindy dostały się Agilulfowi, ks. Turynu, który jął się energicznie ukrócenia książąt: ks. Mimulf z wyspy św. Juliusza został zabity; ks. Gaidulf z Bergamo powstawał dwa razy, i dwa razy musiał prosić o przebaczenie; ks. Treviso dostał się do niewoli. Agilulf sięgnął również na południe, naznaczając na miejsce zmarłego ks. Benewen-

tn, Zotto, ks. Arichisa, który w ciągu 50-let- opiekę prawną. Sara fakt spisania praw zwy-niego panowania utrwalił tam rządy L-ów. W    czaj owych z dodaniem niektórych postanowień

stwierdzał, że król dąży do wprowadzenia jedności w państwie. Napisany był edykt w jęz. łacińskim; zwroty używane w życiu codziennem przez L-ów utrzymano.Rothari w początkach panowania swego zachowywał pokój z cesarzem, ale walczył z nim bezustannie od r. 643, śmierci egzarchy Izaaka. Zdobył miasta pobrzeżne od Luni do granic frankońskich. Państwo Rothariego, pozostające w bezpośredniem władaniu, zajmowało zachodnie dzielnice Włoch górnych; na wschodzie jednocześnie istniały księstwa Friaulu i Trydentu. L-dzkie posiadłości zaokrąglała kraina na płc.-zachodzie, zdobycie zaś Oderzo dokonało tegosamego na płn.-wschodzie. Nad Scultenną pobił Rothari wojska cesarskie i zaatakował ziemie należące do Rawenny; jednocześnie Rodoald z Benewentu, syn Gisulfa z Friaulu, uderzył na posiadłości cesarskie na południu, a brat i następca jego, Grimoald, prowadził walkę dalej. Egzarcha Olympios na krótko przed śmiercią Rotharego (652) uznał te podboje. Następca i syn Rothariego Rodoald w pół roku padł z ręki Longobarda, mszczącego honor swej żony. Tron objął Ar i pert (f 661), siostrzeniec Theodolindy, katolik, który pozostawił dziedziców Godeperta i Perctarita. Godepert wezwał Grimoalda, ks. Benewentu, na pomoc przeciw bratu, ale, nim przyszło do walki, stał się ofiarą bratobójstwa. Perctarit u-ciekł do Awarów, żona jego z synkiem Cunicpertem zesłana została do Beuewentu. Grimoald połączył koronę królewską z księstwem Benewentu. Za jego rządów ces. Konstanty postanowił odzyskać Włochy i wylądował na południu, zdobył Lucerię, zamknął w Bene-wencie syna Grimoalda, Romualda (663), ale przed nadchodzącym samym Grimoaldem cofnął się do Neapolu, w odwrocie ponosząc dotkliwe porażki. Cesarz porzucił wtedy myśl podboju Włoch. Ostatecznym wynikiem jego wyprawy włoskiej było założenie swej rezydencyi w Syrakuzach. Ludność Sycylii, która cierpiała dotychczas wskutek nieładu w państwie rzymskiem i ciągłych wojen, odczuła mocno ciężar utrzymania dworu cesarskiego. Wpływało to na osłabienie niechęci ku L-om. Wreszcie cesarz powrócił do Konstantynopola, a wypadki we Włoszech szybko pędziły ku zerwaniu nici łączącej je ze Wschodem. Grimoald rozszerzył posiadłości Benewentu, zdobył Tarent i Brindisi, wogóle objął w posiadanie cały płd.-wschód Italii prócz Bydruntu. W r. 668 wydał Grimoald uzupełnienie edyktu Rotharego; pozostawił tron (671) Garibaldowi, którego po 3-ch miesiącach usunął ów P e r o t a-rit. Wojna z cesarstwem ustała. Postępy ogromne czynił katolicyzm w południowej i środkowej Italii, w ostatnich zaś latach panowania syna Perctarita, Cunicperta, i we Włoszech północnych, à) Utrwalenie się władzy królewskiej; nawracanie się na katolicyzm; przyjęcie

tym czasie poprawiły się stosunki w posiadłościach rzymskich: Agilulf stanął w w r. 593 pod Rzymem. Papież Grzegorz I odrazu kazał urzędnikom cesarskim zawrzeć z nim umowę, mocą której Rzymianie obiecali płacić 500 f. złota rocznej daniny. Cesarz i egzarcha pokoju nie uznali. Próżno papież robił przedstawienia, i dopiero za nowego egzarchy, Rallinkosa, w r.

598 doprowadził do rozejmu, który wnęt zerwano, gdy w r. 601 Agilulf wysiał flotę na pomoc sprzymierzeńcowi swemu, Kokanowi awarskiemu, toczącemu walkę z cesarstwem. Nowy przecież rozejm stanął w r. 605, ale niebawem zerwano go znowu, aż wreszcie doszło do pokoju z małą przerwą 10-letnią, Przerwa ta nastąpi-ła, gdy Eleutherius egzarcha wplątał się w walkę z L-ami. Wojnę tę zwycięsko przeprowadził Sun-darius w imieniu Adaloalda, małoletuiego syna Agilulfa (f 616). c) Wojny wewnętrzne i wybijanie się władzy królewskiej na wierzch.

Podczas pokoju zbliżyły się do siebie obie strony, zarówno w życiu codziennem jak w religijnem; król pozostawał aryani-nem, ale królowa była katoliczką; wśród książąt 1-ich znaleźli się też katolicy, ale właśnie z powodów religijnych wybuchły niesnaski wśród L-ów. Antagonizmy między partyą przyjazną Rzymowi i nacyonalistyczną poczęły wyraźnie występować; przeciw synowi Agilulfa. Ada-loaldowi,jako znajdującemu się pod wpływem Rzymu, wybuchło powstanie magnatów pod wodzą szwagra królewskiego, Arioalda z Turynu, który zdobył tron, a Adaloald zginął jakoby od trucizny. Panowanie następców Agilulfa nie było szczęśliwe, bo egzarcha Izaak skutecznie siał niezgodę wśród L-ów i pociągnął przeciw nim Awarów, dzięki czemu bezpiecznie rządził w ziemiach wseh.-rzymskich. Awarowie wpadli do Friaulu. Ks. Gisulf tamtejszy legł w bitwie, a żona z czterema synami dostała się do niewoli. Dwaj z nich, Taro i Cacco, wydostali się na wolność i sprawowali rządy weFriaul’u, a podczas wojny Franków, Allemanów i Bawarów z Samonem udało się tym książętom Friaulu zmusić Słowian, mieszkających na wschód od Bawarów, do płacenia daniny. Arioald nie brał w tem udziału, zajęty walką z książętami, i nawet szukał pomocy u egzarchy. Podobno za zrzeczenie się daniny, płaconej przez egzarchat, ściągnął e-gzarcha Izaak niedogodnych królowi książąt Friaulu do Oderzo i zabić polecił. Friaul otrzymał Grasulf, brat Gisulfa, a młodsi synowie Gisulfa, Radoald i Grimoald, udali się do Benewentu pod opiekę ks. Arichisa. Po niedołężnych rządach Arioalda (f 636) nastąpił okres energicznego utrwalania władzy królewskiej. Ks.

Brescii, Rothari, zdobył tron i rękę Gun-debergi; wydał edykt (d. 22 list. 643), który zawarł zwyczaje do owego czasu niespisane, kładł tamę nadużyciom możnych, zapewniał

Wiel. Eueykl. Powiz. Iluztr. Ser. I, Tom XLIII-IV Ze«z. 348b.

języka Rzymu; organizacya. Nowa dynastya, bawarska, nie mogła uważać panowania swego za zabezpieczone bez złamania oporu książąt. Pierwszy powstał ks. Trydentu Alahis, i rozszerzył w walce z Perctaritem swe posiadłości, a za syna jego, Cunicperta, zagarnął większą część górnych Włoch, gdzie rządził, prześladując katolików. Cunicpert wystąpił przeciw niemu; na polu Coronate spotkały się oba obozy — katolicki i aryański; zwycięstwo odniósł Cunicpert; rokoszanin Ausfrit, ks. Friaułu, został pojmany i oślepiony. Całe północne Włochy znalazły się w zależności od króla, nastąpiło zjednoczenie polityczne i kościelne. Za wolą króla zebrał się sobór w Pawii, na którym zjednoczyli się biskupi schizmatyccy z katolickimi. Przejście od aryanizmu do katolicyzmu jest w dziejach L-ów jednem z ogniw ogólnego zbliżenia się do kultury rzymskiej. Grimoald i Konstans byli ostatnimi szermierzami w zapasach; Per-ctarit i Konstantyn rozpoczęli nową erę. Data pokoju, zawartego w Konstantynopolu, jest nieznana (prawdopodobnie w r. 680). Papież Agathon (678 — 681) odegrał rolę pośrednika. W chwili tego ustalania pokoju z cesarstwem państwo L-ów było ukształtowane już zupełnie. L-owie nie uznawali praw Rzymian, uważając, że w ich państwie może obowiązywać tylko prawo

1-kie, a korzystać zeń w pełni jedynie Lon-gobard, należący do stanu wojskowego i posiadający ziemię. Pozostała ludność składała się z niewolników i poddanych — aldiów; aldiowie nie mieli swobody ruchów i pozostawali pod prawną opieką panów. W razie wyzwolenia otrzymywał niewolnik prawa panów; przybysze z obczyzny, o ile dostawali się pod opiekę króla, również z prawa L-ów korzystali. Na początku w. VIII (prawa Liutpranda) przyznano Rzymianom prawo osobiste rzymskie. Pełnię praw i „wergeld“ (ob.) miał tylko Longobard rodowity. Stosunki rolne nie zmieniły się. Organizacya państwa ograniczała się na L-ach; inne narodowości u-działu w niej nie brały. Oparty na stosunkach rodowych ustrój dopominał się nowych warunków. Powoli państwo przejmuje prawa i obowiązki rodów. Zamiast zemsty występuje wergeld; wprawdzie nie usunęło prawo zupełnie zemsty, ale zakres jej ograniczyło. W procesie odgrywały główną rolę przysięga i pojedynek (sąd boży). Ustrój rodowy rozprzęga się, trwa nadal jedynie w prawie dziedziczenia: prawa rodziny do majątku były bardzo silne, testamentu w znaczeniu rzymskiein nie było; zebrania ludowe zniknęły wobec rozsiedlenia na dużej przestrzeni; miejsce ich zajęły przeglądy wojskowe. Z sądownictwa ludowego nie pozostało śladu: zwykle zgromadzało się wojsko, gdy trzeba było podjąć jaki akt ważny, np. ogłosić prawo jakie lub obrać króla. Działały w ten sposób dwa pierwiastki: jeden tkwił w orga-nizacyi uarodu longobardzkiego, zgodnie z potrzebami państwa terytoryalnego (przedstawicielem jego była władza królewska); drugi w waruu-kach gospodarczych wśród stojących poza państwem, ale zamieszkujących tosamo terytoryum poddanych. Mimo całej odrębności L-ów stosunki właściwe zajętemu obszarowi oddziałały i na nich; przyczyniły się do tego małżeństwa mieszane, wyzwalanie niewolników i poddanych, wreszcie różnice majątkowe wśród L-ów. W połowie w. VIII tak liczni są już bezrolni L-owie i wolni, poświęcający się rzemiosłu i handlowi, że prawodawca uznał za stosowne uregulować ich obowiązki służby wojskowej. Monetę i miary zachowali L. rzymskie; używano pisma łacińskiego, historyę pierwszą i podania spisano po łacinie. Spisywanie dokumentów przejęto od Rzymian: edykt Rothariego napisany był po łacinie; na prawie 1-kiem też odbiło się prawo rzymskie—słowem, na wielu polach musieli L-owie dostrajać się do otoczenia. Na czele państwa stał król; początkowo tylko wódz naczelny, z czasem rozszerzył swą kompetencyę: zwoły-wałwojska, był sędzią najwyższym, mógł brać pod swą opiekę poszczególne osoby, bił monety. Władza królewska uległa ograniczeniu z chwilą, gdy książęta po śmierci Clepha stali się panami swych terytoryów. Król starał się jednak przy pomocy organów swych wpływy utrzymać. Obok książąt istnieli urzędnicy królewscy, zarządzający jego dobrami — g a s t a 1 d o w i e. Była to niższa od książąt instaucya, ale współzawodnicząca z nimi, nieistniejąca zresztą w księstwach silnych, przechodzących z ojca na syna. Książęta rozporządzali w swych księstwach dobrami, gdy gastaldowie mogli niemi jedynie zarządzać. Władza książąt była podobna do władzy królewskiej. Księstwa de /«-eto przechodziły z rąk do rąk dziedzicznie, choć w teoryi książęta ustanawiani byli przez królów; potwierdzouy książę pełnił swe obowiązki dożywotnio. Stosunek władzy królewskiej do książąt zależał w zupełności od potęgi króla. Prócz gastaldów miał król do rozporządzania specyalny stan służebny, g a s i n-d ó w, używany do najrozmaitszych zleceń i składający się z przeróżnych żywiołów; blizki stosunek do króla podnosił ich znaczenie społeczne i wergeld. Gospodarka państwowa podobna była do gospodarki majątków dużych: państwo i król żyli w gruncie rzeczy z posiadłości ziemskich. Król potrzebował do spełnienia swych zadań całego zastępu osób, a zapewnić im utrzymanie mógł tylko przez nadawanie ziemi. Z czasem wśród L-ów wzrastają różnice majątkowe: w klasie wolnych są w w. VIII bogaci i biedni właściciele ziemscy, jako i pozbawieni ziemi; stosownie do tego uregulowano służbę wojskową. Część wolnych nie stawała do boju, troszcząc się o uprawę pól i konie wojowników. Na tern tle rozwinęło się przeciwieństwo między wojownikami i resztą ludności, które wyszło na korzyść królów. Słabsi szukali opieki króla; ten zaś mógł ich

za Rotharego i W w.

VII w, — Po śmierci

zadowolić przez nowe zdobycze; stąd wzmożenie się władzy królewskiej Grimoalda i ich tendencye zdobywcze.

VIII te tendencye z nową silą się ujawniły, e) Walki z książętami, papieztwem, cesarstwem i Frankami w Cunicperta (700) wstąpił na tron młody Liut-pert pod opieką Anspranda. W r. 712 objął rządy Ansprand, a po rychłej jego śmierci (712) syn jego, Liutprand, który ożenił się z Guntrutą, córką ks. bawarskiego Teutparta. Liutprand dążył do zabezpieczenia granicy północnej, utrzymania pokoju z Frankami i przyjaznych stosunków z Rzymianami, aby ich użyć przeciw cesarstwu, z którem walczył celem rozszerzenia swego państwa na całe Włochy. Przymierza zawierał odpowiednio do potrzeb: to z Frankami, to z zastępcą cesarza przeciw papieżowi, to z papieżem i re-wolucyą włoską przeciw cesarstwu. Głównie prowadził walkę z cesarstwem i książętami Spo-leto i Benęwentu, a z walk tych wyszedł zwycięsko. Szlachetny, odważny i dzielny, wglądał we wszystkie sprawy; strzegł pilnie wymiaru sprawiedliwości i domagał się tego od swych urzędników, których jednocześnie otaczał swą opieką szczególną. Hojny dla gasin-dów, niemniej był szczodrobliwym dla kościołów i klasztorów. Stale występował jako obrońca kościoła katolickiego. Niechętnie patrzył na pojedynki sądowe, obostrzył kary za morderstwo, nadał papieżowi Sutri—zarodek przyszłego państwa papieskiego. W r. 715 na tronie papieskim zasiadł Grzegorz II, który, korzystając z zamieszania, spowodowanego powstaniami przeciwko władzy cesarskiej we Włoszech, zdecydował się przeprowadzić samodzielną politykę świecką. Początkowo szedł ręka w rękę z Liutprandem, ale gdy ten chciał wyzyskać stan Włoch dla zdobyczy terytoryalnych, stanął w obronie granic cesarstwa wschodniego. Wszczęły się długotrwałe walki, w których L. natarli na posiadłości cesarskie, Liutprand z hołdował ks. Spoleto i Benewentu, papież do uległości wobec Konstantynopola powrócił, a Włochy prawie zjednoczyły się pod władzą longo-bardzką, z wyjątkiem egzarchatu raweńskiego i części Włoch południowych trzymanej przez ces. wschodnie. W r. 735 zachorował Liutprand, L-owie okrzyknęli królem Hildepran-da, a choć król panujący już wyzdrowiał, musiał jednak dzielić rządy z siostrzeńcem. Ten nie mniej energicznie zajął się urzeczywistnieniem swoich planów; papież podniecał książąt, co krzyżowało główne zamiary Liutpranda — podboju egzarchatu. Zmarł król na początku r. 744 nie dokonawszy tego zamiaru. Mimo całej potęgi, jaką posiadała władza królewska za Liutpranda, następca jego Hildeprand spotkał opór książąt i przez R a t c h i s a, ks. Friaulu, wiernego Liutprandowi sprzymierzeńca, był po 8-mie-sięcznem panowaniu strącony z tronu. Ratchis zawarł 20-letni pokój z Rzymem (ces. Konstantyn współczuł z polityką papieską, rozszerzającą dobra doczesne papieskiej. Starał się on naśladować Liutpranda, a więc opiekował się urzędnikami i jednocześnie przestrzegał pilnie trzymania się prawa; zaprowadził kontrolę pograniczną, stojącą na przeszkodzie porozumiewaniu się sił wrogich królowi. Pokojowa polityka króla nie wszystkich zadawalała; energiczny brat jego stał na czele zwolenników dalszej walki z cesarstwem. W obawie o tron Ratchis rozpoczął kroki wojenne; ale kiedy papież skłonił go do cofnięcia się, utracił tron, w Medyolanie bowiem w r. 749 obwołano królem jego brata Aistulfa. Aistulf niezwłocznie rozpoczął wojuę; zdobył Comacchio, Ferrarę, a w r. 751 i Rawennę. W rękach cesarstwa pozostał Ducatus rzymski, Neapol i część Italii południowej. Aby rozporządzać siłami potrze-bnemi, uregulował Aistulf stosunki wojskowe, nakazując odpowiednio do rozległości majątku dostarczać żołnierzy; do orgauizacyi wojskowej wciągnął i kupców; straże pograniczne wzmocnił; wreszcie ruszył przeciw Rzymowi. Papież Stefan zaproponował pokój, bogato obdarzając króla darami; po kilku miesiącach zawarto ro-zejm czterdziestoletni, z niewiadomych jednak powodów wojna trwała dalej. Król żądał solida złotego daniny od każdego mieszkańca Rzymu i oddania mu Dukatu rzymskiego wraz ze stolicą pod juryzdykcyę. Z Konstantynopola tymczasem nadeszło żądanie zwrotu ziem zabranych przez L-ów. Aistulf wysłał posła do Konstantynopola dla pertraktacyi; tożsamo uczynił papież, prosząc o pomoc. Jednocześnie zwrócił się Stefan do Pippina frankońskiego. Cesarz pomocy nie nadesłał, a zalecił papieżowi domaganie się u Aistulfa zwrotu zdobyczy. Stefan

11    udał się do Pawii; Aistulf nie uwzględnił wymagań, ale nie ważył się przeszkodzić papieżowi w wyprawie do króla frankońskiego Pippina, od którego posłowie po papieża przybyli. Spotkanie Stefana z Pippinem nastąpiło koło Pothion. Papież namaścił Pippina na króla i synów jego, Karola i Karlmanna, oraz z ramienia cesarza mianował ich patrycyuszami rzymskimi; Pippin ze swej strony obiecał zwrócić papieżowi Rawennę i inne miasta, zdobyte przez L-ów od czasów Liutpranda, i rozpoczął kroki celem wykonania umowy. Proponował

12    000 solidów Aistulfowi za zwrot ziem zabranych; ten odrzucił propozycyę, ale poniósł porażkę u podnóża Mont Cenis i schronił się do Pawii. Tu stanęła umowa. Aistulf obiecywał pozwra-cać ziemie zdobyte, zastosować się do żądań papieża i cesarza i uznać zwierzchnictwo Franków. Nie wszystkie żądania papieskie umowa zadawalała, była jednak wielką wygraną. Aistulf umowy nie dotrzymał i d. 1 stycz. r. 756 obiegł Rzym. Frankowie ruszyli na pomoc papieżowi i znów u Mont Cenis pobili L-ów; znów Aistulf zamknął się w Pawii i wreszcie do

L-dzkie,

(Petersb. 1880).

dawnych zobowiązań musiał dodać 3-ą część skarbów Pawii, jako odszkodowanie wojenne, a nadto płacić daninę w wysokości 12 000 solid, rocznie. Papież przytem otrzymał Commacchio,

f) Papiezłwo w stałem przymierzu z Frankami, Karol W. we Włoszech, Upadek Longobardów. Aistulf zmarł w grudniu r. 756. Ratchis chciał znów na tronie zasiąść, ale przeciw niemu wystąpił ks. Toskany Dezyderyusz. Alboin, ks. Spoleto, oderwał się zupełnie i związał z papieżem i z królem Franków. Dezyderyusz przyrzekł pozwracać miasta zabrane cesarstwu przez poprzedników i pozostać w zależności od Franków. Ratchis wrócił za wolą papieża do klasztoru. Za życia papieża Stefana (f 751) zwrócił Dezyderyusz tylko Faenzę i Ferrarę. Dezyderyusz zwyciężył Alboina i w Benewencie osadził zięcia swego, Arichisa. Papież Paweł, widząc, że Dezyderyusz rośnie w siły a obietnic nie dotrzymuje, słał posłów do Pippina o interwencyę —bezskutecznie. Wreszcie w r. 763 przyszło do zgody między papieżem i Dezyde-ryuszem; papież zrzekł się dalszych pretensyi, a Dezyderyusz obiecał bronić go przed cesarstwem. Królowa Bertrada, wdowa po Pippinie (f 768), zainieyowała przymierze L-ów, Franków i Bawarów. Tassilo ożenił się z córką Dezyderyusza, drugą córkę miał pojąć za żonę Karol frankoński. Papież oponował przeciw temu. Bertrada zapewniła, że Dezyderyusz po-zwraca zabrane papieżowi patrymonia, i tern go ułagodziła. W Rzymie wtedy walczyły dwie partye, t. j. biurokracyi papieskiej, mającej na czele Christofora, oraz duka Tota, zwolennika wpływu świeckiego. Podczas zatargów, które wywiązały się po śmierci pap. Pawła, Toto obwołał papieżem swego brata Konstantyna, Christofor zaś zwrócił się o pomoc do ks. Theodicyusza ze Spoleto i do Dezyderyusza. Ci stanęli u wrót Rzymu. Christofor wszedł do grodu, i na papieża obrano Stefana Iii-go. Papieżowi niebawem zaczęły ciążyć wpływy Christofora. Dezyderyusz w porozumieniu z papieżem przybył do Rzymu, a kiedy Christofor nie chciał go wpuścić, papież udał się do obozu Dezyderyusza, w Rzymie zaś wybuchło powstanie pod wodzą Pawła Afiarty. Christofor został zwyciężony i papież pisał do Karlraanna, że zawdzięcza swe zwycięstwo Dezyderyuszowi. Jednak stosunki kształtowały się fatalnie dla księcia toskańskiego Karol był z nim w złych stosunkach i odesłał mu córkę, narzuconą przez Ber-tradę; po śmierci Karlmana zaś wdowa po nim wraz z dziećmi szukała schronienia na dworze Dezyderyusza. Nowy papież Hadryan zachowywał się niechętnie, i Dezyderyusz rozpoczął kroki.ku odebraniu miast oddanych przez siebie papieżowi; domagał się osobistego widzenia z Hadryanem i żądał namaszczenia dzieci Karlmana na królów; nie dopiąwszy tego, Dezyderyusz ruszył na Rzym. Papież poprosił o pomoc Karola, a sam zamknął się w mieście i wydał bullę, grożącą klątwą Dezyderyuszowi. Dezyderyusz, obawiając się najazdu Franków, zamiar zdobywania Rzymu porzucił. Do Rzymu przybyli posłowie Karola dla sprawdzenia, czy Dezyderyusz spełnił obietnice, poczynione Pippinowi. Karol proponował za spełnienie żądań Rzymu 14 000 solidów; Dezyderyusz odmówił. Jeszcze trzy razy zwracał się Karol bezskutecznie. Wybuchła wreszcie walka nieodzowna pomiędzy Frankami i L-ami, walka ostateczna, jedynie odwlekana od czasów Pippina. Wojska frankońskie wyruszyły. Dezyderyusz zamknął się w Pawii. Okazało się, jak słabo zorganizowane było państwo L-ów. Karol nie spotkał się nigdzie z oporem, doznał go tylko od króla i jego syna Ade Igi sa, mianowanego współrządcą jeszcze w r. 759. Cofnięcie się do Pawii miało ten skutek, że wojsko ze Spoleto przeszło na stronę papieża; za tym przykładem poszły i inne miasta. Karol d. 2 kwiet. 774 przybył do Rzymu, ponowił o-bietnicę Pippina i wyruszył na północ; nakazał oblężenie Pawii, a sam z częścią wojska udał się ku Weronie, gdzie przebywał Adelgis. Ten zdążył ujść do Konstantynopola pod opiekę cesarza. Oblężenie Pawii przeciągnęło się aż do początków czerwca. Z upadkiem jej upadło i państwo longobardzkie. L-owie pośpieszyli złożyć hołd nowemu władcy. Karol powrócił do Francyi, prowadząc ze sobą Dezyderyu-sza z żoną i córką i wioząc 1-dzkie skarby królewskie. Zdobycie państwa 1-go przez Karola mało zmieniło stosunki wewnętrzne; ustrój pozostał tensam, zmienił się tylko panujący. W r. 871 papież ochrzcił imieniem Pippina

4-letniego syna Karola, namaszczając go, wraz z młodszym bratem, Ludwikiem, na króla. Pippinowi przeznaczono Królestwo Ludwikowi Akwitanię. Nie znaczyło to, żeby Pippin miał rozpocząć rządy samodzielne, gdyż państwo 1-kie stanowiło tylko całość odrębną w wiel-kiem państwie Karola W. — Literatura: a) Źródła: „Mon. Germaniae“, „Scriptores rerum Longobardarum et Italicarum saec. VI— IX“.— Prawo longobardzkie, wyd. przez Bluhme „Leges IV; Padeletti „Fontes iuris Italici medii aevi I“ (Turyn 1877); b) o p r a c o w a ni a: Leo „Gesch. d. Italienischen Staaten“, T. I (Hamburg 1829); Hodgkin „Italy a. her invaders“ (T. V The Lombard invasion, T. VI The Lombard kingdom, Oxford 1895); L. M. Hartmann „Geschichte Italiens im Mittelalter, II, 1, 2 (Lipsk 1900 i Gotha 1903); P. Winogradów „Projischożdenie feodalnych otnoszenij w łombardskoj Italiji“

St. E.

Longomontanus Chrystyan, astronom duński (* 1562—f 1647), syn ubogiego rolnika, nauki początkowo pobierał u proboszcza miejscowego, następnie w kollegium w Viborgu. Zalecony przez nauczycieli Tychonowi de Brahe, spędził z nim lat kilkanaście w Uraniborgu i

zyki.

S. Drz.

Km,

W lutym 1886

M. Ab.

Longueville, tyt. ks. franc., ob. D u n o i s. Longwood, folwark na wyspie Św. Heleny, ostatnie miejsce pobytu Napoleona I (1815 — 1821). W r, 1858 rząd angielski ofiarował L. w upominku Napoleonowi III.    Km-

Lcngwy, miasto we Fraucyi, w dep. Meur-the-et-Moselle, nad Chiers, w pobliżu granicy belgijskiej. Składa się z dolnego miasta i z górnego, ufortyfikowanego przez Vaubana, Kościół (r. 1690) z wysoką wieżą, ratusz (r. 1780), szpital wojskowy, znaczne kopalnie rudy żelaznej, huty żelazne i kilka in. fabryk. Twierdza. M-ców 7 000 (1900).—-L., niegdyś stolica hrabstwa, później posiadłość Lotaryngii, od r. 1678 należy do Fracyi. W listopadzie r. 1870 L. oblężone przez Prusaków trzymało się dobrze, w końcu po 10 dniach bombardowania kapitulowało d. 25 stycz. r. 1871.    ls' p-

Lonicera. L. Rodzaj, należący do rodziuy Caprifoliaceae (wiciokrzewo wate). Krzewy, czasami wijące się. Liście, naprzeciwległe,

Pradze, wreszcie r. 1605 otrzymał katedrę matematyki w Kopenhadze. Zaznaczył się liczne-mi obserwacyami, opracował tablice biegu planet, zwłaszcza zaś jest znany jako autor dzieła „Astronomica danica“ (1822), w którem starał się pogodzić teoryę Ptolemeusza, Kopernika i Brahego, — niektóre jednak z jego dowodzeń wprost stoją w sprzeczności z zasadami fi

A. Ł.

LongOS, gr. Aôytoç, łac. Longus, autor sławionego, zwłaszcza w czasach Odrodzenia, sta-ro-greckiego romansu pasterskiego, Ilûifxevtxà tà xarà Aàcpvtv xai XX67]v    (Pastoralia) w 4

księgach. O życiu L-a źródła całkiem milczą. Prawdopodobnie żył on w w. II po Chr., z wszelką wszakże pewnością sięga jeszcze czasów pogańskich; pochodził z w. Lesbos, na której cały romans się odgrywa, ponieważ wyspę tę tak dokładnie opisuje, iż sam znać ją musiał. Dzieło L-a jest jednym z ostatnich płodów greckiej Muzy bukolicznej i od sielanek różni się formą prozaiczną i wplataniem barwnych obrazów sielskich w tok opowiadania o losach dwojga porzuconych dzieci, które, przyjęte przez pasterzy, mimo pochodzenia swego, jak się wreszcie wydaje, od bogatych rodziców z Mytyleny, wiejską przyrodę tak polubiły, że chętnie do niej wracają, aby tutaj wesele swe święcić i zdała od miejskiego zgiełku wieść życie. Urozmaica L. sceneryę przez postacie Muzy sielskiej, jak Nimf, Erosów i bóstw Panów. Niewinność pasterskiego życia szpecą niekiedy obrazy nagiej zmysłowości, przedstawione w bezwstydnej zwodnicy Likajinon i sprośnym pederaście Gnatonie. Język romansu zastosowany jest w krótkich swych zdaniach i prostej, gładkiej dykcyi wybornie do całego charakteru utworu. Wielki wpływ L-a widocznym jest jeszcze w nowszej literaturze eropejskiej, która w Anglii (Allan Ramsay, Gentle Shepherd), we Fraucyi („Paul et Virginie“), w Niemczech (Sal. Gesnner) i we Włoszech wyraźnie śladami jego poszła. Wydali to dzieło: w „Erotici scriptores Graeci“ Hercher, Lipsk 1858; Hirschig-Le Pas Lapau-me i Boissonade, Paryż 1856 i 1885; osobno: Villoison, Paryż 1778, z obszernym komentarzem; Courier, Rzym 1810, na podstawie jedynego dobrego manuskryptu florenckiego; Seiler, Lipsk 1846, z uwagami własnemi, jako też Bruncka, Schaefera i Boissonade’a. Na niemiecki język przełożyli je: Passow (z greckim tekstem), Lipsk 1811; Jacobs, Sztut-gart 1832.—Por. Chassang „Histoire du roman dans l’antiquité“ (Paryż 1862); Rohde „Der griechische Roman u. seine Vorläufer“ (Lipsk 1876); Reich H. „De Alciphronis Longique aetate“ (Królewiec 1896; dys. doktorska).

Longton, miasto w Staffordshire (Anglia), na płd.-wschód od Stoke; fabryki porcelany i garnków, kopalnie węgla i żelaza; w r. 1891 34 327 m-ców. W r. 1884 do L. wcielono sąsiednie miasteczka: Dresden, Cast Vale i Florence.

Longaet Karol, działacz francuski (*w Caen 1840). Studyował prawo w Paryżu. Od r. 1864 wydawał kilka pisemek, z których „La Rive Gauche“ redagowane przezeń w Belgii miało większe powodzenie, zostało jednak przez rząd zawieszone. Czynny brał udział w ruchu robotniczym, ostro przemawiając przeciw Cesarstwu, i kilkakrotnie więziony był w St. Pelagie. D. 18 marca 1871 został redaktorem naczelnym „Journal officiel“ Komuny, której członkiem obrano go z XVI okręgu. Należał do mniejszości umiarkowanej i głosował przeciw Wydziałowi Bezpieczeństwa. Po zwycięstwie Wersalu ratował się ucieczką do Anglii, gdzie w r. 1871 występował na kongresie Międzynarodówki w Londynie. W r. 1872 uczestniczy w kongresie w Hadze. Na emigracyi zarabiał nauczycielstwem. Po amnestyi wrócił do kraju i został dyrektorem „Justice“, członek municypalności Paryża, w r. 1889 objął redakcyę „Egalité“. W r. 1895 mianowany inspektorem szkół początkowych w dep. Sekwany.

Fig. 138. Lonicera glauca.

pozbawione przylistków. Korona zrosłopłatkowa, dwuwargowa; warga górna o 4 wrębach. Pięć pręcików przyczepionych do korony. Słupek

nitkowaty, o dużem znamieniu w kształcie główki. Zalążnia dolna. W komorach wiele zalążków. Owoc przeważnie — jagoda. Nasiona mają bielmo. L. rośnie w okolicach ciepłych i umiarkowanych północnej półkuli. Znanych dotąd 75 gatunków. Rodzaj dzieli się na 2 grupy: 1) Caprifolium. Łodygi wijące się. Kwiaty zebrane w główki. U nas L. Caprifolium L., Wiciokrzew przewiercień. Kwiaty po kilka

E. M.

xy.

M. Ab.

J. F. O.

Lons-le-Saunier, główne miasto departamentu Jura (Francya); 13 000 m-ców (1907); nad rz. la Vallère, przy dr. żelaznej. Liceum, biblioteka, muzeum, browary, destylarnie, odlewnie,fabryki obuwia,farbiarnie. L. jest znane z wyrobu win musujących i serów Gruyère oraz z hodowli melonów; handel końmi, bydłem, winem, zbożem, serami. Obfituje w sól kopalną i w źródła słone (Puits-Salé); zakład kąpielowy, położony w pięknym parku. Początek swój L. zawdzięcza kopalniom soli, którą wydobywano tam już w odległej starożytności (L.= gallo-rzyinskie Ledo Salinarms).

Lonyay Melchior, hr. Nagy-Lonyai Vas a r o s-N a mery, węgierski mąż stanu (M 822 —j- 1884). Wybrany w r. 1843 do sejmu krajowego, należał do opozycyi zorganizowanej przez Szehenyego. W r. 1848 w drugiem mi-nisteryum piastował godność podsekretarza państwa w ministeryum finansów. Po upadku rewolucyi przebywał głównie w Londynie i Paryżu. W r. 1850 wskutek amnestyi powrócił do Węgier i był iuternowany w swoim majątku. Poświęcił się pracy na polu gospodarstwa krajowego: robił starania o przeprowadzenie regulacyi Cissy, organizował pro-wincyonalne stowarzyszenia rolnicze, był czynnym przy zakładaniu iustytucyi kredyto-

razem, liście górue zrosłe parami, krzew wijący się. Spotyka się go nad brzegami Wisły pod Puławami. Używany w medycynie. 2) L. Xylosteum. Kwiaty umieszczone po dwa. Do tej grnpy należą u nas rosnące: a) L. Xylo-steum. L., W. such odrze w. Kwiaty kosmate, liście na ogonkach, owoc czerwony. Rośnie w lasach; b) L. Tatarica. L., W. tatarski. Liście lancetowato-jajowate, owoc żółty. Rośnie w zaroślach,

Longpérier Henryk Adryan Prévost de, archeolog francuski (* 1816 -f 1882). Przez lat kilka urzędnik w Bibl. Narodowej; w r. 1847 konserwator oddziału antyków w Luwrze, w 1867 i 1878 urządzał retrospektywną wystawę dziejów pracy na wystawach międzynarodowych w Paryżu. Studya L-a obejmowały prócz archeologii klasycznej, wschodniej, średniowiecznej i renesansowej jeszcze epigrafikę, numizmatykę i zabytki archeologii amerykańskiej. Prace swoje drukował w: „Rev. archéol.“, „Mém. de la soc. antiq. de France", „Rev. numism.“, „Journal asiat.“, „Gazette archeol‘\ ,,Numismatic Chronicale“, „Journ. des Savants“, „Annali deU’Instituto“ i t. d. Do spółki z Wittem redagował: „Bulletin archéol. de l’Athé-neum français“ i „Revue numismatique“ (1856 — 77). Oddzielnie ogłosił: „Essai sur les médailles des rois perses de la dynastie Sassanide“ (Paryż 1840, nagrodzone przez Akademię); „Description des médailles du cabinet de M. de Magnoucourt“ (1840); ,,Mémoire sur la chronologie et l’iconographie des rois Parthes Ar-sacides“ (1854 za tę pracę obrany na członka Akademii), oraz parę prac o zbiorach w Luwrze. Wybór prac L-a w 6 tom. (Paryż 1812 — 84).

Lönnrot Elias z(*1802—f 1884), językoznawca i wybitny pisarz fiński. Syn ubogiego krawca wiejskiego, mozolnie zdobywał wykształcenie. Od r. 1821 studyował przyrodę i lingwistykę * w Abo, 1827—ukończył wszechnicę ze stopniem kandydata filozofii po rozprawie „De Vaeinoe-moeine priscorum Fennorum numine“, w której to pracy wygłasza już pogląd o jedności Kale-wali. Przeniósłszy się do Helsingforsu na medycynę, w r. 1832 został lekarzem po rozprawie (po szwedzku) o lecznictwie magicznem u Finnów. Osiadł jako lekarz okręgowy w Kajanie, gdzie 20 łat spędził. Po śmierci Castrena, od r. 1853 (po ogłoszeniu rozprawy o języku czudzkim) do r. 1862 był profesorem języka i literatury fińskiej w Helsingforsie, gdzie wielki wpływ wywierał na młodzież, zachęcając ją do pracy nad oświatą ludową, folklorem i literaturą rodzinną. W tej też dziedzinie nie-pożyte są zasługi L-a. Jeszcze na ławie będąc studenckiej, rozpoczął swe wędrówki po kraju i gromadzenie zabytków poezyi ludowej; r. 1829 ogłosił „Kantele“ —zbiór pieśni ludowych; w r. 1835 ukazały się zgromadzone przezeń runy „Kalewala“. R. 1836 odbył ostatnią podróż na pogranicze Finlandyi i przywiózł ogrom cennych materyałów; r. 1840 wydał „Kanteletar“ (592 pieśni liryczne i 50 ballad starożytnych!, 1842 -,,Sananlaskut‘‘ (7077 przysłowi), 1844— „Arvoitukset“ (2188 zagadek), 1849 — uzupełnioną i literacko opracowaną „Kalewalę“, 1872 — ,,Virsikirja“ (zbiór psalmów), 1880 — „Loit-surunot“ (zaklęcia runiczne, odzwierciedlające idee kosmogouiczne szamanistów). W r. 1880 ukończył wydanie swe wielkiego słownika szwedzko-fińskiego. Pisywał dla ludu.

Lonowics Józef, archeolog węgierski (* 1793 w Miszkowcu—f 1867 w Kolocsy), biskup Csânadu, a od r. 1837 arcybisk. Jagru (Erlau). Miał udział w sejmach 1832 — 36 i 1847—48. Internowany w Mólku, stąd przeniósł się do Wiednia, gdzie napisał po węg. Starożytności kościelne (1857), O toleraucyi angielskiej (Wiedeń 1851); tłómaczył Cobbeta Historyę reformacyi w Anglii i Irlandyi. Od r. 1869 członek akademii węgiersk., a przy schyłku życia arcybiskup w Kolocsy—„Naucn. Slov.u

Km.

prze-

M. Ko.

Liczne są jego malowidła w pałacach panów i książąt współczesnych, a portretów również mnóstwo (w tej liczbie Stanisława Leszczyńskiego i jego córki królowej Maryi).    Br'J-

LoomisEli a s z, matematyk i astronom amerykański (*1811 w Tolland (Connecticut)—f 1889 w New Haven). Kształcił się w kolle-giura w New Haven i uniw. w Paryżu; w r. 1836 naucz, matematyki i fizyki przy kollegium w Ohio, r. 1844 prof. fizyki przy uniw. w N. Yorku, r. 1860 w New Haven. Znany z dociekań nad prawami burz, powstaniem zorzy pół-uocnej i in. oraz z określenia położenia geograficznego wielu miejsc w Stanach Zjedn.; zajmował się także elektrotechniką, zwłaszcza telegrafią. Ogłosił: „Analytical geometry“ (1850); „Receut progress of astronomy“ (1850, wyd. 2-e 1856); „An introduction to practical astronomy“ (1855 — 65); „Treatise on meteorology“ (1856) i inu. Prace jego niektóre „Mémoires de meteorologie dynamique“ wyszły w przekł. franc.

A. Ł.

x-y.

Km.

J. F. G.

wych. Gdy w r. 1859 autonomia kościoła protestanckiego była zagrożoną, występował energicz-nie w jej obronie. W ministeryum Andrassy’ego r. 1867 otrzymał tekę finansów; w marcu 1870 objął ten urząd we wspóluein ministeryum pań-stwowem. W lecie r. 1870 L. otrzymuje tytuł hrabiego, a w listopadzie 1871 zostaje ministrem prezydentem węgierskim, nie zdołał jednak utrzymać się długo wobec opozycyi lewicy» z powodu okoliczności związanych z zaciągnięciem pożyczki państwowej, i podał się do dymisyi w listop. r. 1872. L. był autorem wielu prac treści społeczno-politycznej ważnie po węgiersku.

Loo, malarze francuscy: 1) Jan Chrzciciel (* w Aix w 1684—f tamże) w r. 1745, syn Ludwika, portrecisty. Zaczął od malowania portretów, a od r. 1707 ozdabiał kościoły w Aix. Po pobycie we Włoszech, w 1719 przybył do Paryża; wykonał liczne portrety, które mu wielki dochód przyniosły, m. in. portret Ludwika XV po jednem posiedzeniu. W r. 1731 został akademikiem za obraz Dyana i Endy-miou (galerya Luwru), rytowany przez Le Vas-seur’a w r. 1771. Luwr posiada jego—Założenie Instytutu Ducha-Św. przez Henryka III; Drezno — kopię portretu Ludwika XV, Ś-go Piotra zwolnionego z więzów, Wjazd Jezusa do Jerozolimy i Biczowanie. Liczne jego portrety znajdują się we Francyi, Piemoncie i Anglii. Synowie jego: Ludwik, Michał (* 1717 —t 1771, aut. Mojżesza, depcącego koronę Faraona, Apollona goniącego Dyanę, który jest w Luwrze, oraz portretów w których głównie celował; Karol Amadeusz (* w 1715) nadworny malarz króla pruskiego, —data jego śmierci niewiadoma. 2) K a r o 1-A n d r z e j zwany Carlo van (* w Nizzy w 1705—f w Paryżu r. 1765), brat poprzedniego, zwykle piszący się Van loo. Towarzysząc bratu Janowi do Wioch, tamże się kształcił w sztuce, w Paryżu był po Bouche’rze najwięcej cenionym malarzem w. XVIII; malował dekoracye do Opery, o-raz pomagał bratu w jego dziełach; w 1724 otrzymał nagrodę Rzymu za swój obraz: Jakób przygotowuje ofiary Bogu w swym domu. R. 1735 mianowany akademikiem za obraz Marsyan pod sądem Apollina (Luwr), w 1762 został pierwszym malarzem królewskim, a w 1763 dyrektorem Akademii. Jest zarzucony obstalunkami, pracuje usilnie, szkicuje prześlicznie, nie wyłącza żadnego sposobu malowania, jest często niezadowolony ze swej pracy, niszczy ją. Sposób jego malowania potępiony został przez szkołę Davida. Dziwactwa jego były sławne: całemi nieraz tygodniami nic nie mówił. Wykształcił wielu uczniów (Lepicie, Lagrenée, Doyen). Płodność L. jest zdumiewająca, do rzędu najwybitniejszych obrazów należą obrazy religijnej treści: Św.Karol podczas zarazy w Medyola-nie, małżeństwo Matki Boskiej i wiele innych w kościołach, muzeach paryskich i zagranicznych.

Brocarda (1880).

Loop Henryk, malarz amerykański (* 1831 w Hillsdale w New-Yorku). Uczeń H. Petersa Gray’a w New-Yorku, w r. 1855 pracował w Paryżu u Coutures’a, następnie zwiedził Rzym, Florencyę, Weneeyę i inne ogniska sztuki europejskiej, a w r. 1867 powrócił do New-Yorku. Obrazy L-a, treści romantycznej, odznaczają się fantastycznem oddaniem figur i przejrzystym, jasnym kolorytem. Najważniejsze: Undina (1863), Klytia (1865), Improwizatorka, Włoska śpiewaczka (1869), Lago Maggiore; Biała róża (1871), Afrodyta 1876), Oenone.

Loos, gmina w dep. Nord (Francya); w r. 1907 liczyła 9 500 mieszk. Starożytne opactwo cysterskie, założone w r. 1140 przez hr. Flan-dryi, Thierry’ego; budynki, przerobione w r. 1732, służą obecnie za pomieszczenie kolonii poprawczej i więzienia centralnego. Kaplica Notre-Dame-de Grâce jest miejscem pielgrzymek.

Lopaszić Radosław, historyk chorwacki (* 1835 w Karlowcu — f 1893). Sprawował rozmaite urzędy w sądownictwie. Pisać zaczął wr. 1861, ogłaszając prace swoje w „Karlovack. Viestniku“; „Glasonos“ i „Leptir“. Drukował w „Knjizevuiku“ opisy miejscowości, a w „Ma-ticy Hrv.“ obszerną monografię „Dva hrvatska junaka: Marko Mesić i Luka Ibrisimovic“ (1888); „Bicliac i Bihaćka krajina“; (1890); „Oko Kupę i Korane“ (1895, wydanie pozgon-ne). Wydał: „Acta historiam confinii militaris croatici illustrantia“ (I 1884, II 1885, III 1889). Pisał wiele do „Stariny“ z dziejów XVI i XVII w. Zbiór tych monografii „Hrvatski urbari“ wyszedł po jego śmierci 1894 („Mon. hist. ju-ridica Slavorutn Meridionalium“ V).—„Naue Slov.“.

Lope de Vega, ob. Vega Carpie.

Lopes Fernâo, historyk -portugalski (* ok. 1380 — f 1451). Piastował przy synach kró-

ig. p.

M. Ko.

M. Ko.

x-y.

dyplomatę i zaznajomił się z organizacyą wojskową w Prusach (wprowadził ją później w Paragwaju). Po śmierci ojca objął rządy tymczasowo. D. 16 paźd. r. 1862 został formalnie wybrany na prezydenta. Zakreślił on sobie wielkie projekty do wykonania, do których dostarczały mu środków skarby zebrane przez ojca. Marzył o utworzeniu wielkiego państwa gwarańskiego. W tym celu w październiku r. 1864 rozpoczął wojnę z Brazylią i uwikłał się w zatarg z Argentyną i Urugwajem; gdy wojna przybrała obrót niepomyślny, szukał ratunku w używaniu środków najokrutniejszych. Nie stracił jednak miłości swego ludu i z niesłychaną wytrwałością prowadził walkę, aż wreszcie zginął w Aquidabar, zabity we własnem obozie przez jeźdźców brazylijskich.

la Jana I różne godności, a był jednym z pierwszych archiwistów królewskich i dał podstawę nauce dziejów portugalskich swoją kroniką, którą pisał z polecenia króla Edwarda. Pozostały trzy części: panowanie Piotra I, Ferdy-nada i Jana I, reszta pracy jego uległa przeróbkom i plagiatom. Dopiero Damiao de Goes w kry-tycznem opracowaniu dokumentów oddał należną cześć zasłudze L-a. L. posiadał wszystkie zalety dziejopisarza. Chronica del rey łono wydaną była przed innemi w Lizbonie w r. Ï644; zaś kroniki Piotra I i Ferdynanda przez Correa de Serra, w „Collecęao de livros ine-ditos de historia portugueza“ (t. IV, 1816bBr J

Lopez (Lo pez-Gon sal vo), przylądek na brzegu Kongo francuskiego, pod 0°36’ szer. płd. i 8°42’ dług. wschód, od Greenwich, na końcn małego, nizkiego, wydłużonego półwyspu. tworzącego zatokę Lopez, do której wpada rzeka Ogowe.

Lopez Carlos Antonio, prezydent Paragwaju (* d. 4 list. 1790 w Asuncion — f tamże 1862). Z pochodzenia metys, właściciel posiadłości ziemskich, z zawodu adwokat; po śmierci swego wuja Francia (1840) został w r. 1841 obrany drugim konsulem, a w r. 1844 prezydentem Paragwaju. Położył niemałe zasługi przez reformy w systemie rządów, przyczynił się do rozwoju wytwóczych sił kraju, zbudował pierwszą kolej żelazną i zaprowadził oszczędności we wszystkich wydatkach państwa. W r. 1854 powtórnie wybrany.

Lopez Narcyz (* 1799 w Caracas — f 1851 w Hawannie). Z bogatej kupieckiej rodziny, walczył w obronie niepodległości Yenezueli, później wstąpił do wojska hiszpańskiego, brał udział w wojnie Karlistów i w r. 1841 udał się z wielkorządcą Valdesem na wyspę Kubę. Dymisyonowany przez następcę Valdes’a, O’ Donnell’a, L. przeszedł do partyi rewolucyjnej, w r. 1849 ucieka do JSew-Yorku; po niepomyślnej próbie wylądowania w r. 1850, wylądowywa w sierpniu r. 1851 z drużyną rewolucyonistów w Bahia Honda na Kubie. Nie znalazłszy dostatecznego poparcia, wpadł w ręce Hiszpanów i skazany został na śmierć.

Lopez Wincenty, historyk argentyński (* 1822), profesor historyi literatury w Buenos Ayres, później minister i dyrektor Banku. Główne prace: „Historia de la Republica Ar-gentina“ (1880 — 87, 6 t.); „Acuerdos del extinguido Cahildo de Buenos Ayres“ (1887, 3 t.), powieść historyczną „La novia del herese“ i hymn narodowy argentyński.

Lopez Francisco Solano, prezydent Paragwaju, syn L-a Carlosa (* d. 24 lipca 1827 w Asuncion — f 1 marca 1870). Młodzieniec 19-letni, był generałem brygady i brał udział w wojnie z dykt. Rosas. W r. 1853 przez ojca wysłany do Europy dla zaznajomienia się z kulturą europejską, wyrobił się na zręcznego

M. Ko

Lopez y Domingues José, generał hiszp., ob. Dorni nguez.

Lopez y Fortańa Wincenty, malarz hiszpański (* 1772 — f 1850), Syn i wnuk malarzy, uczył się u franciszkanina Villaneuva, następnie w Akademii madryckiej i w Walen-cyi. W r. 1802 Karol IV mianował go nadwornym malarzem; godność tę zachował i przy Ferdynandzie VII. W r. 1814 członek Akademii San - Fernando, a w r. 1822 jej dyrektor. Świetny koloryt, rysunek niedokładny i zmanierowany. Najcenniejsze są freski w dwóch salach pałacu królewskiego (Tryumf religii i Karol III modlący się do Matki Boskiej); plafon olejny malowany dla kasyna: królowa Izabella, odbierająca hołd Madrytu, znajduje się od r. 1867 w muzeum Prato, gdzie jest też portret Goyi (1827), namalowany w ciągu kilku godzin -arcydzieło L-a.    A' G<

Lophius, ryba, ob. Żabnica. Lophobranchii, ob. Ryb y.

Lophornis magnificus, ob. Kolibry.

Lophyrus, Pilarz, rodzaj owadów błonkoskrzydłych (Hymenoptera) zaliczony do rodziny Tenthredinidae\ wyróżnia się krótkiemi, lecz z licznych członków (17—23) złożonemi różkami, które u samic mają krawędzie piłkowane, u samców zaś—grzebykowate. W Europie środkowej występuje koło 18 gatunków tego owada, trzymających się prawie wyłącznie na drzewach iglastych, szczególniej na sosnach. Gąsienice niektórych z nich wyrządzają znaczne spustoszenie w lasach sosnowych. Owady dorosłe wylęgają się wczesną wiosną, drugie zaś, letnie pokolenie — w sierpniu; jajeczko swe owad składa na starych kolkach; gąsienice posiadają 22 różki, ciało pozbawione uwłosienia. Najpospolitsze gatunki: L, pini L. Pilarz sosnowy; gąsienice, 25 mm. długości (długość owada dorosłego — 6 mm), trzymają się gromadnie na sosnach. L. similis KL, L. ru-jus KL, L. socius Kl. L. frutetorum, L. palli-dus KL, L. virens Kl.    K' K‘c

Lora, płaskowzgórze w Starej Kastylii, na    nych, cementu, powozów. M-ców

i Burgos).

Lora del Rio, miasto w prow. Sewilii, na prawym brzegu Guadalkwiwiru, przy kolei żelaznej prowadzącej z Madrytu do Kadyksu. Gaje oliwkowe, pomarańczowe i Rzymianom znana jako Flavia. 8 000 in-ów.

Lorain Paweł Józef (* w Paryżu 1827 — t tamże 24 paźdz. 1875), lekarz wykształcony zawodowo w Paryżu, gdzie w r. 1855 po obronieniu rozpr. „Sur la fièvre puerpérale chez la femme, le foetus et le nouveau-né“ dyplom osiągnął. W r. 1860, stanąwszy do konkursu z pracą „Sur l’albuminurie“, został w Paryżu prof. przybranym (agrégé) i wykładał przedmioty z działu kliniki lekarskiej oraz zajmował się pisarstwem; opracował wydanie nowe patologii Valleixa i był spółpracowni-kiem wydawnictwa „Dictionn. de méd. et de chir. pratiques“, nadto ogłosił szereg monografii o szczepieniu ospy, o reformie nauczania lekarskiego, o cholerze, o tętnie i znaczeniu klinicznem jego i in. W r. 1862 objął po Darembergu (ob.) katedrę historyi medycyny, a nadto ordynował w szpitalu Pitié.—Por. „Gazette hebdom“. (1875, str. 702).

Lorailthaceae (=Gązewnikow a te). Rodzina roślin dwuliścieniowych. Pasorzyty lub na pół pasorzyty, np. Jemioła. Liście naprzeciwległe, całobrzegie. Kwiaty, symetryi promienistej, o 2 ch albo 3-ch listkach w okółkach okwiatu, często dwupienne (rozdzielnopłciowe). Zawiązek dolny. Pręciki naprzeciw płatków i w tej samej śle. Owoc: jagoda. U nas Jemioła (ob.) (Vicum album L.). Z pośród innych gatunków w Europie rośnie jeszcze Gązewnik (Loranthus), mający 3-J-3 w okwiecie. L. eu-ropaeus—w środkuwej i południowej Europie, głównie na Quercus Cerris i Quer, pubescens. Większość (520) gatunków tej rodziny rośnie w pasie zwrotnikowym na drzewach, które są upiększane jaskrawemi barwami pasorzytów, lub zabijane nadmierną ich ilością.

Loroa, miasto okręgowe w prow. hiszpańskiej Murcyi, nad rz. Sangonera, w pięknej miejscowości, w odnogach Sierry del Cano, 350 m. npm. Część górna, maurytańska, o wązkich ulicach i ruinach dawnych pałaców; dolna—nowoczesne miasto. Fabryki sukna, saletry, prochu; młyny, huty; w pobliżu kopalnie srebra i siarki. Dużo szk’ół, M-ców 70 000

M. Ab.

morwowe.

M. Ab.

prawym brzegu rz. Ebro (prowincye Santander (1900), przeważnie ewangielików. R. 1893 odkopano tu wśród miasta dobrze zachowane fundamenty rzymskie koszar, pod miastem zaś znaleziono resztki rzymskich kastellów i wież. Na Marienbergu (342 m. npm.), który wznosi się bezpośrednio nad miastem, dawny klasztor Benedyktynów, założony przez Fryderyka Ho-henstauffa r. 1108, w r. 1525 zburzony przez chłopów, w r. 1531 — 1537 znów odbudowany, r. 1563 zamieniony na fundacyę ewangielicką. W pięknym kościele, stylu pierwotnie romańskiego, grobowce kilku Hohenstauffów (założyciela klasztoru i jego małżonki Agnieszki). W L. spędził część swej wczesnej młodości Szyller.    M- Ko- '

nr J. P.

Lord, tytuł angielski, przysługujący parom (wyższej szlachcie). Wyraz ten pochodzi z augl.-sas. hlaford = chlebodawca, pan. Szlachectwo, dające prawo do tytułu L-a, dzieli się na pięć stopni: książęta (duke), margrabiowie {marquis), hrabiowie (earl), wicehrabiowie (viscount) i baronowie (baron). Tytuł L-a, jakoteż i wymienione tytuły szlacheckie, jest dziedziczny w linii męskiej i w braku męskich potomków przechodzi na kobiety. Przy wyga-śuieniu rodu przechodzi on zazwyczaj na linię boczną. Oprócz L-ów z urodzenia są L-wie obdarzeni tym tytułem przez koronę, mającą prawo nadawania parostwa. Zaszczyt ten najczęściej spotyka ludzi czynnych w polityce, czasami jednak i ludzi zasłużonych na polu nauki, literatury, polityki (L. Macaulay, L. Kelvin, L. Beaconsfield Roberts). Tytuł 1-ski ilości; wolne lub zro- może też być nadany kobietom: otrzymała go

E. M,

wdowa po Canningu (forma żeńska tytułu L. jest lady). Tytuł L. nadaje się przez grzeczno ś ć (by courtesy) także synom książąt i margrabiów oraz starszym synom hrabiów, co jednak żadnych praw nie daje. Jedna osoba może mieć kilka tytułów; w tym wypadku ustępuje zazwyczaj drugi z kolei tytuł najstarszemu synowi. Np. Robert Cecil jeszcze za życia ojca odziedziczył w r. 1865 po starszym bracie tytuł L. Cranbourne-, później, po śmierci ojca, został L. Salisbury. Jeżeli utytułowany jest parem (księciem, hrabią etc.), wtedy tytułu L. używa się z nazwą rodową lub nazwą miejscowości, od której tytuł pochodzi: L. Macaulay, L. Derby, L. Salisbury. Wymieniając osobę noszącą tytuł L. przez grzeczność (syn para, niemający własnego tytułu), przed nazwiskiem rodowem stawia się imię: Lord John Russell. (1900). Starożytna Elicroca. Jako port słu- Główną prerogatywą, związaną z tytułem L.,

M. Ab.

ży Aguilas.

Lorcłl, miasto i miejsce kuracyjne w Wirtembergii, okr. Weltzheim nad rz. Rems i przy dr. żel. Kannstatt - Nordlingen, 288 m. npm. Ładny, świeżo odrestaurowany kościół ewan-gielicki z w. XII, szkoła realna, urząd leśny, dom zdrowia wirtemberskiego urzędu ubezpieczeń. Są tu fabryki lasek, wyrobów glinia-

Wielka Ene Powsz. II ustr. Ser. I. Tom XLIII—IV Zesz 348b.

(jeżeli służy parowi) jest krzesło w Izbie wyższej (w Anglii dziedziczne; w Szkocyi i Irian dyi L-e zasiadający w Izbie wyższej są obierani przez ogół parów tych krajów — szczegóły ob. Konstyt ucy a i pr. konst.). Inne przywileje, któremi dawniej L-e byli obdarzani, w nowszych czasach prawie zupełnie wyszły z użycia. Oprócz L-ów świeckich {L-s temporal)

są L. duchowni (L-s spiritual — biskupi, używający tego tytułu i zasiadający w Izbie wyższej z urzędu, a nie z urodzenia lub nadania). Tytuł Lord służy również niektórym wyższym urzęduikom: L. Kanclerz (L.Chancellor), L. namiestnik (L. Lieutenant), L. namiestnik Irlandyi, L. skarbu, L. główny sędzia, L. administracyi, L, mer (w Londynie, Edymburgu i Dublinie). W Szkocyi do tytułu L. mają prawo członkowie najwyższego trybunału do spraw cywilnych (Court of Sessions).

Lord Howe (Li u ni u w a, Ontog-Jawa), wyspa na O. Spokojnym, 650 km. na wschód od brzegów N. Płd. Walii, do której należy; pod 31°33’ szer. płd. i 159° dług. wsch. od Greenwich. Rozległości 16 km. kw. M-ców 100 (1901), których zaopatrują w żywność przepływające tamtędy często statki wielorybnicze. L. jest wulkaniczna, bardzo żyzna; ptaki na niej żyją australijskie, roślinność za to różni się od australijskiej bardzo; są tu cztery gatunki palm, pandany i t. d. L. odkrył w r. 1788 kapitan

ang, Bale; pierwszą osadę założono na niej w

Ig r.

(1879).

Lorenc Teodor, ornitolog rossyjski (* 1842). Podróżował po Kaukazie, obwodzie wojska kubańskiego i terskiego, stąd przysyłał do muzeów, szczególnie moskiewskiego, bogate zbiory ornitologiczne. Ważniejsze prace: „Die La-zurmeise (Cyemistes cyanus)“ („Journ. f. Ornithologie“ 1871); „Beitrag zur Kenntniss der ornitholog. Fauna an d. Nordseite d. Kaukasus“ (Moskwa 1887).

Lorencowicz Aleksander, sławny kaznodzieja, jezuita (* 1609 we Lwowie — f 15 kwiet 1675 tamże). Do zakonu wstąpił r. 1626, uczył po rozmaitych kolegiach retoryki i ma-

L. 1890 -

T. K.

r. 1840.

Lorelei albo Lurlei, wysoka na 130 m., naga, wprost z wody wystająca skała na prawym brzegu Renu, pomiędzy Oberwesel a St.-Goar. W r. 1861 przecięta przez tunel kolejowy, długi na 400 m. VVspaniałe echo, które tu daje się słyszeć, wsławiło ją oddawna. Śr.-górn. niem. poeta Marner mówi już, że w pieczarach tej skały ukryte są skarby Nibeluugów. Wspomina o niej wiersz łaciński Moliera z r. 1570. Podanie o rusałce tegoż imienia, wabiącej cudnym swym śpiewem przejezdnych i gubiącej ich w bystrych nurtach rzeki, jest nowszego pochodzenia i zawdzięcza je zapewne poematowi Klemensa Brentano (ob.). Odtąd legien-da ta była nieraz przedmiotem natchnienia poetyckiego i przeszła do ludu okolicznego. Powszechnie zuanym jest śliczny wiersz Heinego, pod który Silcher podłożył muzykę. Wymienić jeszcze należy: operę Ign. Lachnera (ze słabem powodzeniem grana w r. 1846 w Monachium), anglika Wallace’a, w r. 1850 w stylu Webera napisaną, i legiendę symfoniczną Hillemachera, poraź pierwszy w r. 1882 wykonaną. — Patrz:    Leimbach „Die Lorelei - Dichtungen“

M. Ab.

i-y.

tematyki, w tej liczbie w Jarosławiu i we Lwowie. Sprawował urząd prowiucyalski r. 1656 —1673. Pojednał z kościołem rzymskim Ormian lwowskich. Zbierał po calem królestwie dowody do kanonizacyi błog. Stanisława Kostki, jeździł w tej sprawie do Rzymu; będąc prokuratorem, znajdował się na Kongre-gacyi wszystkich prokuratorów. Znakomity mówca, ma tę zasługę, iż w swoich kazaniach pierwszy krok uczynił do zarzucenia nadętości i makaronizmów. Wydał: „Centuria emeritae virtutis“ (Lwów 1640) — pochwały stu świętobliwych i zasłużonych osób zgromadzenia jezuitów, wydana pod nazwiskiem Jana Jul. Loren-cowicza, burmistrza lwowskiego; „Kazania po-grzebne, miane w różnych żałobnych okazyach“ (Kalisz 1670); „Kazania na niedziele całego roku“ (tamże 1760,    2    t.).—(Estreicher XX;

„Enc. Org. więk.“.

Lorentowioz Jan, krytyk i publicysta (* 1868 w Pabianicach). Uczęszczał do gimuazyum w Piotrkowie i Częstochowie. W 1. 1886 —1890 ogłasza artykuły w „Tygodniu piotrkowskim“, „Korespond. płockim“ i „Wiśle“.

1903 spędził w Paryżu; odbywając studya w szkole antropol. i Sorbonnie, zaznajomiał się z najnowszą literaturą i sztuką francuską i brał czynny udział w życiu kolonii polskiej. Ogłosił w tym czasie większe prace: w „Głosie“, „Cy-wilizacya i wyludnienie“ (1890); „Ewolucya pojęć prawnych“ (1891); „Spór o prawo ewo-lueyi“; w „Przegl. Tyg.“: Dzieciobójstwo pośród zwierząt“ (1894); „Twórcy i krytycy“ (1896); „Filozofia krytyki literackiej“ (1896); „Na-turyzm i naturyści“ (1897); „Nasi młodzi“ (Wł. Reymont i J. Żeromski 1898); w „Krytyce“: „Elemir Bourges“ (1902); „Liryka Maryi Konopnickiej“ (1902); „Remy de Gourmont“ (1903); „Kult Boga wewnętrznego“ (1903); w „Ateneum“:    Maurycy Barrés“; „Rachilde“

(1903); „Oktawiusz Mirbeau“ (1904). Na gruncie paryskim zetknął się L. z tą atmosferą polską, w której „przez długie dziesiątki lat rodziły się wielkie myśli odrodzenia narodu“. Ge-neracya L-a wniosła do tego dziedzictwa nowe hasła społeczne. Pracy literackiej i redaktorskiej w tym kierunku poświęcił L. głównie 1. 1891 —93. Z tego źródła wypłynęły też dwie książki pod wspólnym tytułem „Jak giną instytucye narodowe na emigracyi“: I. „Wyższa szkoła polska (Montparnaska) w Paryżu“ (Par. 1896); II. „Szkoła batignolska“ (Paryż 1897). W Paryżu też nawiązał L. stosunki ze światem literackim francuskim i pisywał po francusku o literaturze polskiej. W „Merc. de France“ powierzono mu dział literatury polskiej i tu m. in. ogłosił: studyum ogólne o literaturze polskiej oraz liczne studya o młodszych pisarzach polskich; w „Rev. d’art dramat.“ prowadził dział teatrów polskich; nadto umieścił studya: „le Théâtre en Pologne“; „l’Opéra en Pologne“; „Manru de Paderewski“; „Dziady ou

szenie myśli, żywość stylu i szeroki wiew myśli. Tem tchną jego krytyki teatralne i literackie, niekiedy świetne, jak „Misterium bizantyjskie“, synteza twórczości Tad. Micińskie-go z powodu „Bazilissy Teofanu“ (Dod. do J\® 487 ,,Now. Gaz.“). Takie są i niektóre zarysy w „Młodej Polsce“ (szkice o Miriamie, Reymon-

Ja Fête des morts“; ,,Le père Marc de Słowacki“; „Les oeuvres dramatiques de Stanislaw Przybyszewski“; w ,,la Critique indépendante“: ,,Un livre sur la France“ (F. Jasieński „Mang-gha“); w „Rev. de Bien“: numer poświęcony M. Konopnickiej (z powodu jubileuszu) i wiele drobnych studyów; w zbiorowej książce „Enquête sur l’Influence allemande“ (Paryż 1903, pod red. J. Morlanda): ,.Influence allemande eu Polo-gue“. W r. 1903 powrócił L. do kraju i objął se-kretaryat i dział literacki w ,,Kurj. Codziennym“ (1903,1904), następnie w ,,Gaz. Polsk.“ (1905). Od r. 1906 jest współredaktorem ,,Now.Gazety“, gdzie prócz działu literackiego prowadzi krytykę literacką i teatralną. Oddzielnie ogłosił L.: ,,Młoda Polska*⁴, studya i wrażenia literackie (Warsz. 1909, t. I i II, dalsze zapow.); ,,Nowa Francya literacka“(w druku); nadto przełożył: p. Mantegazzy ,,Wiek obłudy⁴*; Schopenhauera ,,Sztuka prowadzenia sporów“ (wyd. 2-e 1902);,,Wybór nowel francuskich*4 (Biblj. dzieł wybór.); G. Weulersse ,,Współczesna Japonia“ (Bib. ,,Tygod. Ilustr.'⁴); A. Roux ,,Życie artystyczne ludzkości“. W r. 1908 został L. wiceprezesem Kasy Literackiej, a w r. 1909 wiceprezesem ,,T-wa Literatów i dziennikarzy*⁴, którego był jednym z założycieli. Jako krytyk należy L. do tej generacyi pisarzy, która obok Miriama i Langego wywalczyła poezyi polskiej byt niezależny; jest wrogiem tendencyjności i przeciwnikiem wszelkich dogmatów estetycznych. Żąda od pisarzy twórczości niezależnej, wykwitającej samorzutnie z głębin duszy, nie odtwarzania rzeczywistości, lecz indywidualnego jej przetworzenia. W studyach krytycznych stawia sobie za zadanie „badanie, rozważanie, wydobywanie na jaśnię, wreszcie artystyczne uwielbienie samej tylko indywidualności, jako jedynego pierwiastku, mającego odrębne, samoistne, nieznoszące współ-mierności istnienie“. Poszukuje nie „pokrewieństwa, lecz zasadniczych różnic pomiędzy twórcami*⁴. CzujeL. wyraźną niechęć do wszystkiego, co czemkolwiek przypomina poprzednią epokę literacką; nietylko wrogo występuje przeciwko poglądom krytyków poprzedniego okresu o „potrzebie tendencyi w literaturze⁴* i nieudolnym płodom pseudo-realistycznym i naturalistycznyin na naszym gruncie, ale i przeciw samym tym kierunkom: realizmowi i naturalizmowi. W doskonałej analizie „Chłopów“ Reymonta (Młoda Polska, II) podkreśla, że Reymont nietylko „dał wizyę życia jaknajwierniejszą i najplastycz-niejszą, (ale) wystąpił (jako) marzyciel, szukający lepszych, niż rzeczywistość, daje, kształtów, oraz—dobitniejszych i wyrazistszych barw, niż posiada natura“, swych L. zarzuca pisarzom i aktorom, że nie potrafią przekroczyć ram realizmu. W krytykach L-a znać wysoką kulturę i przejrzystość,

cie).

A. G.

Lorentz Henryk Antoni, fizyk holenderski (* 1853). Wychowaniec uniw. w Lcydzie, gdzie w r. 1878 objął katedrę fizyki matematycznej; zajmował się głównie badaniami Max-wella w zakresie cynetycznej teoryi gazów i elektromagnetycznej teoryi światła. Wyprowadziwszy z tej drugiej własną- teoryę elektronów, która w następstwie (1897) w doświadczeniu Seemanna świetne znalazła potwierdze-dzenie, w r. 1892 wraz z tym badaczem był odznaczony nagrodą Nobla. Prace jego: „Versuch einer Theorie d. elektrischen u. optischen Erscheinungen in bewegten Körpern“ (1895); „La théorie électromagnétique de Maxwell et ses applications aux corps mouvants“ (1892), „Sichtbare u. unsichtbare Bewegungen⁴* (1902); szkice popularne i in.

x-y.

Lorenz Otto Henryk, bibliograf francuski (* 1831—f 1895), pochodzenia niemieckiego, naturalizował się w r. 1861 i założył księgarnię komisową. Wydał b. cenny „Catalogue général de la librairie française“ (lata 1840 — 1885), dalszy ciąg bibliografii Quérarda oraz Louandre’a i Bourquelota. Dzieło jego dzieli się na trzy części, z których każda ma dokładny spis rzeczy (Paryż 1867—88 11 t.). Pracę tę za r. 1886—1890 ciągnął dalej D. Jordell.

Lorenz Ottokar, historyk niemiecki (*17 wrześ. 1832 w Iglawie — f    13 maja 1904 w

Jenie). Habilitował się w Jenie r. 1856; r. 1860 nadzwyczajny, r. 1862 zwyczajny profesor uniwersytetu wiedeńskiego, W r. 1885 przeniósł się do Jeny. Z jego działalności naukowej zasługują na uwagę zwłaszcza dzieła następujące: „Ue. d. römische Konsulartribunat“ (Wiedeń 1854); „Gesch. König Ottokars II v. Böhmen u. seinerzeit“ (Wiedeń 1866); „Deutsche Geschichte im XIII und XIV Jahrh.“ (Wiedeń 1863 — 1867, 2 t.; niedok.); „Die politische, Kultur-u. Geistesgeschichte im Eisass“ (Wiedeń 1871), „F. Schlosser u. über einige Aufgaben und Prinzipien d Geschichtschreibung“ (Leipzig 1878); „Die Geschichtswissenschaft in Hauptrichtungen und Aufgabeu“ (Berlin 1886); „Genealogisches Handbuch der europ. Staatengeschichte“ (Berlin 1895); „Staatsmänner u. Często w krytykach Geschichtschreiber des XIX Jahrh.“ (Berlin

1896); „Lehrbuch d. gesammten wissenschaftlichen Genealogie“ (Berlin 1898), a nadewszyst-ko „Deutschlands Geschichtsquellen im Mittel-wyniesione z Paryża i z obcowania ze sztuką alter“ (2 t., Berlin 1886) Pedagog, stworzył narodów romańskich, wielką swobodę, giętkość całą generacyę zdolnych pracowników na polu i łatwość słowa, zdolnego oddać każde poru- historycznem; obywatel, żywo zajmował się ży

S. E.

wego^

Ą. G.

Km.

ig. r •

Loria Achilles, ekonomista włoski współczesny (* w Mantui 2 marca 1857); uczył się w Bolonii gdzie się doktoryzował w r. 1877; jako stypendysta przebywał w Rzymie, w Berlinie (uczeń Adolfa Wagnera), w Londynie (1882); po powrocie mianowany profesorem w Sienie, w r. 1891 w Padwie, r. 1901 w Turynie. Wykładał też w szkole dyplomatyczno-kolo-nialnej w Rzymie i w Uniwersytecie Nowym w Brukselli. Pisarz bardzo płodny, opracował wszystkie ważniejsze zagadnienia ekonomiki tegoczesnej. Wyznawca metody materyalistycz-nego pojmowania dziejów, blizki Marx’a (choć nie socyalista), zaczął od pracy o rencie gruntowej („La rendità fondiaria e la sua divisione naturale“ 1879 str. 744,) poczem przeszedł do zbadania całego układu gospodarczego współczesnego i po wieloletnich przygotowaniach i studyach monograficznych („La legge di popo-luzione ed il sistema sociale“,

Marx“, Nuova Antol. 1883; „Le teorie del valo-re negli economisti italiani“, 1883; „La teoria economica della costituzione politica“, 1886), ogłosił dwa wielkie tomy „Analisi della pro-

ciem politycznem i społeczuem; uczony, położył duże zasługi dla rozwoju historyi Niemiec. Odrzucił podział historyi na starożytną, średniowieczną i nowożytną, natomiast szukał naturalnych okresów, przez jakie działają pewne „idee“, poruszające dzieje ludzkości. Jako taki okres naturalny działauia idei poszczególnych uważał trzy pokolenia, czyli stulecie.

Lorenz Adolf, chirurg niemiecki, jeden z twórców ortopedyi spółęzesnej (* 1854 w Widy-niowie, Weidenau), na Ślązku austr.; studyował medycynę w Wiedniu, gdzie też przez czas pewien był asystentem słyunego chirurga Alberta. W r. 1884 habilitował się na docenta chirurgii, w r. 1889 profesor nadzwyczajny tegoż przedmiotu. Drukował wiele prac z dziedziny chirurgii dziecięcej, jak oto o paraliżach dzieci, skrzywieniach kręgosłupa, szczególnie zaś odznaczył się na polu leczenia sposobem bezkrwawym wrodzonego zwichnięcia stawu biodro-

Dr A E.

Lorenzetti, malarze włoscy: 1) Ambroży, jeden z najwybitniejszych malarzy sieneńskich w okresie, kiedy Siena przodowała malarstwu włoskiemu (* przypuszczalnie w końcu w. XIII — f 1348 od zarazy). Yasari przypisuje mu wielką liczbę dzieł, z których niewiele się zachowało. L. pracował w Sienie, dla Spedale Grande i Frati da Sant ’Agostino, w Volterra, Massa, Orvieto i Florencyi. Sławny fresk na Cam-po Santo (cmentarz) w Pizie: Tryumf śmierci, powszechnie przypisywany Orcagui, Crowe ] Cavalcaselle uważają za dzieło L-go; według innych jest to dzieło Piotra L-go, które miał wykonać do spółki z bratem swym Antonim. Za arcydzieło L-go uchodzi serya trzech fresków, obecnie b. uszkodzonych, które wykonał r. 1337 — 1343 w sali Pokoju w Palazzo Publico w Sienie: Gmina w Sienie, Dobry Rząd i Zły rząd. 2) Piotr (f prawdopodobnie w lö48), brat poprzedniego. Z r. 1305 są już jego prace. Na Campo Santo w Pizie jest jego fresk: Życie pustelników. Z innych jego prac można wymienić: Matkę Boskę w gloryi (Ak. sieneńska 1329) i Narodziny p. Maryi (1342 katedra w Sienie). Niektórzy badacze przypisują mu wykonane z wielką siłą freski w północnym trans-sepcie dolnego kościoła św. Franciszka w As-syżu, które dawniej uchodziły za dzieło Ca-valliniego.

Lorenzo de Medici, ob. Medici. Loretańska litania, ob. Litania.

Loreto, miasto we włoskiej prowincyi An-coua, w odległości 5 km. od brzegów m. Adryatyckiego, przy dr. żelaznej; słynne miejsce pielgrzymek; razem z przedmieściem Monte Reale 8 000 m-ców (1907). Wspaniała katedra (zbud. 1465 —1587) z marmurowym frontonem i 3 drzwi bronzowych; w katedrze znajduje się la casa santa, w której żyła rzekomo Marya w Nazarecie, przeniesiona tutaj, jak głosi legenda, przez aniołów w r. 1295; wewnątrz tego domu rzeźbiony posąg z cedru, wyobrażający Madonnę z Dziecięciem (M. B. Loretańska), przystrojony złotem i drogiemi kamieniami (podług podania, praca apost. Łukasza). Liczba pielgrzymów, odwiedzających L., która dawniej dochodziła do 200 000, dziś spadła do 50 000 rocznie.--Por.: Mar-torelli ,,Teatro istorico della Santa Casa“ (Rzym 1732 — 35, 3 t.); M. Leopardi ,,La santa casa“ (Lugano 1841); Trede „Das heilige Haus in L.“ (Barmen 1889).

Loreto, departament rzeczypospolitej Peru, graniczy na północ z Ećuadorem, na połud. z Brazylią i Boliwią. Obszar 747 296 km. kw. (nieco mniej niż połowa Peruwii), ludności o-siadłej 100596 (1896), oraz 300 000 zupełnie niepodległych Indyan (wśród nich wielu potomków t. zw, Mayna, którzy niegdyś na pół ucywilizowani zostali przez Jezuitów i osiedleni w misyach na zachód od Ucayali). Do departamentu należą stoki wschodnie Andów i rozległe równiny, przez które płynie rz. Amazonka (Marańon) i jej południowe dopływy, Ucayali i Huallaga. Klimat niziny gorący i bardzo wilgotny; w wielu miejscach panują zgniłe gorączki. Grunt żyzny. Osadnicy zajmują się głównie rolnictwem. Wywóz: bawełna, kawa, kauczuk, zioła, ryby solone, kapelusze słomiane (sombreros). Komunikacya ze światem odbywa się drogą wodną; połączenie L. z Peruwią przez Andy jest tak niedogodne, że prefekci peruwiańscy jeżdżą z Limy do L. przez Panamę do Pary, a stamtąd w górę Amazonką. Żegluga parowa na rzekach dobrze rozwinięta (ważniejsze stacye: Pesas, Iquitos i Nauta na Mara-nionie, Surayącu na Ucayali, Yurimaguas i Tingo Maria na Huallaga). Departament podzielony jest na 5 prowincyi. Stolica: Mayo-bamba.

1882; „Carlo

ale jest

nakładu

prietà capitalista“ (I „Le leggi organiche della costituzione economica“ str. 777; II „Le forme storiche della costituzione economica“ 474 str., Turyn 1889), dzieło nagrodzone pierwszą nagrodą królewską z nauk społecznych i ekonomicznych; „La costituzione economica odierna“ 1898,    822 str ; „Le basi economiche della

costituzione sociale“ (wyd. 3-e 1902, 878 str., przekł. franc, wyd. 3-e    1902, niemiecki

1895, angielski 1899); „II valore della moneta", 1891 (wyd 2-e 1901); „Probierni sociali contein-poranei“ (1894; przekł. franc. 1897); „La terra ed il sistema sociale“ (1892); ,,La propietà fondiaria e la questioue sociale“ (1897, str. 321); ,,Le macchine e gli opérai“ 1897; ,,La socjologia, II suo compito, le sue scuole i suoi recenti progressi“ (1900, 192 str., przekł. niem., rossyjski, polski, węgierski i t. d.); ,,Marx e la sua dottrina“ (1902, str. 272); „II capitalismo e la scienza, Studie polemiche“ (1901, 265 str.); ,,La scienza economica ed i probierni sociali del nostro tempo“ 1903; ,,I1 movimento operaio: origine, forme e sviluppo“ (1903, 321 str.); „Verso la giustizia sociale“ 1904 (572 str., wyd. 2-e 1908); „La morphologie sociale, Conférences tenues à l’Univ. Nouvelle de Bruxelles“ (Bruks. 1901, 181 str.); „La sintesi economica: „Studio sulle leggi del reddito“, 1909 465 str., nader cenny wykład o ekonomii dochodu (ludzkość posuwa się na drodze od przymusowych związków pracy do związków wolnych i na gruzach przymusu i wojny wyrośnie kiedyś królestwo wolności i pokoju). Produkcya literacka L-i jest olbrzymia, a nie wymieniono tu licznych artykułów, zamieszczonych po czasopismach włoskich. L. jest nietylko najwydajniejszym ekonomistą włoskim spółczesnym, też najbardziej oryginalnym: jest nietylko doskonale obeznany z zagadnieniami ekonomicznemi doby naszej, z literaturą wszystkich krajów (nawet z rossyj-ską), ale w przedmiocie kwestyi rolnej wystąpił z własną teoryą, której bronił wymownie w całym szeregu wielkich i mniejszych prac („La terra ed il sistema sociale“, 1891, po fran. w ,,Rev d’ écon. pol.“ 1892). W mniemaniu L-i ziemia jest punktem wyjścia w wytwarzaniu stosunków ekonomicznych. W czasach pierwotnych, przy nielicznej w stosunku do ogromu obszarów ludności, ziemia stawała się własnością tego człowieka, który ją pierwszy uprawiać zaczął, a całkowity wytwór stanowił jego niezaprzeczoną własność. Taki porządek rzeczy mógł się utrzymać nadal tylko w miejscowościach bardziej urodzajnych. Żyzna rola podtrzymała niezawisłość ekonomiczną gospoda-rzów i łączenie się w spółki nie miało prawie celu, bo ziemiopłody, otrzymywane bez wielkiego pracy, wystarczały na zaspokojenie niezbędnych potrzeb rolnika. Inaczej działo się w miejscowościach obdarzonych mniej wydajną ziemią. Ograniczona płodność ziemi zmuszała gospodarzy do łączenia się (związki sąsiadów-gospodarzy lub właścicieli i robotników). Przewaga właściciela ziemi była zgoła niemożliwą. Klasa kapitalistyczna mogła powstać przez zniesienie wolności ziemi niezajętej. Wymaganie to skrystalizowane zostało w instytucyi niewolnictwa, zamienionej następnie (wobec konieczności większego nakładu pracy przy uprawianiu ziemi mniej urodzajnej) na przykucie do roli, pańszczyznę, wogóle zastępowanej przez wciąż inne a odpowiedniejsze formy eksploatacyi ziemi. Z biegiem czasu przymus fizyczny stał się zbytecznym, bo ziemi wolnej zbrakło, a wzrastająca ludność zmuszona była sprzedawać pracę kapitaliście-właścicielowi. W tym okresie kapitalista otrzymuje już dochód z posiadanego kapitału bez przymusu; dokonywa się powoli wywłaszczenie drobnych właścicieli ziemskich na rzecz wielkich. Środki stosowane w czasach nowszych w celu przywrócenia własności drobnej nie dadzą wyników oczekiwanych; te wyniki ziszczą się wskutek działania tychsamych sił ekonomicznych, które doprowadziły ludzkość do stanu obecnego. Nizka wydajność ziemi była historyczną przyczyną postępu. Ta sama nizka wydajność ziemi wróci społeczeństwu pierwotną ziemi wolność i dostęp dla każdego, kto ją uprawiać zechce. Ze wzrostem ludności nadejdzie czas, kiedy obecna wydajność ziemi okaże się do zaspokojenia pierwszych potrzeb niedostateczną. Panująca forma produkcyi, jako nieodpowiednia, ustąpi wtedy miejsca formie wyższej, ekonomicznie wydajniejszej: „asocyacyi niezależnych rolników“. — Do wyłożonych tu poglądów na przyszłość rozwoju społecznego powracał L wielokrotnie (ostatnim razem w rozdziale o sprawiedliwości społecznej, wydrukowanym na czele książki „Verso la giustizia sociale“). Niesłusznie uważano niekiedy L. za socyalistę, co dawało powód do nieporozumień zarówno we Włoszech, jak i gdzieindziej. Jego determinizin ekonomiczny, stosowany bez zastrzeżeń, wprowadzał w błąd wielu i dał powód do licznych polemik (we Włoszech Croce). L. był jednym z pierwszych znawców i apologetów Marx’a (ob.) we Włoszech, uczynił go dostępnym i popularnym w kołach inteligencyi niesocyalistycznej, stojącej zdała od stronnictw socyalistycznych. Osobisty jego stosunek do teoryi Marx’a był krytyczny. Samoistnie stosował metody Marx’a do dwu kwestyi: do budowy państwa i do rolnictwa (włościwie do kwestyi rolnej). To stanowisko krytyczne wywołało gorącą polemikę ze strony Fryd. Engelsa (we wstępie do T. Ill-go Kapitału 1894), a w odpowiedzi poddał L. III tom Kapitału w,,NuovaAntologia“ r. 1895 krytyce ze stanowiska materyalizmu historycznego, dowodząc, że Marx unicestwił w nim wszystko, co dał był dobrego i zdrowego nauce ekonomicznej w poprzednich tomach. Polemika ta znalazła od-

w „Prawdzie“ (1890).

Loria Gino, współczesny matematyk włoski, prof. geometryi w Genui, niepospolity badacz historyi geometryi. U nas znany ze źródłowej monografii („Przeszłość i stan obecny najważniejszych teoryi geometrycznych“ przyswoił naszemu piśmiennictwu, z dodaniem celniejszych prac polskich geometrów, S. Dickstem r. 1889; w oryginale wyd. 3-e 1908, z uzupełnieniami do ostatniej chwili). Z pokaźnego szeregu rozpraw również spolszczył S. Dickstein: „Zarys rozwoju historycznego teoryi krzywych płaskich“ („Wiad. mat,“ II),

„Uwagi o spółrzędnych biegunowych“ („Wiad. mat.“ IV) i in. Na zasadzie włoskiego rękopisu Fr. Schütte ogłosił „Vorlesungen ü. darstellende Geometrie“ (cz. I, 1907).

Lorient, główne miasto dep. Morbihan (ob.), na prawym brzegu rz. Scorff, przy dr. żel.

Orleańskiej; port wojenny I-ej klasy i forteca.

Miasto współczesne, zabudowane prawidłowo;

45 000 m-ców (1907). Wielki port, okrążony pięknemi bulwarami, dzieli się na przystań wojenną i handlową; najpiękniejszy we Fran-cyi arsenał do budowy okrętów wojennych (11 doków, 15.7 ha.), różne warsztaty i obszerne magazyny (4 000 robotników w dokach).

Odlewnie żelaza, fabryki maszyn, wyrobów skórzanych, przetworów chemicznych i t. d.

Poważne miejsce zajmuje połów sardynek i ostryg. Rezydencya prefekta morskiego i konsulów cudzoziemskich. Liceum, szkoła marynarki morsko-artyl., muzeum, biblioteka. Na płd. od miasta leży ufortyfikowana wyspa St.-Michel. Powstanie swoje L. zawdzięcza wschod-nio-iudyjskiemu T-stwu handlowemu: otworzyło ono tu w r. 1664 swój zakład („l’Orient“), dowanie domów dla robotników. L. był patryo-

Km.

1872, wyd.

cenzu-

bicie swe w pracach B. Croce („Le teorie storiche del prof. Loria“, 1897, „Materialismo storico ed economia marxistica“, 1909) — ze stanovviska socyalistyczuego, w pracach Kare-jewa ze stanowiska nauki historycznej. O L.:

v. Schullern-Schrattenhofen „Die theoret. Nationalökonomie Italiens in neuester Zeit*¹ (Lipsk 189J); Graziani „Appunti critici sulla Analisi délia propriété capitalista di A. L.“ (Bolonia 1890); Alessio „La propriété capitalista, Studio suir opera del prof. L.“ (Rzym 1890); C. A. Conigliani „L’ecouomia capitalista nel sistema teorico del L.“ (Modena 1899); Prof. C. Supino „La costituzione economica odierna di A. L.“ (Piza 1899); L. Cossa „Intro-duzione allo studio dell’economia politica“ (wyd.

3-e Medyolan 1892); Croce (ob. wyżej); Graziani „Le teorie sociali di L.“ (Nuova Antologia 1901); Leone „Appunti critici sulla economia Loriana“ (ze stanowiska socyalizmu) 1900; Engels w przedmowie do T. Ill-go „Kapitału“ Marxa (J894); na to odpowiedź L-i „Intorno ad alcune critiche del’ Engels“ („Riforma sociale“ 1895 II); „Due parole anticritica“ (,,Critiea Sociale“ 1895 V). U nas pisał o L-i Krzywicki

s. p.

A. Ł,

który rozrósł się do rozmiarów miasta. W r. 1774 L. ufortyfikowano. Podboje Anglii w In-dyach zrujnowały T-stwo; jego majątek przeszedł na własność państwa.

Lorimer James, zasłużony prawnik szkocki, jeden z większych znawców prawa międzynarodowego, współzałożyciel (z Rolin-Jac-quemyns’em, Bluntschli’m, Mancini’m, Calvo, Pierantoni’m) Instytutu prawa międzynarodowego (* 4 list. 1818—f 13 lut. 1890). Wykształcenie otrzymał w Edynburgu, Berlinie, Bonn, Genewie; początkowo czynny w kupiectwie, potem adwokat przy sądach szkockich w Edynburgu; 1865-1890 profesor „prawa przyrodzonego i międzynarodowego*' (Law of Nature a., ot Nations) w uniwersytecie w Edynburgu. Filozofia prawa L. nie jest oryginalna; zawdzięczał ją prof. berlińskiemu Krause’mu („Institutes of Law“,

2-e 1880, przekł. francuski E. Nys’a 1890). Wbrew utylitarystom i pozytywistom angielskim i całej angielskiej szkole prawa (Bentham, Austin), Maine'owi (ob.), L. reprezentował, początkowo zupełnie osamotniony, idealistyczne poglądy na prawo, wyniesione z uniwersytetów niemieckich czasów młodości. Lubił dowodzić, że prawo pozytywne posiada zaledwie wartość deklaratywną, a badanie początków i rozwoju instytucyi społecznych i politycznych służyć może zaledwie jako il-lustracya pierwiastków wiekuiście złożonych w naturze cztowieka, z pewną koniecznością ujawniających się w życiu ludzkości. Mało ceniono go w Anglii, na co wpływało także odosobnienie Szkocyi. Z pośród inn. prac: „Institutes of the Law of Nations, a Treatise of the General Relations of Separate Political Communities“ (1883—4), przyjętą b. życzliwie przez członków Instytutu prawa międzyn., obojętnie — przez naukę angielską (zastosowanie postulatów prawa przyrodzonego do stosunków międzynarodowych), dzieło owiane szczerą miłością i szacunkiem człowieczeństwa; obok „moralnych“ poglądów na sprawę rozzbrojema, neutralności, naukowości — kreśli L. utopię or-ganizacyi międzynarodowej rządu Europy z ogniskiem w Genewie. L. pisał wiele w dziennikach w przedmiotach reform politycznych i prawa międzynarodowego; ważniejsze artykuły w połączeniu z wielu wykładami wstęp-nemi, któremi otwierał rok szkolny w Edym-burgu, ogłoszono po śmierci: „Studies, National a. International“ (1890). Wypowiadał się za wyborami proporeyonalnemi, rozszerzeniem praw wyborczych na kobiety (jednak z oparciem tego prawa bez różnicy płci na cenzusie intelektualnym), kościołem narodowym, sem intelektualnym członków parlamentu, przygotowywanych do wykonywania obowiązków na równi z innymi urzędnikami państwowymi; propagował zakładanie parków miejskich i bu-

tą szkockim, rozkochanym w widokach, obyczaju, góralach Szkocyi. Jeden z synów jego, J. H. L-er, był słynnym malarzem; portret L-a, pędzla syna, zawieszono w sali uniwersytetu Edynburskiego. Por.: Rolin Jacquemyns „Les principes philosoph. du droit international; Examen critique du système de M. L.“

siedzenia inne osoby. D. 26 lut. L.-M. ogłosił odezwę do mieszkańców stolicy, „w poparciu społeczeństwa“ widząc „główną siłę, która jest w stanie dopomódz władzy do wznowienia prawidłowego biegu życia państwowego“. D. I marca Młodecki wykonał spełzły zamach na L.-M-a, a 3 marca był powieszony pomimo wstawiennictwa W. Garszjina. Ale inteligencya liberalna zapatrywała się sympatycznie na program polityczny L.-M-a (zwłaszcza z początku). Ogólny poklask wśród niej zyskał L.-M. przez zniesienie „III wydziału“ (dymisya Drentelna)

1    poddanie żaudarmeryi ministrowi spraw wewnętrznych. Zażądał usunięcia Dym. Tołstoja ze stanowiska ministra oświaty, co liberalny obóz przywitał jako cenny dar wielkanocny (6 maja). Dostał dymisyę minister skarbu, zastąpiony przez liberalnego greka Abazę, który zniósł uciążliwy podatek od soli. Władza dyktatorska L.-M-a trwała formalnie do końca sierpnia, kiedy komisyę zniesiono. L.-M. został ministrem spraw wewnętrznych, wpływ jego przy dworze bodaj że wzrósł. Korzystając ze złagodzenia cenzury, ożywiła się prasa, powstały nowe pisma („Poriadok“ Stasiulewicza, „Strana“ Połońskiego, sławianofilska „Ruś“ Aksakowa, „Ziemstwo“ Skałona i Koszelowa) liberalne; śmielej zaczęły się odzywać „ziem-stwa“. L., usuwając jaskrawe formy wpływu cen-zuralnego, wcale nie miał chęci dawać „wolności słowa“, lecz zamierzał wprowadzić „rozumne kierownictwo“ prasy. Szeroko praktykował system pertraktacyi osobistych z wpływowymi przedstawicielami prasy i „społeczeństwa“ (narada z redaktorami d. 18 wrześ. 1880). Dwoistą politykę jego dobrze pojmowały żywioły radykalne i w tym czasie nie oszczędzano go. Pomimo liberalizmu L.-M-a za rządów jego bez żadnego sądu zesłano na Sybir około

2    000 ludzi. Oprócz Młodeckiego stracono w ciągu tychże miesięcy Kwiatkowskiego i Prie-śniakowa (list. 1880); w grudniu tegoż roku kazano wszystkich więźniów, którzy okres najsurowszych ciężkich robót odbyli, zakuć i pod kluczem osadzić. Z nieufnością więc w kołach radykalnych na „lisa“ spoglądano, twierdząc, iż popularny minister kładzie jedynie „łaty na podartych do szczętu łachmanach“ i „stara się sympatye społeczeństwa jaknajtajniej kupić“. Jednocześnie i po stronie reakcyjnej wzrastała liczba wrogów,,intruza“,którego arystokracya dworska nazywała „armiasz-ką“ (obok Pobiedonoscewa, słynny Kątków, który szereg zjadliwych artykułów poświęcił temu okresowi ,,dyktatury serca“, jak go ironicznie nazywał). Posuwano się nawet do systematycznego przejmowania jego koresponden-cyi i szpiegowania. Właściwie nie było powodu do tej niechęci. Konstytucyjnych popędów L.-M. nie miał, choć go o to pomawiano i dotąd jeszcze legienda o ułożonej przez niego i

(„Rev. de droit internat.“ TT. XVII i XVIII,

1885—86); por. nekrologi tegoż i Nys’a tamże T. XXI (1889 — 1890); i „Dictionary ot National Biography“ (1893).    s- p-

Cz. -t.

Loris v. Stenops — rodzaj zwierząt ssących z rodziny lemurów (ob.). Bez ogona; palec wskazujący krótki; zęby sieczne górne małe; ostatni górny ząb trzonowy z 4 wzgórkami; kości międzyszczękowe wysunięte naprzód; budowa ciała ogólna smagła.—Pospolitszy gatunek: (/racHis z sierścią na kształt pluszu z góry koloru czerwonawo-płowo-szarego i żół-tawo-brunatnego, od spodu szarawego lub bla-do-żółtawego; część górna pyska biała, około oczu brunatna; oczy duże bardzo, do siebie zbliżone; nos wystający; długość ciała wynosi 25 cm.; zamieszkuje w-pę Cejlon.

Loris-Melikcw, hr., Michał (* 1825 — f

naczelnik wojskowy

24 grud. n. st. 1888), wybitny mąż stanu ros-syjski, z pochodzenia Ormianin, ur. w Tyflisie (ojciec jego trudnił się handlem); kształcił się w Moskwie i Petersburgu (w szkole wojskowej) i był przez czas jakiś w zażyłych stosunkach z N i e k r as o w e m (ob.), co mogło nieco na „liberalizm“ jego poglądów wpłynąć. W r. 1843 oficer huzarów, w r. 1847 przeniesiony na Kaukaz wyróżnił się przy zdobywaniu Karsu (1856). W r. 1861

Dagiestanu, 1863—Ziemi Terskiej (w ciągu lat 10-iu odznaczył się tu zdolnościami admini-stracyjnemi i rozwinął szkolnictwo), Po wybuchu wojny tureckiej dowódca korpusu w Armenii i tutaj, po względnych niepowodzeniach, d. 18 list. zdobył Kars, uważany za niezdobyty,

mu.

4 grud. odniósł zwycięstwo pod Dewe-Bojnu i wśród surowej zimy rozpoczął blokadę Erzeru-Po zawarciu pokoju był obdarzony tytułem hrabiowskim. Na początku r. 1879, po wybuchu dżumy w uściu Wołgi, został gen.-gubernatorem miejscowości zagrożonych i szybko zarazę stłumił. D. 20 kwiet. mianowany gen.-gubernatorem w Charkowie wykazał duży zasób energii w walce z ruchem rewolucyjnym, który zwracał się w kierunku systematycznego te-roru.Po zamachu Chałturjinad. 201ut.l880 uchwalono dla walki z ruchem rewolucyjnym utworzenie wyższej komisyi („Rasporjadjitelnaja komisija“). D. 24 lut. ukaz cesarski mianuje jej przewodniczącym L. - M-a, obdarzając go olbrzymią władzą, uniezależniając nawet od senatu. Rozkazy L.-M-a obowiązane były wypełniać wszystkie dykasterye, nawet wojskowa. Na członków Komisyi wyznaczono: Pobiedonoscewa, ks. Imerytyńskiego, Czerewina i 6 in. dygnita- niby już podpisanej konstytucyi obiega. Nie-rzy; nadto L.-M. miał prawo zapraszać na po- ' zbite istnieją dowody, iż żadnych w tym kie-

właśnie

M. Ab.

lem w Stanisławowie, pełnił tam przez przeszło lat 20 żmudne obowiązki wykładającego. L. wyszedł ze szkoły prof. X. Liskego. Ogłaszał niewiele. Obszerniejsza i dziś jeszcze cenna rozprawa: „Bunt gdański w r. 1525“ („Przew. naukowo - literacki“ 1880; odb.). Drobuiejsze przyczynki i recenzye w „Przegl. krytycznym“ z r. 1877 i „Kwart, histor.“ 1887 — 1889. W T. V „Monum. Pol. hist.“ wydał wspólnie z prof. Liskem ,,Memoriale ordinis patrum minorum" Jana z Komorowa (1888). Był członkiem Komisyi liist. Akademii Um. w Krakowie.

Lorkovié Błażej, ekonomista i publicysta chorwacki (* 1839 w Now; Gradzie pod Kar-lowcem — f 1892). Był jednym z założycieli związku pracowników w Zagrzebiu (1875); redaktor organu T-wa ,,Mjesecznik“. Redagował ,,Naśe gore“, pisywał w przedmiotach teolo-• gicznych. W „Arkiv za poviestnicu jugosl.“ VII ogłosił o zwyczajaeh ludowych ze stron rodzinnych. Zajmował się beletrystyką: „Hrvatski grijesi“ (1867) i ,,Ispovjest“ (1868). Z ekonomii: ,,Rozgoyori o narodnom gospodarstvu“ i ,,Poćela politićke ekonomije“(J882;.— „Naucn. Slov.u

K. B.

runku starań nie czynił, a w swych najpoddań-szych raportach przeciw tego rodzaju projektora się oświadczał (np. raport, z d. 9 lut. 1881). Wbrew zapewnieniom Lwa Tichorairowa L.-M. starał się wywieść w pole liberałów, i to mu w znacznym stopniu się udało. Słynny jego inemoryał, podany Aleksandrowi II, ostatecznie zaś odrzucony przez jego następcę, zawierał w sobie projekt utworzenia dwóch komisyi przygotowawczych, złożonych z urzędników, oraz z przedstawicieli ziemstw; ko-misye te—skarbowa i administracyjna — miały wypracowywać projekty do praw, które przechodziły następnie do wyższej, wspólnej i na analogicznych zasadach utworzonej komisyi, a stąd do Rady Państwa. Uchwały komisyi miały znaczenie jedynie doradcze. Ale i temu projektowi nie sądzono było wejść w życie. Dzień 13 marca 1881 (śmierć Aleksandra II) położył tamę jego urzeczywistnieniu. D. 20 marca posiedzenie Rady państwa, po namiętnej mowie Pobie-donoscewa, który w razie przyjęcia projektu L.-M-a groził, iż nastanie „Finis Russiae!“, odrzuciło go stanowczo. D. 16 maja L.-M. dostał dymisyę. Ostatnie lata życia spędził w Szwajcaryi, umarł w Nizzy, pochowany w Tyflisie. — O nim patrz: d-r Biełogołowyj „ Wospomiuanija “ ; tegoż anonimowo wyd. „Konstitucija gr. L.-M-a“ (Londyn 1893)- Tichomirow „Konstitucjona-listy w epocliu 1881 goda“; Dragomanów „Lji-beraljizm ji zemstwo“; Laferté „Alexandre II, détails intimes sur sa vie et sa mort“; Kennan „Pasljednee zajawlienie russkjich ljiberałow“; Skałon „Po ziemskjim woprosam“; Tatjiszczew „Imperator Aleksandr II“; Wołchowskoj „Czemu uczjit Konstjitucija L.-M-a“; niewydany dotąd dziennik hr. Wałujewa (wyjątki w „Byłoe“ 1906 i 1907); Koszelew „Nasze położenie“ i „Zapiskji“; Skalkowskij „Russkije gosudarstw. diejatielji“; „Programma zemskago sojuza“; „Predpołożenija wyższago prawjitelstwao prji-wleczeniji jizbrannych ot naselenija ljic k za-konosoweszczatelnoj dejatjelnostji (w „Wiest. Prawa“ 1905); Fadiejew „Piśma o sowrietnien-nom sostojaniji Rossiji“; artykuły Szczogolewa i Biełokońskiego w „Byłoje“ (1906 i 1907); art. Kornjiłowa „Minuwszzie Gody“ (1908); nekrologi współczesne (1889) przez d-ra Biełogo-lowyj’a, Borozdjina („Ist. Wiestnjik“) i hr. Vogue („Rev. d. deux Mondes“ z 5); „Encjikłop. Sło-wars“ Brokhaua i Jefrona; T. XVIII, 15 — 17).

Lorkiewicz Antoni, historyk (* 6 czerw. 1849 w Górce miejskiej w Poznańskiem — f 21 wrześ. 1899). Studya gimnazyalne odbywał w Śremie, uniwersyteckie na wydz. filozoficznym we Wrocławiu w 1. 1871 — 1874, we Lwowie w 1. 1875 — 1877. Równocześnie w 1. 1875 — 1880 był współpracownikiem „Gaz. lwowskiej“. Poświęciwszy się zawodowi nauczycielskiemu, przebywał kolejno w gim-nazyum sauockiem, w IV we Lwowie, poczem, mianowany w r. 1887 rzeczywistym nauczycie

K. K.

J. F. G.

Lcrm Hieronim, poeta niem., ob. Landes ma n n Henryk.

Lormann Fryderyk Antoni, malarz i rysownik z czasów Stanisława Augusta i przez tegoż pensyonowany na przedstawienie Bacciarel-lego. Z pochodzenia Niemiec, w r. 1761 w Gdańsku wraz z M. Dei schein ogłosił przedpłatę na zamierzone przez nich wydawnictwo widoków tego miasta i jego okolic w sztychach. W r. 1773 przebywał jeszcze w Gdańsku, roku zaś następnego pozostał po nim rysunek wykonany w Lesznie. W czasach późniejszych L. był przy ks. Józ. Poniatowskim i mieszkał pod Blachą. Dwa jego portrety rysunkowe: ks. J. Poniatowskiego i Maryi Teresy Czartoryskiej znajdowały się w zbiorach uniwersytetu warszawskiego; galerya Stanisława Augusta zawierała: portret starościny małogoskiej Szaniawskiej; Fryderyka II, króla pruskiego (podług pani Terbusch), oraz miniatury: Dziewczyna, trzepiąca sobie włosy; Werther i Lotchen. Z innych prac tego artysty znane są portrety arcybisk. podolskiego i jego brata, wojewody mazowieckiego. L. malował uadto akwarellą sceny teatralne dla dyrektora teatru, Bogusławskiego.

Lome Jan Jerzy Campbell (nazwisko rodowe), od r. 1900; po śmierci ojca swego Jerzego ks. Argyll (ob.), 9-ty ks. Argyll, mąż stanu angielski (* 6 sierpnia 1845). Wychowany w Oxfordzie, podróżował po Ameryce; do życia politycznego wstąpił w r. 1868 jako deputowany do Izby gmin z Argyllshiru, zajmując miejsce w partyi liberalnej. W r. 1871 ożeniony z księżniczką Ludwiką, czwartą córką królowej Wiktoryi; w r. 1878—83 generał-guber-nator Kanady. W r. 1885 występując jako kandydat liberalny na wyborach ogólnych, po-

bity przez konserwatystę sira Hollanda, trzymał się zdała od życia politycznego, do którego powrócił jednak, odziedziczywszy w r. 1900 tytuł ks. Argyll i miejsce w Izbie wyższej.

Lorneta (luneta, perspektywa, lornetka), przyrząd optyczny, pozwalający nam widzieć oddalone przedmioty pod kątem widzenia większym, niż okiem nieuzbrojonem. Wskutek tego przedmioty te wydają się nam znacznie przybliżouemi, a zatem są wyraźniejsze, a często i powiększone. O lunecie, przy której użyciu mamy wrażenie, że widziany przedmiot leży w odległości od nas 2, 4 lub 6 razy mniejszej niż rzeczywista, mówimy, że powiększa 2, 4 lub 6 razy. Polem widzenia nazywamy przestrzeń, jaką przy posiłkowaniu się lunetą wzrok nasz ogarnia Ze względu na budowę wewnętrzną, optyczną, lunety dzielimy na: 1) astronomiczne, niebieskie, czyli teleskopy (ob.) 2) właściwe, ziemskie, terrestralne, 3) L. Galileusza. Budowę wewnętrzną wraz z drogą promieni światła i sposobem tworzenia się obrazu w lunecie ziemskiej) objaśnia fig. 139. Luneta ziemska daje powiększenie 12 — 36 razy przy

T. K.

su

—....

EJ!

Fig, 141.

dzianych przedmiotów (patrz fig. 142). Lunety i lornetki używane są w teatrach, na koncertach i innych t. p. widowiskach, wyścigach, w turysty-

Pf

o"

/V7\

/ — j \    .

Łe_:L)

" l| il

i \Ly /

i    \J__^

tüt!5Î-

ïï.

Fig. 139.

małem polu widzenia i jako przyrząd długi i j ciężki jest niewygodną szczególniej w podróży. 1 L. Galileusza, której budowę wewnętrzną, drogę j promieni i sposób powtarzania obrazu, podaje j ce> ⁽1° ce^w wojskowych z zastosowaniem fig. 140, daje powiększenia do 8-iu razy przy przyrządów do mierzenia odległości pomiędzy małem polu widzenia. Bliższe szczegóły teoryi oglądanym przedmiotem a oglądającym (odle-i budowy lunet mieszczą podręczniki fizyki w głościomierze, telemetry) również znajdują zastosowanie przy instrumentach mierniczych

Fig. 142.

i: - .*'<1

Fig. 140.fi

i-

dziale światło (optyka), a także dzieła specyal-ne. Przyrząd, zbudowany z 2-ch lunet Galileusza, umieszczonych równolegle i pozwalający widzieć oddalone przedmioty jednocześnie obu oczami, nazywamy lornetką. Lornetki bywają teatralne o powiększeniu ll/ÿ — 2V₂ razy, lub połowę o powiększeniach do 8-iu razy (fig.

141). Zastosowanie pryzmatów Porro do budowy lunety ziemskiej przez prof. Abbé pozwoliło w lornetce t. zw. pryzmatycznej połączyć wielokrotnie spotęgowane cechy dodatnie zarówno lunety ziemskiej jak i Galileusza. Przyrządy te cechuje jeszcze b. duże pole widzenia | i spotęgowana plastyka czyli uwypuklenie wi- ] holsztyński (*    1793 w Kejtune nad Sylt,

Wielka Encykl. 1 lustr. Ser. I. Tom XLU1-1V Zesi. 348b.

Fig. 143.

(geodezyjnych), pomiarowych naukowych i celownikach karabinów i armat. Najlepsze lornetki zwyczajne wyrabiane są we Francyi (np. firma Baille-Letnaire w Paryżu); pryzmatyczne najlepsze pochodzą ze wszechświatowej sławy

zakładów optycznych Karola Zeissa w Jenie. Lornsen U w e Jens, patryota szlezwicko-

M. Ko.

1867.

Km.

A. fol.

Km.

gdzie w r. 1896 wzniesiono mu pomnik — f 1838). W r. 1821 sekretarz szlezw.-holsztyń-skiego wydziału w Kopenhadze, r. 1830 starosta na swojej rodzinnej Sylcie. Autonomista, wypowiedział swoje poglądy w „Ueb. das Verfassungswerk in Szleswig-Holstein“ (1830), za co skazuje go szlew.-holsztyński sąd krajowy na rok twierdzy. Wypuszczony, L. udaje się na Sylt, w r. 1833 zaś wyjeżdża do Rio de Janeiro, stamtąd w r. 1837 do Marsylii i Szwajcaryi, gdzie kończy swoje ,,Die Unions-verfassuug Dänemarks u. Schleswig-Holsteins“ (wyd. 1841) i gdzie przygnębienie doprowadza go do samobójstwa.

Lörrach, stolica badeńskiego okręgu tejże samej nazwy, zajmującego 968 kim. kw. i 102 453 m-ców (1900), węzeł kolejowy linii Bazy-lea-Zell i L.-Leopoldshöhe; drukarnia wyrobów wełnianych i bawełnianych, wielka fabryka sukna, fabryki wstążek jedwabnych, przędzalnia i tkalnia bawełny, fabryka czekolady, warsztaty mechaniczne, odlewnia żelaza i mosiądzu; wielkie ogrody owocowe i winnice; 10 347 m-ców (1900); w pobliżu zamek Rotteln, dawna siedziba domu Hochberg, zburzona przez Francuzów w r. 1678, odbudowana w r.

M. Ko.

Lorrain Claude, ob. Claude Lorrain.

Lorsch, miasteczko w heskiej prowincyi Starkenburg, przy dr. żelaznej; wyrób cygar. Ok. 4 000 mieszkańców, przeważnie katolików. L., dawniejsze opactwo książęce (Lau-rissa), jeden z najbogatszych klasztorów w Niemczech (założony w r. 774, zniszczony w r. 1621, podczas wojny trzydziestoletniej). Podanie przypisuje założenie klasztoru królowej Nibelungów, Ute; Siegfrid, bohater tej pieśni, ma być tu pochowany.

Lortzing Albert (* d. 23 paźdz. 1801 w Berlinie — f 21 stycz. 1851 tamże), wybitny kompozytor oper komicznych. Jego rodzice byli aktorami teatru Urania. Skłonność do muzyki objawiła się w nim już bardzo wcześnie, ale biedni rodzice nie byli w możności dać mu należytego wykształcenia; w pogoni za kawałkiem chleba tułał się młody L. po różnych scenach niemieckich, nigdzie dłużej nie zagrzewając miejsca. Pierwszych zasad udzielił mu Rungenhagen. Na nieszczęście jednak, z powodu zaangażowania rodziców do teatru wrocławskiego, owe studya przerwane zostały: L. został samoukiem. Napisał znaczną liczbę oper, z których stale utrzymują się na repertuarze: sławna „Zar und Zimmermann“ (bohaterem jest Piotr Wielki); „Die beiden Schützen“, romantyczna „Undine“; „Der Waffenschmied“ i najoryginalniejsza ze wszystkich „Wildschütz“ (w Warszawie dawana w r. 1886 pod tyt. „Rabuś“). Lubo L. nie należy do rzędu geniuszów sztuki niemieckiej, a nawet pod wielu względami niezawsze stoi na czysto gruncie artystycznym, w każdym razie wybitne zajmuje sta-uowisko w rzędzie kompozytorów, zwłaszcza na polu opery komicznej. Jego melodye, rytmy, harmonie zawsze noszą piętno szlachetnej prostoty, szczerego humoru, rzetelnego dowcipu i naiwnej wesołości. Nie działają one na zmysły jedynie, i dlatego o wiele wyżej stoją od buff pokroju francuskiego, które za jego czasów rozmnożyły się wielce w Europie; umiał bowiem trzymać na wodzy humor muzyczny, który nie dopuszcza nigdy, żeby teatr stał się świątynią podkasonej muzy. Pośpiech w tworzeniu obstalunkowych oper, dla zdobycia kawałka chleba, nie pozwolił dojrzeć pomysłom L-a, często genialnym, często spowitym w najprostsze formułki i komunały. Brak należytego wykształcenia paraliżował inwencye jego i nie pozwolił mu dosięgnąć wyżyn, na których geniusze muzy germańskiej królują.

Los Angelos, la Puebla de la ReinadeL. A. (miasto królowej aniołów), główne miasto hrabstwa tejże nazwy w stanie Kalitornii, punkt zbieżny 6-iu kolei żelaznych, tonie w roślinności podzwrotnikowej. M-ców w r. 1880 — 11 183, w r. 1890—50 395, w r. 1906 -255 000. Budowle z giiny ustąpiły miejsca wielkim domom murowanym i pięknym willom; ulice dobrze wybrukowane, 6 parków, kollegium. Przemysł znaczny: w r. 1890 było 750 zakładów przemysłowych (4 957 robotników) z pro-dukcyą wartości 9 893 835 dolarów, wśród której główne miejsce zajmuje mąka, odlewy żelazne i wyroby wełniane. Sąsiednie doliny pokryte winnicami i gajami pomarańczowemu Zbiór owoców w połudn. Kalifornii dał w r. 1891: 6 mil. dolarów (samych pomarańcz L. A. wysłało za 1 250 000 doi.) W okolicach bogate pokłady nafty i asfaltu. Łagodny klimat (styczeń 11°, sierpień 21°) pociąga zimą do L. A. wielu przyjezdnych.

Les von Rom (zerwać z Rzymem!), hasło ruchu wśród katolików, a następnie i protestantów niemieckich, w słabym zaś stopniu i fran-cuzkich, z inną niż u Niemców dążnością ostateczną. Ruch ten w Niemczech i w Austryi zmierza do oderwania katolików niemieckich od Rzymu i zjednoczenia wszystkich Niemców na gruncie jednego narodowego kościoła, którym ma się stać, ogarniający wszystkich zgoła Niemców, kościół protestancki. Ruch zrodził się w Austryi, wywołany panującemi tam stosunkami. Współczesna Austrya stanowi zbiorowisko najrozmaitszych narodowości, toczących z sobą bezustanną walkę. Przez długie lata historya jej była historyą wzrostu i rozszerzenia „stanu posiadania“ Niemców, którzy w stosunku do narodowości słowiańskich odgrywali rolę kolonizatorów i przywłaszczali sobie pierwszeństwo w państwie. Ale powoli stosunki zaczęły ulegać przekształceniu: rozszerzenie praw konstytucyjnych (zwłaszcza prawo wyborcze r. 1907) podważyło zwierzchnictwo polityczne Niemców, rozwój zaś ekonomiczny zachwiał ich przodu-

Loa von Rom.

-a

jącem stanowiskiem gospodarczem. Wobec tego, że Niemcy tworzą procentowo tylko 3Q% ogółu ludności w Austryi, powstaje taki układ sił, że przy nim hegemonia Niemiec nad inne-mi narodowościami nie daje się urzeczywistnić: Austryi nie można ani zesłowiańszczyć ani zger-manizować. Ukazuje się wśród Niemców ciążenie ku państwu niemieckiemu, zwłaszcza tak zwanej radykalno-niemieckiej partyi (par-tya Schönerem i Wolfa). ,,Austrya musi być niemiecką, albo niech nie będzie jej wcale!“. To ciążenie Niemców austryackich ku protestanckim Prusom jest właśnie źródłem powstania ruchu L. Zjednoczenie na gruncie narodowego kościoła ma poprzedzić i przygotować zjednoczenie państwowe. Agitacya za oderwaniem się od Rzymu i przejściem na łono kościoła protestanckiego jest w dodatku dogodną formą organizowania się partyi, której dążenia, niebezpieczne dla całości państwa, noszą charakter zdrady stanu. Pobudką drugorzędną, ale rozmyślnie wysuwaną przez zwolenników ruchu L. na pierwszy plan, jest zachowanie się pewnej części księży katolickich, którzy, będąc dziećmi ludu—ludu słowiańskiego- przejęci są niechęcią do ludności niemieckiej. — Wypadkiem, który nadał ostre piętno walce narodowości i zarazem powołał do życia ruch L. było rozporządzenie Badeniego o równouprawnieniu językowetn (1897). Fanatyzm wszechniemców doszedł wtedy do wysokiego napięcia, szowinistyczne uczucie znalazło między innemi swój wyraz w dążeniu do stworzenia kościoła narodowego. W grudniu r. 1897 student medycyny Rakus wystąpił publicznie z nawoływaniem do zerwania z Rzymem i przyjmowania protestantyzmu; w ciągu całego r. 1898 nie ustawała ta agitacya, mająca przeważnie charakter prywatny. Korzystano z każdej sposobności, aby szczepić nienawiść. W listopadzie r. 1898 poseł Wolf żąda, aby w gminach niemieckich naznaczano księży Niemców, księża Czesi bowiem prześladują jakoby żywioł niemiecki. Jest to wstęp do rozwinięcia właściwej akcyi w duchu L. W listopadzie poseł Schönerer występuje w parlamencie z mową, w której zarzuca rzedstawi-cielom obojętność wobec zaakcentowanych przez Wolfa potrzeb ludności niemieckiej, uciskanej przez kościół katolicki, i rzuca hasło L., a w miesiąc później wydaje odezwę, w której wskazuje niebezpieczeństwo grożące Niemcom ze strony Pragi, sprzymierzonej z Rzymem. (,,Walka z wrogą Niemcom potęgą Rzymu może być toczona tylko w imię bojowego hasła Los von Rom’). D. 15 stycz. 1899 Schönerer zwołuje w Wiedniu zebranie, którego 800 uczestników' postanawia zerwać z Rzymem i przyjąć protestantyzm. Ta zmiana religii ma być demonstracyą tłumną, uskutecznioną wtedy, gdy 10 000 osób złoży Schönererowi delda-racyę o swojej gotowości przyłączenia się do

ruchu. Liczba zgłoszeń doszła do 10 000 już 31 marca r. 1900: (Czechy 5 519 z 138 miejsc, Dolna Austrya 2 124 z 31 m., Styrya 1398 z 39 m., Morawy 364 z 36    m.. Salzburg 101

z 8 m., Karyntya 99 z 12 Górna Austrya 158 z 12 m., Tyrol 78 z 7 m., Śląsk 23 z 7 123 z 27). Ze strony głównego zarządu do spraw kościoła ewangielickiego w Austryi (ces. król. Oberkirchenrath w Wiedniu) ruch L. nie spotkał się z poparciem—zachowywano się wobec niego z nieufnością, widząc w nim zbyt wyraźne narodowe i polityczne, nie zaś religijne pobudki i tendencye. Natomiast b. żywo zainteresowali się religijnemi dążeniami wszechniemców austryackich wszechniemcy w cesarstwie niemieckiem a zwłaszcza w Prusach. Stowarzyszenie ,,Gustawa Adolfa“, oraz fanatyczny „Evangelischer Bund zur Wahrung der deutsch - protestantischer Interessen“ zorganizowały energiczną pomoc. Posypały się składki pieniężne; setki tysięcy wydawnictw omawiających, już to znaczenie ruchu L., już też zasady protestantyzmu, wysłano do Austryi, zwłaszcza do Czech. Z inicyatywy Związku E-wangielickiego powstał w Zwickau pod kierownictwem superintendenta Meyera specyal-ny komitet, mający za zadanie podejmowanie starań o zaprowadzenie w Austryi protestantyzmu. Komitet ten zaopiekował się nowopowstającemu gminami protestanckiemi; posyłano tam pastorów, dostarczano środków na budowę kościołów. Znaczne summy ofiarowało też na ten cel Stowarzyszenie Gustawa Adolfa. R. 1903 powstał w Wiedniu niemiecko-ewangielicki związek dla szerzenia protestantyzmu na kresach wschodnich (Deutsch-evangelischer Bund für die Ostmark), skierowany m. in. i przeciwko Galicyi. Kościół katolicki nie zwracał początkowo zbyt wielkiej uwagi na rozwijający się ruch; ale, w miarę jak ruch ten ogarniał większe kręgi ludności, księża katoliccy występowali do energicznej walki. Zjawiły się listy pasterskie biskupów, nawołujące do wytrwania w wierze; kaznodzieje podjęli energiczną walkę z hasłem L.; nazwiska przechodzących na protestantyzm z kazalnic ogłaszano; prasa ul-tramontańska rozpoczęła energiczną kampanię przeciw protestantyzmowi. W walce tej uciekano się niejednokrotnie do środków najbardziej demagogicznych przedstawiano np. protestantyzm jako religię prowadzącą do największego zepsucia, o Lutrze mówiono jako o rozpustnym zbrodniarzu, który wreszcie, trapiony wyrzutami sumienia, odeorał sobie życie przez powieszeuie się fDeckert „Luthers Selbstmord“ 1899). W r. 1902 powstał w Wiedniu komitet katolicki walki. W marcu r. 1905 Pius X zwrócił się do biskupów, polecając im wytężać wszystkie siły w celu utrzymania młodzieży przy wierze ojców.Rząd austr. zachowywał się wobec ruchu L. wciąż niechętnie, dostrzegał bowiem

aż nazbyt wyraźne dążności polityczne. Wiele pism i broszur, wydawanych przez kierowników ruchu L , albo nadsyłanych z Niemiec przez Związek Ewangielicki, z rozkazu, poli-cyi konfiskowano (np. broszury wydane nakładem Kleinschena i Wiemanna, pisma profesora Wittesa i inne). Zebrania zwolenników ruchu L. policya kontrolowała i czasami rozwiązywała. Ruch L. przybrał jednak dość znaczne rozmiary, o czem świadczy statystyka, ogłoszona w r. 1903 przez t. z w. ewangielicką radę kościelną (Evangelischer k. k. Oberkirchen-rath):

Razem:

22 706

21 292

3 573

3 138

19 133

18 145

•?;06I    1061    0061

lata:    1899

6 385 5 058 6 639 4 624

4 699 6 299 4 247

813    917 1 078

705    830    928

6 047

765

675

5 620 4 245 5 722 3 546

3 994 5 469 3 310

5 372

Religię ewangielicką przyjęło W tern byłych wyznawców kościoła rzymsko-kat. Z kościoła ewangielickiego wystąpiło Z tych przyjęło religię rzymsko-katolicką Przyrost członków kościoła ewangielickiego Przyrost członków w kościele ewang. kosztem kościoła katolickiego

Jeżeli do owych 22 706 wskazanych w pierwszym szeregu dodamy 1 598 osób, które w r. 1898 przeszły na ewangelicyzm, 4 510 w r. 1903 i 4 362 w r. 1904, to otrzymamy do d. 1 stycznia r. 1905 liczbę 33176 objętych przez

ruch L. Jeżeli znowu dla wydzielenia z nowoprzybyłej tu summy dobrowolnie przeszłych i agitacyjnie nawróconych protestantów (10 470) tej liczby, która wyobraża absolutną już stratę katolicyzmu po odtrąceniu niewielkich zysków, przyjmiemy stosunek z tablicy powyższej (18 145:22 706 = 80$), to otrzymamy 8376, co z -j- 18 145 daje 26 521 za lat siedm (1898 — 1904). W tym przeciągu czasu do kościoła starokatolickiego przystąpiło 10 — 12 000 osób. Główną widownią ruchu L. są półn.-zachód. Czechy. W ostatnich latach ruch L. wzmógł się w Styryi; zanotowano tam 2000 nowonawróconych ewangelików. O popularności L. świadczy również fakt, że na wezwanie poety P. Rosegger’a do zbierania składek na budowę kościoła ew. w Mürzzuschlagu napłynęło w krótkim przeciągu czasu 30 000 koron. Ruch austryacki L. nie pozostał bez wpływu na stosunki wyznaniowe w Cesarstwie Niemieckiem, zwłaszcza w Królestwie Saskiem. Do r. 1878 stosunek wstępujących do kościoła ewangielickiego i występujących z niego miał się tam jak 20 : 23, w r. 1890 jak 4 : 1; z powstaniem zaś ruchu L. w Austryi odpowiednie liczby przedstawiają się j. nast.:

1903

1 266

Tl

Rok: 1897    1898    1899    1900    1901    1902

863    854

183    310    508    570

przeszło na protest.

53

44

46

39    54    41

wystąpiło z kość. prot.

W prowincyach pruskich w r. 1902 przeszło na protestantyzm 4 723 katolików, religię ka-

Osób

słabe postępy

ner.

zno

zur

xy.

tolicką przyjęło zaś tylko 377 protestantów. W całem Cesarstwie Niemieckiem r. 1895—1900 przyjęło ewaugelicyzm 29 662 osób a mianowicie:

W roku 1895 1896 1897 1898 1899 1900 3 895 4 367 4 469 5176 5 651 6 104

W tymsamym przeciągu czasu liczba odpadłych od protestantyzmu do katolicyzmu wyniosła tylko 3 993 osoby. Ostatnie lata wykazują wogóle osla-bieuie ruchu L., wywołane przez zatargi w nim samym. Ale potęga ujawniona przez duchowieństwo katolickie w czasie pierwszych wyborów powszechnych w Austryi w r. 1907, wyraźne dążenie do opanowania szkoły, a nawet uniwersytetu, wytwarza tam dziś grunt sprzyjający wszelkiej agitacyi za oderwaniem się od Rzymu, Głośna sprawa Wahrmunda dała silnego bodźca w tym kierunku. Należy jednak pamiętać, że w wielu wypadkach występowanie z kościoła katolickiego, przyjmowanie iunych wierzeń, zwłaszcza staro-katolicyzmu, nie ma nic wspólnego z iuchem L. i jest poprostu wyrazem szerzącej się bezwyznaniowości lub też manifestacyą, mającą na celu obronę placówek postępu, zagrożonych przez duchowieństwo katolickie. Znamienne jest to, że wśród występujących jest b. duży procent księży.--Według francuskiego ministeryum wyzuań od 1875 występowało z kościoła katolickiego rokrocznie przynajmniej 100 księży. Z tego ruchu usiłują skorzystać francuscy protestanci. W r. 1886 powstaje w Paryżu „Oeuvre des prêtres“, instytucya założona przez protestantów a mająca na celu niesienie pomocy mate-ryalnej księżom zrywającym z Rzymem. Takiżsam charakter ma „Maison hospitalière“ w Courbevoie (Seine). Jeden z księży porzucających katolicyzm, André Bourrier, występuje w 1897 z ini-cyatywą założenia narodowego kościoła francuskiego, zreformowanego w duchu zasad protestantyzmu. Ideę tę propaguje wydawane przez Bourriera i in. ex-księży pismo „Chrétien Français“. Odmienny kierunek reprezentuje założone w r. 1898 przez Corneloup, a od 1903 prowadzone przez Meillon pismo „Prêtre converti“ (od 1905 „France et Evangile“); widzi-dzimy tutaj agitacyę za połączeniem się zreformowanego kościoła francuskiego z ortodoksal-nym kalwinizmem. Zresztą jeden i drugi kierunek mają względnie mało zwolenników, gdyż większość porzucających katolicyzm zostaje się bezwyznaniową. Wyjątek stanowią te miejscowości, w których, przed zniesieniem w 1685 edyktu nantejskiego, przeważali protestanci, j. np. w departamentach Charente, Gironde, Dordogne. Prócz tego istniejąca od r. 1833 Société Evang. de France założyła w 9-u prawie wyłącznie katolickich departamentach 34 gminy nowonawróconych ewangielików. „Société Centrale d’E^angélisation“, założona w 1847, rozwija swe działalność w 70-u z górą departamentach, w których w ostatniem dziesięcioleciu około 1 000 katolików rocznie przechodzi na protestantyzm. W protestanckim okręgu, w mieście Pous w Charente-infér. pastor Robert przyjął w przeciągu 10 lat (od 1896 —1905) do gminy ewangielickiej 1262 ojców rodzin. Na północy Francyi w przemysłowych okręgach Lille, Roubaix protestantyzm robi pewne postępy dzięki energicznej akcyi na polu społecznem, rozwijanej przez ewangielików (agitacya antialkoho-liczna, zakładanie domów robotniczych itd.). W r. 1861 powstaje założona przez Szkota Mac Alla t. zw. Mission populaire, mająca za zadanie szerzenie wpływów protestantyzmu. Cały ten ruch jednak, nieznajdując we Francyi gruntu politycznego, nie przybiera szerszych rozmiarów i ma całkiem odmienne zabarwienie niż w Austryi i Niemczech.—W Belgii już w 1850 Edgar Quinet, a w 1875 Emile de Laveleye, Georges Frére-Orban, Goblet d’Alviella i in. przyjęli protestantyzm i usiłowali oderwać od Rzymu wszystkie liberalne żywioły w Belgii; ale próby te nie odniosły żadnego skutku. Założona jeszcze w 1837 Eglise Chrétienne Missionnaire belge liczyła w 1848-10, w 1902—35 gmin ewangielickich z ilością 9 823 członków, z których około 500 byłych katolików, przeważnie Wallonów z Brabautu i Hainaut. We Włoszech hrabia Campello, przyjąwszy w 1881 protestantyzm, założył katolicko-reformowany kościół włoski, liczący obecnie —kilkanaście gmin, Sam Campello powrócił w r. 1902 na łono kościoła katolickiego. W Hi sp an ii po wojnie ze Stanami Zjedn. Ameryki Półn. zjawił się prąd takisam: ,,Rompamos com Roma“, ale trwalszego znaczenia nie miał. Niewątpliwe, chociaż nader protestantyzmu we Włoszech i Hiszpanii są w znacznej części wynikiem niezmordowanej działalności, jaką we Włoszech rozwinęła Chie-evangelica Italiana i in. gminy kościelne, a w Hiszpanii zmarły w r. 1901 Fryderyk Flied-—Por. Brauenlich ,,Berichte ü. d. Fortgang des L.“ (Monachium, wydawnictwo broszur seryjne): Bourrier „Ceux quis’en vont“ (Paryż 1905); Blankmeester, „L. im K. Sachsen“ (Dre-1905); oraz wydawnictwa katolików „L.“ i „Völkische Erziehung“ (Wien 1901); Gogau „Das protestant. Deutschland in Oesterreich“ (tamże 1904).

Löschin G o 11 h i 1 f, historyk, nauczyciel gimnazyum w Gdańsku, ogłosił: „Beiträge zur Geschichte Danzigs u. seiner Umgebungen“ (Gd. 1837); „Gesch. Danzigs“ (Gd. 1816); „Geschichte Danzigs v. ältester bis neuester Zeit“ (Gd. I, 1822, II, 1823; wyd. 2-e 1828); „Ue. das Verhältniss des Danziger Freistaater Provinz Poln. Preussen, zur polnischen Republik u. zum Könige von Polen“ (Gd. 1858).

Loserth Jan, historyk austryacki (* 1846 w Fulnieku na Morawach), profesor historyi powszechnej przy uniwers, czerniowickiem, następnie w Gradcu. Badał źródła przechowane

„Balthasar Hubmaier u. d.

Mähren“ (1893);

(1896).

219.

LOSSOW (Loss a, Losa), herb polski. Na tarczy ściętej ukośnie w lewo — w polach od góry srebrnem, od dołu zaś czerwonem—żbik złoty w prawo. Nad hełmem w zawoju czerwonym, przetykanym srebrem, pomiędzy czterema piórami strusiemi, dwoma czerwonemi z brzegów, dwoma zaś białemi w środku—pół żbika, wspiętego wprawo. Labry czerwone, podszyte srebrem. Używany przez stary ka- parowe, garbarnie i fabryki wyrobów wełnią-

u. j.

u Benedyktynów w Krems w Austiyi Górnej i zwrócił uwagę na źródła do dziejów czeskich. Ważna jego praca „Hus u. Wyclif“ (Praga 1884, przełożona na język angielski) spowodowała, że wezwano go do uczestnictwa w wydawnictwie pism Wyklifa (przez Wyclif-Society). Prace ważniejsze: ,,Kremsmiinsterer Geschits-quellen“ (Wiedeń 1872); ,,Die Königsaaler Geschichtsquellen“ (1874, oraz dalszy ciąg 1875); „Studien zu böhm. Geschichtsquellen“ (1875); „Die Chronik des Benesch Krabice von Weitmühl'¹ (1875); „Beiträge zur Gesell, d. hussit. Bewegung“ (1878—94); „Studien zu Cosmas von Prag“ (1880); „Das angebliche Senioratsgesetz d. Bfetislav I“ (1882); „Der Sturz des Hauses Slavnik“ (1883);

Anfänge d. Wiedertäufe in „Der Anabaptismus in Tirol“ (Wied. 1892 — 93); „Der Communismus d. mährischen Wiedertäufer“ (1894); „Die steirische Religionspaci-fication“ (Gradée 1896); „Der st. Pauler Codex“

J. F. (i

Lossius Jan, historyk inflancki (* 1842 w gub. inflanckiej — f w lut. 1882); studya uniwersyteckie odbywał w Dorpacie 1861 — 1869: zrazu poświęcał się medycynie, ale w r. 1861, trafiwszy przypadkowo na wykład historyi inflanckiej prof. Kar. Schirrena, został zachęcony do studyów historycznych i rzucił medycynę, skończył wyd. historyczny r. 1869, poczerń został nauczycielem historyi w gimna-zyum w Rewlu i współpracownikiem dziennika rewelskiego. R. 1871 przyjął posadę pomocnika bibliotekarza w bibl. uniwersyteckiej w Dorpacie, gdzie do zgonu poświęcał się badaniom nad przeszłością krain inflanckich; w czasie wakacyi letnich zajmował się porządkowaniem archiwum Üxküllôw w ordynacyi Fickeln. Owocem tych prac archiwalnych są „Regesta Vegalesia“ czekające dotąd na nakładcę. Na podstawie tegoż archiwum ogłosił: ,,Drei Bilder aus dem livländischen Adelsleben des

XVI Jahrh.“ (Lipsk, I 1875, H 1878,111 1882). Zasłużył się nauce, wydając dalszą część kro-uiki Kelcha, według dorpackiego rękopisu: „Christian Kelch’s liefländischer Historiae Continuation 1690—1707“, Dorpat r. 1875, oraz korespondencyę szwedzkich namiestników w Inflantach, Pontusa i Jakóba de la Gardie, w czasie której ogłaszania śmierć go zaskoczyła. Por.: „SybeFs histor. Zeitsch.“ N. F. VII, 531, 538 i 553 i ,,Alleg. Deutsche Biographie“ XIX,

G. M.

szubski ród Łosiów, którego jedne z gałęzi, o zniemczonem już nazwisku (Losa, później Los-sa, wreszcie Lossow) osiedliła się w początkach

w. XVII w Kaliskiem. — Źródła: Czarnecki

W/

Fig. 144. Lossow (herb).

T. II, 52; Żychliński: „Złota księga“ T. II, 112; Siebmacher VI, 4, 32?.

Lot, rzeka we Francyi, wpada pod Aiguillon z prawej strony do Garouny, długa 481 kim.; wypływa z Sewennów, bieży pod Meude, Espalion, Cahors i Villeneuve; spławna z przerwami na przestrzeni 313 klm. L. zrasza swerni wodami departamenty Lozère, Aveyron, Lot i Lot-el-Garonne. W starożytności nazywano ją Oltis, a błędnie Clitis.

Lot, departament francuski, między 44'°12 i 45°5’ szer. płn. i 1° a 2°12’ dług. zach. (od Paryża), utworzony w r. 1790 z ziem Quercy dawnej prowincyi Guyenne; graniczy z departamentami: na płn. — z Corrèze, na zach.—z Dordogne i Lot-et-Garonne, na płd.—z Tarn et Garonne i na wschodnie— z Aveyron i Cantal. Ogółem 5 213 km. kw. obszaru; liczy (1901) około 250 000 m-ców (w 1906 tylko 216 611). Część wschodnia pagórkowata (oduogi Sewen); północno-zachodnią przerzynają wzgórza ower-nijskie, tworzące linię graniczną pomiędzy porzeczami rz. Dordogne i Celle. Najważniejsze rzeki: Lot z Cellą; Dordogne z dopływem Cère; Bare i Sourdoire. Klimat łagodny i zdrowy. Grunt, przeważnie wapienny, b. żyzny, zwłaszcza w dolinach, rodzi zboże, konopie, tytuń, szafran, trufle i owoce. Pod rolą ok. 2 000 km. kw. Na stokach pagórków b. pomyślna uprawa latorośli winnej, zwłaszcza w dolinie rz. Lot (350 000 hl.); do rzędu najlepszych win tutejszych należą gatunki Cahors i Grand Constant. Hodowla owiec —przeszło 650 000 sztuk. Mnóstwo drzew morwowych sprzyja jedwabnictwu, gaje kasztanowe przynoszą obfity owoc. Bogactw mineralnych moc: ruda żelazna, marmur, węgiel, alabaster i wiele źródeł mineralnych, wszystko jeszcze nie wyzyskane. Prawy brzeg rz. Celle obfituje w okazy paleontologiczne. Przemysł fabryczny słabo rozwinięty (młyny

L.“ (Paryż 1879).

Lot, postać biblijna. Był (I ks Mojż. 11, 27) uczniem Teracha i bratankiem Abrahama i

Lota).

nowił wyprawę do Francyi, Otto II doszedł do Paryża, ale nie zdołał miasta zdobyć. W powrotnej drodze poniósł porażkę nad rz. Aisne. Od dalszych na Niemcy i Lotaryngię napaści wstrzymało

Hugona Cupeta. W r. 980 nastąpiło spotkanie Ottona II z L-em w w Margut koło Chiers: L. zrzekł się pretensyi do Lotaryngii. Literatura: Lot „Les derniers Carolingiens“

St. E

St. E.

Lotar, król francuski z domu Karolingów (* 941 w Laon -■ f 986). Syn (a od r. 952 i współrządcą) Ludwika IV i Gerbergi,

Henryka I niemieckiego. R. 965 ożenił się z córką przybraną Ottona I, Emmą. W r. 978 ; schichte unter d. Karolingern“ (1895); Dahn „Die napadł na Akwizgran, chcąc wziąć Ottona II do j Könige d. Germanen“ (VIII: Die Franken unter niewoli i zmusić do ustąpienia Lotaryngii — d. Karolingern 1891—1900); Lavisse „Hist, de daremnie. W tymże r. sejm w Dortmund posta- I France“ (II).—2) L. II, król frankoński (f 8

nych). Handel zbożęm, mąką, winem, masłem, olejem orzechowym i owocami. Stolicą departamentu jest m. Cahors. Pod wzlędem administracyjnym departament się dzieli na 3 okręgi (Cahors, Figeac i Gourdon), 25 kantonów i 325 gmin.—Por.: Joanne „Géographie du départ.

E. Chw.

wyemigrował z dziadem swoim z Ur w Chal-dei do Charanu, a następnie ze stryjem do ziemi kananejskiej. Z początku mieszkał z Abrahamem i towarzyszył mu, gdy głód się wzmógł w ziemi kananejskiej—do Egiptu, potem obiera sobie za siedlisko Sodomę. Gdy na to miasto spadła kara boża, jedynie L, zostaje ocalony wraz ze swoją rodziną; chroni się do pobliskiego Coar. Po drodze żona jego, wbrew zakazowi aniołów, ogląda się i zostaje przekształconą w słup soli. L. boi się pozostać w Coar i zamieszkuje w pieczarze i tu obie jego córki rodzą ze związku kazirodczego z ojcem dwóch synów: Amona i Moaba, ojców plemienia amonickiego i moabickiego. — L. jest przedstawiony w Biblii jako kopia Abrahama, która atoli nie dorównywa swemu pierwowzorowi. Wyznaje wiarę w Boga jedynego, jest gościnnym, oburza się na postępowanie Sodomczyków, ale wykazuje przy tern dużo słahości. Co do opowiadania o żonie L-a, to dał mu początek prawdopodobnie słup soli, znajdujący się w pobliżu m. Martwego. Nawet Flawiusz Józef podaje jeszcze, że słup ten widział. Podanie o u-rodzeniu się Amona i Moaba jest echem wrogich stosunków pomiędzy Izraelem i temi plemionami, a także wyrazem przeciwieństwa ich obyczajowego i religijnego. — Tradycya o L. i jego córkach jest po dziś dzień żywa u mieszkańców wybrzeża m. Martwego. Morze to nazywa się po arabsku „Bachr Lut“ (morze Lota), a mieszcząca się na wschodnim jego brzegu góra skalista ,,Bint Szech Lut“ (córka szejcha

Dr s. r

LÖta, ob. Miętus.

Lotar, król włoski, syn, a od r. 931 współ-rządca cesarza Hugona, w r. 947 ożenił się z córką Rudolfa II burgundzkiego, Adelaidą, i w tymże roku po śmierci ojca został królem Włoch. Panował tylko z imienia, bo rządy właściwe sprawował od r. 945 Berengar z Ivrei, przed którym Hugo schronił się był do Pro-wancyi. L. zamierzał powołać Bizancyum na pomoc, zmarł jeduak w r. 950, nie spełniwszy zamiaru.

córki

L-a zachowanie się wrogie

(Paryż 1890).

Lotar: I) L. 1. najstarszy syn Ludwika Pobożnego (* 795 — f 29 wrześ. 855 w Prüm). W r. 814 otrzymał od ojca Bawaryę, w r. 817 został współrządcą państwa. Poślubiwszy Ir-mengardę, córkę hr. Hugona z Tours, dostał w r. 822 Włochy, w r. 823 koronował go papież na cesarza. W r. 824 powołano na papieża Eugeniusza II, z pominięciem praw cesarskich. L. wydał wówczas kapitularyusz regulujący zwierzchnictwo cesarza nad papieżem, a w r. 825 na zebraniu ludowem w Olonna rozporządzenia, dotyczące praw Kościoła, władzy kościelnej, nauczania i dyscypliny kościelnej. W r. 829 syn Ludwika i drugiej żony jego Judyty, Karol, dostał Alamanię, Recyę i część Burgun-dyi, przeciw czemu protestują starsi synowie: L., Pippin i Ludwik, i w r. 830 występują zbrojnie przeciw ojcu. Na sejmie w Nimwegen, na któcy przybyli ojciec i synowie, rozstrzygnięto sprawę na korzyść ojca. Na sejmie w Akwizgranie pozbawiono L-a praw współrząd-cy państwa i ograniczono jego posiadłości do Włoch. W r. 833 znów powstali synowie i zwycięstwo już przy nich zostało. Cesarz dostał się w ręce L-a, który zmusił go do publicznej pokuty kościelnej w Soissons. L. wkrótce pokłócił się z braćmi, ci przyszli ojcu na pomoc i uwolnili go. W r. 839 na sejmie w Worma-cyi L. pogodził się wobec zwrócenia mu posiadłości, prócz Bawaryi, z ojcem, walczącym przeciw Ludwikowi po śmierci Pippina (838). Po śmierci cesarza (840) walka między synami trwa dalej, bo L. chce zagarnąć całe państwo dla siebie jako cesarz. Karol i Ludwik zwyciężyli go pod Fontenoy r. 841, poczem, na podstawie traktatu w Verdun, dostał L. Włochy i Frankonię środkową między Renem i Rodanem, Saoną, Mozą i Skaldą, Rzym i Akwizgran. W r. 848 wpadli do Włoch Arabowie, a wybrzeża morza Północnego splądrowali Normannowie. L. schorzały przed śmiercią, podzielił swe państwo między synów, dając Ludwikowi II Włochy i koronę cesarską, L-owi II Ausirazyę, Karolowi Burgundyę, sam zaś udał się do klasztoru w Prüm. - Literatura: Wennck „D. fränkische Reich nach dem Vertrage v. Verdun“ (1851); Düinler „Geschichte des ostfränk. Reiches“ (T. I 1887); Mühlbacher „Deutsche Ge-

sierp. 869), syn L. I; otrzymał przy podziale w L. jednak, wezwany przez Ottona morawskiego, r. 855 ziemie między Renem, Mozą i Skaldą z Akwizgranem, które wraz z wcześniej mu nadaną ziemią Fryzów nazwano od jego imienia Lotaryngią. Zapragnął je rozszerzyć w r. 856 z krzywdą brata Karola, ale zaniechał zamiaru w obawie walki orężnej. W r. 857 odtrącił poślubioną w r. 855 Theutbergę, za którą ujął się brat, hr. Hubert ze St. Maurice. Część ziem objętych walką oddał L. Ludwikowi, którego w ten sposób wciągnął do sporu, trwającego do r. 864; niektóre ziemie ustąpił Karolowi, zastrzegając sobie następstwo po nim w razie śmierci bezdzietnej; poczem oddał się przeprowadzeniu rozwodu z Theutbergą, którą musiał w r. 858 przyjąć z powrotem na żądanie panów; stosunków z ulubienicą Waldradą jednak nie zerwał. Nawiązuje i zrywa sojusze z braćmi i wujami zależnie od ich stanowiska w tej sprawie. W r. 862 na synodzie w Akwizgranie uzyskuje od b-pów lotaryńskich zerwanie małżeństwa z Theutbergą z powodu jej niepłodności i pozwolenie na ślub z Waldradą. W tymże roku otrzymał ziemie zmarłego Karola prócz części Burgundyi zajurajskiej oraz Prowancyi. Za Theutbergą w r. 863 ujął się papież Mikołaj I, grożąc klątwą.

przeciw bratu tegoż, Sobięslawowi czeskiemu, poniósł porażkę pod Kulmem w r. 1126. Klęska ta przeszkodziła L-owi do zwrócenia się przeciw Fryderykowi. Lepiej ułożyły się stosunki na południu. Córkę swą Gertrudę L. wydał za ks. Bawarskiego Henryka Dumnego, pozyskał dla siebie rodzinę Zähringen, nadając rektorat burgundzki Konradowi z Zähringen. Teraz wystąpił przeciw Fryderykowi; partya szwabska odpowiedziała powołaniem r. 1127 brata ks. Fryderyka, Konrada, na króla. Walka trwała r. 1130 i skończyła się zwycięstwem L-a. Wtedy zajął się on Rzymem, gdzie zwalczali się papieże Anaklet II i Iunocenty II, i stanął po stronie Innocentego II, który przybył do króla do Leodyum. W r. 1132 ruszył L. do Rzymu, po drodze spotkał opór Medyolanu, ale nie zatrzymał się i szedł wprost do Rzymu. R. 1133 zdobył południową część miasta i Lateran i był ukoronowany na cesarza d. 4 czerw. 1133. Reszta miasta pozostała w rękach Anakleta. Inocenty II oddał L-owi w lenno dobra Matyldy. Nie załatwiwszy spraw włoskich, cesarz powrócił do Niemiec. Na sejmie w Halberstacie w r. 1134 stanął przed L-em Magnus duński, uznał się za lennika cesarza i otrzymał koronę królewską. W r. 1135 na sejmie w Bam-bergu upokorzył się Fryderyk szwabski, zwyciężony pod nieobecność cesarza przez Henryka bawarskiego, a w pół roku potem brat jego, Konrad. W Merseburgu r. 1135 złożył hołd Bolesław Krzywousty z Pomorza i Rugii. L. stał u szczytu powodzenia. Zjawiło się poselstwo z Konstantynopola od Jana Komnena, wzywające L-a do Włoch przeciw Rogerowi, który zajął był południowe Włochy jako uznany przez pap. Anakleta król Sycylii. L. r. 1136 ruszył do Włoch, zmusił do posłuszeństwa miasta lombardzkie i wyparł Rogera. Zniechęcenie w wojsku skłoniło L-a do odwrotu. W drodze zachorował i umarł w

K.    uległ w r. 865, ale w r. 869 udał się do Włoch, aby z pomocą brata wywrzeć nacisk na papieża. Ludwik uchylił się od pośrednictwa; L. przeciągnął na swą stronę cesarzową Angilbergę. Papież odłożył sprawę do synodu, który miał w r. 870 zadecydować o losach Theutbergi i Waldrady. Ale przedtem L. zmarł w Placencyi. Wujowie podzielili się jego państwem. — Liter, ta sama co o L-rze I.—3)

L.    III Sas, hr. Supplinburg, król niemiecki i cesarz rzymski (* ok. 1060 — f 4 grud. 1137).

Tyrolu, w wiosce Breitenwang. Liter.: Otto v. Freising „Chronicon“ VII; Annalista Saxo; Jaffé „Gesch. d. Deutschen Reiches unter L. d. Sachsen“ (Berlin 1843); W. v. Giesebrecht „Gesch. d. deutschen Kaiserzeit“ T. IV; W. Bernhardi „L. v. Supplinburg“ (1879); Heinemann „L. d. Sachse u. Konrad III“ (Halle 1869); W. Salow „L. III u. d. Wendenland“ (Friedland 1889); P. Ubich „Die Deutsche Kirche unter L. v. Sachsen“ (Lipsk 1885).

Lotaryngia, kraj otoczony z trzech stron górami na pic.-wschodzie przecięty przez Ren (i dopływy jego Mozą; Mozellę, Murtę, Saarę i Blies). Jako część państwa merowińskiego dzielnica ta odgrywała rolę wybitną; z niej pochodziła dynastya Karolingów (Metz wówczas był ogniskiem życia). W w. VI pokrywa się L. siecią klasztorów, wpływających dodatnio na rozwój kulturalny. Po śmierci Lotara I w r. 855 jeden z jego synów Lotar II dostał m. in.

Ożeniony z Richenzą, córką Henryka Tłustego z Nordheimu, otrzymał w spadku połowę Nord-heimu i dobra brunświckie. Idąc śladami ojca, który zginął w walce z Henrykiem IV pod Unstrutą, stale występował przeciw temu monarsze. R. 1088 wziął do niewoli pod Gleichen Liemara z Bremy i jako okup dostał wójtostwo tego b-stwa. Gdy w r. 1106 zawakowało ks. Saskie po śmierci Magnusa z Billungen,

St. E.

Henryk V oddał je L-owi jako sprzymierzeńcowi w walce swej z ojcem. Nie zachował L. przyjaźni z Henrykiem V, bo, dążąc do opanowania Marchii północnej, Miśnii i Łużyc i prowadząc samodzielną politykę w Saksonii, spotkał się z oporem cesarza. W r. 1115 przyszło do walki, zwycięstwo w bitwie pod Wel-fesholz pozostało po stronie L-a. W r. 1125 po śmierci Henryka V wbrew Fryderykowi Szwab-skiemu, siostrzeńcowi Henryka V, obrano L-a królem; koronował go w Akwizgranie arcybiskup koloński. L. od Fryderyka zażądał zwrotu ziem, które Henryk V zdobył dla państwa, a gdy Fr. odmówił, postanowiono na sejmach w Strassburgu i Goslarze walkę przeciw niemu.

tę dzielnicę, która od niego wzięła nazwę. W r. (1070—1115), wnuk, Szymon (1115 —1139) i 887 zagarnął wschodnią część państwa z L-ą Mateusz I (1139 — 1176) obejmowali księstwo Arnulf, nieślubny syn Karlomana, i jako króle- na mocy obioru i za zgodą szlachty. Zwłasz-stwo oddał ją synowi nieślubnemu Zwentibaldo- cza ze sporów o inwestyturę skorzystali ma-wi, który zginął w walce z magnatami, w bitwie gnaci i miasta (Metz, Tuli i Verdun). Dom al-nad Mozą; królem obrano syna Arnulfa, je- | żacki ciąży ku Niemcom: bierze żywy udział szcze dziecko, Ludwika, a po śmierci Ludwika * w sprawach cesarstwa, łączy się z domami

magnaci złożyli r. 911 hołd Karolowi Prostemu. Dopiero w r. 925, za Henryka I, uznała L. w osobie magnata, ks. Giselberta, zwierzchnictwo Niemiec. Książę ten, piastując myśli o niezależności, w przymierzu z Ludwikiem IV francuskim próbował celu dopiąć, lecz zwyciężony utonął w Renie; Ludwik IV podwakroć sam usiłował zdobyć L-ę bezskutecznie; otrzymał ją od Ottona I brat jego, Henryk, potem Otton, syn Richwiua, wraz z opieką nad Henrykiem, synem Giselberta; po śmierci ks. Ottona L. w r. 944 dostała się zięciowi ces. Otto-I Konradowi Czerwonemu, wreszcie w r. 954 bratu cesarskiemu, Brunonowi, człowiekowi wysokiej wiedzy i zdolności, arcyb-powi ko-lońskiemu. Ten zaprowadził nieco ładu w księstwie, szarpanem rozterkami magnatów, podzielił je na L-ę dolną (od Ardennów do morza) i górną (ziemie nad Mozelą aż do Wagezów). Dolną L-ę oddał hr. Gottfriedowi, górną hr. Fryderykowi; obaj do śmierci Brunona w r. 965 pozostawali w zależności od niego. W r. 976 wtargnęli bezskutecznie do L-ii wnukowie Giselberta; dopiero w r. 977 zwraca im Otto II ojcowiznę, ale dolną L-ię oddaje Karolowi, bratu króla francuskiego, wkładając nań obowiązek obrony kraju przed Francyą (król Lotar zamierzał wtedy wystąpić przeciw Ottonowi II). Rozpoczynają się kilkoletnie wojny o L-ię, aż wreszcie Ludwik, ostatni Karoling na tronie francuskim, rzekł się jej ostatecznie. Ces. Konrad II, celem stworzenia silnej zapory przeciw Odono-wi Szampańskiemu oddał Giselowi, ks. dolnej L-ii, także i górną. Ale Henryk III powierzył dolną Fryderykowi Luksemburskiemu, pozostawiając górną synowi Gisela, Gottfriedowi Brodatemu, który przez całe życie prowadził walkę o panowanie nad obiema częściami L-ii, ale w r. 1048 utracił i swoją górną; później otrzymał wza-mian dolną, w której następcą jego był syn, tegoż imienia, ostatni książę dolnej L-ii; czczy tytuł odziedziczył po nim Gottfried Bouilloński, bo dolna L. rozpadła się na drobne hrabstwa, zatraciła swą nazwę i przybrała nową—Niderlandy. Od w. XIII nazwa L. oznacza tylko górną jej część, Mozelanię. Po odebraniu górnej Lotaryngii Gottfrydowi Brodatemu w r. 1048, oddał ją Henryk III hr. Gerhardowi alzackiemu, założycielowi dynastyi lotaryń-skiej, która przez lat 700 rządy tu sprawowała. Całe życie strawił Gerhard (1048 — 1070) na walce z panami feudalnymi; najbliżsi następcy jego musieli uciekać się do układów ze szlachtą, która brała żywy udział w prawodawstwie i w rządach. Syn Gerharda, Dietryk

Wiel Kneykl. Powsas, Ilustr. Ser. I T. XL1U-IV, Zesz. 348b.

na

książąt niemieckich. Dopiero w epoce upadku władzy cesarskiej stosunki te słabną. Natomiast Francya zaczyna sięgać po Alzacyę. Filip IV (1285—1314) zajął opactwo i miasto Beaulieu i zmusił hr. Baru w r. 1301 do leunictwa względem korony francuskiej z ziem na zachód od Mozy położonych. Po połączeniu Baru z L-ą dało to pochop królom francuskim do wtrącania się we wszystkie sprawy L-gii, zwłaszcza gdy Filip IV otrzymał w posagu za żoną Szampanię, której lennikiem był od r. 1220 w kasztelanii Neuchâtel ks. Lotaryngii, Mateusz. W r. 1302 wojsko 1-skie z synem księcia Fryderyka II, Theobaldem, wzięło udział w wyprawie do Flandryi. Theobald II (1303—1312) i jego następcy coraz żywszy udział biorą w sprawach francuskich, otrzymują pensye od królów, zajmują urzędy, posyłają do Paryża synów na dwór. Dopiero podczas wojny stuletniej osłabło napieranie Francyi; Niemcy jednak nie skorzystały ze sposobności. Tymczasem Karol II (1390 — 1431), ks. L-i, pozostawił dwie córki, z których starszą, Izabellę, wydał za Renata II, ks. Baru, z domu Andegaweńskiego, a w r. 1425 udało mu się skłonić szlachtę do uznania tego następstwa; on-to powołał przedstawicieli stanu trzeciego do rady. PrzeciwRenatowi I (1431—1473) zaprotestował siostrzeniec Karola II Antoni z Vaudémont, potomek męski dynastyi alzackiej. Na pomoc Renatowi przybyły wojska Karola VII francuskiego, biskupa z Metzu i wielu książąt niemieckich. Antoniego popierał ks. Bur-gundzki, Filip Dobry. W bitwie pod Bulgnévil-le zwyciężył Antoni; Renat dostał się do niewoli, ale ces. Zygmunt r. 1434 przyznał prawa Izabelli i oddał Renatowi w lenno marchię i księstwo L-gii. Tymczasem uwięziony Renat został spadkobiercą korony Sycylii, Neapolu i Jerozolimy; w r. 1437 zawarł umowę z ks. Filipem: zobowiązał się zapłacić za swe uwolnienie 200 000 guldenów (pierwszy podatek nałożony na mieszkańców L-gii), zaręczyć córkę swą Jolantę z synem Antoniego z Vaudémont, Fryderykiem, i pośpieszył bezzwłocznie do swej nowej puścizny. Wywodzić poczęli wówczas książęta lotaryńscy ród swój od Karola W. i nawet Cezara, aby się zaś uwolnić od obowiązków lenniczych, ogłosili L-ię za księstwo niezależne. W L-ii pod nieobecność księcia zapanował nieład. W r. 1444 przybył Renat z Sycylii dla porozumienia się z Karolem VII francuskim. Pod pozorem odwetu na mieszczaństwie z Metzu, które uwięziło księżnę Izabellę, chcąc wymusić na Renacie zwrot długów, Karol VII z Renatem weszli do L-ii i obiegli

Metz. Wyprawa skończyła się złożeniem przez miasto bogatego okupu. Po śmierci Izabelli w r. 1453 oddał Renat księstwo synowi swemu, Janowi z Kalabryi. Na następcy jego, M i-k o łaj u (1470—1473) wygasła lotaryńska linia potomków męskich domu andegaweńskiego. Księstwo przeszło do syna Jolanty i Fryderyka z Vaudémont, Renata II (1473 — 1508), który zjednoczył Bar i L-ię. Karol burgundzki napadł na Renata bawiącego u matki w Joinville i wziął go do niewoli. Na żądanie Ludwika XI franc, zmusił cesarz Karola do uwolnienia Renata. Ten zawierał przymierze to z Francyą, to z Burgundyą. Skończyło się na tem, że Karol burgundzki r. 1475 wkroczył do L-ii i zajął Nancy Po zmiennych kolejach walki Renat odniósł walne zwycięstwo pod Nancy, gdzie zginął Karol Śmiały (5 stycz. 1477). Ale zawiodła go nadzieja wytworzenia niezależnego państwa między Niemcami a Francyą. Na przeszkodzie stanął Ludwik XI. Renat odzyskał tylko Bar zachodni. Natomiast zajął się wzmocnieniem władzy książęcej; wcielił świeckie dobra kościoła do domen królewskich, obsadził biskupstwa członkami swej rodziny. W testamencie zapisał księstwo Bar i L-ię, jako nieroz-dzielną całość, starszemu synowi, Antoniemu, a młodszy, Claudius, założyciel domu Guise’ôw, otrzymał rozrzucone w Normandyi, Pikardyi, Flandryi i Hainaut posiadłości. Antoni (1508 — 1544) wychowywał się na dworze francuskim, był ulubieńcem Ludwika XII; z Franciszkiem I łączyła go przyjaźń. Ożenek z Renatą Bourbon jeszcze bardziej złączył go z Francyą. Ale ok. r. 1520 książę spostrzegł, że Francya go wyzyskuje. W r. .1526, podczas wojny Fran-cyi z cesarzem, zachował neutralność. Ruchy chłopskie mało dały się uczuć L-ii w r. 1525; 12 artykułów znalazło posłuch, ale ruchawTki nie wzbudziło. W sprawach kościelnych stał Antoni przeciwko reformacyi, ale również występował przeciw przewadze Kościoła, ograniczył jurysdykcyę kuryi rzymskiej i stawiał ogłoszenie bulli papieskiej w zależności od swego zezwolenia. Na sejmie Rzeszy w Norymberdze (1524) występował przeciw mieszaniu się cesarza do L-ii; jednak, w obawie przed Francyą, zbliżył się w r. 1532 do Niemiec i na sejmie w Ratysbonie przyjął zobowiązanie pomocy przeciw Turkom. Stosunki te wzmocniły się bardziej, gdy syn Antoniego, Franciszek, o-żenił się z siostrzenicą cesarza, Krystyną duńską. D. 26 sierp. 1542 stanęła umowa w Norymberdze, że Lotaryngia jest wolnem księstwem i Niemcy praw do niej nie mają; obowiązki lennicze względem Niemiec opierać się miały na posiadaniu margrabstw Pont à Mousson i Nomény, hrabstw Blankenburga i Clermont, i ziemi Bilstein. D. 23 lipca 1543 umowę zatwierdził ces. Karol V (1603 r. ces. Rudolf II ją odnowił). Po śmierci Antoniego i syna jego Franciszka L. przeszła na 3-letniego syna

Franciszka, Karola. Wówczas Henryk II w r. 1551 zawarł umowę w Friedewalde z protestantami, którzy mu, jako wikaremu państwa, ustępowali miasta Kammerich, Metz, Tuli i Verdun, przyrzekali pomoc w zdobyciu Flandryi i Artois, oraz zobowiązali się obrać króla przyjaznego władcy Francuzów; w zamian za to Henryk przyobiecał wypłacić im za pierwsze 3 miesiące wojny z cesarzem 240 000 koron i nadal płacić po 70 000 miesięcznie. W r. 1552 na zamku Chambord zaprzysiągł Henryk umowę; ale, korzystając z małoletności księcia bezzwłocznie, w porozumieniu z protestantami, wtargnął do L-i, zajął Tuli, Nancy, skąd 9-oletnie-go Karola, po odebraniu go matce, wysłał do Paryża na wychowanie, i Metz. Wyprawa ces. Karola V dla odebrania tych miast nie powiodła się. Po śmierci Henryka II ks. Karol III, wychowany na dworze francuskim, wprost z koronacyi Franciszka udał się do swego księstwa. Dążenia jego do podniesienia władzy książęcej, wprowadzenia zasad absolutnych, u-sunięcia wpływu stanów i ich sądownictwa nie uwieńczyły się powodzeniem; uwagę zwrócił on na finanse i różnemi środkami umiał powiększyć znakomicie dochody państewka. Popierał przemysł, zakładał rynki, ulepszał drogi, u-piększał miasta, wogóle pracował niestrudzenie nad podniesieniem L-ii. W sprawach wiary był uietolerancyjnym: kto uie chciał zostać katolikiem, musiał kraj opuścić. R. 1573 założył uniwersytet w Pont à Mousson. Jezuici mieli tu wychowywać młodzież. W r. 1593 wystąpił ks. Karol jako pretendent do tronu francuskiego, opierając się na pochodzeniu od Karola W., pokrewieństwie z Walezyuszami i stanowisku swem względem Kościoła. Jednak w Folembray (1595) uznał Henryka IV królem, a wzamian miał otrzymać 900 000 tal., Tuli, Verdun i uznanie pretensyi do Anjou, Prowancyi i Blois. Henryk IV nie dotrzymał umowy, wypłacił tylko 250 000 tal., opierając się na postanowieniu parlamentu, który uznał artykuł o ustąpieniu ziem za niegodny Francyi. Co więcej, jął myśleć o bliższem zjednoczeniu L-gii z Francyą. Ustanowił r. 1602 sąd królewski w Metzu, zalecał biskupom nie płacić sum państwowych Niemcom i z apelacyami zwracać się do parlamentu w Metzu, a w parę lat potem ogłosił edykt, oddający zarząd biskupstwem Metzu w ręce namiestnika królewskiego. Karol III, w obawie, aby Henryk IV nie zagarnął i jego księstwa, przygotowywał się do obrony, ale zmarł, pozostawiając tron synowi Henrykowi II (1608 — 1624), człowiekowi słabemu. Korzystając z zamętu we Francyi, Henryk II zbliżył się do Niemiec i na sejmie w Ratysbonie 1613 złożył hołd cesarzowi. Umierając, pozostawił księstwo córce Nikolecie, zaślubionej synowi swego brata Franciszka, Karolowi IV. L-gia była naówczas w stanie kwitnącym. Liczyła 800000 m-ców, prócz Nancy było tam 77 miast

otoczonych raurami i 2 898 wsi, gminy oddaw- | ność L-gii. D. 15 stycz. 1633 nakazał Ludwik na posiadały samorząd. Ludność wsi składała XIII zebrać się parlamentowi w Metz, rozpa-się z ludzi wolnych; tylko w pobliżu Niemiec trzyć pretensye do różnych dzielnic w L-gii, a można było znaleść wsi niewolue, Edykt Karo- nadto, pod pozorem zabezpieczenia się prztciw la III (1 kwiet. 1598) zapewnił gminom wiej- Hiszpanom, polecił szwedzko-uiemieckiemu wojskim prawo obioru wójta. Poczucie odrębno- sku stanąć w Hagenau i w St. Dié. Karol IV, ści, jedność religijna, urządzenia wewnętrzne, ■ doprowadzony do ostateczności, rozpoczął wal-dobry rząd zapewniały przyszłość L-gii, ale kę, ale został pobity pod Pfaffenhofen. Fran-niebezpieczeństwo leżało w położeniu geogra-ficznem między Francyą i Niemcami, Przez rok panowali wspólnie Karol z żoną swą Niko-letą; w drugim jednak roku zdolny, doświadczony w bojach Karol oznajmił, że nie może nosić korony, jako mąż księżnej, bo następstwo tronu, na mocy świeżo znalezionego testameutu Renata II, utrzymującego prawo salickie, przysługuje jego ojcu. Stany oddały więc koronę hr. Franciszkowi. Ten po 5 dniach złożył ją w ręce syna. Prócz dworu francuskiego, wszystkie inne uznały to następstwo; w r. 1624 kardynał Richelieu zgłosił pretensye do posiadłości L-gii jako niegdyś do biskupstwa Metz należących. Karol IV, w odpowiedzi, wziął udział w próbie strącenia kardynała; porozumiewał się z Wallensteinem co do wspólnego uderzenia na Francyę. Wreszcie gdy wylądował Gustaw A-dolf w Niemczech, wyciągnął rękę do cesarza i ligi. Tymczasem kard. Richelieu, po każdem zwycięstwie Gustawa Adolfa robił krok jaKiś przeciw niezależności L-gii. Po bitwie pod Breitenfeld Ludwik XIII zażądał od Karola albo połączenia się z nim albo rozpuszczenia wojska. Karol IV odpowiedział, że pragnie po-módz cesarzowi przeciw Szwedom, co jest obowiązkiem księcia katolickiego. Na to Ludwik XIII zalecił mu opuścić- lewy brzeg Renu. Karol zastosował się i przeszedł Ren i połączywszy się z Tillym, otrzymał dowództwo nad wojskiem bawarskiem. Wtedy Gustaw Adolf przybrał stanowczą postawę. Karol zawarł z Ludwikiem XIII umowę w Metz, zrzekł się wszystkich sojuszów, nieodpowiadających interesom Francyi, i zobowiązał się dozwolić urzędnikom królewskim aresztowania na ziemi l-ńskiej wszystkich, którzy popełnią przestępstwo względem króla (w tajnym artykule jako wrogów Ludwika XIII wymieniono cesarza, króla hiszpańskiego, matkę i brata królewskiego), zapewnił wolne przejście wojskom królewskim przez swe ziemie oraz przyrzekł trzymać w pogotowiu 4 000 piechoty i 2 000 jazdy jako oddział pomocniczy dla króla. W zastaw oddał królowi warownię Marsal z bogatemi salinami na lat trzy. Umowę powyższą podpisano 6 stycz.

cya zżądała Nancy i wydania Małgorzaty, siostry Karola IV, a bratowej Ludwika XIII; o-raz i zakwestyouowała prawa Niemiec do L-gii. Karol IV przystał na te warunki, żywiąc nadzieję, iż nadejdzie pomoc hiszpańska, ale gdy przybył, spostrzegł, że jest jeńcem: musiał nakazać miastu Nancy poddanie się; wypuszczony d. 19 stycz. 1634, ustąpił ziemie swe bratu, Franciszkowi Mikołajowi, i stanął w szeregach cesarskich przeciw swym wrogom. Richelieu oświadczył wówczas, że nie uznaje w L-ii prawa salickiego, że Karol panował jako mąż córki Henryka II, i jeżeli ta umrze bezdzietnie, następczynią jej będzie siostra, Klau-dya. Wydał rozporządzenie przyprowadzenia do Paryża Franciszka Mikołaja i Nikolety i Klau-dyi, z którą chciał ożenić jednego z książąt francuskich. Ale z Klaudyą zawarł ślub za dyspensą papieską Franciszek Mikołaj, a zabrawszy żonę do Nancy, zbiegi. Francuzi zajęli wtedy ostatnie warownie L-gii. D. 17 wrześ. 1634 ustanowiono w Nancy radę najwyższą; szlachta, duchowieństwo i urzędnicy musieli złożyć przysięgę królowi Francuzów. Parlament paryski uznał rodzinę książęcą za winną zbrodni i skazał na wygnanie z Francyi; a nadto ks. Karola IV, jako niewiernego wasala, pozbawił dóbr jego i przysądził L-ię i Bar, w charakterze odszkodowania, królowi francuskiemu. Sprawa L-gii nie skończyła się jednak. Karol IV wziął w wojnie pomiędzy Francyą i Niemcami, która niebawem wybuchła, czynny udział i wszedł do L-gii, gdzie zbiegła się do niego szlachta z księstwa. Ale kampania 1635 — 36 nie wydała dlań pomyślnych rezultatów. Tymczasem wojna i mór niszczyły L-gię, Richelieu proponował Karolowi zamianę L-gii na inną ziemię koronną, w r. 1638 oddawał 0-wernię; Karol to odrzucił. Wreszcie d. 24 marca 1641 stanął osobiście w Paryżu i podpisał traktat: w swem własnem i następców swych imieniu zrzekał się związku z domem austryackim, obiecywał w imieniu Nikolety złożyć przysięgę wierności, ustąpić Clermont, Stenay, Jametz i Dun Francyi a Nancy pozostawić w jej ręku do zawarcia pokoju, wreszcie połączyć swe wojska z królewskiemi. Gdyby pokój ten złamał, L. i Bar przejdą do Francyi nazawsze. Pokoju tego nie zatwierdziła izba wyższa w Nancy, ks. Mikołaj protestował z Wiednia. Przyszło do nowego zerwania. Karol nawiązał później stosunki z królową Francyi, ale Mazarini, nie dopuścił do ustępstw na konferencyi w Monastyrze (1645). Cesarz domagał się zwrotu L-gii Karo-

1632 w Vie.

Karol IV dotrzymać jej nie miał zamiaru: począł porozumiewać się z Hiszpanią i cesarzem. W odpowiedzi r. 1632 wojska francuskie stanęły nieoczekiwanie dla Karola IV w L-gii.

Karol pokojem 26 czerw. 1632 w Liverdun oddawał Francuzom warownie Stenay i Jametz, hrabstwo Clermont i zapasy broni na cztery lata.

Nie skończyły się na tem ataki na samodziel-

owi, Francya odmówiła; układy się rozbiły. Ale klęski wojny były zbyt dotkliwe, aby książęta nie mieli ustąpić: w pokoju więc westfalskim sprawę L-gii pominięto. Dopiero pokój pirenejski (1659), zwrócił Karolowi IV L-ię pod warunkiem, że uzna zależność od Fraucyi. Bar, Clermont, Jametz, Moyeuvre i Steuey połączono z koroną francuską. Karol narazie pokoju nie uznał i dopiero r. 1661 zawarł układ z Francyą, oddający mu obok L-gii Bar jako lenno; do Francyi przeszła większa część okręgu Saarburga, Pfalzburga, ziemi Górze i miejscowości, leżące na drodze z Metzu do Verdun; mury Nancy zobowiązał się zburzyć. L. była zniszczoną. Szlachta spodziewała się od księcia odnowienia zniesionych przez Francyę przywilejów, ten jednak przeprowadzał zasady absolutyzmu. Poczęto sarkać, zwłaszcza, gdy Karol nie chciał zwołać stanów dla uregulowania następstwa tronu. Obawiano się, że zamiast syna ks. Franciszka Mikołaja mianuje on samodzielnie następcą swym własnego syna, pochodzącego ze związku z hr. Cantecroix. Karol podniecony, udał się do Paryża i tam podpisał umowę w opactwie Montmartre (6 lut. r. 1662), w której dziedzicem swym naznaczył Ludwika XIV. To w L-gii wywołało opozycyę; Karol, wówczas oddał sprawę uregulowania następstwa cesarzowi. Ludwik XIV nie nastawał na razie na spełnienie umowy; ale widocznem było, że wcześniej czy później należało oczekiwać wcielenia L-i do Francyi. Kiedy Karol IV zaczął szukać przymierza z Hiszpanią i Niderlandami, Ludwik XIV nakazał marsz. Crequi (1670) zajęcie L-ii; po 4 tygodniach cały kraj był już w rękach Francuzów. Mocarstwa nie zaoponowały na razie przeciw temu, ale później sprawa L-gii wypłynęła. Pokój w Nimwegen w r. 1678 między Francyą a Hiszpanią i Niderlandami przywrócił Karolowi V, synowi Mikołaja Franciszka, L-ię bez Nancy i Longwy, za które wzamian książę dostał Tuli. Do pasa ziemi na V₂ szerokości przy 4 drogach wojskowych w L-gii miała zachować Francya prawa zwierzchnicze. W r. 1680 znów podjęto sprawę L-gii. Ces. Leopold, Anglia i Hiszpania zawarły w Wiedniu sojusz przeciw Francyi. Postanowiono domagać się m. in. przywrócenia niezależności L-gii. Na mocy pokoju w Ryswijku 1697 król francuski, oddał L-gię synowi Karola V, Leopoldowi, w granicach, jakie posiadał Karol w r. 1670. Mimo że podczas wojny o następstwo hiszpańskie i Wiedeń i Paryż uznały neutralność L-gii, przez 13 lat pozostawali w niej Francuzi, pilnując neutralności. Leopold unikał wmieszania do wojny swego zrujnowanego księstwa, ale starał się przez agentów w Wiedniu, Hadze i Londynie działać na rzecz powiększenia granic L-gii. Jednak pokój w Rastacie 1714 utrzymał dotychczasowe granice. Po śmierci Leopolda objął księstwo r. 1729 Franciszek Stefan, lecz już r. 1731 wyje-

chał, pozostawiając rządy matce. Tymczasem wybuchła wojna r. 1733 —35 o następstwo tronu w Polsce i r. 1735 opracowano zasady pokoju: Stanisław Leszczyński zrzekał się tronu polskiego, wzamian miał otrzymać L-gię i Bar, które po jego śmierci winny przejść do Francyi; Franciszkowi Stefanowi obiecywano za L-gię ks. Toskany po śmierci księcia ówczesnego. Francya nie chciała dopuścić, aby Franciszek Stefan utrzymał się w L-gii, skoro miał zostać mężem dziedziczki tronu austryackie-go, Maryi Teresy. D. 13 kwiet. r. 1736 podpisali pełnomocnicy Francyi i Austryi dodatek do umowy, głoszący, że L. i Bar przechodzą odrazu w ręce Francuzów. Wreszcie pokój wiedeński (1738) zapewnił osobnego władcę L-gii w osobie Stanisława Leszczyńskiego, utrzymywał prawa tam panujące i samodzielny zarząd finansowy. D. 30 wrześ. 1736 Stanisław nadał, na mocy tajnej umowy w Meudon, Ludwikowi XV prawo nakładania podatków w L-gii i Barze, upoważnił go do obwarowy wania miast lotaryńskich, wcielenia armii 1-skiej do francuskiej i mianowania wyższych urzędników w kraju. Podczas 30-letnich rządów Stanisława stan L-gii począł się poprawiać, chociaż na przeszkodzie stały ciężary finansowe, narzucane przez Francyę. Następnego dnia po skonie Leszczyńskiego (1766) objął L-gię Ludwik XV. Rewolucya francuska zniosła ostatecznie różnice i zatarła ślady dawnych antagonizmów. W r. 1790 podzielono Bar i L-gię na 4 departamenty Murty, Mozy, Wo-gezów i Moseli. W r. 1793 przyłączono do Francyi i pograniczne okręgi niemieckie na żądanie ludności; pokój w Luneville z r. 1801 zatwierdził to wcielenie. Lotaryńczycy zbliżyli się w w. XIX zupełnie z Francuzami. Pokój Frankfurcki 10 maja 1871 oddał pod panowanie Rzeszy Niemieckiej wschodnią część L-gii z Metzem i Diedenhofen Prawa z 30 stycz. 1871 i 6 stycz. 1872 określiły stanowisko Al-zacyi i L-gii w państwie niemieckiem, Na czele tych dzielnic stanął nad-prezydent z rezy-dencyą w Strassburgu; w r. 1879 zastąpił go namiestnik; cesarz niemiecki ma prawo panującego w Alzacyi i L-gii; kraje te wybierają od r. 1874    15 posłów do parlamentu; do rady

związkowej może wysyłać namiestnik doradców w sprawach dotyczących krajów przez siebie rządzonych. Od r. 1874 działa tam wydział krajowy o bardzo ograniczonej kompetencyi.— Liter.: Calmet „Hist. Ecclésiastique et civile de L.“ (Nancy 1728); Bonvalot: „Hist, de droit et des institutions de la L. et de trois Evêchés“; Bournon „Chronique, lois, moeurs et usages de Lorraine“; Durival „Description de la L. et du Barrois“; Lepage „Recueil des documents;“ Saint-Mauris „Études histor. sur l’ancienne L.;“ Mory d’Elvange „Etats, droits et usages en L.“; „Recueil des documents sur l’histoire de L.“ (wydało Soc. d’archéologie); Digot „Hist, de L.“ (Nancy 1856, 6 t.); Saint-Mauris „Hist.

de L.“ (2 t.); Ravold „Hist., démocratique et anecdotique des pays de L.“ (2 t.); Derichsweiler „Gesch. Lothringens.“ (Wiesbaden

St. E.

Lotaryńczyk, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem—srebrny koń, w prawo w biegu, z czaprakiem czerwonym i siodłem brunatnem. Nad hełmem w koronie szla-

1901, 2 t.).

Fig. 145. Lotaryńczyk (herb).

Szkodliwszy wpływ wywiera L. liczbowa t‘ z w. genueńska, kiedy grający z określonej (najczęściej do 90 numerów liczącej) ilości numerów wybiera jeden lub kilka (nie więcej 5 przeważnie) i stawi na nie umówioną nad przez grę summę pieniędzy pod tym warunkiem, że, w razie, jeśli padnie na nie wygrana, otrzyma oznaczony w L-i zysk. Stawka jest dowolna. Grający może stawiać pojedyńczy, gdy chodzi mu tylko o to, by ten numer wyciągnąć z urny (będzie to gra najprostsza — estratto); może również stawić na jeden numer, z warunkiem, że zostanie on wylosowany w odpowiednim porządku z pośród wszystkich 5-ciu ciągnionych (estratto de-termiuato). Może wreszcie stawiać na kilka numerów w dowolnym porządku:

(a mb o), na 3 (terno), na 4 (qua terno) i na wszystkie 5 numerów (quinter no). W każdym z tych wypadków zarówno grający, jak i kasa 1-jna mają pewne określone prawdopodobieństwo wygrania, które może być ści-

/ pn

śle obliczone, według wzoru:    ^

(m —a) ... (m—a — n —1 )    in(m—l)...(m—n-j-1)

na numer

na dwa

a nm

a ' ^ n

checkiej ręka w odzieży czerwonej, z szablą do cięcia wzniesioną. Nadany wraz z nobili-tacyą Janowi Friderici, kapitanowi gwardyi pieszej koronnej, przez Stan. Augusta, d. 3 czerw. r. 1791. Źródła: Księga kanclerska 100, str. 126; Akta b. Heroldyi Kr. Polskiego.

1.2.3. ..(n - a)

(n ogólna ilość numerów, m ilość kombinacyi, a liczba zestawień. Po przeprowadzeniu działań algebraicznych osiągamy wzór:

(m—a) .... (m—a—n-j-1 )

1.2. 3...n.

D.

A“-“ s A “

ix. n—a r\ u

m (m —1)... (m — n-j-1)

Loterya (franc, loterie, od włoskiego lotto), gra losowa bez różnicy, bądź publiczna bądź prywatna, organizowana lub nie, w której przypadek stanowi o wygranej i przegranej. Z prawnego punktu widzenia jest to umowa obopólna, według której jedna strona (organizująca L-ę) zobowiązuje się drugiej (każdemu z posiadaczy losu lub każdemu z uczestników za pewną stawkę w grze) wypłacić określoną summę pieniędzy, albo dać jakiś przedmiot, fant, jeśli na tę stronę padnie wygrana. Druga zaś strona obowiązuje się bezzwrotnie uiścić określoną summę pieniędzy za uczestnictwo w grze, bez względu na to, czy padnie czy nie padnie na nią wygrana. L. jest wzorowym przykładem umowy hazardowej. Ze stanowiska ekonomicznego L-rya jest to sposób łatwego wzbogacenia się jednych kosztem innych, środek oparty nie na uwarunkowanym przez ustrój społeczny podziale dochodu, ale na ślepym przypadku. Będąc w sprzeczności z podstawowemi zasadami ustroju społecznego i moralności, L. pociąga za sobą wiele skutków niepożądanych w dziedzinie społeczno - politycznego wychowania ludności i jest z tego powodu słusznie stale potępiana przez ekonomistów i moralistów. Te skutki opłakane występują na jaw w różnym stopniu zależnie od rodzaju L-ryi. 1) L. liczbowa.

Prawdopodobieństwo wygrania jest małe dla grającego. Nie dość tego, bo przedsiębiorca powiększa swój zysk sztucznie, wypłacając wygrywającym, niżej stosunku prawdopodobieństwa i obciążając ich kosztami urządzenia L-yi. Tak w Austryi naprz., gdzie loterya genueńska dotąd istnieje, przy grze na a mb o, w której prawdopodobieństwo dla grającego wynosi: 5.4    90.89

801

wypłaca się wy-

1.2 ' 1.2

grywającemu, nie 400 razy wziętą stawkę, jakby płacić należało, ale zwykle tylko 240—270 razy.

W grze na terno prawdopodobień-

5.4.3    90.89.88

stwo:

1.2.3 *    1.2.3

, a kasa

117 480,

loteryjna wypłaca, w razie wygranej, summę zaledwie 4800 — 5400 razy wyższą od stawki. Przy quaterno prawdopodobieństwo ma się jak 1 do 511038, a wygrana pomimo to stanowi tylko 60000—64500 razy podniesioną stawkę zwyczajną Państwa, gdzie się loterya liczbowa utrzymała, zwykle jako monopol rządowy, ciągną z niej poważne zyski. Austrya ma z tego źródła do 40 mil. koron dochodu rocznego, Węgrzy do 7 mil. koron, a Włochy przeszło 25 mil. lirów. W innych państwach grę genueńską skasowano (w Anglii w r. 1826,

Belgii r. 1830, w Ks. Hessen Darmstadzkiem r. 1832, we Francyi r. 1836 i w Bawaryi r. 1861). U nas w Polsce istniała w 1. 1768 — 1775 i wl. 1808 —1839. Obecnie często uciekają się do L-yi liczbowej dla celów dobroczynnych: określoną summę pieuiędzy dzielą na bardzo drobne cząstki (bilety), przyczem szanse do wygrania zmniejszają się naturalnie w stosunku prostym do ceny biletów: im mniejsza cena, tern więcej biletów. Z określonej w ten sposób summy ogólnej odliczają wydatki na organizacyę L-ryi, następnie odejmują summę przeznaczoną na cel dobroczynny, resztę zaś przeznaczają na wygraną, lub szereg wygranych, nie oznajmiając zwykle grającym, ile numerów wygrywających przypada na ogólną liczbę numerów. Często zamiast pieniędzy używają fantów (L-rya fantowa). Ojczyzn ą L-ryi liczbowej jest m. Genua, a rozwinęła się ona z zakładów, o jakie często szli z sobą na początku w. XVII (około 1620) obywatele genueńscy podczas wyborów do Rady miejskiej, stawiąc odpowiednie stawki na kandydatów do Rady (podczas doroczuych wyborów z liczby 90 starających się o mandat wybierano drogą losu, wyciągania nazwisk z urny, tylko pięciu. Stąd i cyfry L-ryi liczbowej: „5“ i „90“). Wtedy wpadł na pomysł L-i liczbowej radca Benedetto Gentile, a intratność jej wkrótce zrozumiały państwa. 2) L. k 1 a s y c z n a. O wiele mniej hazardowne są L. klasyczne, inaczej h o-lenderskie. P owstały one we Włoszech (ok. 1530 we Florencyi), służąc początkowo celom dobroczynnym, ale dopiero w Holandyi rozwinęły się. Istnieje pewna liczba biletów, ciągnących się przez kilka klas, aż do ostatniej, o ile numer nie wyjdzie w niższej klasie (cały „los“, tj. bilet, ma jeszcze połówki, ćwiartki itd.). Bilety są tejsamej ceny w każdej klasie. Z pieniędzy otrzymanych za losy odlicza się summę na rzecz samej L-i, resztę przeznacza się na wygrane różnej wielkości. Dla każdej klasy odbywa się osobne ciągnienie, w kolejności i terminach oznaczonych, ale większe wygrane odkładane bywają do ostatniego ciągnienia, do najwyższej klasy. Plan L-yi zawsze z góry bywa podawany do wiadomości publicznej, a więc zarówno liczba i wielkość stawek, jak ilość i wielkość wygranych. L. ta należy do rzędu najbardziej rozpowszechnionych. Z Holandyi przeszła do Hamburgu (1610), Anglii (1694), Norymbergii (1699), Prus (1703), Danii, Hannoweru, Hes-syi, Mecklenburg-Schwerin’u i t. d. W początkach w. XTX Anglia (w 1826) i Francya (w

1836) zakazały jej u siebie. Obecnie istnieje w Prusiech, Saksonii, Mecklenburg-Schwerinie, Hessyi, Thiiringen-Anhalcie, Brunświku, Hamburga i Lubece, na Węgrzech, w Hollandyi Hiszpanii, Danii, Serbii i w Królestwie Pol-skiem.—3) L-e procentowe. Najmniej szkodliwe są t. zw. loterye procentowe

czyli pożyczki rządowe premiowe (ob. Pożyczka, państwo). W celu dogodniejszego pokrycia pożyczki państwa często uciekają się do tej L-i: kupujący bilety zamiast procentów lub jako odszkodowanie za niskie procenty ma prawo uczestnictwa w urządzanych, przez losowanie papierów, loteryach rządowych. Dla każdej L-i określa się pewna ilość wygranych na korzyść posiadaczy tych papierów, których numery ciągną z urny i z koła loteryjnego. Przy takiem urządzeniu posiadacze papierów nigdy nie tracą nominalnej wartości swego losu, a w wielu pożyczkach otrzymują od tej summy nawet określony procent. Wygrane zaś są tylko dodatkami do procentów. — 4) Dzieje. L-ę znali Hebrajczycy i Egipcyanie, często praktykował je Rzym. Po igrzyskach w cyrku zwykle rozrzucano śród ludu tabliczki z wypisanemi na nich podarunkami. Festyny Augusta zawsze kończyły się grą, przypominającą L-ę liczbową. Neron i Domicyan zwyczaj ten sankcyonowali i rozbudzili w ludzie namiętność do gry w L-ę. Takąż grę urządzali w Wiekach Średnich książęta, którzy dworzanom swoim kazali wyciągać z urny bilety na różne podarunki. W w. XV rozpowszechnił się we Włoszech zwyczaj grania w „bianca carta“, w L-ę składającą się z dwóch kart, białej i czarnej, z których tylko pierwsza wygrywała. W grę tę bawiły się zazwyczaj matrony weneckie i genueńskie. W tymsamym że czasie powstaje zwyczaj urządzania L-i na przeróżne towary, a w r. 1530 pierwsza L. pieniężna w Genui na korzyść skarbu. Z Włoch przedostaje się L. do Francyi: Franciszek I, chętnie zaczął w r. 1539 udzielać pozwoleń na urządzanie L-yi towarowych pod warunkiem pewnego procentu dla skarbu. W Niemczech pierwszą L-ę towarową urządzono w pierwszej połowie w. XVI w Osnabrück, a pierwszą L-ę klasyczną w Hamburgu (1610). Nadużycia, ze strony prywatnych organizatorów zmusiły rządy do zmonopolizowania L-yi na swą korzyść i tylko w drodze łaski odstępują one swe prawa towarzystwom na cele dobroczynne lub artystyczne. We Francyi prywatnych przedsiębiorstw L-ych zakazano r. 1687, a w r. 1700 założono pierwszą L-ę państwową, która ostateczną organizacyę otrzymała w r. 1776. Odtąd z małemi przerwami, istniała L. państwowa we Francyi do r. 1836, obecnie służy tam jedynie do celów dobroczynnych. W Anglii L. kwitła w ciągu całego w. XVII; obecnie zniesiona. W Prusiech, Saksonii, Hiszpanii i in. państwach zaprowadzono wszędzie rządowe L-e zamiast prywatnych, a holenderskie zamiast genueńskich. Pruska L-a klasyczna, utworzona w r. 1832, ma dwa doroczne ciągnienia o 4 klasach każde. Ogólna liczba losów wynosi 190 000; państwo ma 9 rnilj. mrk. czyst. dochodu na rok. Cena całkowitego losu w każdej kl. 39 mrk. W Rossyi L. prywatna była bardzo rozwinięta

E. Chw.

(Paris 1881);

(Paris

E. Chw,

Lotheissen Ferdynand, historyk literatury francuskiej (* 1833 w Darmstadzie — f 1887 w Wiedniu), profes. gimn. w Büdingen, spółredaktor instytutu pedagogicznego w Genewie, prof. uniwersytetu w Wiedniu. Prace ważniejsze: ,,Litteratur u. Gesellschaft in Frankreich zur Zeit der Revolution“ (1872); ,,Gesch. d. französch. Litteratur im XVII Jahrh.“ (1878 —83); ,,Zur Sittengeschichte Frankreichs“. Z pozostałych po nim prac wyd. Bettelheim:,, Zur Kulturgesch. Frankreichs in XVII u. XVIII

J. F. G.

\S■ P.

na

nowe

eu w

dzieła L-go: „Pêcheur d’Islande“;

Yves“ i „Ramuntho“ (na tle górali—powieść przerobiona na dramat; grywana z powodzeniem) są z treści francuskie. Oryginalność swą L. zawdzięcza tak egzotycznym właściwościom swego talentu, poetvcznej wizyi,

w w. XVIII. Chcąc jej przeciwdziałać założyła Katarzyna II w r. 1760 L-ę państwową klasyczną. Prawem z r. 1875 przyznano niektórym instytucyom dobroczynnym prawo urządzania L-i. Handel losami zagranicznemi surowo zakazany. Por. Aron „L., valeurs à lots“ (Paryż 1887); Avenel „La L.“ (Paryż 1887); Dietrich „Das Spiel u. d. Klassenloterie“ (Drezno 1887); Endeman „Beiträge zur Gesch. d. L. u. zum heutigen Loterie-Recht“ (Bonn 1882); Ashton ,,History of English Lotteries“ (Londyn 1893); Brandt ,,Das Lotteriewesen unserer Zeit“ (Hamburg 1894); Marcinowski ,,Das Lotteriewesen in Preussen“ (Berlin 1894); Borchers „Die Zahlenlotterien d, Deut. Reichs“ (Brunswik 1895); Sieghart ,,Die öffentliche Glücksspiele“ (Wiedeń 1899).

Lot-et-Graronne, departament francuski, między 43°50’ a 44°45’ szer. pł. i 1°7’ dług. zach, a 0°8’ dl. wsch. (od Paryża); utworzony z ziem prowincyi Guyenny i Gaskonii. Obszaru 5 354 km. kw.; graniczy z departamentami: na płn.— z Dordogne, na zach. — z Gironde, na płd. zach. — z Landes, na płd. — Gers i na wschodzie z Tarn-et-Garonue i z Lot. Liczy 274 610 m-ców w r. 1906 (278 740 w 1901), w tej liczbie 10000 protestantów. Powierzchnia przedstawia falistą równinę, w stronie południowej pagórkowatą dzięki oduogom Pirenejów. Przerzynają ją rz. Baise i Garonna, która tu przyjmuje z lewej strony wody Gersu, z prawej Lotu. Klimat umiarkowany i zdrowy. Gleba w dolinach Garonny i rz. Lot nadzwyczaj urodzajna, tylko w okolicy Agénois są grunta jałowe, a na płd.-zachodzie — piaski i bagniska (t. zv. Landes). Departament należy do liczby najbardziej rolniczych w całej Francyi i najwięcej produkuje pszenicy, ryżu, kartofli i tytuniu (najlepszy w kraju; 25 000 mtr. sześć). Nadto zbierają wiele konopi, lnu, roślin oleistych i owoców (wyśmienite śliwki francuskie w okolicy Agenu). Liczne plantacye latorośli winnej, zmniejszające się skutkiem filoksery (dobre wina białe Buzet, Clairac i Villeneuve). Ogółem wyrabiają tu wina przeszło 900 000 hl. Po bagniskach (Landes) kryje się mnóstwo zwierzyny. Kasztanów i dębów korkowych cale lasy. Hodowla bydła słabo rozwinięta, —drobiu stoi wysoko, zwłaszcza indyków i gęsi. Pszczelnictwo bardzo rozpowszechnione. Pszczoły tutejsze słyną jako najlepsze w kraju. Bogactwa mineralne nieliczne, jak ruda żelazna i glinka garncarska, słabo wyzyskane. Przemysł fabryczny: fabryki żelazne, tabaczne, liczne papiernie, garbarnie, fabryki korków i bardzo liczne gorzelnie. Koleje z Agen przez Montauban, Perigueux, Bordeaux i Tarbes, przerzynają departament. Handel głównie winem, wódką, miodem, konopiami, smołą, dziegciem, mąką i śliwkami. Stolicą departamentu jest m. Agen. Pod względem administracyjnym L.-et-G. dzieli się na 4 okręgi (Agen, Marmonde, Nérac i Villeneuve), 35 kantonów i 326 gmin. — Por. Joanne „Géographie du dép. de L.-et-G.“

Proriol „Le departament L.-et - G.u

1894).

Jahrh“ (1889).

Lothians, dzielnica Szkocyi, obejmująca hrabstwa Linlithgow, Edynburg i Haddington; hrabstwa te zwane są niekiedy West-, Mid-, i East-Lothian.

Loti Piotr, pseudonim Juliana Viaud, (* 1850 w Rochefort), z rodziny protestanckiej, marynarzy. Wielu z rodziny, w tej liczbie brat starszy, padło ofiarą swego zawodu. Młodociany Jnlian, wbrew woli rodziców, wstąpił do szkoły normalnej w r. 1867 i został marynarzem. Wojna francusko-pruska zaskoczyła go na wodach północnych. W randze aspiranta brał udział w wyprawie do Oceanii (1871 — 1873), następne lata jako porucznikl potem kapitan, spędził wodach Senegalu, Gwinei, Algieru, Złotego Rogu, w Toukinie, z krótkiemi pobytami (1878 i 1881) na brzegach W. Brytanii, Nawet ożenek i osiedlenie się w Rochefort sur Mer, w r. 1886, oraz wstąpienie do Akademii (po Oktawijuszu Feuillet) nie odrywają go od ukochanego zawodu. Zwiedza kilkakrotnie Chiny, Japonię, Teheran, Indye, Ziemię Świętą, a wszystkie i dawniejsze etapy znajdują odbicie barwne w jego dziełach i nawskroś subjektywnym talencie. Morze opiewał jak nikt może przed nim w „Pêcheur d’Islande“, „Mon frère Yves“; pustynie w „Le roman du Spahi“ „Le desert“, „Les Indes affamées“, „La Galilée“, „Jerusalem“; czarodziejskie ogrody Haiti, młodzieńczej miłości sielankę, — w najwcześniejszej swej powieści, której zawdzięcza swój rozgłos i eufoniczny pseudonim:    „Le mariage de Loti“ (1876);

Islam natchnął „Aziyade“, „Fantômes d’Orient“ i znacznie późniejsze, słabe echo tamtych: „Desenchantées“; Chiny i Japonia podyktowały „Derniers jours de Pekin“; „Madame Chryzan-thème“; „Japouneries d’ Automne“; ,,Troisième jeunesse de M-me Prune“. Ze zbliżenia się do Carmen Sylva i goszczenia w królewskim pala-Rumunii powstał utwór: ,,En exil“. Arcy-

Mon frère

1625 — 28).

S. Drz.

„Kritische

Umowie

na

przyległej wyspie, która no Lolophagitis. Z ziemi ich wiódł ( He-rodot) trakt karawanowy do Egiptu. Utrzymywali żywe stosunki handlowe z mieszkańcami wewnątrz Libyi, na tejsamej drodze, którą dziś karawany w głąb’ Afryki ciągną. Homer (Odyss. i nast.; 23, 311 i uast.) opisuje L-ów lud nadzwyczaj gościnny, który Odysseu-sza przyjął serdecznie; słodycz owoców loto-

jak temu, że go trzymały zdała od kierunków literackich zawód marynarza i surowe dzieciństwo w rodzinie byłych hugonotów. Jedyną książką, którą czytał w dzieciństwie, była Biblia, i naogół—jak to wyznał przy wstąpieniu do Akademii—beletrystyka pozostała mu obcą. W malowniczośei opisów czy to przyrody, czy sztuki zamierzchłych czasów i ludów, jest niezrównany. Świątynie Synaju, podziemne i nadziemne pagody Hindustanu i Japonii mają w nim piewcę i malarza słowa. Obcą jest L-emu teza filozoficzna lub społeczna. Ostatecznych wniosków sam z siebie nie wyprowadza; syntezę znajduje w przyrodzie samej, w tej „zmiennej nieskończoności, w obec której stoję zdumiony, pełen podziwu, ale i lęku“. L. posiadł dziwnie rytmiczną, choć w wyrażeniach nie biegłą, prozę. Za jego autobiografię uważać można „Le roman d’un enfant“. Napisał dramat dla sceny: „Judith Reuaudin“, którego bohaterką jest jedna z jego prababek, hugouotka. O L-im pisali: Adam w „Nouv. Rev.“ 1878; tamże, w r. 1893 „Le christianisme de Pierre Loti“; F. Brune-tière („Rev. d. deux Mondes 1887, paźdz.); W. Giroud „Esquisses contemporaines “(tamże 1907, czerw.); P. Bourget „Etudes et portraits“ (III ser.), U nas o nim; Hodi „Maryuarz w Akademii“ („Kraj“) i W. Z. Kościałkowska w „Ateneum“ (1890 III). W tłómaczeniuW-Z. Kościał-kowskiej wyszedł „Rybak Islandzki“; „Podziemne pagody“; „Starzec“; „Cesarzowa Wiednia“. w- z> K-

Lotichius:!) Secundus Piotr, humanista i poeta niem. (* 1528 w Schlüchtern — f 1560 w Heidelbergu), profesor medycyny w Heidelbergu, miał udział w wojnie Smalkaldz-kiej. Odznaczył się w elegiach łacińskich. Upodobał sobie Owidyusza. Poezye jego: „Elegia-rum liber et carminum libellus“ (wyd. 1-e Paryż 1551; 5-e Lipsk 1842). L. jest bohaterem romansu O. Müllera „Der Professor v. Heidelberg“. Wnuk jego 2) Jan Piotr (* 1598 — f 1569), znany Doeta łac. („Bibliotheca poetica“

J.F . G.

Lotis, Lotos, nimfa, córka Posejdona, przemieniona, kiedy ją pochutliwy Pryapos ścigał, przez bogów w krzak lotosu.

Lotki, ob. Pióra.

Lotmar Filip, znakomity prawnik (* 8 wrześ. 1850 we Frankfurcie nad M ). W r. 1876 docent w Monachium, do prawa rzymskiego, r. 1888 profesor tegoż prawa w Bernie szwajcarskim. Prace L-a posiadają doniosłe znaczenie i przeważnie wybiegają poza linię, na której porusza się współczesna myśl prawnicza. Dotyczy to przedewszystkiem jego znakomitych study ów w zakresie umowy najmu pracy, które zajęły wybitne stanowisko na polu przygotowywania kodyfikacyi. Poglądy jego są radykalne, projekt reformy przepisów najmu pracy w prawie obligacyjnem szwaj car-skiem (1902) został na zjeździe prawników szwajcarskich odrzucony. — Prace L-a: „Ueber

Causa im römischen Recht“ (1878); „Zur legis actio sacramento in rem“ (L876);

Studien in Sachen des Contravindication“ (1878); wydał dwa wydania „Pandektów“ Aloizego Brinza (tomy III: IV, 1889 — 1894). Piękne i szczerze moralne odczyty L-a o Prawie przyrodzo-nem (którego bronił podówczas przeciw całej utylitarnej nauce niemieckiej, i o Sprawiedliwości (wyd. w 1893), zwróciły uwagę powszechną („Zwei Vorträge vom Rechte das mit uns geboren ist.“; „Die Gerechtigheit“, 1893). Tak samo piękne są prace o umowie niemoralnej („Der unmoralishe Vertrag, insbesondere nach gemeinem Recht, 1896); „Die Freiheit der Berufswahl“. (Mowa rektorska, 1898). Znakomicie przysłużył się L. krytyką drugiego projektu kodeksu cywilnego niemieckiego w dziale Umowy najmu pracy („Der Dienstvertrag nach dem ll-en Entwurf zum deutschen B. G. B.“) w „Archiv fuer sociale Gesetzgebung“ T. VIII, 1895; tamże (T. XV, 1900) ogłosił ważny przyczynek teoretyczny w dziedzinie mato opracowanej umowy cennikowej pomiędzy pracodawcami i pracobiorcami („Der Tarifvertrag zwischen Arbeitgebern und Arbeitnehmern“). Poczem przystąpił do skreśleuia wielkiej pracy o Pracy, która stała się ozdobą literatury niemieckiej i międzynarodowej („Der Arbeitsvertrag nach dem Privatrecht des deutschen Reichs“, 2 t„ Lipsk I 1902; II 1908). Wszystkie formy umów najmu pracy, w ich objętości i różnorodności, zostały tu drobiazgowo opracowane z najsubtelniejszą metodą analityczną. Arcydzieło techniki prawniczej, jest to olbrzymie dzieło kopalnią wiadomości detalicznych w przedmiotach umów tegoczesnych pracy. Prawnik doskonały, który przystąpił do pisania tej „monografii“ z całym zapasem wiedzy spółczesnej, włożył weń doświadczenie całego życia, wielkie umiłowanie pracujących i nader czułe poczucie krzywdy, ubranej w pozorną sprawiedliwość ustawy. Dzieło to będzie miało wielkie znaczenie w dziedzinie prawodawczej przyszłych dziesięcioleci. U nas zajmował się wielokrotnie pracami i pomysłami L-a Rundstein w swych polskich i niemieckich pracach z zakresu umów pracy i umów cennikowych. Referat L-a o reformie kod. szwajcarskiego wydrukowany jest w „Z. f. Schweiz. Recht“, T. 43 (1902).

Lotofagowie, znany już od najstarszych czasów, od spożywania lotosu, głównego ich pożywienia, nazwany, lud, zamieszkały na płc. wybrzeżu Libyi, w Regio Syrtica i

nosiła też mia-

9,

00 o

sowyeh tak podziałała na towarzyszów Odyseu-sza, że o ziemi ojczystej zapomnieli.

xoXaxôotov, miał kwiecie czerwone, a w torebce zawierał wiele ziarn jadalnych. L., który w Dolnym Egipcie prawie zupełnie wyginął, poświęconym był Ozyrysowi i Izydzie, służył w religii egipskiej jako symbol stworzenia świata z wodnych przestworów. Dla pięknej, wysmukłej formy kwiatu, a szczególnie pączka i kielicha swego był L. ulubionym tematem artystów egipskich, którzy go na ścianach świątyń i mieszkań malowali, rzeźby nim zdobili, a w architekturze nagłówki kolumn na jego podobieństwo kształtowali.—Por. Foucart G. ,,Hist. de 1’ordre lotiforme“ (Paryżl897). Według religijnego przekonania starożytnych Indów, spoczywa stwórca świata na kwiecie L-u, a budowa jego przedstawiać ma symbolicznie ziemię.

S. Drz.

Lotokot, ob. Galeopithecus.

Lotcpałanka (Petaurus), rodzaj ssaków z rzędu workowatych (Marsupialia), z rodziny Phalangistidae. Nogi przednie i tylne połączone ze sobą za pomocą błony lotnej w rodzaju spadochronu; pysk krótki, zaostrzony; palec tylny wewnętrzny bez pazura; ogon całkiem owłosiony. L-i należą do liczby zwierząt nocnych, żyjących na drzewach. -Bardziej znane gatunki:

S. Drz.

Lotter Tobiasz Konrad, jest autorem map: Polski na arkuszu z napisem: „Mappa Geographica representans Regnum Polouiae et Magnum Ducatum Lithuaniae“ (1759, oraz bez wyrażenia roku, z herbem króla Stanisława Augusta, z tytułem i herbem zaś r. 1772, w arkuszowym formacie, z napisem u dołu: „Nach der neuen Abtheilung“); mapy Ukrainy na arkuszu bez daty „Amplissima Ucraniae Regio, Palatinatus Kiovieusem et Braclaviensem com-

1)    P. taguanoides, u którego błona lotna z przodu dochodzi aż do łokcia; uszy szerokie, krótkie, zewnątrz pokryte długą i gęstą sierścią; w szczęce górnej 7, w dolnej 6 zębów trzonowych z każdej strony; barwa sierści, miękkiej, długiej, zwykle u góry brunatnawo-czarna, na błonie lotnej biało nakrapiana; pysk, podbródek i łapy białe; strona brzuszna biała; długość ciała 50 cm.; ogona takażsama. Zamieszkuje Nową Hollandyę; mięso używane bywa jako przysmak.

plectens, cum adjacentibus Provinciis“; ułożył nadto: „Carte Géographique représentante {tak) le Théâtre de la Guerre entre les Russes, les Turcs et les Polonais Confédérés; c’est-à-dire les Provinces d’Ukraine, de Nouvelle Servie, de Moldavie, Valachie; Krimée, le Gouvernement de Worouez et d’Astracan, comme aussi la Tartarie de Kuban“ (Augsburg 1769; na trzech wzdłuż złączonych arkuszach, z dodatkiem u spodu; inne wyd, bez roku. U góry jest opis wojen: „Précis de la guerre de 1736, 37, 38 et 39“; „Précis de la guerre de 1769“; „ A. 1774 les Russes font la paix avec les Turcs“); mapę formatu arkusza, bez daty: „Magnus Ducatus Lithuaniae in suos Palatinatus et Castellauias divisus“; wreszcie mapę duchowną zakonu oo. Reformatów: „Polonia Se-raphico-Observans, juxta Domicilia propriae et alienae Jurisdictionis geographicè delineata

2)    P. sciureus—błona lotna z przodu dochodzi aż do palców; uszy długie i nagie; w szczęce górnej po 7 zębów trzonowych z każdej strony; sierść miękka, z góry popielato-szara z pręgami na grzbiecie; po brzegach błony lotnej biała, od spodu również biała; pod oczyma plama czarna; długość ciała 24 cm.; ogona 27 cm.

Cz. St.

Zamieszkuje N. Płd. Walię. 3) P. pygmaeus— błona lotna dochodzi z przodu do napięstka; uszy miernie długie, zewnątrz pokryte włosem cienkim, w szczęce górnej tylko po 6 zębów trzonowych z każdej strony; sierść krótka, miękka, od góry szaro-brunatnawa, od dołu żółtawo-biała; długość ciała 9.5 cm.; ogona

7.5 cm. N. Płd. Walia.

Lotos, gr. Àaycôç: 1) roślina, wspominana już przez Homera, rodzaj koniczyny nostrzyka albo komonicy, trifolium melilotus L., dziko rosnąca w wilgotnych dolinach okolic Sparty i Troi, o zapachu miodu, służyła głównie jako pasza, lecz hodowano ją jako kwiat piękny, narówni z szafranem i hyacyntem. — 2) CyrenejskiL., włoska glożyna albo jujuba. Rhamnus lotus v.

Zizyphus lotus L., bujny krzak, najpiękniej w płc-ej Afryce, w pobliżu Syrt rosnący, lecz także w Italii, z piękniejszą    korą    i ciemniej-    ,    a quondam Pratre Min. Ref. Prov. Tyrolens.

szem drzewem,^rozpowszechniony.    Owoc jego    J    aeri incisa, opera et sumptibus“; wreszcie ma-

podobny był do oliwki, w    stanie    dojrzałym    pę Prus królewskich z sąsiedniemi okolicami

szafranowego, jasno-żółtego    lub purpurowego    oraz Liwonii z Kurlandyą. („Enc. Org. Więk,“).

Lotti Antonio (* ok. 1667 — f 5 stycz. 1740 w Wenecyi), słynny kompozytor muzyczny włoski, uczeń Legrenzis’a. W r. 1687 śpiewał w chórze św. Marka, w dwa lata został tamże pomocnikiem organisty, w pierwszym organistą, a r. 1736 kapelmistrzem. Między r. 1717 — 19 bawił na dworze saskim w Dreźnie, gdzie najlepsze swe opery utworzył. L. był w swoim czasie jednym z najwybitniejszych przedstawicieli Włoch w muzyce, głównie tak zwanej „szkoły weneckiej“, a zwłaszcza

r. 1704

koloru, z małą pestką, słodki jak figi lub dak- 1 tyle, o przyjemnym zapachu. Stanowił on główny przysmak Lotofagów (ob.). W dzisiejszej Afryce północnej zowią go sidra.—3) Egipski L., roślina wodna JSymphaea lotus albo Nelumbium speciosum (ob. Nelumbium i Nyraphaeaceae) z białem lub niebieskiem kwieciem; jak owoc, spożywano także jej korzeń, okrągły jak jabłko, a z korzenia i suszonego mlecza chleb pieczono, tylko kapłanom wzbroniono owocu spożywać. Inny rodzaj,

Wiel. Kucyki Powti. ilustr. Ser. I. Tom XI.111-17 Ze»z 349«.

na polu muzyki kościelnej i dramatycznej, i zarazem jednym z najoryginalniejszych i naju-czeńszych kompozytorów swej epoki.

Lotto Loren z o, malarz włoski (* ok. 1540 — f ok. 1556). Uczył się u Jana Belliniego razem z Palmą Vecchio, którego wpływowi u-legł. Wogóle ulegał przeróżnym wpływom. Zmieniał też często miejsce pobytu: r. 1504 był w Treviso, r. 1506—12 w Aukonie i Rzymie, r. 1513 w Bergamo, r. 1514 w Wenecyi, r. 1515—24 znów w Bergamo, a następnie do r. 1550 w Wenecyi. Koniec życia spędził w Loreto. Należy do rzędu wybitniejszych malarzy szkoły weneckiej; w pierwszych obrazach pod względem siły kolorytu i rysunku dorasta do doskonałości quattrocento,, w ostatnich wykazuje przekwitanie tego okresu. Ważniejsze prace L-a: Matka Boska między św. Onufrym i biskupem (1508, gal. Borghese w Rzymie); Trzy okresy życia ludzkiego (Pitti;—Morelli przypisuje ten obraz Gior-gione’mu, a Berenson—Mortoda Feltre); św. Hieronim (Luwr); Matka Boska ze świętymi z r. 1521 (Bergamo, koś. San Bernardino); św. Antoni (San Giovanni e Paolo w Wenecyi); Wniebowzięcie (Ankona, Pinakoteka); Zaręczyny św. Katarzyny (pinakoteka monachijska); Sw. rodzina (Uffici, Florencya). Nadto wielka liczba portretów (najlepsze w muzeum medyolańskiem Brera).

A. Pol.

A. Pol.

A. G.

Lotto Izydor (* 22 grud. 1840 w Warszawie), skrzypek, uczeń Massarta w konser-watoryum paryskiem. Po ukończeniu konserwa-toryum z nagrodą, dawał koncerty w główniejszych miastach Europy. W r. 1862 był solistą orkiestry dworskiej w Weimarze, r. 1872 objął klasę skrzypiec w konserwatoryum w Strass-burgu; w kilka lat później powołano go na koncertmistrza orkiestry operowej warszawskiej; niedługo wszakże bawiąc na tem stanowisku, usunął się do życia prywatnego.

Lotus, roślina, ob. Komonica N e 1 u m-bium, Lotos (Lotos).

Lotze Rudolf Herman, wybitny filozof niemiecki (* 21 maja 1817 w Budyszynie —f 1 lipca 1881 w Berlinie). Po odbyciu nauki gi-mnazyalnej w Zittau wstąpił 1834 na uniwersytet lipski, poświęcając się głównie studyom medycznym i jednocześnie zajmował się filozofią pod kierunkiem Ch. H. Weissego (ob.), któremu później przyznawał wyraźny wpływ na rozwój swych myśli; uczęszczając zaś na wykłady E. H. Webera (ob.) i Fechnera (ob.), miał możność zaznajomienia się z metodami przyrodoznawstwa. W r. 1838 uzyskał doktorat zarówno filozofii, jak i medycyny; po krótkiej praktyce lekarskiej w Zittau wykładał przez lat kilka na uniwers. lipskim nauki medyczne oraz filozofię. Powołany w r. 1844, jako następca Herbarta, na profesora filozofii do Giętyngi, pozostał tutaj niemal do końca swego życia, zajęty stale nauczaniem i opracowywaniem coraz-to nowych dzieł. W Berlinie, dokąd przeniósł się w r. 1881, wykłady jego trwały niedługo: zmarł przed upływem pierwszego semestru.—Zasadniczą dążnością filozofii L-go jest odbudowanie idealistycznego poglądu na świat na podstawie realistycznej. —Obeznany dokładnie z nowoczesnem przyrodoznawstwem, docenia on w zupełności rozwinięte przez nie pojęcie mechanizmu i w dziełach swych, jak „Allg. Pathologie u. Therapie als mechanische Naturwissenschaften" lub ,,Allg. Physiolo-gie‘‘, rozważa organizmy jako systemy czysto-mechaniczne, odrzucając t. zw. ,,siłę życiową“. Mimo to wszakże znaczenie „mechanizmu“ w budowie świata jest—według L-go —zgoła podporządkowane: zrozumiemy rzeczywistość dopiero, wtedy, gdy poznamy cel, do którego ona zmierza, oraz wartość, którą świat ma zrealizować w swym rozwoju. Niezbędne jest rozważanie te-leologiczne: odbywający się podług praw mechanicznych przebieg wydarzeń w świecie dąży do urzeczywistnienia dobra, a temsainem staje się uarzędziem celów boskich. — Przez a-nalizę pojęcia mechanizmu usiłuje L. dojść do założeń, któreby dały się pogodzić z podstawo-memi myślami idealizmu. Wszelkie zjawiska są—według mechanistycznego pojmowania przyrody— wynikiem wzajemnego działania atomów; im jednak musi być właściwą rozciągłość, którą rozumieć możemy jedynie jako wzajemne działanie jakichś pierwiastków nierozciągłych — ośrodków siły. Ponieważ działanie owo byłoby niemożebne, gdyby krańcowe te pierwiastki były istotami bezwzględnie różnemi, muszą tedy stany ich być właściwie stanami jednej, o-garniającej je istoty. W ten sposób dochodzimy do pojęcia prasubstancyi, która jest jednością świata, umożliwiającą osobniczym istnieniom wzajemne oddziaływanie na siebie. Chcąc odpowiedzić na pytanie: czy byt jest duchowy czy materyalny, posługuje się L. analogią: ażeby nieznajome wytłómaczyć przez znane, musimy rozważać materyę jako zewnętrzne przejawy istot duchowych, gdyż właśnie duchowość znamy z własnego życia podmiotowego; prasub-stancya jest wobec tego nieskończoną indywidualnością.—Psychologia L-go opiera się na jego metafizyce. Stosunek duszy do ciała jest w jego pojęciu szczególnym przykładem wzajemnego działania wogóle. L. skłonny jest przechylić się do kartezyańskiego poglądu na działanie wzajemne ducha i ciała, z tern tylko zastrzeżeniem, że nie jest ono oddziaływaniem różnych istot, lecz jedynie—pierwiastków duchowych; rozróżnia też zjawiska psychiczne, mające źródło w samej duszy, jak np. pamięć, uczucie moralne, i zjawiska duchowe, powstałe pod wpływem układu nerwowego na duszę. L. jest pozatem twórcą doniosłej teoryi psychologicznej o t. zw. „znakach lokalnych“: są to szczególne czucia, na których się opiera powstawanie wyobrażenia przestrzeni.—Idee moralne są—według L-go—niezależne od doświad-

czenia, choć ono daje pobudkę do ich rozwoju. Ocena etyczna naszego postępowania wypływać może jedynie ze świadomości ideałów, bezwzględnie obowiązujących. Spełniając nakazy moralne, przyczyniamy się do osiągnięcia celu świata.

(Sztut.

v.

Pfleiderer „L-s

s. p.

Bibl.: dzieła L-go: „Metaphysik“ (Lipsk 1841); „Allgem. Pathologie u. Therapie als mechanische Naturwissenschaften“ (tamże 1842); „Logik“ (1843); „Allgem. Physiologie des körperlichen Lebens“ (1851); „Medicinische Psychologie u. Psychologie d. Seele“ (1852); „Lebenskraft“ („Wagners Handwörterbuch d. Physiologie“); „Streitschriften“ (Lipsk 1857); „Mikrokosmos, Ideen zur Naturgeschichte u. Geschichte d. Menschheit“ (3 t., tamże 1856— 64); „Gesch. der Aesthetik in Deutschland“ (Monach. 1868); „System d. Philosophie: I Logik (Lipsk 1874), Il Metaphysik“ (1879); „Principien d. Ethik“ („Nord u. Süd“ 1882); „Grundzüge, Dictate aus seinen Vorlesungen“ (8 zeszytów, Lipsk 1881 — 84); „Kleine Schriften“ (3 t., Lipsk 1885—92). — Biografię L-go napisał R. Falckeuberg „H. Lotze“

1901); studya o uim ogłosili: H. Sommer „D. L’sche Ph. u. ihre Bedeut, f. d. geist. Leben der Gegenw.“ („Preuss. Jahrb.“ 1875,81); R. Geijer „Darstell, u. Kritik d. L’schen Lehre d. Localzeichen“ („Phil. Monatschr.“ 1885); Höff-ding >>L-s Lehren üb. Raum u. Zeit u. Geijers Beurt. derselben“ („Phil. M.“ 1888); philos. Weltausch. nach ihren Grundzügen“ (wyd. 2-e Berlin 1884); T. M. Lindsay „H. L.“ (Mind 1876); Caspari „H. L. in s. Stell, zu der durch Kaut begr. neuesten Gesch. d. Phil.“ (Wrocl. 1883); E. v. Hartmann „L-s Philosophie“ (Lipsk 1888); W. Lutosławski „Ueb. L-s Begriff d. metaph. Einheit aller Dinge“ (Z. f. Phil. u. phil. Kritik 1899); M. Wartenberg „D. Problem d. Wirkens u. d. monist. Weltansch., mit. bes. Ber. auf L.“ (Lipsk 1900); A. Mhllęr ,,D. Behandl. d. Hauptprobleme d. Metaph. bei L.“ („Arch. f. system. Phil.“ 1901). —Po polsku wyszedł „Zarys metafizyki, dyktaty podług wykładów...“ w przekładzie D-ra A. Stögbauera (Warsz. 1909); pisał po polsku Lutosławski o „Metafizyce L-go“ (w książce „Z dziedziny myśli“ Warsz. 1900).    a t-

Lötzen, miasto, ob. Łoczany.

Loubet Emil, polityk francuski (* 31 grud. 1838 wMarsanne dep. Drôme),w rodzinie włościańskiej, adwokat radykalny za Cesarstwa, mer w Montélimar od 4 września 1870, 1876 członek izby deputowanych (lewica), 1885 — senator (lewica umiarkowana), 1887 — sekretarz senatu, sprawozdawca budżetowy, minister robót publicznych w gabinecie Tirard’a (grud. 1887 —kwiet. 1888), prezes gabinetu i minister spraw wewnętrznych (luty—grudzień 3 892), minister spraw wewnętrznych w gab. Ribota (do stycznia 1893); prezydent Senatu (po śmierci Chal-lemel-Lacour’a), wreszcie 1899 — 1906 prezydent republiki (obrany 18 lutego 1899 przeciw-ko Méline’owi 483 głosami na 812). L. nie był nigdy naczelnikiem stronnictwa, nie obalał ministrów, nie kreślił nowych dróg dla polityki państwowej; człowiek temperamentu miękkiego, pośredniczącego, łagodnego, człowiek linii środkowej pomiędzy wyraźnemi stanowiskami, nadawał się w ciężkich latach 1890 — 1905 jako piastun najwyższych godności publicznych. Sprawa panamska, proces Dreyfusa, rozdział Kościoła od państwa—to były trzy momeuty efektowne, które rozdzierały w przeciągu długich lat opinię publiczną Francyi. Wzrastający ruch anarchistyczny, a pod koniec syndykalistyczny, przyczyniał się również do zaoguienia antagonizmów. L., szczery republikanin, szanowany dla prawości i uczciwości przez wszystkich, nietknięty przez cenzorów publicznych nawet w okresie „Panamy“, której cień padł ua wielu najwyższych dostojników Rzplitej, teoretycznie radykał, w życiu człowiek „złotego środka“, umiarkowany, umiejący poruszać się na arenie politycznej, doskonały znawca spraw budżetowych i celnych, wieloletni członek i prezes komisyi budżetowych w Izbie i w Seuacie, był ulubieńcem ogółu francuskiego; nie naraził się żadnemu stronnictwu, nie zadrasnął niczyjej ambicyi; był „przyjacielem“ Edwarda VII, jednocześnie podejmował w Paryżu podczas wystawy wszechświatowej Mikołaja II i przyjaźnie był wspominany przez Wilhelma II. Wpłynął na zakończenie procesu Dreyfusa, który rozdzierał i krwawił życie publiczne Francyi w ciągu szeregu lat. Bywał rozjemcą w wielkich zatargach kapitału i pracy (w Carmaux). Za jego rządów zakończył swoją działalność krzykliwą i bezowocuą Doroulède, Waldeck-Rous-seau (ob.) przeprowadził ustawy anti-kościelne, pierwszy za III Republiki socyalista wszedł do ministeryum (Millerand), nacyonaliści przegrali wielką kampanię o władzę i przez połączenie radykałów i radykałów - socyalistów w naczelną grupę parlamentarną odsunięci na skrajną prawicę. Do władzy doszedł Clemenceau. L. odmówił odnowienia mandatu na dalszą kadencyę, poszedł na emeryturę (mieszka w Paryżu): d. 7 stycznia r. 1905 ustąpił miejsca następcy swemu na stolcu prezydyal-nym Senatu—Armandowi Fallières.

Louda z Chi u mc z, an Maciej, wódz ta-bor^cki (f 1460). Słuchacz wszechnicy praskiej, mimo biegłości w jęz. łacińskim stopnia naukowego nie otrzymał. Historyk Balbin przypisuje mu autorstwo kroniki wypadków spół-czesnych, lecz nie zachował się żaden ślad jej istnienia. Za odznaczenie się w bitwie na górze Zyżkowej ( 1420), rajcy magistratu w Pradze ofiarowali mu kamienicę „pod czerwonym barankiem“. Niebawem powołany do Piska na hetmana taboryckego, miał powierzony sobie skarb w Taborze. Uczestniczył w zjazdach, kongresach i poselstwach ze strony Ta-

I. F. G

don.

Louèche-les-Bains, albo Loèche-ies-Bains, po niem. Leuk, wody mineralne szwajcarskie w kantonie Valais (Wallis) o trzy kilom, od miasteczka L-la-ville, 1411 m. nad p. morza. Posiada przeszło 20 źródeł gorących, wydających dziennie wiecej niż 6 milionów litrów wody, najgorętsze z nich posiada 51° ciepła, inne po 48.74°, 41.50. Woda sama jest czysta, o smaku gorzkawo-słonym, bez zapachu wszelkiego, zawiera zaś głównie: węglan magnezu, tlenek żelaza, sól kuchenną i gorzką; zalecana bywa przeciwko cierpieniom żołądkowym i wogóle narządów trawienia, a także w kąpielach przeciwko chorobom skórnym przewlekłym. Klimat w L. jest ostry i syi, po której podróżował do r. 1820. Powró-zmienny; urządzenia lecznicze dobre.

? * nr

J. r.

ciwszy do Paryża lat kilka pracował w szpita-

Loughborcugh, W hr. Leicester (Anglia), j lu Charité, gdzie zajmował się badaniami kli-nad rz. Soar, 17 km. od Leicesteru; stacya J nicznemi oraz auatomo-patologicznemi. Owocem dr. żel. Leicester-Sheffield. Piękny kościół ) poszukiwań tych stały się dzieła klasyczne: Wszystkich Świętych (odnowiouy prze Scott’a); I „Recherches anatomiques pathol. et thérap. sur fabryki wyrobów pończoszniczych, oroukar- la phthisie“ (Paryż 1825,    1843 i przekłady

skich i tiulowych; odlewnia dzwonów oraz fabryka parowozów. Ok. 18 000 m-ców (1901).

Louis Antoni (* w Metzu 13 lut. 1723 — t w Paryżu 20 maja 1792) chirurg znakomity.

Pierwszy nad wykształceniem jego pracował ojciec, chirurg starszy wojsk francuskich; L. dopełniwszy nauk w szpitalu wojskowym w Metz wstąpił w r. 1743 jako chirurg do wojska, następnie drogą konkursu otrzymał posadę w szpitalu paryskim Salpêtrière; w r. 1746 został członkiem Akademii chirurgicznej, której sekretarzem stałym był następnie od r. 1764.

Obroniwszy w r. 1749 rozprawę „Positiones anatomicae et chirurgicae de vulneribus capitis“ uzyskał dyplom magistra (Maître en chirurgie) i otrzymał katedrę fizyologii, którą zajmował lat 40. Nadto w r. 1757 został chirur-

borytów. On-to, udając się na sobór bazylej-ski, zatknął chorągiew z wyobrażeniem kielicha i baranka, lecz na żądanie mieszczan tamtejszych musiał ją zwinąć. Podczas bitwy pod Lipanami (1434), schwytany przez ludzi Albrechta austryackiego za wstawieniem się Polomara, legata soboru bazylejskiego, był uwolniony. Odtąd osiadł w Pradze i z czasem przeszedł do obozu ces. Zygmunta, który go mianował hofrychtarzem miast królewskich i zapisał mu 700 kóp. gr. na wsi Smolnicy. Nie przestawał L. mieć udziału w rozmaitych poselstwach. Wieś Smolnicę ofiarował założonemu przez siebie kollegium swego imienia, przeznaczonemu dla ubogich teologów.

Loudon Gideon E r u., baron, ob. L a u-

Loudoun hr., polit, szkoc., ob. Camp eil

Jan.

Dr J. P.

Km.

giem szpitala Charité, ale stanowisko to porzucił i objął w r. 1760 posadę chirurga starszego (Chirurgien-Major) armii górnego Renu, przyczem odznaczył się podczas wojny. Później zajmował się głównie pracą naukowo-literacką.

Ogłosił: „Recueil d’observations d’anatomie et de chirurgie, pour servir de base à la théorie des plaies de tête par contrecoup“ (Paryż 1768; wspólnie z Suem); „Dictionnaire de chirurgie“ (t-że 1772; 2 t.) i „Oeuvres diverses de chirurgie“ (t-że 1788; 2 t.) i mnóstwo rozpraw mniejszych w „Mémoires de 1’Acad. roy. de chirurgie" (t. II—V) i w „Journal de mód.“, zajmujących się głównie chirurgią i medycyną sądową; przełożył też Boerhaavego (ob.) aforyzmy chirurgiczne (t-że 1768; 7 t.). —L. był pisarzem wytwornym, odznaczającym się stylem wybornym i jasnym, treść zaś wszystkich prac jego pod względem naukowym była bez zarzutu. Jako chirurg był raczej teoretykiem wybitnym niż wykonawcą, chociaż chirurgia praktyczna zawdzięcza mu ulepszanie kilku narzędzi i wynalezienie nowych niektórych. W ostatnim roku życia wraz z Guillotinem (ob.) zajmował się zbudowaniem przyrządu do ścinania przestępców i napisał o tem „Avis motivé sur le mode de décollement“ („Moniteur universel“ 1792), nie przeczuwając, oczywiście, jakiem narzędziem zbrodni stanie się przyrząd ten w rękach przywódców rewolucyi francuskiej (ob. G i 1 o t y n a). „Biogr. méd.“ (VI, str. 113), „Dictionn. hist.“ (IU, str. 382), „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte (IV 46).

Louis Piotr Karol Aleksander (* w Aï [Szampania] 14 kw. 1787—f 22 sierp. 1872) znakomity klinicysta. Do nauk lekarskich przykładał się w Paryżu, gdzie w r. 1813 dyplom doktorski uzyskał; por. 1815 wyjechał do Ros-ang. i niem.; i „Recherches anat. pathol. et thérap. sur la maladie connue sous les noms de lièvre typhoïde, putride..., comparée avec les maladies aiguës les plus ordinaires“ (t-że 1829 i 1841; 2 t.; przekł. ang. i niem.); oba wywarły wpływ ogromny na postęp i rozwój nauki lekarskiej, zadając cios śmiertelny t. zw. „szkole fizyologicznej“, na której czele stał Broussais (ob.). W r. 1826 L. został członkiem Akad. med.; w r. 1828 rząd francuski wysłał go wraz z dwoma innymi lekarzami do Gibraltaru, do zbadania wybuchłej tam g o-rączki żółtej (ob.), gdzie ustalił jej zaraźliwość. Po powrocie z wyprawy tej objął oddział lekarski w szpitalu Pitié, gdzie wykłady jego kliniczne zgromadzały mnóstwo słuchaczów; jeszcze później otrzymał oddział w Hôtel-Dieu. Utraciwszy w r. 1854 syna jedynaka, ciosem tym przywalony, wycofał się zupełnie z działalności publicznej. Z dzieł jego wymienić jeszcze należy „Mémoires ou recherches ana-tomico-pathologiques sur le ramollissement....

488 i XXX str. 129).

Wszystkie prace L-a istnieją w przekładzie na język rossyjski: w Rossyi jest popularniejszym

S. t\

Km.

Km.

Br. J.

de 1’estomac..... les morts subites et imprévues,

les morts lentes et inexplicables etc“ (Paryż 1826; przekł. niem. Berlin 1827) i „Recherches sur les effets de la saignée dans quelques maladies inflammatoires, et sur l’action de l’émétique et des vésicatoires dans la pneumonie“ (t-że 1835 i przekł. ang. Boston 1836). —Zasługą najgłówniejszą L-a jest oczyszczenie patologii z zaśmiecających ją poglądów i uogólnień filozoficznych, a postawienie na ich miejscu wyników badania ściśle przyrodniczo-nau-kowego, nie dopuszczając do żadnych spekula-cyi metafizycznych, zawsze tylko na bezdroża wiodących. L. był również twmrcą statystyki lekarskiej, której znaczenie i użyteczność pierwszy wykazał. W zabiegach reformatorskich popierało L-a grono lekarzów młodszych, przeważnie uczniów jego, których skupił w założonej przez siebie „Société médicale d’observation“, a w wydawanych przez towarzystwo to „Mémoires“ wypowiedział poglądy swe najjaśniej. Jako reformator lecznictwa praktycznego L. położył zasługi niepożyte, posiadające znaczenie wszechświatowe; ojczyźnie zaś swej przysłużył się, wykształciwszy szereg uczniów, którzy stali się później klinicystami bardzo wybitnymi, kroczącymi po drodze wskazanej przez mistrza. — Por. „Nouvelle biogr. génér.“ (XXXI str. 1048), Béelard „Notices et portraits“ (str. 227), „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (IV, str. 47); spis prac dokładny w Callisena „Med. Schriftstellor-Lex.“ (XI, str.

Dr j. p.

Louis Józef (Wawel) prawnik polski (* 1832 w Krakowie—f 1898, studyował tamże i za granicą, był sędzią powiatowym w Krzeszowicach, następnie radcą sądu krajowego w Krakowie; wydał między innemi „Prawo spadkowe“ (1886); „Dawne prawo wekslowe polskie“ (1872); „Wieś Paczołtowice“ (1874); „Powszechna ustawa o księgach gruntowych razem z ustawami w związku zostającemi i objaśnieniami“ (Lwów

1878); „Dawna jazda i piechota, dwie kartki z dziejów wojennych, polskich“ (Kraków 1879); „O prawie rybołówstwa w Galicyi“ (Lwów 1879); „Ustawa hipoteczna, przetłumaczona i praktycznie objaśniona“ (Kraków 1880); „Przechadzka kronikarza po rynku krakowskim“ (Kraków 1890); „Sądownictwo w rzeczypospolitej Krakowskiej“ (1884) i ,,Kronika rewolucyi krakowskiej w r. 1846“.

Louis Paweł, ekonomista i publicysta francuski (* w Paryżu 11 stycznia 1872). Współpracownik pism radykalnych. Wydał: „Hist. du Socialisme en France“ (przekł. niemiecki 1907, kilka przekładów rossyjskich); „Les étapes du socialisme“, „L’avenir du socialisme“, „L’ouvier devrant l’état“ (wykład prawodawstwa robotniczego 1904), „Hist, du mouvement syndicale en France 1789--1906“. L. jest wyznawcą teoryi Marx’a i stosuje jej umiejętną metodę do stosunków francuskich.

niż w ojczyźnie własnej.

Louis d’or, ob. Luid or.

Louis-quatorze, ob. Styl.

Louisette, ob. Gilotyna.

Louisville, główne miasto hr. Jefferson w stanie Kentucky i największe miasto tego stanu; punkt zbieżny kolei żel. na lewym brzegu Ohio. Wiele parków, skwerów i pięknych ogrodów na przedmieściach, gmach T-stwa politechnicznego z biblioteką (50 000 tom.); szkoła medyczna, wielkie serainaryum nauczycielskie dla murzynów, szkoła politechniczna. Ludność miasta ze 161 129 w r. 1890 wzrosła do 215 400 w r. 1907. Przemysł znaczny (1890 było 6 148 zakładów i 93 610 robotników). Pierwsze miejsce zajmują fabryki tabaczue, browary i zakłady do przygotowywania mięsa na wywóz. L. jest jednym z największych na świecie rynków tabacznych: wywozi prawie ¹/<i wszystkiego tytuniu, wytwarzanego przez Amerykę. Wywóz znaczny whisky. L. założono w r. 1778, a nazwano na cześć Ludwika XVI, pierwszego sprzymierzeńca rzplitej am-ej.

Loukkos (Uad El Kuss); rzeka w północnym Marokku, Lixus fiu men Starożytnych. Początek bierze wielce prawdopodobnie w niezbadanych dotychczas górach Beni Hassan, przebiegłszy około 300 kim., wpada do O. Atlantyckiego pod. m. Larache (El Araish); główne dopływy z prawej strony; Uad Ona-rus i Uad Makhzen (słynna z bitwy Trzech-Króli, 1578). Tissot utrzymuje, że w delcie jej, leżały ogrody Hesperyd i stał ołtarz Herkulesa. Obecnie uście L. zasypane piaskiem, tylko maleńkie barki hiszpańskie i portugalskie, podtrzymujące nieznaczny handel z Larache, tam docierają. Na rzece niema mostów; przechodzi się ją w bród; tylko w Larache do przeprawy służy prom.

Loulé, markiz, mąż stanu portugalski (* w Lizbonie 1785, zabity w pałacu Salvatiera r. 1824). Towarzysz regenta, późniejszego Jana VI, uzyskał w r. 1807 tytuł markiza; stronnik Napoleona I, dowodził korpusem 8 000 Portugalczyków, którzy walczyli pod Wagram i Smoleńskiem. Uznawszy Ludwika XVIII, towarzyszył mu do Gandawy, a wkrótce, z Janem VI udawszy się do Brazylii, został do-wódzcą jego armii. Zginął z rozkazu don Mi-guela, gdy oparł się zamiarom jego.

Lourdes, główne miasto kantonalne w dep. górnych Pirenejów nad zbiegiem wód Pau i Gen-ne. Ok. 7 000 m-ców. Miasto wsławione grotą, w której ukazała się Matka Boska. Kopalnie łupku do pokrywania dachów. Zamek miejscowy, często wspominany w dziejach, był fortecą i więzieniem stanu aż do Konsulatu. Historya objawienia i pielgrzymek posiada obfite źródła literackie. Bernadetta Soubirous, córka młynarza (* 1844—f w 1879 w klasz-

Br. J.

1545.

E. Chw.

Km.

torze św. Giidarda w Nevers), wychowana przez rodzinę Lagiies, pasła owce; zupełnie nieoświecona, zaledwie nauczyć się mogła odmawiania różańca; do 14-go roku nierozwinęta i wogóle słabowita, wciąż tylko odmawiała pacierze. Rodzice, nader biedni, zabrali ją do siebie. D. 11 lut. 1858 L. udawszy się do lasu dla zbierania gałęzi, z siostrą Maryą i Joanną Abadie, małą sąsiadką — znalazła się przed grotą w skale Massabielle. Tu Bernadetta usłyszała szum i ujrzała jasność i jakąś postać niewyraźną w bieli; upadła na kolana i zaczęła się modlić. D. 14 lutego powróciła do groty z wodą święconą, dla zażegnania czaru. Postać coraz wyraźniejsza ukazała się jej znowu. D. 18 lutego wobec towarzyszących dzieweczek zjawisko przemówiło w narzeczu miejscowem—powtarzało się to kilkakrotnie, w dniach najbliższych. Widmo żądało, aby w tern miejscu wzniesiona została kaplica na cześć Matki Boskiej, i wskazało źródło, z którego poleciło Bernadecie napić się. Ostatecznie, kiedy, na żądanie proboszcza z Lourdes, Bernadetta zapytała się: kim jest owa postać nadprzyrodzona, otrzymała odpowiedź:—Jestem Niepokalanie poczęta. Działo się to d. 25 marca. Ostatnie objawienie, 18-e z rzędu, wydarzyło się d. 16 lipca, Z zezuań wizyonerki ostatecznie utworzono wizerunek objawienia w kształtach, pod któremi dziś wierni cześć mu oddają. Bernadette udawała się do groty z zapaloną świecą w ręku, w towarzystwie coraz liczniejszego tłumu, który 4 marca już liczył 20 000. Władze miejscowe zajęły się tą sprawą, lecz swem gwałtownem postępowaniem rozbudziły rosnącą wiarę i zapał, tak, iż w końcu, kiedy Bernadettę uznano za waryatkę, a grotę zamknięto, rząd Napoleona III musiał poddać się opinii publicznej i decyzyi władz duchownych, które dały swoję aprobatę. Wkrótce wzniesiono w Lourdes świątynię kosztem 2 mil. fr. na skale, w której znajduje się grota i źródło. Papieże nadali jej liczne przywileje—Pius IX tytuł bazyliki, Leon XIII liczne indulgencye i naznaczył święto na rocznicę objawienia się Dziewicy Niepokalanej. L. stało się miejscem ciągłych i niezliczonych pielgrzymek które rocznie przewyższają liczbę 800 tysięcy. W około miasta starego powstało nowe.

Lcurenço Marques, prowincya Afryki wschodniej portugalskiej. Granice je] stanowi od południa kraj Tonga, od zachodu kraj Swa-zi, Transvaal i terytoryum angielskie Zambezi, od północy Mozambik portugalski, od wschodu ocean Indyjski. Przerzynają ją rzeki Zambezi, Pungue, Babi i Limpopo. Nad zat. De-lagoa leży stolica prowincyi, t. n., połączona koleją żelazną z Pretoryą. Miasto L. M. jest niewielką osadą z kilka tysięcy m-ców ("Arabów, Portugalczyków i mieszańców). Kafrowie, którym nie wolno zostawać na noc w mieście, mieszkają w poblizkiej, kilkutysiącznej osadzie Berea. Dobry port, do którego zawija

przeszło 200 okrętów rocznie. Założone w r.

ig. p.

Louth, najmniejsze hrabstwo w Irlandyi, prow. Leinster, 818 kim. kw. około 65 800 m-ców, r. 1901 w tem 95# katolików. Graniczy z hrabstwami Armagh na płn., Mo-naghan i Cavan na wsch., Meath na pld. i z morzem Irlandzkiem na zachodzie. Powierzchnia przedstawia wogóle równinę falistą, która na północy przechodzi w górzystą i w swych szczytach dosięga nawet 596 m., na południu zaś, gdzie się wznoszą odnogi gór Meath, do 240 m. Obficie zraszają hrabstwo rzeki Creag-ham, Dane, Lagau i Dee, a na granicy południowej rz. Boyne i kanał Drogheda. Grunt żyzny. Pod rolą uprawną 33 % obszaru, łąkami 60 % i lasami 2#. Kultura rolna bardzo wysoka (pszenica, owies, ziemniaki, len, rzepa wiele roślin pastewnych, których uprawa wspiera hodowlę bydła). Rolnictwo i hodowla bydła dają tu zajęcie i byt największej części ludności. W ostatnich latach hodowano około 12 tys. koni, 42 tys. rogacizny, 45 tys. owiec i 15 tys. świń. Przemysł rolniczy reprezentuje gorzeluictwo. Nad morzem rozwinięte jest rybołówstwo (ostrygi). Wywóz zboża i mięsa. Właściwy przemysł fabryczny ogniskuje się w stolicy hrabstwa, w m. Dundalk (ob.; fabryki płótna, muślinów i batystu), i w m. Drogheda.

Louvain (niem. Löwen, hollend. L e uv e n, łac. L o v a n i u m) stolica Brabancyi (Belgia), nad rz. Dyle, punkt zbieżny kolejowy. Miasto, starożytnej budowy, ma wiele ogrodów i skwerów; dawne wały miejskie zamieniono na bulwary (12 kim. długości). Piękny ratusz w późniejszym stylu gotyckim, zbudowany w r. 1447 — 63, odnowiony w r. 1842, mocno uszkodzony od pioruna w r. 1890; kościół św. Piotra (bazylika z w. XV); mury zamku, zbudowanego w w. IX przez króla Arnulfa, uniwersytet, założony w r. 1426 przez Filipa Dobrego bur-gundzkiego, był w w. XVI największym w Europie (przeszło 6 000 studentów) i ogniskiem działalności teologicznej, skierowanej przeciw jezuitom; uniwersytet kilkakrotnie był zamykany i od r. 1835, jako tak zwany uniwersytet wolny, ma kierunek ściśle katolicki. W r. 1907 było 42 000 m-ców. Z zakładów przemysłowych zasługują na uwagę browary. — W r. 891 Arnulf odniósł pod L. decydujące zwycięstwo nad Normannami. R. 986 — 1100 rezydowali w L. hrabiowie, następnie książęta Brabancyi. W w. XIV L. było naj-większem i najbogatszem miastem kraju, z ludnością 100 000 i z wielkim przemysłem sukienniczym (4 000 warsztatów tkackich, 15 000 robotników). Dżuma w w. XVI przyśpieszyła upadek miasta, zabierając prawie połowę ludności.

Louvel Piotr Ludwik, zabójca księcia Berry (* 1783—ą 1820), syn sklepikarza, robotnik siodlarski. Ujrzawszy rodzinę królewską, powracającą do Fraucyi pod osłoną wojsk nieprzyjacielskich, powziął nienawiść do dynastyi Burbonów i postanowił zgładzić cały ten ród.

faworytem króla. W r. 1668 jest naczelnym serperinpendentem poczt, r. 1671 naczelnikiem kancelaryi królewskiej, wielkim łowczym, a w r. 1673 wikaryuszem generalnym zakonów Mont-Carmel i Saint-Lazare. Ojciec jego całkowicie usunął się od kierownictwa sprawami wojskowemi w r. 1677, kiedy został kanclerzem; ale już od r. 1666 L. spełnia właściwie czynności ministra wojny, acz bez tytułu. Bardzo pracowity, zdolny, ale okrutny i bezwzględny, staje się duszą zaborczych zamiarów Ludwika XIV, układa plany kampanii, kieruje wyprawami, wszechmocny zarówno w polityce jak i administracyi. Jako polityk popełniał błędy, lecz jako administrator i organizator jest bez zarzutu: stworzył militarną potęgę Francyi i umożliwił prowadzenie wielkich wojen. Nie mogąc usunąć kupczenia urzędami oficerskimi, korpus oficerski ujął w karby surowego regulaminu (reformy z 1668, 1679 i t. d.). Wytworzył akademie szlacheckie, w których kształcili się przyszli oficerowie; wyzua-czył im pensyę i otaczał opieką zdolniejszych i pilniejszych. Zreorganizował werbunek, formowanie kadrów, ćwiczenie szeregów, uzbrojenie i zaprowiantowanie wojska. Podniósł liczebność stałej armii do 300 000, zaopatrzył ją w stałe magazyny żywności, lazarety i Dom Inwalidów w Paryżu. Wprowadził bagnety, które wyrugowały pikę. W licznych wyprawach albo osobiście brał udział, albo wypracowywał dokładny plan działania i przez listowne rozkazy kierował akcyą wojenną. L. podsycał w królu żądzę zaborów i prowadził wojny z bezprzykładnem okrucieństwem, paląc miasta i wycinając w pień ludność (miasta holenderskie; Fiłippsburg; zniszczenie Palatynatu 1689 i iu.). Niechętni L-emu przypisują mu rozka-

W tym celu starał się o zajęcie przy dworze i w r. 1816 otrzymał miejsce przy stajniach.

Kin.

Wieczorem d. 13 lut. r. 1820, przy wyjściu z Opery, zadał ks. Berry pchnięcie nożem. Śledztwo trzymiesięczne ustaliło, że L. nie miał wspólników. Skazany na śmierć L. odmówił spowiedzi, i odważnie wszedł na szafot.

Louvet de Couvray Jan Chrzciciel, działacz polityczny i pisarz (* 1760 w Paryżu z rodziców ubogich — f 1797). Po wybuchu re-wolucyi wstąpił do klubu jakobinów. W Zgromadzeniu Prawodawczem przyłączył się do Żyrondystów i w wydawanym przez się dwutygodniku „La Sentinelle“ (marzec — listopad 1792) bronił Rolanda i jego polityki. Z Górą walczył namiętnie. W Konwencie, do którego wszedł jako poseł z dep. Loiret, żądał ukarania inicyatorów morderstw wrześniowych i oskarżył Rebespier-re’a o dążenie do dyktatury. Po zwycięstwie terrorystów ratował się ucieczką, błąkał się po Normandyi i Bretanii (opis w „Quelques notices pour l’histoire et le récit de mes périls“, wyd. zupełne w r. 1889 przez Aulard’a); wreszcie ukrywał się w Paryżu aż do upadku Ro-bespierre'a. W marcu r. 1795 powtórnie znalazł się w Konwencie, gdzie — mówca doskonały --bronił jedności republikańskiej. Czas jakiś był członkiem komitetu Ocalenia Publ. Dep.

Haute-Vienne obrał go do Rady 500, skąd losowanie 20 maja r. 1797 go usunęło. Dyrek-toryat mianował go konsulem w Palermo, gdy śmierć go zaskoczyła na ręku M. J. Ché-nier’a.—Posiadał niepospolite zdolności pisarskie ’ zy o wieszaniu dzieci i mordowaniu kobiet w

i wyobraźnię twórczą. Słynny romans aventures du chevalier de Faublas“ (1789) stawia go w szeregu twórców nowożytnej powieści francuskiej. Mniejsze znaczenie ms drugi utwór: „Emilie de Varmont, ou le divorce nécessaire“ (o szkodliwości celibatu duchowieństwa).

M. Ab.

Louvois Franciszek Michał Tellier, margrabia, francuski mąż stanu (* 18 stycz.

1639 w Paryżu — f 16 lipca 1691 w Wersalu). W r. 1654 ojeeiec jego Michał Tellier, minister wojny, wyrobił dla syna prawo objęcia tego urzędu po swojej śmierci; następnie wysłał go do Metzu w charakterze radcy parlamentu tamtejszego. Po powrocie do Paryża młody L. zaczął prowadzić hulaszczy tryb życia, lecz perswazye ojca niebawem skierowały go na drogę pracy, reszty dokonało małżeństwo (poślubił 1662 bogatą Annę Souvré, mar. de Courtenvaux). Po śmierci Mazariniego    gwałtownej scenie L. chciał złożyć swój urząd,

Ludwik XIV poruczył L. wykrycie nadużyć    zjawił się jednak dnia następnego, a    chłodno

administracyi na północy Francyi, co zjednało    przyjęty przez króla, po wyjściu    z jego

mu wielu wrogów, ale jednocześnie został    apartamentów zasłabł i tegoż dnia    zmarł.

„Les Swammerdam i Bodegrave (inni uważają te pogłoski za zmyślenie nieprzyjaciół jego: ks. Kondeusza, pani Maintenon). Zwycięstwa w Holandyi, zdobycie Strassburga (1681), Kasselu i t. d. są jego zasługą. L. podtrzymywał w królu rozrzutność i zamiłowanie do przepychu, wyrażające się w budowaniu wspaniałych gmachów (Wersal, Trianon, Marły). Piastował urząd nadintendenta budowli, pałaców królewskich, sztuki i rzemiosł. Na L. ciąży częściowo wina odwołania edyktu nautejskiego (ob.) i „dragonad“ także. Wszechpotęga L. i jego bezwzględność zjednały mu wielu wrogów; najniebezpieczniejszym była p. Maintenon. Pod jej wpływem król zaczął dopatrywać się w rozkazach L. zamachu na swą władzę. Maintenon w swych listach podaje, że szlachetność króla obruszała się na okrucieństwo L-a. Właściwie cierpiała próżność króla; po jednej

pracowitości służyć może, korespondencya urzę- grodę belgijską dla literatury, dowa, obejmująca 900 foliantów. Nowsi historycy rozgrzeszają L. z wielu zarzutów; wiele win jego zwalić należy na karb niechęci arysto-kracyi: z tego powodu, że powierzał urzędy zdolnym plebejuszom. Udział jego w prześladowaniu Hugonotów był bierny: spełniał wolę króla; sam bowiem obojętny byi dla spraw re-ligii i powierzał ważne funkcye państwowe utalentowanym Hugonotom. Reformy w dziedzinie państwowości są jego wyłączną zasługą: przez reformę wojskowości stworzył militarną potęgę Francyi, oraz położył podwali- m-ców (1905). ny nowożytnej państwowości demokratycznej, wyzwolonej z pęt stanowości i separytyzmu

Ą. G.

To dało powód do przypuszczeń o otruciu; ale 8-e 1904) i „Mijnheer Connehage“ (1895). L. zmarł śmiercią naturalną. Za miarę jego Dwie ostatnie prace otrzymały państwową na-

M Ko.

L. pamiętne jest

is. r.

prowincyoualnego.

Louvre, dawniejszy pałac królewski w Paryżu, na prawym brzegu Sekwany, na miejscu starożytnego zamku myśliwskiego Louverie. Budowę obecnego L-u rozpoczęto ok. r. 1546, za panowania Franciszka I; budowniczy Piotr Lescot wzniósł zachodnie i południowe skrzydło. Za Henryka IV dobudowauo Galeryę Apol-lina; za Ludwika XIII— północną część zachodniego skrzydła z Pawilonem de l’Horloge, wykonanym przez Lemercier’a; za Ludwika XIV r. 1665 wzniósł Kl. Perrault wschodnią fasadę (Kolumnada L-u). Za Napoleona I pracowali przy dalszej budowie budowniczowie Per-cier i Fontaine; wówczas powzięto plan połączenia L-u z Tuileryami, wykonany dopiero w r. 1852 — 68. W r. 1871 L. uległ zniszczeniu; ocalała tylko biblioteka. Od r. 1793 L. mieści w sobie przedmioty sztuki i zbiory naukowe. Dziś ma bogatą galeryę obrazów, muzeum Odrodzenia, zbiór starożytności egipskich, assyryj-skich, fenickich i greckich, rzeźb starożytnych, renessansowych i współczesnych, miedziorytów, muzeum marynarki, etnograficzne i chińskie. Nadto sadyba ministeryum finansów. — Por. Babeau „LeL. et son histoire“ (Paryż 1895).Km-Lovanium, ob. Louvain.

Lovelace Ryszard (* 1618 —f 1658), poeta angielski, ,,piękny młodzieniec“ salonów londyńskich. W r. 1639 uczestniczył w wyprawie do Szkocyi. W r. 1642 parlament uwięził go za petycyę w obronie króla. Po r. 1646 był L. do-wódzcą pułku we Francyi. Pouownie więziony do r. 1649, w więzieniu napisał głośny zbiór liryk ,,Lu-casta“(Lond.l649j.Zmarł w biedzie i zapomnieniu.

Löveling Wirginia, pisarka flamandzka (* 1836 w Nevele). Pierwsze swoje utwory L. pisała z siostrą, Rozalią (* 1834 — f 1875): pełne wdzięku „Gedichten“ (1870); „Novellen“ (1874); „Nieuwe Novellen“ (1876); „Polydoor en Theodoor“ (1882). Sama L. napisała, prócz wielu opowiadań dla dzieci: „Drie Novellen“ (1883); „Het Hoofd van’t huis (1883); „Sophie“ (1885); „Een Winter in het Zuiderland“ (1889); „Idonia“ (1891); „Een dure eed“ (1891, wyd.

Lovell, jedna z dwóch stolic hr. Middlesex (stan Massachussets) przy połączeniu rzek Concord i Merrimac, której wodospady (10 m.) są spożytkowane dla przemysłu. W r. 1900 pro-dukcya wynosiła około 45 mil. doi. (891 zakładów i 31 877 robotników): przedewszystkiem tkaniny bawełniane, wyroby pończosznicze, wełniane, maszyny i odlewy. Wielka szkoła tkacka i seminaryum nauczycielskie. R. 1820 200 m-ców, w r. 1823 założono pierwszą przędzalnię; dziś Łódź amerykańska; ok. 95 000

M. Ko.

Lovén Swen Ludwik, zoolog (* 1809 — f 1895), docent zoologii w Sztokholmie, podróżował w celach naukowych po Norwegii, Szwe-cyi i Finlandyi; w r. 1837 kierował pierwszą naukową wyprawą na Szpicberg. W r. 1840 profesor, r. 1841 intendent muzeum przyrodniczego w Sztokholmie. Pracował nad anatomią i fizyologią fauny morskiej, głównie mięczaków, nad rozwojem polipów i skorupiaków, jakoteż nad geograficznem rozprzestrzenieniem zwierząt w sferach północnych i nad ptakami. Prace swe ogłaszał w speeyalnych czasopismach.

Lovosice, miasto w Czechach, w okr. lito-mierzyckim, na lewym brzegu Laby. Zamek ks. Schwarzenbergów, kilka fabryk. Ludność zajmuje się ogrodnictwem. M-ców 4 269 (1890), przeważnie Niemców, zwycięstwem, które odniósł Fryderyk II pruski nad Austryakami pod marszałkiem Brownem. Straty po obu stronach po 2 900 ludzi.

LÖW0 albo Liwa (Juda) beu Becalel, znany także jako ,,Dęr hohe Rabbi Löw“; sławny rabin i autor hebrajski (* w drugiej połowie w. XVI w Poznaniu — y 22 sierp. 1609 w Pradze). Rabin i przełożony uczelni talmudycznych w Nikolsburgu na Morawach, Poznaniu i Pradze czeskiej. Cieszył się wielką powagą („sława diaspory“, „światło Izraela“). Otoczono go także aureolą legend: mówiono o nim, że zdołał ulepić formę ludzką z gliny i natchnąć ją za pomocą tajemniczego imienia bożego życiem (t. zw. Golem, t. j. homunculus). Legendy te zawdzięcza L. prawdopodobnie ascetycznemu swemu życiu i rozległej wiedzy judaistycznej. Tajemniczością jest owiana także audyencya, jaką miał u ces. Rudolfa II w r. 1592. Dzieła jego nie zawierają nic kabalistycznego: był on przeciwnikiem owej przesubtylizowanej dyalektyki talmudycznej (t. zw. Pilpul), a nawet zwolennikiem nauk świeckich, o ile nie sprzeciwiają się objawieniu. L. był b. płodnym autorem i ogłosił drukiem; „Gar Arjeh“ (komentarz do komentarza Raszi’e-go do Pięcioksięgu, wyd. 1-e, Praga 1575); „Geburoth ha-Szem“ (komentarz do Hagady paschalnej i przedmioty pokrewne; wyd. 1-e

lu pod James’em Craig, bronił r. 1808 wyspy Capri przed Francuzami i zmuszony do kapitu-lacyi, uzyskał prawo swobodnego wycofania się do Sycylii; brał udział w zdobywaniu wysp Zante i Cefalonii; r. 1812 pułkownik, a w r. 1813 komisarz angielski przy głównej kwaterze Bliichera, r. 1815 gubernator wsp. St. Heleny. Otrzymawszy od rządu angielskiego rozkaz stosowania bezwzględnej surowości wobec Napoleona, stał się poczęści niesłusznie przedmiotem nienawiści i podejrzeń zarówno ze strony Napoleona jak jego towarzyszy wygnania. Po śmierci Napoleona L. powrócił do Anglii, został w 1823 r. gubernatorem wysp Bermudów, w 1830 generałlejtenantem. W obronie swojej napisał: „Mémorial relatif a la captivité de Napoléon à St. Hélène“ (Paryż 1830, 2 t.; po niem. Sztutgart 1830). Porówn. ogłoszone przez wroga L-a, O’Mear, anegdoty z życia L-a (Paryż 1821) i Lowes’a „Letters and journal from St Helena“ (Lond. 1853, 3 t.); Seaton „Sir H. L. a. Napoleon“ (tamże 1898) i „Napoleon’s captivity in relation to sir H. L.“ (tamże

Kraków 1582); „Derech ha-Chojim“ (komentarz do etycznego traktatu talmudycznego Pirke Aboth; wyd. 1-e Kraków 1589); „Tifereth Israel“ o doniosłości Tory (wyd. 1-e Praga 1593); „Netiboth Olam“ zasady etyki (wyd. 1-e Praga 1596);

„Beer ha-Gola“ o wyrzeczeniach talmudycznych, wydających się sprzeczne-rai z Biblią (wyd. 1-e Praga 1598); „Necach Israel“ o rozmaitych zagadnieniach eschatologicznych (wyd. 1-e Praga 1599); „Or Obadasz“ komentarz do księgi Estery (wyd. 1-e Praga 1600). Nadto wydał L. pojedyncze kazania, a po śmierci wyszły jego głossy do ,,Szulchan Aru-chu Jore Dea“ i inn. dzieł halachicznych. — Por. Grün „Der Hohe Rabbi L.“ (Praga

Dr. s. p.

1885).

Löwe, rodzina artystów scenicznych niemieckich: 1) protoplasta Jan Karol (* 1731 — f 1807) z żoną swoją Magdaleną Ling (* 1745) występował na różnych scenach niemieckich, był dyrektorem królewskiego teatru w Schwedt. Syn ich: 2) Jan Henryk (* 1766 — f 1835) wsławił się jako kompozytor, artysta-skrzypek. Brat jego: 3) August Leopold (* 1767 — f 1816) dyrektor teatru w Lubece, zdolny śpiewak i aktor, autor operetki „Die Insel der Verführung“. Syn Augusta; 4) Ferdynand (* 1787 — f 1832) celował w lach tragicznych. Córka jego: 5) Joanna Zofia, jedna z najsłynniejszych śpiewaczek niemieckich (* 1815 w Oldenburgu— f 1866), uczenica Ciccimary w Wiedniu. Gościnne jej występy w Niemczech północnych zwróciły na nią uwagę; r. 1837 zaangażowano ją do teatru dworskiego w Berlinie. Po podróżach artystycznych do Anglii, Francyi, Włoch, w r. 1848 wyszła za feldmarszałka lejtenanta ks. Fryd. Lichtenstein. Brat Joanny: 6) Franciszek Ludwik Teodor (* 1816 — f 1890;, od r. 1871 czynny w teatrze dworskim w Sztut-gardzie. Pozostawił parę utworów literackich: „Gedichte“ (1854, wyd. 2-e 1860); „Neue Gedichte“ (1875); wolnomularskie poezye „Den Brüdern“ (wyd. 4-e 1901); „Aus eigner Werkstatt“ (1881).    7) Julia Zofia, córka Fryde

ryka Augusta (* 1786 — f 1852), grała do r. 1809 w Petersburgu, później w Pradze i w Wiedniu (1813 —1842), gdzie była jedną z pierwszorzędnych gwiazd. Brat jej: 8) Jan Daniel Ludwik, najsławniejszy z całej rodziny (* 1795 w Rinteln —f 1871 w Wiedniu; r. 1811 — 19 występował w Pradze; w r. 1821 dostał się do teatru dworskiego w Kassel, a w r. 1826 w Wiedniu. L. gościł na wszystkich znaczniejszych scenach. 9) Córka jego, Anna (* 1821 w Kassel — f 1884 we Lwowie, ceniona aktorka, grywała w Hofburgtheater 1833 — 1849; zaangażowana do Lwowa, wyszła tam za mąż za hr. Potockiego.

1904).

M. Ko.

a. roi.

Löwe Karol (* 30 list. 1796 w Löbejün pod Hallą —f 20 kwiet 1869 w Kiel), słynny kompozytor ballad. W młodości ujawniał tak ro- wielki talent śpiewaczy, że król Hieronim westfalski przeznaczył mu stypendyum (300 talarów rocznie) na kształcenie się w muzyce pod kierunkiem Türka, wybitnego organisty i teoretyka w Halli. Po śmierci Türka i upadku kr. Hieronima L. znalazł się bez środków do życia. Z początku studyował teologię, rychło jednak zwrócił się znów do kompozycyL R. 1821 otrzymał posadę kantora w kościele Ś-go Jakóba i nauczyciela muzyki w gimnazyum w Szczecinie, na której przebył 45 lat do r. 1866, w którym to roku wskutek częściowego paraliżu, wziął dymisyę i osiadł w Kiel, gdzie w trzy lata później życia dokonał. L. utworzył kilkanaście oratoryów, kilka oper, symfonii, sonat, kwartetów i t. d., głównie jednak wsławił się jako twórca ballad na jeden głos z towarzyszeniem fortepianu, których nowa forma jego jest własnością. Pisał też ballady na głosy solowe i chór. Teksty czerpał głównie z literatury niemieckiej, pisał wszakże i do tekstów obcych, m. in. i do ballad Mickiewicza.

M. Ko.

LoweRo bert, wicehrabia Sherbrooke, mąż stanu angielski (* 4 grudnia 1811 w Bingham (Nottingham) — f 27 lipca 1892 w Warling-ham (Surrey). Wychowaniec Oxfordu. Wstąpiwszy w r. 1842 do zawodu adwokackiego w Londynie, w tymże roku wyjechał do Australii, uzyskał tam szeroką praktykę, był wybrany do miejscowej Izby prawodawczej. Po powrocie do Anglii w r. 1852, wybrany do parlamentu, przy Palmerstonie zajmował stanowisko wi-Lowe Hudson, gubernator na w. św. He- ceprezydenta departamentu handlu, kasyera gene-leny podczas pobytu tam Napoleona I (* 1769 ! ralnego i był mianowany członkiem rady tajnej, w Irlandyi—f 1844). W r. 1805 służył w Neapo- ; Niedotrzymaniem obietnicy działania na korzyść

98

Wielka Knc Powsz. II astr, Ser. I. Tom XLIII—IV. Zesz 349».

Km.

M. Ko.

Löwen, ob. Louvin.

Löwenfeld Rafał, pisarz niemiecki 11 lutego 1854 w Poznaniu), lektor języków słowiańskich na uniw. wrocławskim, później kierownik teatru im. Schillera w Berlinie. Pisał

1891).

Löwenhaupt, ob. Lewenhaupt. Löwenstein, hrabstwo dawniejszego okręgu szwabskiego pomiędzy Wirtembergią i hrabstwem Hohenlohe; dziś w okr. Neckar (w Wirtembergii). Obszar 140 km. kw. Do r. 1277 L. należało do hr. von Kalw, w r. 1281 nabył je Rudolf Habsburski i oddał r. 1282 swemu naturalnemu synowi Albrechtowi. Ostatni z następców Albrechta, Henryk, sprzedał je w r. 1441 kurfirstowi Fryderykowi I, który oddał je swemu synowi Ludwikowi. Wnuk jego Ludwik III przybrał w r. 1600 nazwisko hrabiego von L.-Wertheim. Synowie jego, Krzysztof Ludwik i Jan Teodor, byli założycielami dwóch linii: L. Wertheim, linia ewangielicka (od r. 1803 L.-Wertheim-Freudenberg) i L.-Wertheim-Rochefort, katolicka (młodsza, obecnie L.-Wert-heim-Rosenberg). Za czasów Napoleona I obie linie zostały zmedyatyzowane.

Lowestoft, miasto portowe w hr. Suffolk (Anglia), ok. 26 000 m-ców (1903). Główne zajęcie: rybołówstwo (przeważnie połów śledzi). Produkcya lin i przędzy. Przez L. kieruje się ,Three memorial znaczna część towarów, stanowiących handel sąsiedniego Norwich. W r. 1665 pod L. rozegrała się bitwa morska pomiędzy flotą angielską i hollenderską.

Löwig Karol Jakób, chemik (* 1863 w Kreuznach — f 1890 we Wrocławiu). Studyował farmacyę w Heidelbergu i Berlinie; habilitował się w Heidelbergu; r. 1833 został profesorem chemii w uniwersytecie w Züri-chu, r. 1853 we Wrocławiu. Prace L-a do-zbiór tyczą przeważnie chemii organicznej, w ler’a. ^ szczególności zaś związków metalo-organicznych.

rozszerzenia prawa wyborczego oburzył swych wyborców: na wyborach w r. 1857 dostał się do parlamentu poparty przez konserwatystów. Wstąpił do nowego gabinetu liberalnego, z którym poróżniwszy się, stanął na czele liberalnych malkontentów, t. zw. „Adulamitów“; w r. 1866 z niezwykłą energią i wymową wystąpił przeciw projektowi reformy parlamentarnej, zamierzonej przez Gladstone’a i Russella. Projekt został odrzucony i liberalne ministeryum upadło. Walczył także przeciw projektowi reformy Disraeliegó. Był członkiem gabinetu Gladstone’a, w którym otrzymał tekę ministra finansów, ale, zdyskredytowany projektem opodatkowania zapałek (1871), w r. 1873 ustąpił ją Gladstone’owi i objął ministeryum spraw wewnętrznych, pozostając na tern stanowisku do upadku gabinetu liberalnego w r. 1874. W r. 1880 mianowany parem, z tytułem wicehr. Sherbrooke’a, otrzymał krzesło w Izbie Wyższej.

Lowecz (Lovée), forteca, główne miasto okręgowe w Bulgaryi, po obu stronach rz. Osem, przez którą prowadzi kryty most ze sklepami po bokach. Ok. 10 000 m-ców, wśród których wiele zdolnych garbarzy. D. 17 lipca r. 1877 pułkownik Żerebkow zawładnął L., lecz w 10 dni potem, po pierwszym niepomyślnym szturmie Plewny przez rossyan, Turcy zajęli L. i silnie go ufortyfikowali. Dopiero d. 3 wrześ., po nadejściu znacznych posiłków, udało się Imeretyńskiemu i Skobelewowi J\l° 2 ponownie zdobyć L.

Lowell J amesRussell, poeta amerykański (* 1819 w Cambridge (Massachusetts—f 1891 tamże). Studyował prawo. Wybitna indywidualność L-a uwydatniła się już w pierwszym tomiku poezyi: ,,A Year’s life“ (1841); tom jego ,,Poems“    (1848) zawiera dłuższe poematy

(,,Rliaecusu; ,,A legend of Britany“). Imię L-a nabyło rozgłosu od czasu ogłoszenia ,,The Bi-glow papers‘‘ (1846), poematów o tendencyi politycznej— abolicyonistycznej (w narzeczu amer.-angielskiem). W r. 1855 L. objął katedrę po Long-fellowie w Harvard University, później jął się pracy redaktorskiej; w tym czasie ogłosił pracę: Fireside travels“ (1864), „Among my books“ (1870) i „My study window“ (1871), które wykazują w nim przenikliwego krytyka i wytwornego stylistę. „Biglow papers“ (1866, ser. II) i tomy poezyi: „Underthe willows“ (1868), „The cathédral“ (1870) i poems“ (1875—76), jak również tom szkiców literackich: „Among my books“ (1876), przyczyniły się do utrwalenia sławy. Mianowany posłem amerykańskim w Madrycie, później piastował tę godność w Londynie do r. 1885. Późniejsze prace: „Heartsease and Rue“ (poezye

1888) i „Political essays‘‘ (1888). Po śmierci wyszły: „Literary essays and addresses“ (1891); „The old English dramatists (1892) i Letters“ (1893). W r. 1896 wydano w dzieł (13 t.), z biografią przez H.

—Por.: Curtis „L., an address“ (N.-York 1892); Underwood „L., the poet and the man“ (Boston 1893); Hale „L. a. his friends“ (tamże 1899); Scudder „L., a biography“ (tamże 1901, 2 t.).

po polsku i po niemiecku, o literaturze polskiej, prace artykułowe. Przełożono na polski jego większe rozprawy „J. Kochanowski u. seine lateinische Dichtungen“ (Poznań 1877); „L. Górnicki“ (1884; polski prz. Warszawa 1884). L. przełożył z polskiego na niemiecki: Kanteckie-go („Die neapolitanischen Summen“ 1882); Sienkiewicza („Ogniem i mieczem“, „Wołodyjowski“ 1887). Nąjgorliwiej zajął się Lwem Tołstojem; przełożył jego pisma („Lew N. Tol-stoi’s gesammelte Werke“; Berlin 1891, 8 t.); ogłosił życiorys jego; „L. N. Tolstoi; sein Leben, seine Werke, seine Weltanschauung,, (Berlin 1892; po rossyjsku Petersb. 1895). Z osobistych wrażeń z Jasnej Polany ogłosił: „Gespräche über u. mit Tolstoi“ (Berlin

A. G.

Km.

Km,

Położył nader wybitne zasługiw sprawie rozwoju przemysłu chemicznego na Śląsku. Wydał: ,,Ueb. die Bestandteile u. Entstehung d. Mineralquellen“ oraz ,,Die Mineralquellen v. Baden im Kanton Aargau“ (Zürich 1837); „Chemie d. organischen Verbindungen“ (1838 — 40, 2 t.; wyd. 2-e 1844—47); „Grundriss d. organischen Chemie“ (Brunświk 1852); „J. B. Richter, Der Entdecker d. chemischen Proportionen“ (Berlin „Arsenikvergiftung u. Mumifikation“

Dr A. J, G.

A Ł.

M. Ko.

is. p.

1874;;

(Wrocław 1887).

Lowitz Jerzy Maurycy, astronom niemiecki (* 1722 — f 1774). Złotnik z profesyi, gorliwie oddawał się fizyce i matematyce i zwrócił na siebie uwagę plauisferem ofiarowanym T-wu kosmograficznemu w Norymberdze. Mianowany nauczycielem przy tamtejszem gi-mnazyum, następnie dyrektorem obserwatoryum i wreszcie asystentem przy katedrze matematyki stosowanej w Getyndze. W r. 1767 przeniósł się do Rossyi, gdzie, prócz prac astronomicznych, pracował nad polepszeniem dróg. Podczas studyów nad kanałem mającym połączyć Wołgę z Donem dostał się w ręce kozaków Pugaczewa, który kazał go powiesić, a rękopisy i notatki zniszczyć. — Był ojcem znanego w Rossyi chemika Tobiasza L., który podczas rzezi pugaczewskiej szczęśliwie ocalał.

Lowth Robert, teolog anglikański (* 1710 — f 1787). R. 1741 profesor poetyki w Oxfordzie; r. 1755 biskup w Limerick, r. 1766 w St. Davids, wkrótce potem w Oxfordzie, a w r. 1777 w Londynie. Ważniejsze prace: „Praelectiones de sacra poesi Hebraeorum“ (Loud. 1753, wyd. nowe Londyn 1839), rzecz mająca podstawowe znaczenie przy studyach nad poezyą hebrajską; oraz Komentarz do Izajasza (Loud. 1778).

Loxa, m. w Hiszpanii, ob. Loja.

Loxia, ptak, ob. Krzyżodziób a. Krzywo d z i ó b.

Loyalty, grupa wysp na wschód od N. Kaledonii, pomiędzy 29°11 ’ a 21°39’ szer. pid. i 176°10’ a 168°10’ dług. wschód, od Greenwich. Trzy wyspy większe: Lifu cz. Chabrol (1 668 km. kw.), Mare cz. Nengom (768 km. kw.) i Uea cz. Halgan (292 km. kw.) i kilkunaście drobnych, niezamieszkanych. Cały archipelag ma 2 743 km. kw. (40.8 mil kw.) i ok. 20 000 m-ców (kilkudziesięciu Europejczyków). Wyspy są dosyć górzyste,'' pobrzeża żyzne. Flora i fauna nie różnią się od nowo-kaledońskiej (ob. Nowa Kaledonia), klimat zdrowy. Jedyny port archipelagu: Uea nad laguną Bishop-sund. Mieszkańcy, Melanezyjczycy, mają silną przymieszkę krwi polinezyjskiej. Obecnie wszyscy są cbrześcianami, po większej części protestantami (nawracali ich inisyonarze angielscy). W czasach ostatnich pod naciskiem rządu franc, część ludności przeszła na katolicyzm.— Wyspy L. odkrył w r. 1795 Anglik Raven; w r. 1864 Francya objęła je w posiadanie.

I Loyola Ignacy, św., założyciel zakonu Je-I zuitów (* 1491 albo 1495 na zamku Loyola, prow. Quipüzcoa — f 31 lipca 1556 w Rzymie), najmłodszy z 8-u synów Beltraria Yanez de Onez L. Od dzieciństwa odznaczał się bystrym umysłem i gorącą żądzą sławy. Pomimo starannego i pobożnego wychowania młodzieńcze lata L-i nie pozostały wolnemi od zarzutu lekkomyślnego życia. W młodym wieku został paziem na dworze Ferdynanda V, gdzie grand Antoni Manriqucz, krewny L-i, poznawszy w nim wielkie zdolności j do zawodu wojskowego, kazał go wyuczyć sztuki rycerskiej. Podczas oblężenia Pampeluny L. zostaje bardzo ciężko ranny kulą armatnią 20 maja 1521. Podczas kuracyi czyta życie Chrystusa i Świętych, a lektura ta tak na niego podziałała, że postanowił iść śladami świętych („Wszyscy ci ludzie tejsamej byli natury, co ja; czemuż więc i ja nie mógłbym uczynić tego, co oni?“). Pomimo przeszkód ze strony brata L. zrywa z życiem światowem i udaje się do klasztoru benedyktyńskiego w Monserracie r. 1522. Tutaj zawiesza miecz przed obrazem Matki Boskiej, składa ślub czystości i przywdziewa habit pielgrzymi w zamiarze udania się do Jerozolimy, ale zatrzymuje się w m. Manrezie, o trzy mile od Monserratu, gdzie, jako ubogi pielgrzym, otrzymuje schronienie w szpitalu. Łagodność, posty i modlitwa zwracają nań uwagę; widząc, że nie zdoła ukryć swego nazwiska, chroni się do nieprzystępnej groty poza miastem i spędza tam miesiąc na walce z duchem oschłości, który go był opanował, aż wychodzi z groty przejęty nawskroś hasłem: wszystko ku większej chwale Boga. Hasłem tern przepojone są Ćwiczenia duchowne (Exercitia spiritualia), które w grocie, przynajmniej w zarysie, powstały; hasło to^ natchnie go później myślą założenia zakonu. Ćwicze-n i a L-i, arcydzieło mądrości duchownej, to najskuteczniejsze wskazówki oparte, na znajomości duszy ludzkiej i skierowaniu człowieka ku miłowaniu Boga. Dawny żołnierz, L. widzi w Ćwiczeniach przed sobą chorągiew Chrystusa, każe ją chwytać i iść śmiało, przebojem: namiętność, trudności, zawody nie mają go wstrzymywać, ponieważ zwycięstwo pewne, ho wodzem Chrystus, a Chr-a nikt nie zwycięży. Książka ta, na wiele języków przełożona, w niezliczonej ilości wydań odbita, wielokrotnie przez Stolicę Apost. zalecona, pierwszą aprobatę otrzymała w r. 1548 od pap. Pawła III, który uznał pracę L-i za dzieło duchem Bożym natchnione i do postępu w życiu wewnętrznem wielce pożyteczne. W r.1523 L. odbywa pielgrzymkę do Ziemi Św., lecz z powodu stosunków ówczesnych, nie pozostaje w niej jako misyonarz. Po powrocie przekonywa się, że ma zamało wykształcenia, i nie waha się w 30 r. życia na ławie szkolnej w Barcelonie jąć się początków łaciny, a po dwóch latach udaje się na nowo założony przez kard. Xymenesa uniwersytet w Alcala Henares, gdzie

odbył kurs nauk wyzwolonych i filozofii, żyjąc w szpitalu z jałmużny i poświęcając się nauczaniu dzieci i nawracaniu grzeszników. L. zwraca na siebie powszechną uwagę i zjednywa wielu zarówno wielbicieli, jak i przeciwników, którzy oskarżają go przed inkwizycyą jako czarnoksiężnika i zwolennika Uluminatów.

zakouu sprzeciwił się kard. Bart. Quidiecioni, twierdząc, że najpierw należy się uporać z reformą istniejących zakonów. L. nie zniechęca się. W r. 1538 lub 1539 zgromadzają się członkowie Stowarzyszenia Jezusowego i dodają do 3-ch zwykłych ślubów zakonnych czwarty: bezwarunkowego posłuszeństwa Stolicy Apostoł. Quidiecioni, przyjrzawszy się ich działalności, zmienia zdanie, aż wreszcie d. 27. wrześ. r. 1540 bullą Begimini militantis zostaje kanonicznie zatwierdzone stowarzyszenie. D. 4 kwiet. r. 1541. L. obrany, pomimo oporu, na generała zakouu. W tym też miesiącu wszyscy członkowie złożyli profesyę uroczystą. Zakon szybko sięszerzy i L. prosi 15 marca r. 1543 papieża o uchylenie przepisu ustawy, ograniczającego liczbę professów do 60, na co otrzymuje nietylko przychylną odpowiedź, ale i bullę, w której papież pochwala zakon i upoważnia do wszelkich zmian w ustawie, jakieby z czasem okazały się potrzebnemi. L. tak gorliwie działał, że w chwili jego śmierci zakon liczył już 12 prowincyi (9 w Europie, a 3 poza jej granicami), 100 domów dla profesów, kolegiów i nowicjatów i 1 000 członków. L. zakłada w Rzymie Collegium Bomanum( 1550), Collegium G er manie um (1552), przytułek dla katechumenów, dla sierot. Umiera 31 lipca r. 1556. Celę, w której umarł, w głównym domu rzymskim al Gesù, wraz z drugą przyległą zamieniono na kaplicę. Ciało pochowano w w kościółku N. Panny, należąoym do T-wa,w r. 1587 przeniesiono do kościoła al Gesù; d. 271ipca 1609 L. zaliczony w poczet błogosławio -nych, a 12 marca 1622 kanonizowany. W r. 1637 złożono zwłoki L-i w bogatej trumnie pod ołtarzem w kaplicy św. Ignacego w kość. al Gesù. —Ob. „Monurn. Ignatiana“ (Madryt 1903—6).— B i o g r Ribadeneira (Neapol 1572); Genelli (1848);

Nieuwenhoff (Amsterdam 1891); Gothein (protest.;

x. a. p.

Sąd uwolnił go od zarzutu, lecz więził dni 42, że bez upoważnienia władzy duchownej nauczał katechizmu. Idąc za radą arcyb. Toledo,

L. udaje się na studya do Salamanki; oskarżony przed inkwizycyą, 22 dni przebył w więzieniu; doczekał się wszakże uznania wielkiego inkwizytora, który publicznie oświadczył, że nie znalazł w nim żadnej z win, a uznaje go za męża wysokiej cnoty. Po dalsze, wyższe kształcenia się udaje się L. do Sorbouny (przybył 2 lut.

1528), gdzie kształci się w jęz. łacińskim i odbywa studya filozoficzne. W Sorbonnie zawiązuje pomiędzy kolegami stowarzyszenie. Lecz i w Paryżu nie jest wolny od prześladowania. Prof. Pagna o-skarżago, że uwodzi młodzież, że stowarzyszenie pod pokrywką pobożności szerzy ducha lenistwa. Zwierzchność skazuje L-ę na publiczną chłostę; naówczas udaje się do przełożonego i tłómaczy całą sprawę, a ten wzruszony tern, co usłyszał, idzie do sali, gdzie zgromadzeni uczniowie, zamiast wyroku kary, usłyszeli te słowa: „Przedstawiam wam, uie winowajcę, ale świętego, który niczego więcej nie pragnie jedno zbawienia dusz, i gotów dla miłości ich znieść wszelkie poniżenia i zelżywości.*'

Paryżu zawiera L. ściślejszą przyjaźń z Piotr.

Faberem,Franciszkiem Ksawerym, Jak. Lainezem,

Alfons. Salmeronem, Mik. Alfons. Bobadillą i Szymon. Rodriguezem, i z nimi w kaplicy św. Dyo-nizego (kościół Montmartre) d. 15 sierp. r.

1895); Joly (Paryż 1904).

Loysel, prawnik, ob. Loisel.

Loyson Karol, zwany Ojcem Hyacyntein, kaznodzieja francuski, założyciel nowego kościoła katolicko-galikańskiego (* 1827 w Orleauie). Za młodu pisał z talentem poezye. Święcenia kapłańskie otrzymał w r. 1851. Był profesorem semiuaryum w Awinionie i Nantes, wikarym przy k. św. Sulpicyusza w Paryżu. W r. 1862 wstąpił do zakonu Karmelitów i z wielkiem powodzeniem kazał od r. 1863 w Notre-Dame w

1534 składa uroczyste śluby czystości i u-bóstwa; wszyscy też przysięgają, że po ukończeniu nauk teologicznych udadzą się do Palestyny, by szerzyć chwałę Boga; jeżeli w ciągu roku tego nie uskutecznią, oddadzą się na rozkazy papieża i zobowiązują się osobnym ślubem do bezwarunkowego posłuszeństwa Stolicy Apostolskiej. R. 1535 L., po otrzymaniu stopnia magistra, opuszcza Paryż, a z nim część towarzyszy, dla uregulowania spraw domowych, i wszyscy naznaczają sobie Wene-cyę jako miejsce spotkania się d. 25 stycz. r.

1537.    W terminie przybywają wszyscy; otrzymują od papieża pozwolenie na przyjęcie    Paryżu. W tym czasie powziął myśl pogo-

święceń kapłańskich. L. zostaje kapłanem d.    dzenia dogmatów katolickich z prawdą histo-

24 czerw. r. 1537, lecz czeka jeszcze półtora    ryczną, czemu dał wyraz w kazaniach 1. 1868

roku i dopiero w dzień Bożego Narodzenia r.    —69; generał karmelitów rozkazał mu albo

1538,    w kaplicy Żłobu Pańskiego u P. Maryi    zmienić przekonania albo zamilczeć. L. wy-

Większej w Rzymie przystępuje do ołtarza jako    stąpił wtedy z zakonu, ale nie z Kościoła, i

kapłan. Stowarzyszeni nie mogą wypełnić ślubu:    sprawę swoją oddał pod sąd papieża i zwoły-

udać się w przeciągu roku do Ziemi Św., więc odda-    wanego koncilium. Rzucono nań ekskomunikę,

ją się pod bezwzględne posłuszeństwo papieżowi.    Wtedy udał się do Ameryki, gdzie doznał gorące-

W r. 1538 zaznajamia się pap. Pawełlll z dążę-    go przyjęcia. W r. 1870 protestował przeciw

niami młodych i przyznaje: „Zaprawdę, Duch Bo-    dogmatowi o nieomylności papieża, r. 1871

ży to natchnął'*. Ale zatwierdzeniu koustytucyi    wziął udział w kongresie starokatolików w

Monachium. R. 1872 ożenił się; r. 1873 pro- , sytet, który od r. 1904 mieści się w nowym

boszcz w Genewie, ale r. 1874 ustąpił z powodu niesnasek z zarządem kościelnym. Powróciwszy do Paryża miewał kazania w Cyrku (1877). D. 9 lut. 1879 założył kościół ka-tolicko-anglikański, jako dawny narodowy kościół francuski; kwestyonował nieomylność papieża, zniósł celibat księży i wprowadził liturgię w jęz. narodowym (1891). Kościół ten rozwijał się nieświetnie: wtedy L. poddał go władzy anglo - amerykańskiego arcybiskupa w Utrechcie (1893), ale gdy w r. 1895 przeprowadzono reformy niezgodne z pojęciami L-a, wystąpił z niego. Wreszcie pokusił się o pogodzenie koranu z ewangielią i założył „Alliance politique de la France avec l’Islam“ i „Alliance religieuse de l’Evangile avec Coran“. Ważniejsze prace: „La société civile dans ses rapports avec le christianisme“ (1867); „Matérialisme et spiritualisme“ (1868); „Principes de la réforme catholique“ (1873); „Légli-se catholique eu Suisse“ (1875); „Ni cléricaux ni athées!“ (1889);

„France et Algérie, Christianisme et Islamisme“ (1895).

Km.

Palais de Rumine, zbudowanym za pieniądze, ofiarowane przez rossyjskiego kupca Riumina. Malownicze położenie przyciąga do L-y wielu cudzoziemców. W pobliżu przystani Ouchy, gdzie Byron napisał „Więźnia Chillonu“, leży wspaniały hotel Beau-Rivage, z pięknym parkiem. L. istniała jako Lausonium za czasów rzymskich. Około r. 580 stała się rezydencyą biskupią i pozostawała nią do r. 1536; po wprowadzeniu Refonnacyi biskup przeniósł się do Fryburga. W r. 1798 L. została głównym miastem świeżo utworzonego kantonu Leman, przemianowanego w r. 1801 na Vaud. —Por.: Blan-chet „L. des les temps anciens“ (L. 1866).

Lozère, departament Francyi, utworzony z obszaru Jévaudan. Rozległ. 5180 kim. kw. Kraj górzysty; na płdniu ciągną się Sewenny (Mont-Aigoual 1567 mtr.), na płdu.-wschodzie pustynne wzgórza Causses. Płn. - Wschodnia część departamentu należy do dorzecza Loary, zachodnia — Garonny, połudn.-wschodnia — „Mon testament“ (1893); Rodanu. Klimat przeważnie lądowy z surowe-

x-y.

Lozanić M. Sima, chemik serbski (* 1847). Profesor chemii i technologii chemicznej przy wszechnicy w Belgradzie; w r. 1897 minister handlu i rolnictwa, r. 1899 prezes Akad. królewskiej Nauk i Sztuk. Prace jego drukowały różne pisma specyalne: „Ber. d. deutsch, chem. Gesellschaft“,

„Journ. of the Soc. of chim. industry“. Wydał „Neorganska hemija“ (3 wyd.), oraz kilka rze- ; czy z zakresu technologii chemicznej.

mi zimami. W r. 1905 było 128 000 tn-ców (w 1895 — 132 151 m-cówl). Rolnictwo rozwinięte słabo i zaledwie zaspakaja potrzeby miejscowe (główne produkty: żyto, kartofle, kasztany, owoce, koniczyna i siano). Winnic mało; natomiast rozwinęła się hodowla bydła rogatego, koni, owiec i świń. Dość znaczna hodowla jedwabników. Z bogactw kopalnia-„Bull. de la société chim.‘, nych: ruda srebrno-ołowiana i antymon. Ze

J. F. G.

źródeł mineralnych i miejscowości kuracyjnych najbardziej znana jest Bagnols-les-Bains. Przemysł ogranicza się do przeróbki rud, wyrobów Lozanna, L a us o ni u m główne m-to kantonu wełnianych i obuwia drewnianego (corocznie Vaud (Szwajcarya), 529 m. n. p. m., w odległości    prawie za milion fr.). L. dzieli się na 3 okrę-

2 km. od jez. Genewskiego, punkt zbieżny kilku    gi: Mende, Florac i Maroejols. Główne mia-

Km.

Lozofan (1 o s o p h a n), trójjodokrezol— C₆H I₃. CH₃. OH, tworzy bezbarwne igły o p. tp. 121° łatwo rozpuszczalne w eterze i chloroformie, a trudno w alkoholu, o zawartości 80 % jodu. L. stosują jako środek leczniczy przy chorobach skóry (m. in. liszajach twarzy [figowce]), a także przy owrzodzeniach (atonicznem o-wrzodzeniu, szankrze i in.), a mianowicie jako 1 — 2-procentowy roztwór alkoholowy lub 3-pro-centowe maści wazelinowe i lanolinowe. Przy ostrych stanach zapalnych L. okazał się szkod-

br Ą. J G.

kolei żelaznych, połączony kolejką na drucianych sto Mende, linach z portem Ouchy (dawniej Rive). Miasto powstało z różnych dzielnic, połączonych w w.

XIV w jedną całość. Wspaniały dwupiętrowy wiadukt, 188 mtr. dł. i 25 mtr. wya. (Grand-Pont, albo Pont Pichard, od nazwiska architek-tu, który go zbudował w r. 1839 — 44) łączy dzielnice St.-François i St.-Laurent, przedzielone doliną gdzie miasto dolne. Katedra (z r.

Loże masońskie, ob. Wolni mularze.

Lóczy Ludwik, podróżnik i geograf węgierski (* 1849 w Petersburgu), słuchacz w politechnice w Ziirichu; adjunkt mineralogicz-no geologicznego wydziału muzeum narodowego w Budapeszcie. Towarzyszył hr. Széche-ny’emu w jego podróży po Chinach (1877 — 1880). Zwiedził Indye Wschodnie, Jawę, Japonię. W r. 1889 profesor uniwersytetu w Budapeszcie. Przedstawił po węg. Wyniki naukowe podróży hr. B. Széchenyego w 1

1000—1275) w pierwotnym stylu gotyckim; tu odbywała się w r. 1536 dysputa (Kalwin, Fa-rel i Viret), w której następstwie zaprowadzono Reformacyę w okolicach zdobytych przez liwym. berneńczyków. W dawniejszym pałacu biskupim, pochodzącym z lat 1397 — 1431, zasiadają władze kantonalue i mieści się muzeum z gabinetem przyrodniczym i zhiorem starożytności.

Ratusz (1454), zakład poprawczy, zbudowany r.

1822 podług amerykańskiego systemu peniten-cyarnego; teatr; pałac sprawiedliwości. W r.

1907 było 56 000 tn-ców. Przemysł nieznaczny; bardziej rozwinięty handel. Od r. 1537 istniała w L. akademia, założona przez berneńczyków; w r. 1888 przekształcona na uniwer-1877 — 1880 (Budapeszt 1890) i Opis ziemi . otworzyć nowe drogi komutiikacyi, krótsze i Państwa Niebieskiego i jego stosunków przy- | wygodniejsze, z Tonkinem i z Annamem. rodniczych. Ostatniemi czasy zajmował się wymiarem jez. Błocnego.--,,Naucu. Slovn.

Km.

Luapula, górny bieg Kongo (ob.).

Luba, herb polski, ob. Lubicz.

Luba, wojewoda Wilków albo Lutyków. Sprzymierzony z Sasami, wypowiedział wojnę Czedragowi obotryckiemu, lecz śmiałość swoją

J. K. G

« J. F. G.

Lód, ob. W o d a.

Lód sztuczny, ob. Oziębiające przyrządy.

życiem przypłacił (821—822).

Lubaczów, miasteczko nad rz. Lubaczówką (dopływ Sanu), pow. Cieszanowski (Galicya wschodnia) na dr. żel. Jarosław-Rawa ruska; ok. 5 000 m-ców w r. 1908    (40$ polaków)

trudniących się rzemiosłami i rolnictwem. Nieznaczny handel produktami rolnemi. Niegdyś słynęło hutami szklanemi i kuźnicami kotlarskiemu W pobliżu zwaliska zamku. Kazimierz W. przebudował zamek tutejszy w r. 1340 i otoczył go wałami. Ludwik I dał zamek i miasteczko w dożywocie ks. Jerzemu Narymuntowiczowi. Zygmunt Stary uadał mieszczanom przywileje. Jeszcze za Zygmunta III zamek tętniał życiem, lecz najazdy szwedzkie i kozackie zniszczyły go. W ruinach szukało przytułku wojsko Stanisława Leszczyńskiego wT r. 1709.    e. chw.

Lubaczowska kasztelania obejmowała gród Lubaczów w województwie bełzkiem; ostatnim kasztelanem był Mikołaj Ledóchowski, mianowany r. 1792.

Lubaczowskie starostwo niegrodowe, w woj. bełzkiem. Składało się z miasteczek: Lubacze-wa, Płazowa, Potylic, z wsiami: Kobylnica Ruska i Wołoska, Wolka Ostrowiecka, Młodów, Basznia, Rudoni, Dzięwięcirz, Prusie, Brusno stare, Huta Stara, Kryształowa, Goraj ec, Żuków, Lubliniec stary i nowy, Ruda Rożaniecka, Huta Rożaniecka, Mokrzyca i Opaka. Ostatnim starostą był Jerzy Mniszech.

Lubanie, wieś gminna i parafialna, pow. nie-szawski, dawn. woj brz. kuj. Już w dokumentach w. XIII istnieje r. 1258 wiadomość, że Ludmiła, wdowa po Boguszu, woj-dzie łęczyckim, potwierdziła wobec ks. Bolesława nadanie kościołowi włocławskiemu wsi L. Jeszcze z wcześniejszych czasów pochodzi kościół miejscowy, który podobno jeden z b-pów włocławskich wzniósł tu w w. XII. Z tych czasów pochodzi część ostrolukowa dziś. kościoła. W kościele obszerne tabernaculum i piękna rzeźba ścienna z wyobrażeniem św. Anny.

Lubań, jezioro w Inflantach, ob. Lubań.

Lubań (La u ban), miasto nad Kwisą, w Prusach, w prow. śląskiej, reg. lignickiej, w pow. lubańskim, 13 793 m-ców (11160 ewangelików, 2 556 katolików, 65 żydów). Linie kolei żelaznych: Kohlfurt-Kłodzk, Lubań-Mark-Lissa, Zgorzelice-Lubań. W mieście poczta, telegraf, telefon, batalion piechoty, komenda obwodowa, filia banku Rzeszy, kasa zaliczkowa, landratura, sąd okręgowy, izba handlowa, 2 kościoły ewangelickie, 1 katolicki, pomniki cesarza Wilhelma I i Lutra, gimnazyum (od 1688 liceum), biblioteka miejska, wyższa szko-

LŚna albo Leśna, rz., prawy dopływ Bugu, a raczej dwie rzeki: L. Wschodnia lub Lewa powstaje na biotach szereszewskich; L. Z a-chodnia lub Prawa ma źródło w puszczy białowieskiej, prawie na gran. pow. bielskiego i prużańskiego. Obie te rzeki łączą się u wsi Uhlan i pod nazwą L. mijając Kamieniec Litewski, wpadają do Buga pod wsią Kołodno.

P- -

Lualaba, inaczej Kamarondo, dopływ rz. Kongo. Wypływa z kraju Garangaja, z wyżyny wznoszącej się na 1525 mtr. n. p. m pod 12°42’ szer. płd. i 25°33’ dług. wscli. o Gr., niedaleko od źródeł rz. Kabompo, lewego dopływu Zambesi, i kierując się wciąż ku równikowi, wchodzi w granice państwa Kongo. Torując sobie drogę przez krawędź wyżyny Wschodnio-Afrykańskiej (Nzilo), L. tworzy wysokie wodopady, i przyjmuje z obu stron liczne dopływy (Lufupa, Luina, Lubudi), do których okoliczne jeziora (Kalub=Kabele, Urempa,

Dr i g B.

E. Chw.

Mulanda) zlewają swe wody. Zaopatrzona dostatnio w wodę, L. wpada do jez. Kassali, dokąd zlewa się także rz. Lufira, i wypływa stąd jako wielka szeroka rzeka. Po przyjęciu znacznego dopływu z lewej strony, rz. Luvoi, łączy się pod 6°30’ szer. płd. pod Aakolą z rz. Lua-pula tworząc właściwe Kongo. Przebiega przestrzeń około 1000 kim. długości przez doliny błotniste, lesiste i duszne jak cieplarnie. L-bę odkrył Livingstone, ale dopiero Stanley stwierdził jej łączność z rz. Kongo. Zbadał zaś ją w 1892 francuski Francqui.

Luang-Prabang, nazwa miasta i księstwa Lao w Indo-Chinach; księstwo leży nad rz.

E. Chw.

Mekong i jej lewym dopływem Nam-hou, miasto zaś na lewym brzegu Mekongu, 20 km. od miejsca, gdzie wpada doń Nam-hou. W mieście pałac królewski, wiele pagód i ożywiony rynek handlowy (ok. 6 000 osób dziennie), w r. 1907 było 20 000 m-ców. Księstwo należało niegdyś do królestwa Viâuchang, zniszczonego w r. 1827 przez Syamczyków; odtąd płaciło daninę Anamczykom i Syamczykom. Począwszy od r. 1886, Syamczycy wzmocnili swą władzę nad L.-P. i posunęli swe posterunki wojskowe, zagrażając posiadłościom francuskim w Indo-Chinach. Konwencya w Bangkoku, zwołana wskutek zajść franko-syamskich r. 1892 —93, uznała wpływ Francyi nad posiadłościami leżącemi na lewym brzegu Mekongu, aż do L.-P. włącznie. W L.-P., jak w większości krajów, dokąd przenikła cywilizacya Chmerów, panuje dwóch królów. Za czasów panowania Syamczyków cały handel L.-P. kierowany był ku Bangkokowi. Obecnie Francya stara się

!>r s. K.

Dr J. P.

wa Jagiełły.

Lubańskie albo Dywińskie, Dźwińskie, jez. w pow. kobryńskim, ok. 9 w. obwodu; łączy się z Muchawcem, za pomocą kanału.

Lubar (dawniej Lubartów), miasteczko nad rz. Słuczą, pow. Nowogródzki na Wołyniu, w najżyźniejszej okolicy Wołynia, o 22 wiorsty od st. kol. Pieczanówka i o 99 w. od miasta

Zakłady przemysłowe: cegielnia

E. Chw.

M. G-y

ła żeńska, szpital w budynku po Magdalenkach (fundowanych 1320), przędzalnie, znaczne tka-czownie, liczne bielarnie, farbiernia, fabryki cygar, etykiet, maszyn, wyrobów glinianych, krochmalu; browary. W pobliżu góra Steinberg z pięknym widokiem. Początki Lubania sięgają w. X., miastem został r. 1188, należał dawniej do Górnych Łużyc, w r. 1815 dostał się Prusom. Berkel „Gesch. d. Stadt L.“ (Lubań 1896); Neumann „Ort s. u. Verkehrs-Lexikon d. deutsch. Reichs“ (1905).

Lubański Henryk (* w Warszawie na początku w. XIX — f w Nizzy w paźd. 1876) lekarz, krzewiciel hydroterapii i leczenia klimatycznego, był zarządzającym zakładem wodoleczniczym w Pont-à-Mousson (Lotaryngia), następnie w Saint-Genis-Laval pod Lyonem, nakoniec zajmował się wykonawstwem lekarskim w Nizzy. L. był członkiem Akad. umiejętności w Dijon, towarzystwa naukowego w Nancy, towarzystwa hydrologicznego w Paryżu, towarzystwa lekarskiego tamże, oraz w Lyonie, Montpellierze, Nancy i Antwerpii. Prace jego, drukiem ogłoszone po francusku, zajmowały się początkowo prawie wyłącznie leczeniem wodą zimną, później także leczeniem klimatycznem i kąpielami morskiemi; po polsku napisał tylko: „Kilka słów o klimacie nicejskim i jego wpływie na choroby piersiowe, wyrzeczonych na posiedzeniu komitetu do badania chorób epidemicznych“ (w „Tygodn. lek“ 1858, Ko 35). Wykaz prac L-go podaje Ko-śmiński w „Słown. lek. polskich“ (282).

Lubański Jesko, w r. 1406 — 1413 podskarbi królowej Anny, drugiej żony Władysła-

w w. w.

powiatowego. Urząd pocztowy i gminny, 5 cerkwi, kościół katolicki, synagoga i 5 domów modlitwy, apteka i lekarz; ok. 12 000 m-ców (1904), trudniących się drobnym handlem i rzemiosłami.

(obrót roczny 3 480 rb.), gorzelnia (61400 rb.) i farbiernia (1460 rb.). Niegdyś była tu fabryka sukienna i f. kapeluszy, ale obie wkrótce upadły.- L. założył między r. 1340 i 1382 Lubart Giedyminowicz (stąd dawna nazwa); był on przez pewien czas ogniskiem księstwa udzielnego i słynął jako warownia. Dziś niema ani śladu zamku Lubarta. Później dostało się w ręce Czartoryskich, Lubomirskich, Walewskich, obecnie należy do hr. Wodzickiej. O dawnej świetności wciąż mówią: kościół parafialny i mury bazyliańskie. Pierwszy—ozdoba miasteczka, r. 1630 fundowany przez Lubomirskich, słynie obrazem Chrystusa, sprowadzonym w r. 1754 przez K. Sołtyka z Hrynowiec. Obfitość portretów w kościele oraz ślady bo gatej biblioteki (przewiezionej do Kijowa) świadczą o dawnej wspaniałości. Mury bazy-liańskie, gdzie jeszcze w r. 1833 była głośna na Wołyniu całym szkoła polska, druga po międzyrzeckiej, i piękny ogród botaniczny, obrócono na „Gieorgjewskij monastyr“. Upiększa in-ko gustowny pałacyk dziedziców w stylu włoskim z rozległym parkiem. Z politycznych wypadków, których widownią stał się L., wspomnieć możemy: victorię w r. 1660 Stanisława Rewery Potockiego, hetm. polnego koronnego, nad Kozakami i ich sprzymierzeńcem Szeremietjewem, oraz dłuższe obozowanie pod miasteczkiem Mazepy w r. 1704.

Lubart, ks. wołyński, najmłodszy syn Ge-dymina. Dzieje jego są niewiele znane. Po ojcu nie otrzymał żadnej dzielnicy, aż dopiero poślubiwszy córkę Andrzeja Juryewicza, ks. włodzimierskiego, Annę, stał się panem i księciem Wołynia. O posiadanie tej dzielnicy musiał całe życie walczyć z Polską, z Kazimierzem W., od czasu gdy ten zajął Ruś Czerwoną. Przed r. 1349 dostał się nawet do niewoli polskiej, ale wkrótce został z niej uwolniony za pośrednictwem swoich braci. Jest L. przez całe życie wrogiem Polaków i walczy z nimi, aby nie dopuścić Polski do opanowania Wołynia. Nie wiodło mu się jednak. W’ r. 1349, 1354, 1360 Kazimierz W. zawojowywa Wołyń, zostawiła jednak Łuck w posiadaniu L-a, zmuszając go tylko do uznania swego zwierzchnictwa. Musiał nawet zgodzić się L. na to, że Łuck obrany został na siedzibę biskupa łacińskiego. Z pod tego zwierzchnictwa Kazimierza W., swego szwagra, próbował L. wyłamać się kilkakrotnie; jakoż po jego śmierci w r. 1370 cały Wołyń opanował samodzielnie, po śmierci zaś Ludwika węgierskiego najechał na Polskę, dotarł aż pod San i zagarnął Przemyśl bez rozlewu krwi, bo starostowie węgierscy poddali się mu dobrowolnie. Po tej wyprawie giną ślady L-a. Mamy tylko dokument z r. 1379, w którym zapewnia on radzie m. Lwowa skład towarów. W r. 1349 żeni s*ę drugi raz: z córką Konstantego Borysowicza, ks. rostowskiego, a siostrzenicą W. Ks. Moskiewskiego, Olgą. L. był wyznawcą kościoła wschodniego; dowodem tego jest list ces. bizantyjskiego z r. 1347 do niego pisany. Jako wyznawca cerkwi wschodniej nosił imię Dymitra. Był również lennikiem Ludwika węgierskiego. Umarł około r. 1384. Był lichym wojownikiem, a tylko partyzantem niestrudzonym, paraliżującym panowanie Polski na Rusi i Wołyniu. — Por. Stadnicki K. „Synowie Gedymina“, T. II (Lwów 1853), oraz dodatki; Wolff J. „Ród Gedymina“ (Kraków 1886); Narbutt T. „Dzieje Litwy“, T. V.

Lubartowics, patronym potomków Lubar-t a, syna Gedymina. Miał on trzech synów: Fedora, Łazarza i Siemienna. O dwóch ostat-

Założone

nich nic w źródłach dziejowych nie słychać. Najstarszy, Fedor (Feduszka), był po ojcu księciem na Włodzimierzu i Łucku, skąd wyzuty r. 1893 przez WTitolda, otrzymał dzielnicę w Siewierszczyźnie. R. 1431, po śmierci Witolda, król Władysław powrócił Fedusz-kę na Księstwo Włodzimierskie, gdzie tenże w ciągu niespełna roku zmarł. Cały spadek po nim dostał się królowi Władysławowi (wspomina o tern Długosz); dowód to, że nie tylko nie pozostawił żadnego potomstwa, ale nawet nie miał bliskich krewnych żyjących, braci lub też bratanków. Na nim wygasł ostatecznie ród Lubarta i wszelkie podania o jego potomstwie, urosłe w końcu w. XVI, odnieść należy do brata jego stryjecznego, Fedora 01-gierdowicza.—Źr ó dł a: Stadnicki „Ród Gedy-mina“ str. 76; Wolf „Kniaziowie litewsko-ruscy“ str. 202

Lubartów (dawniejszy Lewartów), miasto (od 1867) powiatowe gub. Lubelskiej, pod 51°27’5” szer. płn. i 40°16’7” dług. wsch. od F., o 2 wiorsty od rz Wieprza i 24 w. od Lublina, stacya kolei nadwiślańskiej (linia Łuków-Lublin). Władze powiatowe, poczta, telegraf, 3 kościoły (parafialny św. Anny, pokapucyński św. Wawrzyńca i kaplica na cmentarzu), cerkiew, synagoga, kasa pożyczkowo-oszczędnościowa, szkoła niższa dla dzieci płci obojga (180 uczniów), apteka, biblioteka-czytelnia, hotel, lekarz, weterynarz, rejent, agent ubezpieczeń, komisarz włościański. WT r. 1908 miał L. 8196 m-ców (3 485 katolików, 4469 starozakonnych, 164 prawosławnych i 78 luteran); trudniących się rolni-• ctwem, mularką, bednarstwem i sprzedażą świń. Sześć jarmarków; 2 zakłady przemysłowe (12 rob. i 5 000 rb. obrotu), w r. 1543 przez Piotra z Dąbrowicy Firleya, w-dę bełzkiego, na gruntach wsi Łucka i Szcze-karkowo, zwało się pierwotnie Lewarto-wem, od herbu Firleyów—Lewart; tegoż roku uzyskało potwierdzenie królewskie. Tenże Firley był założycielem pierwotnego kościółka drewnianego św. Anny, zamku pod miastem i rozległego pięknego ogrodu, który go otaczał. Syn Piotra, Mikołaj, w-da lubelski, sprowadził ok. r. 1560 rzemieślników z Hollandyi i Flandryi. W tym też czasie powstały cechy: stolarski (przywilej Mikołaja 1571), bednarski, ciesielski, kowalski, kuśnierski i szewcki (z r. 1580). Kalwin Mikołaj oddał tutejszy kościół katolicki swoim współwyznawcom i założył szkoły kalwińskie, które zasłynęły w całej Polsce, czyniąc poważną konkurencyę akademii krakowskiej. R. 1580 odbył się tu głośny synod akatolików. Aryanie propagowali od środka XVI w. swą naukę w L-wie i posiadali w nim własną szkołę z Albertem Kaliszem, rektorem, na czele. W r. 1584 zasiadała na zamku kom-missya, mająca na celu rozwiązania sporu el-bląsko-gdańskiego. Po śmierci Mikołaja L. przeszedł, drogą wiana, na Mikołaja Kazimirskie-

go Bibersteina, który, sprzyjając aryanom, oddał im zbór kalwiński; ale przed śmiercią Kazimirski, pod wpływem Skargi, wrócił na łono katolicyzmu i oddał z powrotem kościół katolikom. Wolę tę jego wykonał w r. 1617 brat jego Krzysztof, bkp kijowski. L. drogą spadku przechodził w ręce Wiśniowieckich, Zasław-skich, Lubomirskich, aż pod koniec w. XVII przypadł Sanguszkom. Paweł Karol, marszałek W. L., upodobał sobie m-czko, zamieszkał w niem i, za zezwoleniem Augusta III, zmienił nazwę jego na Lubartów, nadał mu uowy herb, wznowił jarmarki, wzniósł w 1733 — 35 kościół murowany w stylu Odrodzenia, ze wspaniałemi odrzwiami marmurowemi, i rozszerzył-zamek. Mikołaj Krzy-niecki, skarbnik trębowelski, wzniósł tu w r. 1741, według planów Foutaniego, kościół św. Wawrzyńca z klasztorem O. O. Kapucynów, który również Paweł Sanguszko hojnie w r. 1743 uposażył. Od Sanguszków przeszedł L. w r. 1839 do hr. Łubieńskich, w r. 1859 do lir. Mycielskich, którzy w 1865—67 sprzedali część gruntów kolonistom niemieckim, resztę zaś posiadłości z polecenia Banku Polskiego w r. 1883 rozparcelowano. Obrazy w kościele pokapu-cyńskim mają cechy pędzla Smuglewicza. Po wyjściu z rąk Sanguszków kwitnące niegdyś nauką i rzemiosłami miasto (jeszcze za czasów Kr. Kongres, słynęła tu fabryka wyrobów fajansowych ks. Lubeckiego) zaczęło upadać. W r. 1831 spaliły je wojska gen. Kreutza, podczas potyczki pod L-tem z wojskiem polskiem (28 kwietnia 1831) pod wodzą gen. Chrzanowskiego.—L-wski powiat, najmniejszy (1402 klin. kw. czyli 11346 w. kw.) obszarem w gub. lubelskiej, leży na płn.-wschodzie gubernii i graniczy z pow. chełmskim, lubelskim i puławskim i z gub. Siedlecką; ma 234 734 mrg. ziemi i 114 812 m-ców (1908), w tej liczbie wieśniaków 90 655    (80 828 katolików, 5 623 luteran,

1853 praw., 1313 ewang. io. wyznań, 1038 starozakonnych), w osadach (Czemerniki—2 752 m-ców, Firlej —1 823 m-ców. Kamionka—6 687 m-ców i Michów--3 603 m-ców)l 1 770 m-ców(7 121 katolików, 4 607 starozakonnych, 23 praw. i 19 luteran), mieszczan (Lubartów i Łęczna) — 12 387 (7 192 starozakonych, 4 945 katolików, 192 prawosławnych i 78 luteran). Prawosławni zogniskowali się najbardziej we wschodniej gminie Ludwin, ale i tutaj stanowią oni zaledwie 14 92$ ogółu ludności (1628). Protestanci zamieszkują głównie gminy: Firlej, Ludwin i Luszową. Ludność trudni się przeważnie rolnictwem. Powiat tworzy część wyżyny lubelskiej i zajmuje prawie całe dorzecze dolnego Wieprza z Bystrzycą, Dyską i Mininą. Gleba w ogólności piaszczysta i sapo wata, tylko na płd.-wschodzie gliniasta i urodzajna. Pszenicy uprawia się tu stosunkowo mało, a głównie żyto, jęczmień, owies, hreczka, groch i kartofle. Ogółem jest ok. 136 000 mrg. ziemi ornej, 16 000 pastwisk, 22 tys. łąk, 40 000 ła

wyrabia rocznie wiader spirytusu. Drugie

nau-

w r.

Dr S. K.

sów, 5 780 nieużytków. Z tego najwięcej należy (w 1907) do włościan (86 000 mrg. roli, 13 600 pastwisk, 10000 łąk, 15 000 lasu i przeszło 4 000 nieużytków). Dwory posiadają 62 985 mrg., w tern 31460 ziemi ornej, 6 253 łąk i pastwisk, 2 1195 lasu i 4 077 in. ziem. Przeciętna wielkość majątku dworskiego 1 460 mrg. Latifundyów (powyżej 3 000 rnrg.). —8. Majorat jeden, osad włościańskich przeciętna wielkość: 10 — 12 morgów. Osad ze służebno-ściami pozostało 609 (w 1908). Hodowla inwentarza dość wysoko stoi. Obok mierzynków włościańskich są w powiecie stada arab., persze-ronów (w Kozłówce u Zamoyskiego), V« kr. angielskiej (w Łęcznej i Zawieprzycach) i pełnej krwi ang. (w Sernikach). Postęp w hodowli bydła zawdzięcza powiat kilku celniejszym oborom: Serniki (bydło szwajcarskie), Kozłówka (oldenburskie) i in. Wprawdzie włościanie przeważnie hodują owce grubo wełniste „świniarki“, ale dwory prowadzą hodowlę cienko-runnych merynosów. Trzodę chlewną hodują głównie włościanie. Z drobiu najpospolitsze; kury i gęsi (we wsiach, mających dostatek wody), indyki (po dworach). Jedna bażantarnia, w Kijanach. Rybołówstwo słabo rozwinięte, aczkolwiek w wodę jest powiat bardzo bogaty (prócz rzeczek mnóstwo stawów i jezior). Jeziora są głównie na płd wschodzie powiatu [Uściwierz (500 mrg.), Dra-łów (160 , Bikcze (150), Piaseczno (100), Chrzczę, Rogoźne i Wokszaj. Nie brak ich i na północy powiatu: Kunowskie (210 mrg.) i Fir-lejowskie (160 mrg.). Gospodarstwa rybne ra-cyonalne zajmują wszystkiego 602 mrg. w dobrach: Kozłówka (79 mrg.), Młyniska (250 mrg.), Skrobów (200) i Samoklęski (73 mrg ); produkują głównie karpie i szczupaki. Przemysł fabryczny, słabo rozwinięty, nie przenosi 1500 000 rb., głównie gorzelnictwo, którego produkcya dosięga niemal połowy wartości całej produkcyi fabrycznej powiatu L-wskiego. Ośm gorzelni na powiat około 130 000 miejsce zajmuje cukrownictwo; cukrownia w Kijanach (rocznie przeszło 100 tys. pud. cukru). Trzecie wreszcie miejsce przypada młynarstwu (rocznie przeszło 200 000 rb.): 105 młynów wodnych i wiatraków (znaczniejsze w Kozłówce i Zawieprzycach). Dwa browary (w Lubartowie i w Bełczącej) z produkcyą roczną 15 000 rb.; 13 cegielni z produkcyą 8 tys. rb.—Przemysł domowy słaby: płóciennictwo włościańskie dość rozwinięte po gminach: Wielkie, Kamionka, Łucka, Luszawa, Rudno, Spiczyn, Syrniki (i sukno), Chudowola i Czemierniki, nadto garncarstwo—w gm. Firlej i bednarstwo w Lubar-tjwie. Oświata stoi nizko. Jedna szkoła ludowa przypada na 56 kim. kw. i na 3 734 m-ców. Handel drobny przeważa, jarmarków jest 24 w powiecie (najważniejsze w Łęcznej). Powiat składa się z 14 gmin: Chudowola, Czermierni-

Wtel Kucyki. Powłi. Ilustr. Ser. I T. XL1U-1V, Zesz. 349».

ki, Firlej, Kamionka, Ludwin, Łucka, Niemce, Rudno, Samoklęski, Spiczyn, Syrniki, Tarło, Wielkie i z 2 miast: Lubartowa i Łęcznej. Chw-Lubawa(L ôb au), miasto nad rz Jasionką i San-dułą w dawnem woj.chełmińskiem, dziś w prow.za-chodnio-pruskiej reg. kwidzyńskiej, pow. lubawskim; 4 451 m-ców (2 727 katolików, 1413 ewangelików, 262 żydów), linia kolei- żelaznej Zajączkowo-L. Poczta, telegraf, telefon, landra-tura, kasa zaliczkowa, sąd okręgowy z izbą karną, kościół katolicki, kościół ewangelicki, progimnazyum, ewangelickie seminaryum czycielskie, były klasztor 00. Bernardynów, ruiny zamku, browar, farbiernia, drukarnia, mleczarnia, handel lnem, płótnem, zbożem. L. założono w r. 1222. Pamiętne oblężenie 1422 w wojnie Polski z Krzyżakami. L. była przez czas niejakiś siedzibą b-pów chełmińskich, z których kilku spoczywa w grobach kościoła po-berdardyńskiego. — Łiek „Die Stadt L“ (Marienwerder 1892); Neumann „Orts-u. Verkehrs-Lexikon d. deut. Reichs“ (1905).

Lubbock John, wybitny przyrodnik, etnolog i mąż stanu (* 30 kwiet. 1834 w Londynie), syn baroneta Johna Williama L-a, bankiera, matematyka i astronoma (* 1803 1865; wydał mapy gwiazd, pisał o perturba-cyach planet). Jako spólnik ojca, wstąpił do interesu bankierskiego w r. 1856, po jego zaś śmierci objął główne kierownictwo. Jako kandydat liberalny dwa razy zawiódł się podczas wyborów; do Izby gmin dostał się dopiero w r. 1870 i odtąd stale w niej zasiadał (od r. 1878 jako przedstawiciel uniwersytetu londyńskiego), broniąc interesów nauki. City powierzyło mu maudat do rady hrabstwa londyńskiego, w r. 1890 powołano go w niej na pre-zydującego; w r. 1899 otrzymał tytuł lorda Avebury. Zasługi jego ua polu naukowem są b. znaczne. Poświęcał dużo czasu studyom nad owadami i roślinami: „On the origin a. Métamorphosés of Insects“ (Londyn 1875); „On British Wild Flowers considered in sélection to insects“ (Londyn 1879); „Ants, Bees a. Wasps“ (Londyn 1882, wyd. 7-e 1884; prz. fran. 1883); „Flowers, Fruits a. Leaves“ (Londyn 1882; prz. franc. 1889); ,,On the Senses, Instincts a. Intelligence of Animais“ (Londyn 1888; prz. franc. 1891); „Contributions to the Knowledge of seedlings‘‘ (Londyn 1892, 2 t.); nadto wiele prac w czasopismach specyalnych. Ale zwłaszcza badania L-a w zakresie dziejów ludzkości wywarły wpływ doniosły; należy on do rzędu ojców etnologii obecnej. Są to: ,,Praehistoric times“ (Londyn 1865; prz. niem., rossyjski i franc.; wiele wydań; tu świetnie przeprowadzona równoległość pomiędzy kulturą materyalną istniejących dziś ludów pierwotnych i kulturą kopalną przedhistoryczną); „the Origin of Civilization a. the Primitive Condition of Man“ (Londyn 1870; wiele wydań późniejszych; prz. franc. 1872 i 1889;

ćmi majątek Widinicze v. Widenicze, tytułowa! się pierwotnie Widinickim v. Widenickim. Zmarł w r. 1558, pozostawiając syna B o hus za, na którym w r. 1564 wygasła ta linia L-ich. Iwan Romanowi c z, odziedziczywszy po ojcu dobra na Wołyniu, dał początek linii, zwanej wołyńską. Linia ta, uposażona pod względem majątkowym dość szczupło, nie odznaczyła się niczem wybitnem na kartach dziejów. Ostatnim jej Lubcz, L u b e c z, miasteczko w pow. Nowo-    przedstawicielem był Jan, prawnuk Iwana,

polski 1873, niemiecki). L. napisał parę pięknych rzeczy popularnych: „The beauties of nature“ (1892); „The Pleasures of Life“ (Londyn 1887; prz. franc. 1891 i 1892; polski; w jęz. ang. około setki wydań w ciągu lat kilku). Artykuły zebrane w ,,Adresses, political a. educatio-nal“ (Londyn 1879); „Scientific lectures“ (Londyn 1879); „Fifty years of science“ (Lon-

L. K.

dyn 1882).

grodzkim, gub. Mińsk, nad Niemnem, o 6 mil od No-    zmarły bezpotomnie ok. r. 1660. Protoplastą

wogródka; ok. 1 000 m-ców, przeważnie staroza-    obecnie istniejącego domu książąt D. L-ich

konnych; cerkiew (dawny kościół), dwa domy mo-    stał się trzeci z synów kniazia Romana, —

dlitwy, szkółka. Jeden z najdawniejszychgrodów    Bohdan. Ożeniony z Zofią Dowojnianką,

litewskich. Do końca w. XV stanowił własność    wziął za nią znaczne dobra na Litwie, w któ

prywatną książąt litewskich, w r. 1499 przeszedł w posiadanie Chreptowiczów, w r. 1528 Gastoldów; w r. 1547 — głośnego aryanina, Jana Kiszki. Dzięki jego zabiegom powstała tu pod koniec w, XVI słynna ze swych druków aryańskich (łacińskich i polskich) ze znakiem „L u b e c a ad Chronum“ oficyna, w której szerokiej zażywali sławy drukarze polscy, Piotr i Jan Kmitowie oraz Jan Lange. Druki z pod ich pras wyszłe (kilkanaście) należą dziś do liczby białych kruków bibliotecznych. W r. 1590 Zygmunt III nadał miastu prawo magdeburskie. W r. 1606 przeszło L. w ręce Radziwiłłów. W r. 1644 Władysław IV potwierdził miastu przywileje zygmuntowskie. W r. 1655 drukarnia przestała funkcyonować, najazdy szwedzkie i mór zadały L-y cios ostateczny.

rych syn jego Janusz, osiedliwszy się na stałe, dał początek linii L-ch zwanej 1 i t e w s k ą. Do linii tej należeli: Szymon kaszt, miński (1710), Franciszek, z chorążego marszałek, a ostatecznie za Targowicy kasztelan piński (1793), człowiek zdolny, ruchliwy, który podniósł swój dom podupadły majątkowo, a zarazem i jego tytuł książęcy, zaniedbany od kilku pokoleń, i syn tegoż Franciszek Ksawery (ob.).    n'

E. Chw.

ka zapisek sądowych średniowiecznych, z których opisu, dość wogóle niejasnego, sądzić należy, że była to prastara odmiana herbu D o-łęga (ob.), zasadzająca się na tern, że strzała przeszywała podkowę ukosem w lewą stronę tarczy. Używały L-cy w w. XV rody drobno-szlacheckie, zamieszkałe w Łęczyckiem: Bo-rzeńskich, Dąbskich, Jackowskich, Nagórskich, Słabkowskich, Trzcińskich, Witowskich, i Za-grobskich. Z powodu wielkiego podobieństwa do Dołęgi herb omawiany znikł niebawem zupełnie (nie zna go już Paprocki), gdyż klejnotnicy jego, podlegając grawitacyi w stronę przemożnych w w. XVI Dołężan, stopniowo używanie odmiany zarzucili.— Źródła; Piekosiński „Heraldyka Wieków mylnie opis herbu); „Miesięcznik heraldyczny“ 1908, str. 70—71 i 1909, str. 66.

Lubecki Franciszek Ksawery, ks. Drucki (* 17 grud. 1779 — f 28 maja 1846 w Petersburgu), minister skarbu królestwa Polskiego. Pochodzi od książąt ruskich szczepu Rurykowego, którzy wsiąkli częścią w arysto-kracyę polską, częścią w rossyjską; a już w w. XVI od Lubczy nazwali się Lubeckimi. Od poł. Lubcza, herb polski. Wspomina o nim kil- w. XVII L-cy polscy byli katolikami. Pomimo starożytności rodu dopiero w w. XVIII dwaj L-cy litewscy zasiedli w senacie, a jednym z nich był ojciec ministra. Wbrew podaniu o korpusie kadetów w Warszawie ojciec, ulegając Potemkinowi, oddał chłopca r. 1785 do korpusu kadetów w Petersburgu. W r. 1797 L. ukończył korpus w randze praporszczyka, wszedł wraz z bratem do niżowskiego pułku muskie-terów, brał udział w wielu bitwach w kampanii włoskiej i szwajcarskiej Suworowa; los jednak zrządził, że piersią w pierś z legionistami nie stanął nigdy. Wystąpił z wojska jako podporucznik w r. 1800, poczein wrócił na Litwę, gdzie porządkował zawikłane interesy majątkowe siostry swej Scypionowej, podówczas Średnich“ str. 239 (podaje owdowiałej starościny lidzkiej. Po śmierci

o.

ojca wziął w dziale rodzinnym kawał ziemi litewskiej, ożenił się z Maryą Scypio-Lubeecy, ród książęcy litewsko-ruski, herbu nówną, i osiadł w jej Szczuczynie, w powiecie własnego, gałąź kniaziów Druck ich (ob.), lidzkim. Na Litwie, teraz dopiero, spotkał się wziął nazwisko od majętności Lubcza na Wo- poraź pierwszy z polskością, strzegącą swoich łyniu (pow. Łucki). Protoplastą domu był Ro- tradycyi narodowych. W r. 1806 rozpoczął man Wasilewicz Drucki (1460 — 1520) który zawód publiczny urzędowy od skromnej funkcyi pierwszy zaczął pisać się Lubeckim. Z pięciu członka komitetu gubern. do spraw żydow-jego synów Dymitr, Bohdan i Iwan stali skich; po 3 latach został marszałkiem pow. się twórcami trzech linii rodu, dwaj pozostali: grodzieńskiego. Na szerszą widownię wszedł najstarszy — Was il i najmłodszy — Janusz dopiero w r. 1810, gdy szlachta litewska wy-zgaśli hez potomstwa płci męskiej. Dymitr ' słała do Petersburga deputacyę od gub. wileń-Romanowicz, otrzymawszy w dziale z bra- i skiej i grodzieńskiej z postulatami prawie wy-

łącznie ekonomicznemi. W tej deputacyi zna- się stać najznakomitszym ze wszystkich ministrów lazł się i L. i energicznie zabiegał około urze- państewka kongresowego. Już wtedy Nowosilcow czy wistnienia otrzymanych instytucyi; on też, podsuwał Al-owi I pomysły antykonstytucyjne: wspólnie z Ogińskim, opracował projekt ustawy zniesienie armii polskiej i samej odrębności rządowej, rozprowadzając w nim przygotowywa- Królestwa. Odezwa Sobolewskiego, min. sekret, ny ukaz o nowem urządzeniu „W. ks. Litewskie- stanu, z maja r. 1821, głosiła: „Idzie o stwier-gou jako autonomicznego. Odtąd przygotowywał dzenie, czy Król. Fol. może w teraźniejszej memoryały o rozmaitych potrzebach kraju dla swej organizacyi wydołać z własnych fundu-Sperańskiego i innych ministrów; łączył przy tem szów politycznemu bytowi...“. Groźby podob-bystrość niepospolitą z niezmordowaną wytrwało- ne wisiały nad krajem w r. 1819 — 23. ścią Po powrocie na Litwę, wybrany na mar- Z drugiej strony sejm z r. 1820 wystąpił był szałka gubernialnego grodzieńskiego, w tym z ostrą krytyką opłakanego staau skarbu. L. nowym charakterze zaprzągł się na wiosnę r. obejmował ten skarb po nieudolnym Węgleńskim

1812    do ciężkiej pracy: zaprowiantowania Janie (ob.); poznawszy stan jego i całą skar-ogromnej armii bez zbytniego obciążenia gu bowośó, wziął sobie za hasło: „Kraj przez fi-bernii litewskich, by nie rozdrażniać ludności nanse nie zginie“, choć zastał kasy puste, de-przeciw Rossyi. Gdy cała prawie Litwa stanęła pożyty wyczerpane, wojsko nieopłacone, Wy-za Napoleonem, L. udał się do Petersburga, gdzie datki wojskowe sprawiały poważny kłopot fi-pozostał do końca wojny. Wezwany w lutym r. nansowy, gdyż przez pierwsze 2 lata, do r.

były wielkie i zawikłane: to też zaczęto ściągać je z całą bezwzględnością, ściągano nawet z czasów jeszcze Rzplitej. Powstało powszechne głośne narzekanie na ucisk fiskalny; gdy zaś L., nawykły do środków arbitralnych na Litwie, nie licząc się z konstytucyjnością kraju, przy ściąganiu zaległości, które wzrosły były do 14 mil., użył egzekucyi wojskowej, społeczeństwo ujrzało w nim „czynownika“, działającego „po moskiewsku“. Egzekucya wojskowa, którą otrzymał zaledwie na 5 tygodni, niewiele pomogła. Wówczas L. pomyślał o reorganizacyi dochodów skarbowych, wprowadził podatek konsumcyjny od trunków na wzór rossyjski, t. zw. „kabak“; ale wywołał tem jeszcze silniejszy protest przeciw sobie, choć w rzeczy samej powiększył w trójnasób dochody z wódki. Administracya poboru kon-

1813    do Kalisza, występował jako narzędzie 1819, pokrywane w postaci zaliczeń przez Al-a I, a przeciwnik polit, ks. Czartoryskiego, skarb rossyjski, odtąd spadły na nieuporząd-Mianowany 14 marca r. 1813 członkiem Rady j kowany jeszcze skarb Król-a, a wynosiły ok. Najwyższej, której Al. I powierzał administra- '■ 30 mil. złp. rocznie, t. j. prawie połowę całe-cyę Ks. Warszawskiego oddał się wytężonej i go ówczesnego budżetu. L. napróżno domagał pracy w wydziale spraw wewnętrznych, ob- I się z Petersburga zaspokojenia dawniejszych stając wytrwale przy konieczności jaknajści- pretensyi; naprożno uderzał do bankierów, ślejszego związku z Rossyą. D. 20 czerwca spróbował zwrócić się o pomoc do ogółu spo-r. 1815 wszedł do Rządu Tymczasowego Kró- łeczeństwa, mianowicie, stając na stanowisku lestwa Polskiego i oddał się pracom organiza- j ministra-obywatela, wydał już 17 sierp. r. cyjnym. Po faktycznem ustanowieniu Królestwa, i 1821 odezwę do Rad Wojewódzkich, jako do gdy obowiązki L-go ustały, a na całej Litwie, ¹ stałej reprezentacyi krajowej poza sejmem, Wołyniu i Podolu w widokach możliwego przy- j wzywając społeczeństwo do antycypowania połączenia tych ziem do Kongresówki, gubernato- ! datków na r. 1822. Gdy jednak ten środek rami zostali mianowani sami Polacy, Aleksan- i jedynie tylko doraźny zapewnił ratunek, L., der I zamianował go gubernatorem cywilnym nie obciążając ludności nowemi podatkami, grodzieńskim; ale wkrótce, już w lipcu r. 1816, zmierzając jedynie do zwiększenia dochodów L. objął rządy gubernialne w samej stolicy kraju, j niestałych, zmiejszenia zaś stałych, zwłaszcza po-gdzie rozpoczął wraz z innymi gubernatorami j bieranych od włościan, zwrócił uwagę prze-zabiegi przygotowawcze,zmierzające ku wcieleuiu j dewszystkiem na energiczne egzekwowanie gubernii litewskich do Królestwa. Zaraz jednak I podatków. Zaległości po latach ogólnego, cał-po nominacyi powyższej otrzymał powołanie na ! kowitego rozprzężenia administraeyi krajowej pierwszego komisarza cesarskiego w warszaw- i skiej Komisyi Trylateralnej (ob. Tr.Komisya) do zlikwidowania wzajemnych pretensyi skarbu Księstwa Warszawskiego i trzech mocarstw rozbiorowych. L. wybrnął jakoś z bagna likwidacyjnego, wyzyskując położenie międzynarodowe i kongresy, na których przedstawiciele Prus i Austryi zjednywali Al-a I dla reakcyi za cenę drobnych ustępstw. Jego przeważnie dziełem są konweneye: berlińska z 22 maja r.

1819 i wiedeńska z 29 czerwca r. 1821. Aleksander I przed wyjazdem z Lubiany, jednocześnie prawie ze zwrotem reakcyjnym w mi-nisteryum oświaty, ze zwaleniem wolnomyśl-nego i rozumnego Potockiego i wysunięciem Grabowskiego, „ministra ociemnienia“, wyniósł L-go na stanowisko ministra skarbu w Król.

Folskiein (31 lipca 1821). L. uchodził podówczas powszechnie za „fuzyonistę“, „litwina“, ob- sumcyjnego, połączona z arendą (Newachowiczj, cego Królestwu, służbistę powolnego zwierzch- równała się zmonopolizowaniu sprzedaży napojów nikom i przyjaciela Nowosilcowa; na urzędzie miał gorących po.miastach. Był to niezaprzeczenie

jaskrawy krok samowoli biurokratycznej, gdyż sejm wypowiedział się był stanowczo przeciw monopolom. Pracując nad zwiększeniem dochodów, L. jednocześnie wprowadzał w gospodarstwie Królestwa system oszczędności, stosował go zaś w budżetach swych bezwzględnie, przytem nieopatrznie, a więc ze szkodą dla kraju. Oszczędność w wydatkach prowadziła nieraz do zmniejszania dochodów, jak np. w górnictwie, które L. wydarł niejako Staszicowi, aby je bez nakładów, bez ulepszeń koniecznych, na ogół rabunkowo i ze stratami prowadzić. W gorączce oszczędności (do 1825) przeciwny był wielu wydatkom jawnej już użyteczności publicznej, jak regulacya dróg wodnych, a powściągał roboty koło dróg bitych, odmawiając funduszów. Drobiazgowa oszczędność, zaprowadzona we wszystkich etatach, wywoływała starcia z iu-nemi ministeryami, głównie z min. spraw, wewn. W tej dążności nieraz miał L. odwagę zmierzyć się z samym W. Księciem, gdy ten żądał zbyt wiele na wojsko, nie z koniecznej potrzeby, ale z prostego upodobania w wojskowości. W. Książę, zagniewany, wyjednał dymi-syę L-go, ale do jej wręczenia nie miat odwagi: tak wielkiego uznania zażywa minister u obu monarchów, zwłaszcza u Mikołaja (Barzyk. I 112). Zdołał też L. podkopać wpływ Nowo-silcowa na zarząd skarbowości, a w r. 1828 starł się z nim w Radzie Adm. o wyrok Sądu Sejmowego. Całej działalności ministra przyświecał cel ostateczny: utrzymać odrębność Królestwa, mimo owej groźby z r. 1821, którą za nieustannie zawieszoną nad krajem uważał. Przy takim jednak celu samowolny, a zaciekle walczący o równowagę budżetową, nie śpieszył się z wprowadzeniem budżetu konstytucyjnego, popierając niechęcią swą opór zasadniczy przeciw szczeremu konstytucyona-lizmowi w najwyższych kręgach rządowych w samym Petersburgu. Umiał korzystać jedynie z zastrzeżeń art. 93 i 162 konstytucyi; zapominał o rdzennym jej artykule 91-ym, o zasadzie, że uchwalanie budżetu stanowi właśnie jądro swobód obywatelskich: i tak aż do Re-wolucyi Listopadowej, w wysokim stopniu za sprawą L-go, finanse były całkowicie usunięte z pod kompetencyi przedstawicielstwa narodowego. Pod względem budowy, układu poszczególnych części budżety L-go przedstawiały liczne braki, co pochodziło z niedostatecznego wykształcenia teoretycznego „księcia-ministra“ i ze skrępowania krytyki sejmowej i publicystycznej. Ostatecznie, jeżeli chodzi o stan kas-sowy skarbu, a nie o skarbowość i cały sy-stemat dochodów i wydatków w stosunku do społeczeństwa, to L. okazał się znakomitym finansistą praktycznym. Po 10 niespełna latach jego zarządu skarb czynił zadość wszelkim zobowiązaniom, a przy 44189 175 zip. pasywów miał 152 117 656 zip. aktywów, nadto jeszcze pozostały na rzecz jego niezrealizowa

ne pretensye do rządu francuskiego w summie 120 mil. fr. Barzykowski (I 113) wie od L-a Platera, przyjaciela i powiernika L-go, iż ten w rozmowie powiedział: „Polsce trzech rzeczy potrzeba: 1) szkół, t. j. oświaty i rozumu; 2-o) przemysłu i handlu, t. j. zamożności i bogactwa; 3-o) fabryk broni. To posiadając, Polska potrafi nawet w połączeniu z Ros-syą niepodległość swą utrzymać“. Plater, jakby nie rozumiejąc, spytał: -    „1 fabryk broni?“

—    „Tak — odpowiedział spokojnie L. — Polska powinna posiadać wszystko, czego potrzeba do zagwarantowania niepodległości; inaczej, wszystko straci“. A po chwili jakoby dodał:

—    „Mam nadzieję, że z czasem przeprowadzić to zdołam“. O broni mówił i samemu Barzy-kowskiemu (I 121). Stałe trzymanie się syste-matu rossyjskiego, t. j. nierozerwalności z Ros-syą, osłabia doniosłość zwierzenia. Na punkt drugi nie złożył L. dowodu, ani w uczynności budżetowej, ani w oporze przeciwko zamachom absolutyzmu i wstecznictwa, i dopiero zachowanie się jego w sprawie Sądu Sejmowego i wydanego przezeń wyroku ukazuje go w świetle rzeczywistego obrońcy prawa przeciwko sile. W gospodarstwie ekonomicznem społeczeństwa, o ile jako minister skarbu je prowadził, nie odstępowała go myśl o obronie interesów Królestwa od zewnętrznych niebezpieczeństw i wewnętrznego zastoju lub nieładu. Dbał o podniesienie rolnictwa, o zorganizowanie dla niego kredytu, o wolny wywóz za granicę. Opiekę nad przemysłem ułatwiły mu przekonania, był bowiem stale nieubłaganym zwolennikiem systemu protekcyjnego, nawet, w części prohibicyjnego. Nie pozwolił (1825) zamknąć olbrzymiego rynku rossyjskiego, przed suknem polskiem; utrzymał autonomię celną i handlową Królestwa. W stosunkach handlowych z Rossyą zrazu wywalczył ukaz z r. 1822, który stał się jakby magna charta przemysłu Królestwa; gdy zaś korzyści ukazu biurokraci rossyjscy potrafili unicestwić, tak, że wywóz do cesarstwa upadać zaczął, L. wespół ze Stef. Grabowskim, po raz drugi uratowali przemysł polski. L., otwierając wielki rynek rossyjski, usiłował zarazem zabezpieczyć granicę zachodnią przed zalewem towaru pruskiego. Taryfa pruska z r. 1823 była wymierzona przeciw Polsce, zbożu polskiemu- w obronie zagrożonego rolnictwa wystąpił L., któremu udało się odsunąć od negocyacyi dalszych z Prusami Alopeusa posła rossyjskiego, na jego zaś miejsce postawić Mohrenheima. Przez rok 1823 wrzała zacięta walka o był gospodarczy Król-a, a rezultatem jej byl „protokół berliński“ z r. 1824, nie bardzo dla nas korzystny. To też L. zabrał się wówczas do radykalnego bojkotu haudlu pruskiego i przemysłu; próbował przez Rygę i Libawę nawiązać stosunki handlowe z Europą, zwłaszcza z Anglią; w tym celu zajął się praktyczuem

urządzeniem komunikacyi lądowej z portami z sobą nie mogą. Urzędnik przedewszystkiem, rossyjskiemi, oraz przygotowaniami do budowy co prawda, nie był jednak bezwzględnym opor-kauałów dla połączenia Wisły z Niemnem i tunistą, ścierał się z biurokracyą petersburską, z Dźwiną. Jednocześnie, wbrew Radzie Admin., Nowosilcowem, w pewnych momentach bronił na-W. Księciu, Nowosilcowowi i in., postarał się o wet konstytucyi, nie jako doktryner, lecz jako zwalenie protokółu berlińskiego i doprowadził polityk, pragnący udaremnić zamachy knowa-do nowej konwencyi berlińskiej z 11 marca ne przez Nowosilcowa przeciw prawnie samoi-r. 1825 na lat 9, która pośrednio otworzyła stnemu wewnętrznemu bytowi Królestwa. W Królestwu na zachodzie rynki zbożowe; jedno- innych jednak wypadkach sam gwałcił konstytu-cześnie ścisła prohibicya wwozowa stanęła na cyę jako minister skarbu, a gwałty w innych wy-straży przemysłu polskiego, zwłaszcza zabez- działach popierał. Już w r. 1821 udaremnił przepieczono wyroby sukiennicze krajowe przed prowadzenie projektu petycyi o zmianę w koukurencyą pruską, także w części i przemysł urządzeniu sądownictwa (§ 146 konst.); na tej metalurgiczny, garbarstwo i tkactwo płócienne: samej sesyi Rady Administracyjnej propono-w ten sposób zrównoważono rozbieżne iutere- wał, by rodziców, których synowie nie wrócili sy rolnictwa i przemysłu. Przemysł polski w terminie oznaczonym ze studyów za grani-miał od r. 1825 otwartą granicę wschodnią, cą, pociągnąć do opłaty podatku gruntowego w W opiece nad przemysłem L. już w r. 1822 podwójnej wysokości. Tegożsamego roku oka-wpisał do budżetu „fundusz żelazny dla budu- zał uprzedzającą gotowość w dostarczeniu pojących się fabryk“ i zapomogę tę na stałe krycia pieniężnego na wzmocnienie policyi utrzymał. Za poparciem L-go stanęły fabryki municypalnej, zaproponowane przez Nowosilco-żyrardowskie i inne. Oddawna też myślał o wa. Popierając Nowosilcowa, wbrew ministrowi założeniu Towarzystwa Kredyt. Ziemskiego sprawiedliwości, dał prawno-polityczne uzasad-i Banku Polskiego; obie instytucye były wielce nienie nielegalnej Komisyi Śledczej do spra-potrzebne: pierwsza ratowała większą własność wy oskarżonych 3 studentów —„spiskowców“, ziemską, druga i rolnictwu i przemysłowi do- jako posiadającej cechy zbrodni stanu. W lip-pomagała kredytem niezbędnym na eksploa- cu r. 1822 kontrasygnował dekret królewski, tacyę. Od r. 1826 stale polepszał się kredyt, rozwiązujący kaliską Radę województwa twier-zmniejszał ciężar długów na majątkach wiej- dzę opozycyi sejmowej, a w lutym r. 1825 skich. Powstały i rozwinęły się osady fabrycz- jeszcze ważniejszy, bezpośrednio już na konstytu-Zgierz, Łódź, Ozorków; miasta: Sieradz, Wie- cyę wymierzony dekret,który zniósł jawność obrad luń, Zduńska Wola, Kalisz zakwitły. Siły wzmog- sejmowych. Pod koniec gospodarstwa swego ły się jeszcze, gdy r. 1828 powstał Bank Pol- główne źródło znalazł w sprzedaży dóbr narobi- Gromadziły się w nim rozproszone po dowych, dokonywanej bez zezwolenia sejmu, kraju summy depozytowe, własność prywatna który właśnie to źródło chciał mieć wolnern, aby i rozmaitych instytucyi i korporacyi, — kapitał kiedyś z jego pomocą przeprowadzić uwłaszcze-do owej chwili martwy. Handel przyciągał nie włościan (po zniesieniu pańszczyzny). W żywioły swojskie, rolnictwo odżyło: Bank da- działalności na stanowisku ministra przeważa wał zaliczki na produkty rolnicze, rozwijał in- fiskalizm nad rzeczywistem porządnem według teres komisowy, budował magazyny zbożowe, głębiej obmyślonego planu zasadniczego pro-organizował handel zbożem. Kredyt Król-a tak się wadzonem gospodarstwem skarbowera, a po-podniósł, że w r. 1829 L. zaciągnął pożyczkę średnio i społecznem. Staszic, który mógł są-zagraniczną 42 mil. zł. dla zaopatrzenia skarbu dzić o L-im tylko z czynów do r. 1825 speł-w zapas, w dobrem gospodarstwie niezbędny, nionych, już jednak z trzeźwem poznaniem Kapitał tej pożyczki przydał się w powstanie r. prawdy nie wahał się powiedzieć o nim: „Ten 1830—1. Minister w dobrobycie społecznym wi- człowiek nie ma żadnego wyobrażenia o eko-dział szczęście tej części narodu, którą zamknięto nomii politycznej, o finansach, o rządzie kon-w Król. Polskie, oraz środek utrzymania jej stytucyjnym: ma bystrość pojęcia, nie ma nau-bytu państwowego. Arbitralnie nawet zdąża- ki; mało czytał, a zarozumiały, uparty; ślepe jąc ku bezpośredniemu celowi, liczył się jedy- naśladownictwo mieni być najwłaściwszą sztu-nie z warunkami chwili bieżącej, ftie rozu- ką rządzenia. On tak zawikła nasze intere-miał roboty politycznej, podziemnej, nie doce- sa, że równie Rossyanie jak Polacy z odmętu niai ruchu wśród młodzieży i opozycyjnego tego się nie wydobędą“ (Koźtnian II 222). Za-odłamu społeczeństwa; łatwowierny i ośle- wikłanie było już przed L-m, a nie ze strony piony potęgą cesarstwa, ceniony przez Aleks. I, polskiej znalazto dla siebie żywioły twórcze, a prawie że ulubieniec Mikołaja I i wysokiem głęboko wżerające się w sam organizm nie-obdarzaiiy zaufaniem (on jeden tylko, jedyny tylko konstytucyi, ale ducha narodowego. Baerze ministrów wiedział o wyprawie przeciwko gia rozprężliwa, sięgająca wkoło siebie dalej Francyi) — o wolę cesarską opierał swą dzia- niż zadania urzędu wymagały, umysł przywią-łalność, niedoceniając potęgi oligarchii służbo- zany szczerze do istnienia Królestwa w wa-wej rossyjskiej; nie widział, że samowładna runkach istnienie to ułatwiających i zarazem Rossya i konstytucyjne Królestwo razem iść ubezpieczających — L. z dziedziny gospodar

ne:

stwa «karbowego zapędzał się myślą polityka | iistop.“ (Kraków 2 t., 1907); Askenazy Sz. „Z praktycznego w obszar zarządu ogólnego Kró-    działalności min. L-go“ („Dwa stulecia“ i oso-

lestwa; wyzywała go niejako ta okoliczność,    bno); artykuły tych dwu uczonych w peryody-

że bez jego opinii, bez jego współdziałania my-    kach poważnych z r. 1906—7; Askenazy „Łu-

ślą nic prawie w innych wydziałach rządu    kasiński“ (Kraków - Warszawa 1908); Radzi-

nie przedsiębrano. W r. 1826 złożył mémo-    szewski „Skarb i organiz. władz skarb, w

ryał w sprawie ogólnej reformy administra-    Król. Pol.“ (1907 - 9, 2 t.); Bloch J. „Finanse

cyi: chciał zabezpieczyć postępowanie konsty-    Król. Polskiego“ (w dod. do „Ekonomisty“ i

tucyjne w Królestwie i zarazem nietykalną unię    w „Finansach Rossyi“. Z dawniejszych: Mojego z Rossyą, i mógł też z zupełnem przeko-    chnacki (surowy); Barzykowski; Hoffman; Niem-

naniem o ważności sprawy (la grande mesuré)    cewicz; Wężyk; „Zbiór przepisów administra-

spodziewać się powodzenia swego pomysłu,    cyjnych wydz. Skarbu“,— Por. w Encyklop. ni-

Po długiej zwłoce projekt, już przez sam rząd    uiejszej Królestwo Polskie, Dzieje, w tek-

N. G.

podjęty, miał być gotowym na 1 stycznia r. ście głównym i w Dopełnieniach na lit. K.

1831: d. 29 listopada sprawę tę zdmuchnął Lubeckich. książąt herb. Na tarczy w polu z porządku dziennego. Rewolucya listopadowa    czerwonem miecz ostrzem na dół; po bokach

zaskoczyła L-go nagle; pomimo to nie pozostał    jego cztery półksiężyce (po dwa) złote, roga-

wobec niej biernym, lecz usiłował objąć jej    mi do siebie, a barkami do góry i ku dołowi

kierunek; licząc się z powstaniem jako z fak-    tarczy, przyczem górne powyżej rękojeści mie-

ilys

Fig. 146. LubeckicłF(herb).

cza. Nad tarczą mitra książęca i sześć piór strusich białych. Używa go rodzina kniaziów Lubeckich, gałąź kniaziów Druckich, a stąd nazywająca się obecnie Druckimi-Lubeckimi. Herb ten występuje na pieczęciach L-ich już w w. XVI. Początek jego niewiadomy. — Z rodła: Niesiecki (daje rysunek nieco odmienny, mianowicie kładzie wszystkie cztery księżyce poniżej miecza); Ostrowski.

Lubecz, miasteczko w gub. Czernihowskiej, pow. Horoduiański, na lewym brzegu Dniepru, ok. 3 000 m-ców; szpital ziemski, 7 cerkwi, poczta, telegraf, wielka gorzelnia, warsztaty statków rzecznych, znaczny handel zbożem, drzewem i solą. Stała komunikacya wodna Dnieprem z Kijowem i Homlem. Jeden z najstarszych grodów ruskich. W r. 882 zdobywa go Oleg. Wspominają o L-czu i dokumenty bizantyjskie (Konstanty Purpororodny) jako o osadzie handlowej i wygodnej przystani. L. ożył dopiero pod panowaniem Rzpltej, był osobnem starostwem i rozwijał się pomyślnie aż do czasu wojen kozackich w. XVII, podczas których podupadł. Po przejściu do Rossyi był donacyą kozackich pułkowników Czernihowskich. Mazepa przywłaszczył L. sobie aż do swego upadku. Stąd pochodzi założyciel Ławry Kijewsko-Pieczer-

o.

tem dokonanym, pragnął utrzymać je na drodze względnej legalności, dlatego, wznawiając zdyskredytowaną Radę Administrac., starał się przez wprowadzenie żywiołów popularnych zapewnić jej ster nad ruchem, próbował też wejść w układy z W. Księciem, dwukrotnie biorąc osobisty udział w deputacyi do Wierzbna. Nie wierzył w powodzenie powstania, i rad b^ł hamującemu je wpływowi Chłopickie-go; wobec zaś zamysłów cesarza przeciwko Re-wolucyi Lipcowej wierząc w możliwość ugody, podjął się roli pośrednika jako wysłannik dyktatora a zarazem „minister królewski“. Po posłuchaniu u cesarza d. 26 grudnia r. 1830 ujrzał jedyne wyjście i dla siebie i dla narodu w całkowitem zdaniu się na łaskę; pozostał tedy w Petersburgu na usługach już nie „króla“, lecz „cesarza“, został członkiem Rady Państwa, tajnym radcą, otrzymywał wysokie ordery rossyjskie; ale czynna jego rola historyczna zakończyła się wraz z temi łaskami. W lat 1834—37 jeszcze prowadził w Paryżu jako komisarz cesarski rokowania dyplomatyczne w sprawie likwidacyi rachunków między Rosyą a Francyą; uzyskał zatwierdzenie rachunków przez Ludw. Filipa i jego ministrów; ale Izba deputowanych kredytu na cel zaspokojenia pretensyi polskich odmówiła. To pierwsze a poważne niepowodzenie w pracy oraz nienawiść emigracyi, która w nim upatrywała „strasznego emisaryusza“, wysłanego dla skłonienia emigracyi do przyjęcia cząstkowej amnestyi, zgnębiły L-go. Poza inisyą paryską zajmował w Petersburgu stanowisko bierne, otoczony niechęcią prezesa Rady Państwa, Nowosilcowa, i jej członków Rossyan; w stosunku do Królestwa pozostał orędownikiem jego finansów, usiłował wpłynąć na rozwinięcie Statutu Organicznego, zawsze jednak z wiarą w „króla“, w myśl swego systemu bezwzględnej unii Królestwa z Cesarstwem. —O L-m: „Korrespon-dencya L-go“ (wyd. Smolka; Kraków 1909; 4t.).

Smolka St. „Polityka L-go przed powstaniem

skiej, Antoni; wiele pamiątek dotyczących hi-storyi książąt Czernihowskich.

wiańskie. Leżała wtedy nieco więcej ua północ. Obecną L-ę założył w r. 1134 hr. Schaumburg; zmuszony był ją odstąpić w 15 lat potem, Henrykowi Lwu saskiemu. Wkrótce Henryka wyklął papież i L. została w r. 1181 miastem cesarskiem i uzyskała liczne przywileje, które Duńczycy, nowi posiadacze L-i, potwierdzili w r. 1202. Wyzwoliwszy się z zależności duńskiej * oddała się L. w opiekę ces. Fryderykowi II, a ten w r. 1226 nadał jej na wieczne czasy swobody wolnego miasta. Odtąd datuje się rozwój L-i, zwłaszcza od czasów zawarcia Związku hanzeatyckiego (ob.) któremu stale przewodniczyła od w. XVI. Flota jej panowała wówczas na Bałtyku. Kiedy rozpadła się unia kalmar-ska, L-a, ze swym burmistrzem Brehmem, wzięła energiczny udział w przekształceniu stosunków politycznych na północy Europy. Jednak kiedy Anglia przełamała przewagę Hanzy (czemu wiele sprzyjały niesnaski wewnętrzne w senacie L-i pomiędzy partyą protestan-cko-demokratyczną, z Wullenweberem na czele, i stronnictwem katolicko - arystokratyczuem, któremu przewodniczył Brehm), — L-a zaczęła upadać. Wojna 30-letnia odebrała jej stanowisko polityczne. W r. 1810 została L., po wypędzeniu Bliichera, przyłączona do Francyi, dopiero w r. 1813 wydobyli ją z rąk francuskich Szwedzi. Na Kongresie Wiedeńskim jako wolne miasto, przystąpiło do Związku Niemieckiego. Odtąd handel zaczął nanowo wzrastać. W roku 1867 weszła L-a do Związku Północno-Niemieckiego, a w r. 1868 do Związku Celnego. W r. 1875 otrzymała zatwierdzenie swej ustawy republikańskiej, którą się rządzi dotychczas. — Por. Deecke „Die Freie u. Hansestadt L.“ (wyd. 2-e Lubeka 1854); Beckęr „Geschichte d. Stadt L.“ (3 t. Lubeka 1782 — 1805); Waitz L. „L. unter Jiirgen Wullenweber“ (3 t. Berlin 1855 —56); Klug „Gesch. L-s i. d. Jahren 1811-1813“ (Lubeka 1857); Pauli „Lübecksche Zustände im Mittelalter“ (Lubeka 1872); Seelig „Ostholstein“ (Hamburg 1893); Szelągowski A. „Z dziejów współzawodnictwa Anglii i Niemiec, Polski i Rossyi“ (War-

E. Chw.

E, Chw.

Lubeka (niem. Lübeck), jedno z trzech miast wolnych w Niemczech; pod 53°32’ szer. płn. i 10°29’ dł. wsch. od Gr., w okolicy pięknej, na małym pagórku, między rz. Trave i Wacknitz, o 15 km. od m. Bałtyckiego; 91 541 m-ców (1905); liczne tartaki, warsztaty okrętowe, fabryki konserw i cygar, browary i rybołówstwo.

Głównem źródłem zarobków jest wszechświatowy handel. Sprzyja temu liczna flota handlowa, jaką L. rozporządza (w 1908 L. miała 68 okrętów własnych o 60 438 ton), i doskonała przystań w Travemünde, a nawet w samej L-e, do której, dzięki pogłębieniu dna Trawy, podchodzą okręty, zagłębiające się w wodę do 5-u metrów. Tutaj ogniskuje się handel Niemiec z państwami zewnętrznemi; przybywają towary przeznaczone dla Niemiec z Rossyi (zboże, masło, spirytualia, drzewo, potaż, bydło i nafta),

Lubeka (niem. Lübeck), księstwo w Niemczech, należące obecnie do W. Ks. Oldenburskiego, tworzy część ziemi holsztyńskiej, Wagryą zwanej; graniczy z Holsztynem i z obszarem wolnego m. Lubeki, ogółem 541 km. kw. powierzchni i około 40 000 m-ców (1905), pochodzenia holenderskiego. Pagórkowate płasko-wzgórze, o urodzajnej ziemi, obfitujące w lasy

1    wodę (przerzynają je rzeki: Trave i Schwar

tau, które przyjmują wody licznych jezior [największe:    Ukleisee, Himmersdorf i Eutin]).

Okolica nader urocza. Dwór Oldenburski spędza w niej rokrocznie po kilka miesięcy. Składa się z m. Eutin, stolicy księstwa, i

2    dominiów: Eutin i Schwartau, do których

Szwecyi (budulec, żelazo, miedź i stal), Danii (zboże, ciecze oleiste i masło), Francyi (wino i spirytualia), Ameryki (nafta) i t. d. Nadto utrzymuje L-a stałą żeglugę pasażerską ze Szwecyą, Finlandyą i Rossyą. Pośród budowli zasługują na wzmiankę: kościół N. P. Maryi, z w. XIII (2 wieże 124 metr. wysokości, arcydzieło sztuki średniowiecznej z drzewa, metalu i kamienia; sławne organy i zegar astronomiczny); katedra starożytna (cenny obraz Hansa Memmlinga); kościół św. Katarzyny, dawniejszy klasztor Minoritów (obecnie gimnazyum i bi-lioteka 100 000 tomów); oryginalny ratusz z giełdą z w. XIV (archiwum hanzeatyckie), stare wrota; resztki murów średniowiecznych; muzeum sztuk pięknych, gabiuet historyi naturalnej, szkoła marynarska, szk. handlowa i rzemieślnicza; liczne zakłady naukowe; mnóstwo in-stytucyi dobroczynnych i kilka banków. Miasto ma autonomię. Ongi były tu rządy ściśle oligarchiczne; w r. 1669 pozyskał ple-bejat miejski prawo uczestnictwa w zarządzie i prawodawstwie, ale przy senacie dotąd pozostała władza najwyższa. Obecnie zasiada w senacie 14 członków dożywotnych (zawsze conajmniej 6-u prawników i 5-u kupców); prezesem jego jest bur- szawa 1910). mistrz miasta, obierany przez przedstawicieli ludności na dwa lata. Władzę prawodawczą podziela Senat ze zgromadzeniem (120 przedstawicieli obieranych na lat 6, przez głosowanie powszechne). Budżet miejski dosięga (1908/

1909)    12.9 mil. marek. Niedobory nieznane.

Dług miejski: 57.7 mil. mrk. L. posiada swego przedstawiciela zarówno w parlamencie niemieckim, jak i w Radzie Związkowej. Na zasadzie umowy z Cesarstwem w L-e konsystuje załoga pruska. Należy do L-i rozległy obszar ziemi,

298 km. kw. (14 316 m-ców w 1905), okolica granicząca z m. Baltyckiem, Prusami, Oldenburgiąi Meklenburgiąi kilka posiadłości w Holsztynie.—

Dzieje. Początki L-i sięgają czasów, kiedy brzegi m. Bałtyckiego zamieszkiwały ludy sło- j należą 82 wsi. Rządzi się do pewnego stopnia

L.“ (Eutin 1883).

Dr J. P.

Dr J. P

n.

Dr S. K.

autonomicznie. Główna Rada, złożona z 11-u członków, zasiada zazwyczaj w Eutinie, liczącym około 5 000 m-ców. Dwie linie kolejowe, Wschoduio-Holsztyńska i Eutin-Lubeka, przecinają księstwo. — D z i ej e. Ks. L-a powstało z biskupstwa, założonego w Holsztynie w w. XI przez Ottona I, a następnie przeniesionego w r. 1163 przez Henryka Lwa z Lubeki do Eutinu. W r. 1530 biskup i kapituła przystąpili do reforma-cyi. W r. 1647 kapituła, wywdzięczając się rodowi Holsteinów za zasługi położone dla biskupstwa, zobowiązała się wybrać kolejno 6 biskupów z tego rodu. W ten sposób, po krótkich zatargach z Danią, ks. L a przeszło na własność Holsztynu. Kiedy zaś w r. 1802 dye-cezyę i kapitułę zniesiono, L. dostała się Oldenburgowi. Na zasadzie ustawy z r. 1852 L-a posyła własnych posłów do sejmu oldenburskiego. — Por. Laspeyres „Die Bekehrung Nordablingiens u. d. Gründung d. Wagrischen Bistums Aldenburg—Lübeck“ (Brema 1864); „Codex diplomaticus Lubecensis“ (Abt. 2 Thl. 2, Oldenburg 1856); Alberts „Das Fürstentum

E Chw.

Lubelczyk Walenty, ob. z Lublina W. Lubelczyk Samuel, ob. z Lublina S.

Lubelski Filip (* w Zamościu 1786—f w Warszawie 15 lut. 1879) lekarz. Do nauk zawodowych przykładał się w Jenie, a po u-kończeniu ich wstąpił do służby lekarskiej w wojsku Ks. Warszawskiego; za gorliwość okazaną w lazaretach i na polu bitwy otrzymał krzyż legii honorowej i „virtuti militari“; następnie służył jeszcze jako lekarz w wojsku Królestwa Kongresowego do r. 1827, poczem zajmował się wykonawstwem lekarskiem napierw w Płocku a następnie w Warszawie.

Lubelski Wilhelm (* w Płocku 12 sierp. 1832 —fwWarszawie21 mar.1891),lekarz,syn Filipa L-go (ob.); do szkół uczęszczał w Warszawie i w Piotrkowie, poczem zapisał się do wydziału lek. w Dorpacie; ukończywszy go w r. 1857, dwa lata następne spędził na kształceniu się dalszem w Wiedniu i w Paryżu; powróciwszy do kraju dyplom dra med. miał sobie przyznany w końcu r. 1859 od Rady Lekarskiej w Król. Pols. Osiadł w Warszawie i zajął się wykonawstwem lekarskim, oprócz tego był ordynatorem w oddziale kobiet obłąkanych przy szpitalu Dzieciątka Jezus, sekretarzem wydziału lekarskiego w warsz. Towarzystwie Dobroczynności, oraz lekarzem konsulatu generalnego francuskiego i kolonii francuskiej w Warszawie; za okazaną na stanowisku tem gorliwość i bezinteresowność otrzymał krzyż legii honorowej i palmy akademickie. L. był członkiem licznych towarzystw naukowych krajowych i zagranicznych, pisywał też niemało po polsku i po francusku, ogłaszając prace swe w „Tygodniku lek.“, „Roczn. tow. lek. p.“; „Pamiętniku Tow. lek. warsz.“, „Gazecie lek.“, „Klinice“, „Kronice lek.“ jako też w „Gazette hebdomad.“, „Revue d’hygiène“, „Archives vétérinaires“, „Annales d’hygiène publ.“ i „Annales médico-physiol.“ Między innemi wydał osobno „Małżeństwo pod względem fizyolo-gii i hygieny“ (Warszawa 1862; jest to przekład wolny książki Debaya); „Jak pielęgnować zdrowie“ (tamże 1869); „Le choléra à Varsovie en... 1873 etc.“ (Paryż 1873), „La rage et l’hydrophobie dans le Royaume de Pologne“ (tamże 1881) i „De l’alcoolisme en Pologne“ (tamże 1884). Hirschfeldowi (ob.), bardzo słabo i niepoprawnie władającemu językiem polskim, dopomagał w wydaniu „Anatomii“, a wogóle znany i ceniony był jako kolega dobry i wielce uczynny. — Spis prac ob. w Koźmińskiego „Słown. lek. polskich“ (283 i 611).

Lub§dza, herb polski. Zna to zawołanie jedna z zapisek wiślickich z r. 1416 (Pieko-siński „Studya i t. d. z dziedziny historyi polskiej“ T. VII, str. 11, podając, że ma być w tarczy krzyż, jak również, że używał go ród Strzałkowskich). Sądząc z opisu, mamy tu do czynienia z jakąś odmianą herbu Gerald — a być może nawet z formą najwcześniejszą herbu rzeczonego, przedstawiającą sam krzyż osmoróg bez gałek czy też jabłek w rozdarciach krzyża.

Lubiąż (Leubus), wieś i folwark w Prusach, prow. śląska, rej. wrocławska, pow. wełowski, 2 075 m-ców. Poczta, telegraf, telefon, browar. (Klasztor)—wieś i kościół nad Odrą, tamże, 468 m ców. kościół katolicki farny, niegdyś Cystersów. Pierwotnie osadził tam Kaźmierz I w r. 1053 Benedyktynów, na miejsce ich zaś sprowadził r. 1175 Bolesław Wysoki ślązki Cystersów. W r. 1432 husyci zburzyli klasztor. Słynny gmach byłego opactwa zbudowano pomiędzy r. 1645 a 1749. Po zwinięciu klasztoru w r. 1810, umieszczono tam zarząd kró-lewszczyzn, r. 1817 stadninę krajową, r. 1830 pro-wiucyonaluy dom obłąkanych. (Miasteczko) — nad Odrą, tamże, 494 m-ców,kościół katolicki farny, uprawa wiua. — Por.: Tboma „Die kolonisatorische Thätigkeit d. Klosters Leubus im 12 u. 13 Jahrh.“ (Lipsk 1894).

Lubicz (Luba), herb polski. Na tarczy w polu błękitnem —podkowa srebrna ocelami na dół; pod nią i nad nią krzyż kawalerski złoty lub srebrny. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie. Labry błękitne, podszyte złotem lub srebrem. Jeden z najstarszych hei-bów, wspominany w źródłach dziejowych już w końcu w. XIV z zawołaniem Luba. W połowie w. XV zjawia się również proklamacya Lubicz, która, wypierając stopniowo tamtą, staje się wreszcie w w. XVI używaną powszechnie. Sądząe z brzmienia nazwy herbowej, powstała ona od starosłowiańskiego imienia własnego „Lub“ (pochodne Lubek), jakie nosić musiał protoplasta rodu. Z dochowanych pieczęci średniowiecznych z tym herbem najstar-szemi są: .pieczęć Przedbora, starosty kujaw-

Jurewiczów, Jur-odm. (nobl. 1790), Kalinkowskich v. Kalenkow-

skiego r. 1348 („Kod. dypl. wielkopolski“ II JMs 1280) i Pawła z Grąbczewa, kanonika płockiego r. 1438 („Kod. dypl. mazowiecki“ J\° 179). Herbu używały lub używają rody: Abrahamo-wiczów z odm., Abramowiczów —Burczaków z odm., Abramowiczów—Siemihubów,Adamowiczów, Algminowiczów, Anczewskich, Andrzejkowiczów, Arynków v. Harynków, Babeckich z odm. Ba-czewskich, Bagieńskich, Baginowiczów, Bajkow-skich, Bakanowskich, Bakinowskich, Barcickich, Barcikowskich, Bartkowskich, Bartoszewiczów* Łomnickich, Barwińskich, Bednarskich, Beka-nowskich, Bendońskich, Berdowskich, Bereziń-skich, Bernatowiczów, Białobłockich, Biało-chowskich, Białoskórskich, Bialynowiczów, Bia-łyńskich, Kieysów— Biełowiejskich, Biernackich, Biesiekierskich, Bledzewskich, Bobakowskich, Bobrowskich, Bocianowskich, Bogdanowiczów, Bohanowiczów, Bohdanowiczów (rodź. tatarska), Boleckich, Borchowskich, Borkowskich, Borowskich, Bortkiewiczów, Borzechowskieh, Borze-stowskich, Borzewskich, Borzymowskich, Bożo-polskich, Bożyczków, Brajczewskich, Brettoniè-re’ôw (de la, emigranci francuscy, przybyli na Litwę w końcu XVIII stul.), Brochowskich, Brzezinów, Brzezińskich, Brzowskich, Brzozowskich „z Brzóz“, Brzozowskich „z Brzozowa“, Brzumińskich, Buczyńskich, Buderadzkich, Budnych, Budrewiczów, Budzisławskich, Budziszew-skich, Burczyńskicb, Burnejków, Burnickich, Burców, Burzeckowskich, Burzeńskich, Burzy-mowskich, Chaborskich, Chabowskich, Chechlew-skich v. Chechłowskich, Chełchowskich, Cbeł-mowskich, Chibowskich, Chilkiewiczów, Chłapowskich, Chmieleckich, Chmielnickich, Cho-chłowskich, Chojeckich, Chojnowskich, Chol-bowskich, Chomiaków, Choromańskich, Chos-ckich, Chotolskich-Szapków, Clirabołowskich, Chromańskich, Chromińskich, Chrośuiów, Chro-stowskich, Chrzczonowskich, Chybskich, Cichockich, Cichowskich, Ciecierskich, Ciele-meckich, Cierpińskich, Cierzpiętów, Ciesielskich, Cieślickich, Ciężadłowskich, Czaplickich, Czartoryskich, Czasławskich, Czechowi-wiczów, Czerniewiczów, Czerwińskich, Czer-wonków, Czuprynowskich, Czyrwińskich, Dąbków, Dąbkowskich, Dąbrowskich, Daniłowskich, Daukszewiczów, Dawidowiczów, Derbutów, Doria - Dernałowiczów, Długokęckich, Dobkiewi-czów, Dobożyńskich, Dobrzańskich, Dobrzewiń-skich, Dobrzyjałowskich, Dobużyńskich, Do-chów, Dolnerów, Dołunków, Domanieckich, Domaniewskich, Domanowskich, Uoweyków, Do-wiattów, Dowtortów, Drowdwiłłów, Drzewieckich, Duryewskich z odm., Dybowskich z odm., Dziechcińskich, Dzięgielewskich, Dzierżyców, Fedkowiczów, Gałęskich z odm., Garbolew-skich, Gawdeszów, Gdowskich, Gerkowskich, Giecewiczów, Gierczewskich, Giewartowskich, Łubów-Glaczyńskich, Glińskich, Gławzdano więzów, Głębockich, Godlewskich, Godwoyszów, Gołkowskich, Gorczyckich z odm., Góreczkow-

Wieika Kacyki, llustr. Ser. I. Tom XLU1-1V Zesz. 349a.

skich, Górskich v. Gurskich, Gorzyszkotów, Go-ścickich, Goślickich, Goślinowskich, Gostkowskich, Gostyńskich, Goszczyckich, Grąbczew-skich, Grabianowskich, Grabowskich, Respon-dów-Grabowskich, Gradowskich, Grażewiczów, Gregorowiczów, Grochowskich, Grodzickich, Gruszeckich, Grużewskich, Gumkowskich, Gusz-kowskich, Gutkowskich, Gużewskich, Gużkowskich (nobil. 1776), Guzowskich, Herdmanów, Hlebowiczów, Hoholów, Holszańskich, Hołowaczów, Ho-łowków, Hordziewiczów, Horodeckicb, Horody-skich, Hrehorowiczów, Hryncewiczów, Hurynowi-czów, Idźkowskich, Ilcewiczów, Jacewiczów, Jagniątkowskich, Jagowdów, Jałozów, Janczewskich, Janikowskich, Jankowskich, Janu-szowiczów, Januszkiewiczów, Jarochowskich, Jastrzębskich „z Jastrząbki“, Jastrzębskich „z Jastrząbków“, Jaszowskich, Jawornickich, Jaworowskich, Jazdowskich, Jeglińskich, Je-wnickich, Jurcewiczów, jewiczów, Kabryttów z Kęckich,

skich, Kalinowskich, Kaliskich, Karaczunów

v. Karaczóuów, Karwosieckich, Kierekieszów (nobil. 1662), Kiewnarskich, Kijowskich, Kło-kockich, Kłopotów, Kłosińskich, Koblińskich,

Fig. 147. Lubicz I (herb).

Kobylańskich v. Kobylińskich, Kochańskich, Koćmierowskich, Koczanowskich, Koczowskich, Komaskich, Konarskich, Konopków, Kopińskich, Kopyszyńskich, Korzyńskich, Kośmińskich, Ko-szarskich, Kozarskich, Kozarzewskich, Kozer-skich v. Kozyrskich, Kozickich, Kozielskich, Kozińskich, Koźmińskich, Koźniewskich, Krasno-dębskich, Krasowskich, Kreczów v. Krzeczów, Krośnickich, Krosuowskich, Krupowiczów, Kryskich, Krząnowskich, Krzeczowskich, Krzyckich, Krzyczkowskich, Krzynieckich, Krzywkowskich, Reymerów-Krzy wickich, Krzywonowskich, Krzyżanowskich, Kucharskich, Kuklińskich, Kulno-wów, Kurowskich, Kuziemskich, Lelewskich, Lewickich, Lipskich, Lisowskich, Łubków, Lu-berskich, Lubiczankowskich, Lubińskich v. Lubińskich, Lubowickich, Ludzickich, Lutoborskich, Łąckich, Łapińskich, Łążyńskich, Łękowskich,

Łomżyńskich, Łopacińskich, Łopackich, Łopień-    lickich, Ujazdowskich (zgaśli), Uuikowskich,

skich, Łoszewskich, Łowczyńskich, Łozińskich,    Uścińskich, Uszyńskich, Waśuiewskich (nob.

Łubów-Gurskich, Ługowskich, Łużeckich, Łu-    1076), Watlewskich, Wądołkowskich, Werso-

źyńskich, Łysakowskich, Mackiewiczów, Maj-    ckich, Węgrzeckich z odm., Węsławskich, Wi-

kowskich, Makowieckich, Malczewskich, Mań-    dlickich, Wielickich, Wierzbickich, Wierzbow-

kiewiczów z odm., Markiewiczów v. Markowi-    skich, Wierzuchowskich, Wieszczyckich, Wilkow-

czów, Maszowskich, Matlikowiczów, Meissnerów    skich, Wilpiszewskich, Wińskich z odm., Witow-

(nobil. 1790), Mierzejewskich, Milatyckich, Mi-    skich, Wizgirdów, Wojciechowskich Wojdow-

lewskich, Milkiewiczów, Miłoszów, Miszewskich,    skich, Wojtkiewiczów, Wolińskich, Wolskich,

Misztoltów, Młodyńskich, Mnichowskich, Mni-    Wołuńskich, Wortkowskich, Woytkowskich,

szewskich, Mogilnickich, Monkiewiczów, Moń-    Wróblewskich, Wroczeńskich, Wyczałkowskich,

ków, Montwidów, Mroczkowskich, Murzynowi-    Wygrażewskich, Wyperskich, Wyrzykowskich,

czów, Muszyńskich, Myśleckich, Nabiałków (nobil,    Wysockich, Zabłockich, Zachorskich v. Zahor-

1596), Nagrodzkich, Napruszewskich, Nawrockich,    skich, Zadykowiczów, Zagrzewskich, Zakrzew-

Nenchenów v. Nenchów z odm. (indyg. 1676),    skich, Zaleskich, Załęskich, Załusków, Zaniew-

Netrebskich, Nieborskich, Nieliskich, Nieławi skich, Zatorów, Zborzyńskich, Zbysławów, ckich, Niewierowskich, Niezabytowskich v. Nie-    Zdzańskich, Zgodzińskich, Zielińskich, Zlasnow-

zabitowskich, Nińskich, Nitowskich, Noiszew-    skich, Znawieckich, Zygadłowiczów z odm., Żab-

skich, Nosarzewskich, Nowackich, Nowi-    ków z odm., Żakowskich, Żewockich, Żółeiń-

ckich (nobil. 1776), Nowowieskich, Obrą-    skich, Żołczyńskich, Żółkiewskich (zgaśli w w.

kolski; Kojałowicz; Niesiecki; Duńczewski; War-szycki; Małachowski; Wielądko; Kuropatnicki; Stupnicki; Czarniecki; Szeliga-Żernicki; Borkowski; Uruski; Boniecki; Piekosiński; Herbarz Kr. Polskiego; Spis szlachty Kr. Polskiego; Herbarz orszański; Herbarz witebski; Spis szlachty galicyjskiej; Hefner; Siebmacher; Ostrowski; Archiwum b. Heroldyi Kr. Polskiego; Archiwum b. Komisyi Skarbu; Miesięcznik heraldyczny; do-

palskich, Ojrzyńskich, Orłowskich, Orzę- XVII), Żółkowskich, Żydowiezów, Żydowów, Ży-skich, Osiecimskich z odm. (rodź. neoficka, nobil. lewiczów i Żyliczów. — Źródła: Paprocki; 0-1765), Ossowskich „z Ossowa“ »Ossowskich „z Ossowic“, Oszkowskich, Pachowskich, Pączkow-skich, Pajączkowskich, Papłońskich, Perczyń-skich, Piączyńskich, Piadzewskich z odm., Piecz-kowskich, Piekutowskich, Pietraszków, Pińskich,

Pisanków, Piwnickich z odm., Płaszczyńskich,

Płazowskich, Plejewskich, Płotowskich z odm.,

Pluszczewskich, Pogorzelskich, Pokrzywnickich,

Ponikiewskich, Popieńskich, Popłońskich, Por-

D.

towskich, Potockich, Prokopowiczów, Prostków, kumenta wielu rodzin.

Lubicz II, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem podkowTa srebrna ocelami na dół z krzyżem kawalerskim w środku. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Labry błękitue, podszyte srebrem. Odmiana herbu L. I (ob.), powstała w drugiej połowie w. XVI, używana przez litewsko-ruskie rody: Her-cyków, Kopciów, Stabrowskich, Szantyrów, Tu-pików i Wołkowickich.—Ź ródła: Kojałowicz; Niesiecki; Ostrowski.

Lubicz III, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem—podkowa srebrna ocelami na dół z krzyżem srebrnym kawalerskim na barku, a z gwiazdą sześciopromieuną złotą we środku. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie: złote między błękitnemi. Labry błękitne-z prawej strony srebrem, z lewej złotem podszyte. Odmiana herbu L. I (ob.), powstała w drugiej połowie w. XVI, używana początkowo przez Haraburdów (przeszli następuie do herbu Habdank), później przez Wińskich (w Grodzień, skiem).—Źr ódła; Kojałowicz; Niesiecki; Da-rowski; Znaki pieczętne; Ostrowski.    h

Lubicz IV, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem—podkowa srebrna ocelami do dołu z podwójnym krzyżem we środku. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe.

Prószyńskich v. Pruszyńskich, Przanowskich,

Przegalińskich, Przybysławskich, Przyłuskich,

Raczewskich, Radochowskich, Radzimińskich,

Radziszewskich. Rakowskich, Rapackich, Ratyń-skich, Rautenbergów, Redernów (indyg. 1764),

Rembielińskich, Rewieńskich, Reyczyńskich, Rokickich, Romanowiczów, Rowickich, Różyckich,

D.

Rudnickich, Rychiików, Rymkiewiczów, Ryte-lów v. Rytlów, Rzepeckich, Sadlińskich, Sadowskich, Samków, Sarneckich, Sawickich, Sędzi-ckich, Seferowięzów (rodź. ormiańska nobil. 1676),

Serków, Serkowskich, Serwińskich, Sidorkowi-czów, Siedliszczańskich, Sielskich, Siemińskich,

Sienickich, Sierakowskich, Sierkowskich, Sier-kuczewskich, Sierskich, Skawińskich, Skiw-skieh, Skołdyckich, Skolimowskich, Skrzyneckich, Sławińskich, Smuszewskich, Sobańskich,

Stanowskich, Staweckich, Stawickich, Stawi-rowskich, Stawskich, Stogniewów, Stojanow-skich, Straszkiewiczów, Strudzińskich (nobil.

1791), Strzałkowskich, Strzemeskich, Strzeszew-skiph, Stypułkowskich, Sudolskich, Sulimier-skich, Sulistrowskich, Supińskich, Suskich, Swiderskich, Świńskich, Szapków - Chotolskich,

Szczuckich, Szeleścińskich, Szeliskich, Szero-kowskich, Szomowskich, Szpakowskich, Szrette-rów (indyg. 1685), Szumborskich, Szumowskich,

Szydłowskich, Szymborskich, Szymońskich, Lach-Szyrmów z odm., Targowskich, Tarszeńskich, Odmiana powstała zapewne jeszcze w w. XV, Tropiańskich, Trzemeskich, Tyborowskich, Ty- 1 używana przez Mogilnickich i Piadzewskich.—

Źródła-. Kojałowicz; Niesiecki; księga poboro- j góry,a barkami ua boki--miecz końcem na dół. Nad wa Nr. 59, kwit Nr. 850; Ostrowski.    D>    hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra stru-

Lubicz V, herb polski. Ma być podkowa, a    sie białe. Labry z prawej strony czerwone, z

nad nią krzyż podwójny. Tak herb ten opisuje    lewej błękitne, podszyte złotem. Nadany Bogusł.

jedna z zapisek kapitulnych poznańskich r. 1545,    Brykezyńskiemu wraz z nobilitacyą przez ces.

dodając, że pieczętowała się nim rodzina Jaro-chowskich v. Jaruchowskich (w Kaliskiem). Jak się zdaje, herb powyższy nic wspólnego z L-em I nie miał, stanowiąc w Wiekach Średnich znak herbowy zupełnie samoistny, używany przez jakiś ród wielkopolski, bliżej dotychczas nieznany. Zapewne posiadał on i odrębne swe zawołanie, dotąd jeszcze kryjące się w całym szeregu znanych z nazwy, lecz nieobjaśnionych proklam. Dana mu przez zapiskę r. 1546 nazwa

D.

Dana mu przez zapiskę Lubicza jest jedynie dowodem zaniku w owym czasie tradycyi rodowej wśród klejnotui-ków jego, z których Krasnodębscy np. herb swój w w. XVII ochrzcili nawet mianem Pobo-ga [tak] z odmianą.

Lubicz Apollo, właściwie Cho romański (* 1850 w Warszawie — f 1896), uczęszczał na wydział prawny do uniwersytetu w Warszawie, ale, nie ukończywszy go, wstąpił do trupy Teksla w r. 1873; w r. 1875 przeniósł się na scenę krakowską, następnie poznańską, r. 1877 został reżyserem sceny lwowskiej, a 1886 krakowskiej. Napisał dramat „Za późno“.

Lubicz Rafał, pseudon. HieronimaŁo-pacińskiego (ob.).

Lubiczobra, herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej w polu prawem, błękitnem, —podkowa srebrna, ocelami na dół, z krzyżem kawalerskim złotym nad barkiem, a drugim w środku; w polu zaś lewem, czerwonem — między dwoma sierpami rękojeściami złotemi do

nazwa

u.

minister“ (Raków 1596). Inne

„Disputatio Lublini... cum

L. oczywiście wskazuje na zanik w owym czasie tradycyi rodowej wśród klejnotników jego, oraz, że już wtedy grawitować zaczęli w stronę możnych Lubiczan, opierając się na pewnem zewnętrznem podobieństwie znaków herbowych.

Lubicz VI. Ma być podkowa i półtora krzyża. Tak opisuje herb ten jedna z zapisek kapitulnych poznańskich r. 1580, mówiąc, iż używał go któryś z rodów szlacheckich, osiadłych w ziemi łomżyńskiej,] nie dodając wszakże, czy półtora krzyża położone jest względnie do podkowy nad nią czy też w środku. Odpowiedź na to dają nam księgi poborowe łomżyńskie i podlaskie z drugiej połowy w. XVI, w których występuje szereg szlachty: Danowskich, Kra-snodębskich, Sikorskich, Skrzypkowskich, Sze-ronosów i Wroczeńskich z pieczęciami herbowe-mi. Na pieczęciach tych widnieje podkowa o-celami do dołu z półtora krzyżem na barku. 0-czywiście, jest to herb wspomniany przez zapiskę r. 1580. Nie miał on nic wspólnego z herbem L. I (ob.), a stanowił herb zupełnie odrębny, którego proklama właściwa dotychczas nie jest znana.

•'“Y

PP»

IfSSBSI kJ

Fig. 148. Lubiczobra (herb).

Mikołaja I d. 2 kwiet. r. 1845. — Źródła: Notaty rękopiśmienne heraldyka Chrząńskiego; Ostrowski.    D*

Lubieckie starostwo niegrodowe, w woj. Kijowskiem, nad Dnieprem, w odległości pięciu staj od tej rzeki. Według lustracyi z r. 1606 (akta podskarbińskie) składało się z miasteczka Lubiec z obronnym zamkiem i ze wsi: Łopatnie, Pierski, Sowicze, Hruśna, Zylicze, Kruki, Hłuszee, Malczyn, Otrekowicze, Biel' dzinki, Dzierażyce, Bywałki, Wiale, Gubieze i Oserowicze. Pokojem Andruszowskim z r. 1667 i przez traktat Grzymułtowskiego w r. 1686, gdy Kijów z okręgiem przeszedł pod panowanie Rossyi, sstwo to z częścią zadniepr-ską w-dztwa kijowskiego odpadło.

Lubienieck ,herbu Rola,rodzina działaczy aryań-skich. Zasłynęli z niej: synowie Stanisława L-go: Jędrzej (ob.) i Stanisław (ob.) zwany st arszym (* 1557—f 1633; Juszyński dowodzi, że żył jeszcze w r. 1645), oraz Krzysztof, syn Krzysztofa (* 1598 — f 1648), i syn jego Stanisław młodszy (ob.)    1) Stanisław starszy za na

mową brata Jędrzeja opuścił dwór króla Stefana, przyjął aryanizm i był kolejno ministrem zboru w Tropieniu. Rakowie i Lucławicach. Napisał: „Odpowiedź na artykuły, które już od kilku lat rozsiewa na Podgórzu Petricius z Chomranic

prace znamy tylko z tytułów. Jest on autorem pieśni nabożnych, które wyszły razem z pieśniami Walent. Smalcyusza (Raków 1610 — 1612).    2) Krzysztof (* 1598 — f 1648)

zostawił: „Epistoła od Mart. Ruarum“ (1618, w listach Ruara);

Caspare Drużbicki“ (1627). Ta rozprawa uwikłała go w spór z dr. medycyny, Piotrem Paschalisem, który napisał rzecz przeciw L-mu wymierzoną; ten zaś odpowiedział mu w „Epistoła de statu Christi, postquam resurrexit ex

quo in coelum ad-Estreicher

mortuis usque ad tempus, scendit“ (Lugduni 1638). Por. XXI.

na Wołyniu; podążył ze Schlichtyngiem i Ruarem na Toruńskie Colloquium Charitativum (1645), lecz aryan z urzędu nie dopuszczono na nie. Bawił w Toruniu, potem z synem podkomorzego kijowskiego, Stefanem Niemiryczem, jeździł jako nauczyciel po Hollandyi i Francyi. Z powrotem do kraju oddał się służbie wyznaniowej (w Czernichowie u Niemirycza, w Siedliskach pod Lublinem) i (został w r. 1654 ministrem w Czarkowej na Podgórzu. Prace kaznodziejskie i uczone przerwały mu'rozruchy wojenne oraz napad opryszków, co spalilijzbór i zniszczyli księgozbiór L-go. Uszedł do Krakowa, gdzie (wraz z Wi-szowatym i Schlichtyngiem) uzyskał od Szwedów pozwolenie na swobodne odprawianie nabożeństwa. Po wyjściu Szwedów z Krakowa udał się do Szczecina i Wolgastu, później do Elbląga i Oliwy, chcąc dopilnować, aby, w myśl obietnic szwedzkich, nie przepomniano w traktatach pokojowych o aryanach i o rozszerzeniu amne-styi i na nich; ale mimo wszelkich zabiegów nie uzyskano zniesienia, a choćby odroczenia, konstytucyi sejmowej z r. 1658, wywołującej aryan z kraju. Wybrał się więc z rodziną na Szczecin do Kopenhagi (1661) i mimo prześladowań ze strony luterskiej uzyskał od króla (Fryderyka III) pozwolenie pobytu : licznych dysputacyi. Osiadł we Friedrichstadzie, spółwier-ców tu sprowadzając, lecz rozkaz księcia hol-sztyńsko-gottorpskiego, Chrystyaua Alberta (pod-uszczonego przez superiutendenta luterskiego), zmusił go do porzucenia księstwa. W maju r. 1662 udał się L. do Hamburga-, tu oddawał się pracom naukowym, wydawniczym, dysputacyom, ale i stąd po kilku latach przed napaściami luter-skiemi ustąpić musiał, przenosząc się do Altony, skąd znowu do Hamburga wrócił; r. 1675 powtórnie mu rozkazano, aby opuścił miasto; wybierając się w drogę, zmarł nagle, otruty (wraz z córkami, gdyż żonę uratowano), może trafem nieszczęśliwym. Najważniejszego dzieła nie wykończył — dziejów aryaństwa (w związku z dziejami reformacyi polskiej) na podstawie aktów synodalnych, wyczerpującej bibliografii, pierwszej w Polsce, z której później Sandyusz skorzystał, i korespondencyi prywatnej: już on wyłożył główne rysy rozwojowe całego ruchu aryańskiego i za nim stale je powtarzają; niestety, związek całości urywa się już w połowie siódmego dziesięciolecia, a rozpada się w dalszym ciągu na krótkie sprawozdania o kilku ważniejszych zborach, głównie podgórskich i lubelskich. Wydano to znakomite, acz niedokończone dzieło p. t. „Historia reformationis polonicae, in qua tum reformatorum, tum anti-trinitariorum origo et progressus in Polonia et fiuitimis provinciis narrantur“ Freistadii (1682); zamiast wstępu zamieścił syn biografię ojca; dodano ostatuie rozdziały innego pióra; korekta niedbała, nazwy poprzekręcane; brak ostatecznej redakcyi —- mimo to dzieło to pierwszo-

Ked.

Lubieniecki Jan Damascen, ob. Ł u-b i e n i e c k i.

Lubieniecki: 1) J ędrzej, pisarz aryański (*

1550—f 1622 w Siedliskach pod Lublinem w domu zięcia swego, Rupniewskiego). Dla wiary opuścił służbę dworską i ministrowa! po różnych zborach aryańskich, utrzymując związki ze wszystkimi celniejszymi aryanami; ciekawy ich pomnik ocalał w jego albumie czyli Pamiętniku Przyjaciół (przechowanym, acz z liczne-mi wykreśleniami, aby zatrzeć ślady aryańskie, u Czartoryskich), gdzie się wpisało kilkudziesięciu aryan w najrozmaitszych językach, nawet wschodnich, z sentencyami i t. p. Pisał głównie dzieje zborowe, zestawiając protokuły i dysputy, akty i uchwały synodów: ,,Catalo-gus disputationum, quas fratres poloni cum adver-sariis suis habuerunt; „Observationes historicae de rebus notatu diguis in negotio religionis“ i t. d.

Był i wykład na Apokalipsę, ulubiony temat aryański. Jedno z tych pism wydano (z rękopisu Ossolińskich): „Poloneutichia albo Królestwa Polskiego szczęście a przytem i W. X. Litewskiego... wyd. przez A. Batowskiego“ (Lwów 1843, ale z opuszczeniem rzeczy zbyt znanych albo niecenzuralnych—ze względu na panującą religię). Dziełko składa się z trzech części: pierwsza, obojętna, streszcza pokrótce dzieje polskie do r. 1616, druga wykazuje odmianę dawnego szczęścia, a trzecia przyczyny tejże podaje. Rzecz napisana z punktu wyznaniowego: sprzyjało Polsce szczęście, póki sumień nie gwałciła; opuściło ją zaś (przykład: męczeństwo za wiarę Tyszkiewicza, mieszczanina, obszernie opisane), kiedy w sumienia wdzierać się poczęła. Historykowi nie przynosi dziełko nic nowego; ciekawe dla kilku anegdot i rysów obyczajowych (najbardziej co do zmiany uzbrojenia wojska polskiego za króla Stefana, wypisał je dosłownie Dębiński w Militaria) odznacza się czystością i starannością języka. —2)

Młodszy brat Jędrzeja,S t a n i s ł a w L., wymienił również służbę dworską na ministrowską; umarł w Lucławicach, nad Dunajcem-, wydał polemiczne dziełko przeciw ministrowi kalwińskiemu zChom-ranic, Petrycyuszowi, rozsiewającemu błędne artykuły o aryanach („Odpowiedź na artykuły etc.“

Raków 1594), na co Petrycyusz mu znowu odpowiedział; inne prace pozostały w rękopisach. Pisał i wiersze polskie dydaktyczno-satyryczne, np.

A. Br.

„Anatomię Wieprza“ (porównanie ze skąpcem: obaj po śmierci dopiero pożyteczni); drukowane w w. XVII (bez nazwy autorskiej).

Lubienieoki Stanisław, uczony aryański (* 23 sierpnia 1623 w Rakowie — f 18 maja 1675 w Hamburgu), syn Krzysztofa (pastora rakowskiego, autora pisemek polemicznych) i Katarzyny Filipowskiej, uczył się w Rakowie, a po katastrofie Rakowskiej (1636) w Kisielinie rzędnej wagi dla historyka reformacyi. Liczne

Ą. Br.

wygotował pisma w obronie spółwierców, up. j „Vindiciae pro unitariorum in Polonia religionis libertate“ (z polecenia ostatnich synodów aryań-skich), wydane w Sandiusa „Bibliotheca anti-trinitariorum“ str. 267 — 296. Pod pseudonimem Brutusa wydał pisemka: „Moriens Polonia suos et extcros alloquitur, mense octobri a. 1665, przetłómaczone spółcześnie na jęz. hollenderski) i „Morientis Poloniae conservandae ratio cer-tissima“, w obronie uciśnionych, z naleganiem na króla Jana Kazimierza. Innych, obszerniejszych dzieł z historyi kościelnej, głównie polskiej, (praw, prześladowań i t. d.j nie wykonał. Złożył i relacyę ze zjazdu toruńskiego i t. d.; co wszystko ze wzmianek u Sandiusa i Bocka znamy.

Z pism przygodnych można wymienić biografie panegiryki: Jana Schichtynga (jako przedmowa do dzieł tegoż zebranych w „Bibliotheca fratrum polonorum“), Bogusława Radziwiłła (z powodu zgonu), Jana III. Jego też jest „Gliick-stadia vera Tichopolis“ (r. 1667; jako schronisko aryańskie).Nie brak i pism polemiczuych, dogmatycznych, ascetycznych, np. „Libellus de Deo et Spiritu sancto“ i t. p. Na całkiem od-miennem pęlu obraca się jego „Theatrum co-meticum, duabus partibus constans, quarum altera... cometas anni 1664 et 1665 variis vi-rorum per Europam clarissimorum, cum quibus auctor de hoc argumento contuiit, observatioui-bus, dissertationibus, animadversionibus descrip-tos et 59 figuris aenaeis illustratos exhibet: quibus immista sunt varia philosophica et Christiana exempla et monita ad vitae melius degendae usum, cuicunque hominum generi con-venientia... altera [pars] continet historiam 415 cometarum a tempore diluvii ad a. 1665 cum 25 figuris et accurato indiculo non tantum tristium sed et laetorum eventuum eos secuto-rum, in qua simul synopsis quaedam historiae universalis proponitur... Et Theatri Cometici exitus, sive de significatione cometarum“. Część pierwsza, 966 str., poświęcona królowi duńskiemu, obie dalsze, 464 i 78 str. innym książętom; wszystkie trzy wyszły w Amsterdamie r. 1668, folio, z rycinami. Drugiego wydania nie było, lejdejskie, r. 1681, dodało tylko nową kartę tytułową. Treść nietylko astronomiczna, ale historyczna, teologiczna i moralna głównie; wyraża ją tytuł dokładnie. W części pierwszej zajęła naczelne miejsce korespondencya z uczonymi europejskimi, Rautensteinem, Gruterem, Vossiuszem, Kircherem, Olearyuszem i t. d. (Polskę przedstawia tylko Heweliusz gdańszczanin); w drugiej mamy wyliczenie komet i konspekt historyi powszechnej; trzecia zawiera zdania uczonych o znaczeniu komet. Aryanie przypisywali wielką wagę jak snom tak i znakom niebieskim: stąd może powstał pomysł wielkiego dzieła, rozsławiającego imię Roli cza (Rolitsius), jak się autor zawsze podpisywał.

Lubieniecki Krzysztof, ob. Lubieniecki, hrb. Rola, rodź. dział, aryańskich.

Lubieniecki Stanisław, ob. Lubienie* cki Jędrzej, pisarz aryański.

Lubieniecki, malarze polscy: 1) Bogdan (* 1653 w Krakowie), syn Stanisława, młodszym zwanego, wybitnego socynianina, uczonego i autora wielu dzieł, oraz Z o fi i z B rze ski c h, córki Pawła B-go, również wybitnego sekty tej zelanta. W dziecinnych latach, razem z ojcem, zmuszonym opuścić kraj, wyjechał zagranicę. Tam talent jego się obudził i rozwijany zarówno* pod wpływem wybitnych artystów jak otoczenia i podróży zdobył sobie wielkie uznanie. Pierwsze studya L. odbywał pod kierunkiem J. Stura w Hamburgu, następnie w Amsterdamie u Gerarda de L a i r e s s e, w końcu zaś we Włoszech. Wysoko ceniąc jego wyrobienie, W. ks. toskański powołał go do siebie, mianując go swoim podkomorzym. Po opuszczeniu tego stanowiska L. wezwany został przez Fryderyka, elektora brandenburskiego, późniejszego króla pruskiego, który zaofiarował mu stanowisko szambe-lana oraz dyrektora galeryi w Berlinie. Godność dyrektora galeryi L. piastował lat kilkanaście, naraziwszy się jednak jako gorliwy socynianin duchowieństwu berlińskiemu ciągłeini zatargami oraz wydaną w druku pracą, posadę swoją utracił i zmuszony, opuścić Berlin, powrócił do Polski w r. 1706. gdzie już do śmierci pozostał, żył jeszcze w r. 1729. L. malował obrazy treści historyczuej i krajobrazy, nadto wykonał wiele rysunków tuszem. Oddawał się przytem z upodobaniem sztycharstwu. Znaczna część, prac, wykonanych w Berlinie, zdobić ma pałace dawne królewskie. Niewątpliwie przez szereg ostatnich lat pobytu w Polsce L. musiał i tutaj wiele prac wykonać; niestety, nie są one jednak znane. Hr. Józef Sierakowski (około 1850) w Warszawie był posiadaczem obrazu L-go, przedstawiającego „Alchemika“; inue prace jego mają się znajdować w Dzikowie u hr. Tarnowskich. Z portretu Piotra Schenk a, rzeźbiarza amsterdamskiego, malowanego przez L-go, znany jest sztych owalny, z podpisem, świadczącym o autorze portretu. Ryciny L-o zaopatrzone bywają w litery: T. D. L. in. — 2) Krzysztof, młodszy brat poprzedniego (* 1659 w Szczecinie — + 1729 w Amsterdamie), był początkowo uczniem pomienionego Stura w Hamburgu, później Adryana Bekkera w Amsterdamie. Bliższe szczegóły z jego życia nie są znane, mimo że jako artysta zażywał wziętości. Prawdopodobnie stale zamieszkiwał w Amsterdamie, malując obrazy historyczne i portrety, nacechowane dobrym układem, swobodą i zasadami kolorystycznemu W galeryi kopeuhadzkiej mają się znajdować dwa jego obrazy rodzajowe: Holleuder palący fajkę, i Hiszpan zażywający tabakę; w galeryi Stan. Augusta był jego roboty portret Arnolda von Haale. W domku gotyckim w Puławach, był Bakalarz z dziećmi, malowany na

K. B.

Red.

u.

Ur J. p.

E. Chw.

E Chw.

drzewie pędzla L-go, niewiadomo jednak którego z tych dwóch artystów.

Lubieniecki Julian, obywatel galicyjski (* 1802—f 1862 w Przemyślanach), krzewiciel hodowli pszczół. W majętności swej Przemyślanach założył szkołę pszczelnictwa, w której wykształcił kilku uzdolnionych uczniów. Wydał parę rzeczy o pszczelnictwie, z których jedna tłomaczona na czeski. Pisywał do „Przyj, domowego“, „Gaz. lwowskiej“; w „Rozpr. T-stwa gospod. galicyjs.“ T. XIX, roztrząsał przyczyny upadku pszczelnictwa krajowego.

Lubienieckich hrabiów herb. Na tarczy w polu I, czerwonem — wkoło róży srebrnej czterolistnej — trzy kosy w gwiazdę; dwie i jedna (herb Rola); w II, błękitnem—w środku podkowy srebrnej ocelami do góry, krzyż kawalerski złoty (herb Jastrzębiec); w III, czerwonem—chusta srebrna na dół końcami związana (herb Nałęcz); w IV, dwudzielnem—w polu prawem, czerwonem—róg bawoli brunatny, w lewem, srebrnem — takiż róg jeleni (herb Rogala). Nad koroną hrabiowską cztery hełmy ukoronowane: w pierwszym, między rogami jeleniemi —panna czerwono ubrana z przepaską białą na głowie; nad drugim pięć piór strusich białych; w trzecim jastrząb’ z podkową i krzyżem w prawej szponie; w czwartym

'S

wm

Fig. 149. Lubienieckich (herb).

róg bawoli i jeleni. Labry przy dwóch pierwszych i czwartym czerwone, przy trzecim błękitne—podszyte srebrem. Tarczę podtrzymują gryfy w połowie na krzyż srebrne i czerwone. Odmiana herbu Rola (ob.), nadana wraz tytułem hrabiowskim Antoniemu, chorążemu pilźnieńskiemu, i Kajetanowi, członkowi stanów galicyjskich, L-ckim, członkom starego rodu kujawskiego, przez ces. Józefa II, d. 25 stycznia r. 1783, potwierdzona w Rossyi d. 18 maja r. 1845. —Zr ó dła: Herbarz Kr. Polskiego; Ostrowski; Kosiński.

Lubień(pow. Gródecki, Galicya) posiada źródła siarczane bardzo obfite i silne, bogate w siarek i węglan wapnia i siarkowodór, zawierające nadto: siarek sodu, chlorek sodu i magnezu, wreszcie kwas węglowy; ciepłota średnia wody 8.2° R. Wody te zalecane bywają zwłaszcza w cierpieniach dnawych i gośćcowych, jakoteż przeciwko zołzom, wysypkom skórnym, przymiotowi i bólom nerwowym.

Lubień, osada pow. Włocławski, nad ob-szernem (10,5 mrg.) jeziorem t. n., przy trakcie Zgiersko-Włocławskim, niedaleko dr. żel. Warsz.-Bydgoskiej, o 21 w. od Kutna; 1 894 m-ców w r. 1908 (973 katolików, 863 staro-zakonnych), przeważnie rolników oraz pracowników pobliskich cukrowni. Kościół p. w. św. Katarzyny, szkółka elementarna, poczta i 6 jarmarków dorocznych.

Lubieszów, inaczej Dolsk Nowy, miasteczko w pow. Pińskim, nad rz. Strumień, gniazdo książąt Dolskich, z których Jan Karol, marsz. w. k, założył tu w r. 1693 klasztor pijarów. Ok. 1 000 m-ców; dwie cerkwie, kościół, 2 domy modlitwy, szkółka, poczta i 2 cegielne. Bazylikowy kościół wzniesiony był w r. 1762 staraniem pijarów; jeden z nich, Łukasz Hübel, przyozdobił go cennemi freskami. L. słynął w w. XV1I1 ze swych szkół pijarskich, tu pobierał nauki i Tad. Kościuszko.

Lubiewa, herb polski, ob. Trzaska.

Lubin, wieś parafialna w Poznańskiem, pow. Kościański, niedaleko rz. Obry, w pięknej okolicy, na zachód od Dolska. Kościół i klasztor, niegdyś opactwo benedyktynów, których tu r. 1113 sprowadził z Francyi Michał Skarbek. Książęta wielkopolscy i panowie klasztor ten obdarzali wielkiemi funduszami i wolnościami; w ogóle posiadał on 45 wsi z miastami Krzywinem i Swiętochową. Mieli jeszcze benedyktyni lubińscy miasteczko Jeżów i kilka wsi w w-dztwie Rawskiem, nadane im przez Konrada i Ziemowita ks. mazowieckich. Kazimierz Sprawiedliwy i Przemysław wielkopolski największymi byli dobrodziejami tego zgromadzenia. Przemysław r. 1295 nadał opatom władzę sądowniczą w sprawach cywilnych i kryminalnych. Wielu pomiędzy zakonnikami było ludzi uczonych i krajowi pożytecznych, wielu piastowało z zaszczytem wysokie urzędy. Utrzymywano kosztem konwentu pewną liczbę młodzieży na akademii w Krakowie, opat zaś Paweł Chojnacki w r. 1644 otworzył wyższą szkołę przy klasztorze. Władysław IV wieżę kościoła swoim kosztem wymurować kazał. Część najtrwalsza kościoła jest dziełem opata Wołłowicza. Kościół, później już zbudowany, wewnątrz jest ozdobny. Blisko chóru znajduje się grobowiec błogosławionego Bernarda z Wąbrzeźna, kapłana zakonu benedyktynów w L-u (f 2 czerw. 1603); miejsce zaś gdzie-by był pochowany Władysław III La-skonogi, niewiadome. Zasługują na uwagę obok wielkiego ołtarza piękne stalla snycer skiej roboty. Biblioteka klasztorna, niegdyś

znakomita, lecz zniszczona przez Szwedów i Norymberga 1882) i światłodruki z Rafaela uszczuplona przez Załuskich, a za czasów Księ- (Drezno 1880). stwa Warszawskiego z licznych swych rękopisów obrana, do końca istnienia zakonu zawierała dobór ważnych dzieł teologicznych. Arya-nie mieli w L-e drukarnią, która w r. 1655 upadła. L. ucierpiał wiele w rozruchach wielkopolskich r. 1382. W r. 1474, w czasie napadu na Wiel-kopolskę Jana ks. żegańskiego,wiele wsi klasztornych złupiono i spalono, a klasztor sam przez długi czas od zakonników opuszczony. Podczas 30-o letniej wojny r. 1627 wpadł tutaj generał szwedzki Bondis i klasztor ze wszystkich bogactw obdarł. Niemniej także doznał on straty od Szwedów r. 1655 i nakoniec w czasie siedmioletniej wojny. („Enc. Org.u więk.j.

Lubiana czyli Lublań (słowieńskie Ljubljana, starożytne Labacum, niem. Laibach)i, miasto główne Krainy, po obu brzegach Lublanic}', Na górze zamek (Schlossherg) skąd piękny widok. Na rzece 5 mostów. Uli ce wewnątrz miasta wązkie, na przedmie ściach szerokie. Niema zbyt dawnych budowli acz miasto bardzo starożytne: te, które są, sięgają w. XVII i XVIII. Godny uwagi ratusz z w XVI11 (przed nim stoi studnia kamienna z obe i liskiem i posągami allegarycznemi), pałac ks Auersperga, biskupi, zamek, reduta sejmowa kasino krajowe, teatr. M-ców 36 547    (1900)

przeważnie Słowieńców (przeszło 5 000 Niemców). Dwa gimnazya: klasyczne i realne, 2 pedagogiczne (inęzkie i żeńskie), instytut teolo-i giczny, seminaryum biskupie, szkoła pedago-

Lubin, ob. Łubin.

Lubiński Czesław, pseudonim ks. Konstantego Damrotha (ob.).

państwa. Pisarz obyczajowy, odznaczający się humorem i zdrowym rozsądkiem. Powieści: „Kanjoś Madedonovic“, „Skoci-djevojka“, ^će-pan Male“, „Prodoja patrijara Brkića“, „Kra-dża i prekradża Ivona“, „Prokleti Kam“, „Sud dobrich ljudi“ i t. d. W „Serbske Zorze“ mieścił 30 powiastek „Pricanija Vuka Dojce-vióa“

J. F. G.

Lubjinski (Lubjeński) And rz ej, pisarz górnó-łużycki i pastor w Budziszynie (* 1790 —f 1840). Zbierał pieśni ludowe, ułożył słowniczek i gramatykę narzecza górno-łużyckiego (w rękopisie). Wznowił wraz z Klinem t-stwo kaznodziejów łużyckich (1814), założone w r. 1716. W r. 1823 dokonał powtórnie wydania całej biblii, którą pod względem językowym poprawił. Pisał dla ludu książeczki gijne.

J. F. G.

Lubisza (L j u b i s z a) Szczepan Mitrow I giczna (Urszulinek), handlowa, przemysłowa. (* 1824—f 1878), belletrysta serbski, poseł | Biblioteka, muzeum krajowe (Rudolfinum), przed-z miasta Budwy na sejm dalmacki i do Rady historyczne, kulturalno-historyczne, etnograficzne, botaniczne i zoologiczne, mineralogiczne, malarskie, archiwum, czytelnia. T-stwa: muzyczne, lekarskie, Matica slovenska, dom narodowy i t. p. Liczne urzędy sądowo-administra-cyjne. Kwitł ongi przemysł, zwłaszcza tkactwo, za- odlewnie dzwonów, fabryki żelaza, narzędzi rzemieślniczych, zapałek, tabaczne, papiernie, litografia i t. p. — L. niegdyś Aemona (Hemo-na, Hemuna, Hema), za ces. Augusta C o 1 o n i a Julia. Miasto stoi na miejscu starożytnego Gradisza, gdzie widzieć można mury z czasów rzymskich, zwane „mirje“. Zachował się starożytny wodociąg rzymski, „rimski stude-nec“. W w. V po Chr. zjawiają się Słowianie, którzy Aemonę L-ą zamianowali. W r. 900 zajęli L-ę Węgrzy. W r. 1270 obiegł i reli- zdobył ją Przemyśl Otokar II czeski, w r. 1416 L. podwyższona na miasto, a w r. 1461 Lübke Wilhelm, historyk sztuki (* 182g wznowiono zanikłe biskupstwo. Podczas Re-

— f 1893). R. 1857 profesor historyi architektury w berlińskiej Akad. budownictwa; w r.

1861 w politechnice züryskiej, w r. 1866 profesor historyi sztuki w politechnice i szkole sztuk pięknych w Sztutgardzie; w r. 1885 w Karlsruhe, gdzie również był dyrektorem muzeum książęcego. Ważniejsze prace: „Grundriss d. Kunstgeschichte“ (Sztutgard wyd. 11 e 1891); „Vorschule zur Geschichte der Kirchenbaukunst d. Mittelalters“ (Dortm. wyd. 6-e Lublin, miasto gubernialue, co do ludności 1873); „Geschichte d. Architektur“ (wyd. 6-e piąte w Królestwie, pod 51°15’ szer. płn, Lipsk 1884); „Geschichte der Plastik“ (wyd. i 22°34’ dług. wsch. od Gr„ uad Bystrzycą 3-e tamże 1880);    ,,Kunsthistorische Studien“ (łączą się tu z nią rzeczki Czerniejówka i Cze-

(Sztutg. 1869); ,,Abriss d. Geschichte d. Bau- chówka); zajmuje 752 102.5 sążni kw. przestrzeni. Stile“ (wyd. 4-e Lipsk 1878); „Geschichte der Lublin dzisiejszy składa się z 3 części: Stare Renaissance in Frankreich“ (wyd. 2-e Sztutg. Miasto leży na szczycie wzgórzy, między By-1885); ,,Geschichte d. Renaissance in Deutsch- strzycą a Czechówką; Nowe Miasto; na wschód, land“ (wyd. 2-e Sztutg. 1882); „Geschichte d. od Starego Miasta idzie Podzamcze. Nadto 5 italienischen Malerei“ (t-że 1878,    2 t.); ,,Ge- przedmieści: Czwartek za rz. Czechówką, Kali-

schichte d. deuts. Kunst“ (Sztutg. 1888). Nad- ¹ nowszczyzna, Kazimierz (Piaski żydowskie), Czeto wydał: Miedzioryty Diirera (104 tablice, chowskie i Wieniawa. L. ma 62 ulice, 8 pla-

formacyi działał tu Primus Trüber, kanonik katedralny. W r. 1797 i 1805 nawiedzili miasto Francuzi, a w r. 1809 zajął Macdonald cytadellę. Odtąd L. stała się siedliskiem ge-nerał-gubernatora Illyryi, Mar mont a. W r. 1813 przywrócona Austryi. W r. 1821 odbył się tu pamiętny kongres. W r. 1895 miasto nawiedzone trzęsieniem ziemi. — „Naućny Slovn.    J> F- ⁰

ców i około 1 600 budynków mieszkalnych (ok. 1300 murowanych); 62 394 m-ców (w 1908) a wraz z odległemi przedmieściami (Wieniawa— 3 340 m-ców, Piaski—4 256) ok. 70 000, w tej liczbie 26 760 katolików, 786 ma-ryawitów, 37 119 starozakonnych, 4 061 prawosławnych i 1245 ewaugielików. Najokazalszą ulicą jest Krakowskie - Przedmieście: gmach rządu gubernialnego [dawniej pałac Radziwiłłów], pomnik Unii na placu gu-beruatorskim [dawniej Litewskim], kościoły: św. Piotra i Pawła [dawniejszy po-kapucyński, założony w r. 1726 przez ks. Pawła Sanguszkę], św. Ducha, dalej przy rogatce Warszawskiej kość. ewang.-augsburski [w 1785 ze składek gminy], gmach kontroli skarbowej, poczta [kantor pocztowy i telegraficzny 2-go rzędu], ratusz miejski [ze spalonego w 1803 kościoła karmelickiego], brama krakowska, szpital św. Józefa [dawniejszy pałac Lubomirskich], gmach zarządu wojskowego [b. pałac Potockich], hotele, a na końcu rozległy park angielski w 1837 założony. Na ul. Królewskiej (Korce): katedra św. Jana, jedna z najwspanialszych świątyń w kraju (z w. XVI, Brama Trynitarska i kość. św, Piotra (dawniej Bernardynek, z 1618). Na rynku Starego Miasta: ratusz starożytny (odbywały się tu kadencye trybunalskie; w sali głównej jego zmarł nagle w 1584 Jan Kochanowski). Kamienice otaczające stary ratusz odznaczają się swoją architekturą (zwłaszcza kamienica „Sobieskich“, zbudowana przez Marka Sobieskiego). Pod Starem Miastem, ul. Królewską i Krakowskiem-Przedmieściem rozciągają się obszerne i głębokie piwnice i lochy po większej części dotąd niezbadane. Oświetlenie w środku miasta gazowe, na krańcach naftowe. Wodociągów, niema prócz wodociągu prywatnego (od 1898). Niema i kanalizacyi. Ze starych kanałów, przez Jagiellonów zaprowadzonych, korzystają zaledwie obywatele sąsiadujący z niemi. Na Podzamczu synagoga murowana (z 1686), prawosławna cerkiewka przy ul. Zielonej w r. 1786 wystawiona. Inne cerkwie (w liczbie 6) są przero-bionemi kościołami (Bazylianów, po-wizytkowski i in.j. Od r. 1781, kiedy przeniesiono do L-na stolicę biskupią z Krasnegostawu, jest L. siedzibą b-pa dyecezyi chełmskiej, później lubelskiej, kapituły, konsystorza; posiada seminaryum duchowne, erygowane w r. 1675, z kość. Przemienienia Pańskiego. (b. po-misyonarskim). Urzędy gubernialue i powiatowe, sąd okręgowy, izba obrachunkowa na gubernie: lubelską, radomską, siedlecką i kielecką; izba skarbowa, oddział banku państwa, zarząd akcyzy na gubernie lubelską, radomską i kielecką, komitet ochrouy leśnej, dyrekcya naukowa i T-stwa Kredyt. Ziemskiego. Więzienie mieści się od r. 1825 na zamku królewskim, z kościołem św. Trójcy, pięknej konstruk-cyi wewnętrznej: sklepienie jego, w stylu gotyckim, opiera się na jednym filarze, stojącym w środku. Dwa państwowe gimnazya męskie

i żeńskie: gimnazyum męskie utworzono w r. 1841 z dawnego gimnazyum wojewódzkiego, będącego dalszym ciągiem pierwszej szkoły publicznej założonej w r. 1582; mieści się ono w budynkach powizytkowskich razem z internatem, o-twartym w r. 1892. Gim. żeńskie powstało w r. 1866 z dawnej szkoły wyższej żeńskiej, założonej w r. 1860. Niższych zakładów naukowych 9, w tej liczbie 3 dwuklasowe. Szkoła techniczna kolejowa. Szkolnictwo prywatne polskie: 8-kl. szkoła Ziemi Lubelskiej filol. (348 uczniów), 8-klasowa im. Staszica (301 uczn.), 7-ki. żeńska Hel. Czarneckiej, 4-kl. B. Sobolewskiej, kursy handlowe St. Sulimierskiego, 7-kl. szkoła handlowa męska (415 uczn.), 7-kl. szkoła handlowa żeńska Latosińskiej i Szkoła Muzyczna (od 1900). Założona przed paru laty Bibl. publiczna im. H. Łopacińskiego rozwija się pomyślnie. Istnieje Lubelskie T-stwo Lekarskie, założone w r. 1874 z inicyatywy drów A. Janiszewskiego, M. Jankowskiego i J. Talki (znaczna bibliteka, ok. 5 000 dzieł) i Muzeum anatomo-patologiczne [od r. 1875]. Dwa teatry i dwie gazety „Kuryer L-i“ i „ Ziemia Lubelska“, cztery szpitale, prócz lazaretu wojskowego: szpital św. Wincentego à Paulo na 160 łóżek (w gmachu Szarytek), Jana Bożego (po-bonifraterski) na przedm. Czeehow-skiem (100 łóżek), szp. św. Józefa (50 łóżek) i starozakonnych (40 łóżek). Otwarto w r. 1903 Oddział T-stw Hygieu. Warszawskiego. T-stwa: Muzyczne, Cyklistów, Wyścigów konnych, i Dobroczynności, założone w r. 1815; pod opieką Tow. Dóbr. są: Dom Schronienia Starców i Kalek [od 1866], Sala Sierot [od 1878], dwie ochronki dla dzieci [od 1896], kuchnia bezpłatna dla u-bogich [od 1900], Dom Zarobkowy [założony w 1894, przeszedł pod zarząd Lub. Tow. Dobroczynności w 1896); i ma na celu: „wyrywanie czeladzi rzemieślniczej i drobnych majstrów z finansowej niewoli przekupniów“, z salą zajęć dla wałęsającej się po mieście bez opieki dziatwy; Przytułek św. Antoniego [utworzony z inicyatywy ks. Kłopotowskiego w 1896], cel —poprawa moralnie zaniedbanych dziewcząt .— Przemysł nieźle rozwinięty. W r. 1903 liczono fabryk i zakładów przemysłowych 88 (bez cukrowni)—obrót roczny 1 598 184 rb., 1 580 robotników. Największa w guberni cukrownia „Lublin“, Tow. akc. fabryki portland-cementu „Fir-ley“, olbrzymi młyn parowy (na Piaskach), dwa wielkie browary (Jensza i Vettera), 2 fabryki maszyn i narzędzi rolniczych (Wolskiego: obrót ok. 200 000 rb. i Moryca; obrót 35 000 rh.), fabryka tytuniu (obrót 164 000 rb.), wag (Hes-sego —obrót 140 000 rb.),    2 fabryki wyrobów

miedzianych (Plagego -obr. 55 000 rb.; Ossowskiego—takisain obrót), fabryka okuć (Zylber-rnaua—obrót 20 000 rb.), garbarnia (Domańskich), słodownia, fabryka octu, krochmalnia, 3 ko-ściarnie, kilka kaflarni i t. d. Zakładów rzemieślniczych w r. 1903 liczono 551 (2 632 rze-

mieślników). Przeważa handel drobny. Dorocz- ₍ leży na ważnej linii transportowej Odesa— nych jarmarków 6 z obrotem V₂ mil. rb. T-stwo Kredytowe m. Lublina (założone w 1885 z inicjatywy adw. E. Bobra, J. Janiszewskiego, J.

Warszawa, a od r. 1897 jest miejscem wyjścia nowej linii L.--Lubartów—Łuków. Budżet roczny miejski (na 1904)—253 941 rb. Długów miasto nie posiada, ale też żadnych iuwesty-cyi nie zaprowadza. Istnieją jedynie telefony. Kapitały miejskie wynoszą ok. 90 000 rb. E- Chw Lublina Dzieje. W w. XII początek L-a gubi się w pomroce wieków (Kadłubek). W w. XIII jest L. Ogniskiem oddzielnej ziemi, która po

Wołowskiego i przemysłowca A. Fricka), Kasa Pożyczkowa Przemysłowców Lubelskich (założona w 1884 z inicyatywy A. Fricka), Lub.

T-stwo Wzajemn. Kredytu (założone w 1898), kantor Banku Państwa, Oddział Banku Włościańskiego, Dyrekcya T-stwa Kredyt. Ziem-

...

rwTJ/

■ AA

- - A.-..:

Uêm

ii

\ "-⁴

li

■%

§

... .

AA

■■

fsr-

W

-/..W

mû

ïiï

■ _\ i

Wm ,

-- .

ÉS

li

Fig. 150. Zamek królewski w Lublinie (według „Albumu Lubelskiego‘£ A. Lerue z r. 1858; litografie odbite w zakładzie A. Pecq’a w Warszawie).

skiego, oddział Banku Handl.. Warszawskiego, i śmierci Krzywoustego dostała się Henrykowi oddział Banku Hand. Łódzkiego, Lub. Sto- Sandomierskiemu. Wobec starożytności miasta warzyszenie Rolnicze, Lub. T-stwa Pożycz- ma prawdopodobieństwo tradycya przypisująca kowo-Oszczędnościowe dla chrześcian, takież Mieczysławowi I założenie najstarszego z ko-dla żydów, Stowarzyszenie Zjednoczonych sto- ściołów św. Mikołaja na Czwartku. Prawdopo-larzy i tapicerów, T-stwo Wzajem, pomocy dobnie naokoło tego kościoła skupiała się pier-rzemieślników i pracowników handlowych, Zgro- wotna ludność miasta. Do w. XIII losy L-a madzenie Kupców m. Lublina i in. Straż ognio- ! nie są pomyślne: położony na kresach pań-ochotnicza, stowarzyszenie spożywcze „Prze- I stwa, narażony był na napady Rusinów, Jadź-zorność“, resursa obywatelska; 7 drukarni. L. [ wingów, Litwinów i Tatarów. Dopiero w sa-

Wielka Enc. Powsz. II ustr. Ser. I. Tom XLIII—IV. Ze «z 349b,

mym końcu wieku XIII zwycięskie wojny i szewcy (25 w r. 1564). Nie rzemiosła, lecz han-Leszka Czarnego umożliwiły prawidłowy roz- del był źródłem bogactwa L-a; małą wpraw-wój Lublina. W r. 1282 rozpoczął tam Le- I dzie rolę odgrywa L. w haudlu bałtyckim (r. szek Cz. budowę kościoła św. Michała, na pa- « 1579 zaledwie jeden kupiec lubelski wysyła

miątkę zwycięstwa nad Jadżwingami. Władysław Łokietek był prawdziwym dobroczyńcą miasta: w r. 1317 obdarzył je prawem magde-burskiem i 100 łanami ziemi, z których wydzielono wójtostwo dziedziczne Maciejowi z Opatowa. Kazimierz W. rozszerza terytoryum miejskie, otacza je fosami i murami bramy w baszty; w r. 1342 buduje kościół i klasztor Dominikanów. Według tradycyi klasztornej dominikańskiej miał wtedy L. liczyć 10 000 m-ców (liczba przesadzona). Za Jagiellonów miasto wzrasta w dalszym ciągu; nietylko ustały już napady litwinów, ale cała Litwa stanęła otworem dla handlu L-go. Już w r. 1393 otrzymali kupcy lubelscy przywilej uprawniający do wolnego handlu z Litwą; tegoż roku ustanowiono sławne jarmarki, odprawiane na Zielone Świątki; w r. 1392 zdobył sobie L. prawo składu (ob.): przyjezdni kupcy musieli wystawiać w mieście w ciągu dni 10 swe towary na sprzedaż. Oznaką zewnętrzną zwiększonej zamożności miasta stało się wybudowanie w r. 1389 murowanego ratusza. Za Jagiełły zwiększyła się ilość fundacyi pobożnych: sam król wybudował na zamku kościół św. Trójcy, ozdobiony freskami w stylu bizantyjskim, które niedawno odkryto pod warstwą tynku. W r. 1410 funduje Jagiełło na pamiątkę zwycięstwa grunwaldzkiego kościół P. Maryi wraz z męskim i żeńskim klasztorem ś-tej Brigidy. Śladem króla szli i mieszczanie, budując kościół św. Ducha przy szpitalu istniejącym już od czasów Kazimierza W. Do liczby dobrodziejów miasta należał i Kazimierz Jagiellończyk: ustanawia on w r. 1448 2 nowe dwutygodniowe jarmarki, a gdy w r. 1447 splądrowali L. Tatarzy, uwalnia je na lat 10 od opłat i ciężarów. Tenże król wydaje przywilej na przeprowadzenie kanalizacyi i wodociągów. Przez cały w. XV L. zabudowuje się w dalszym ciągu; w r. 1459 mieszczanie fundują kościół Bernardynów, starożytną zaś farę św. Mikołaja odnawiają gruntownie. Nawet pożar r. 1491 nie powstrzymał rozwoju: zyskawszy nowe zwolnienie od wszelkich ciężarów na lat 14, miasto rośnie dalej. R. 1506 robią mieszczanie układ z mistrzem Janem i jego towarzyszem Łukaszem, którzy obowiązują się przeprowadzić w mieście wodociągi, r. 1527 urządza L. blech i szlifier-nię nad Bystrzycą, r. 1538 buduje wielki młyn. Wiek XVI jest epoką, w której handel i przemysł lubelski stają na niebywałej przedtem wysokości: gdy w w. XV był w L-e jedynie cech rzeźniczy, do końca w. XVI przybywa 7 nowych cechów (kowalski 1546, tkacki 1558, złotniczy 1566, mularski 1571, piekarski 1581 — 88, mieczniczy 1596, cyrulicki 1597). Wśród rzemieślniKów

Czartory-

zboże do Gdańska i sprowadza stamtąd towary), ale pierwszorzędną w handlu lądowym. Jak. świadczy lustracya r. 1564, przez urząd celny 1-ski przechodziły woły, jałowice, barany, wieprze, sukna zagraniczne (włoskie, liońskie, morawskie, czeskie, tudzież krajowe szamotulskie, zdobi mogilnickie, mazowieckie), aksamit, atłas, adamaszek, farby,kobierce i inne rzeczy tureckie, skóry w najrozmaitszych gatunkach, żelazo, miedź, stal, ołów, kosy, sierpy, ryby lwowskie i krakowskie, śledzie, litewskie „towary kosmate“. Na ożywione jarmarki przybywali kupcy niemieccy, francuscy, włoscy, moskiewscy, tureccy, ormiańscy. W w. XVI mieszczaństwo 1-skie poszczycić się może wielu wybitnemi osobistościami. Biernat, lekarz z fachu, zdobywa sobie sławę jako pierwszy autor świecki piszący po polsku; rozsławiają L. lekarz Dr. Oczko i poeta Seb. Klonowicz. Za czasów Klonowicza L. posiada dwie drukarnie: katolicką i aryańską, z których wychodzą liczne księgi. Druga połowa

w. XVI była okresem największego rozkwitu. Z początku sejmy, a później trybunały, ściągają do L-a roje szlachty; na sejmie r. 1569 stanęła Unia Litwy z Polską. Ku uczczeniu Unii rozkazał Zygmunt August wznieść na placu 1 i-tewskiin kolumnę z ciosowego kamienia, na której stały posągi Władysława Jagiełły i Jadwigi. Magnaci ze względu na odbywające się w L-e sejmy, a później trybunały, budują tu swe pałace i dwory (najstarszy pałac Radzi-wiłłowski; później przybyły kamienice i dwory Orzechowskich, Myszkowskich, Zebrzydowskich, gorliwych obrońców protestantyzmu, Firlejów, wreszcie Potockich, Sobieskich skich,Lubomirskich i t. d.).Przybywa L-owi w ciągu w. XVI i XVII cały szereg kościołów i klasztorów: św. Krzyża, Dominikanów Obserwantów, Franciszkanów, Bernardynek, Karmelitów bosych, W końcu w. XVI osiedli jezuici: zbudowali ogromny kościół, dziś przerobiony na katedrę, okazały klasztO*r z wysmukłą furtą trynitarską i kolegium, mające walczyć z roz-krzewionym wówczas w L-ie aryanizmem i kalwinizmem. Pod wpływem Jezuitów wybuchły w 1. 1627 i 1646 rozruchy zwrócone przeciw aryanom i żydom. Świetne czasy L-a nie trwały długo. Już r. 1655 miasto pokrywa się ruinami: część wojsk Chmielnickiego pod dow. Złotareń-ki stanęła u bram jego; przedmieścia wszystkie i domy szlachty za murami stojące zburzono, tylko okup wysoki ocalił L. od zagłady. W tymsamym roku miasto płaci poraź drugi okup w kwocie 30 000 złp. Karolowi Gustawowi. Nadto nastąpiły pożary, głody i zaraza, które dziesiątkowały ludność miejską. R. 1672 grabią L. Tatarzy, r. 1695 grasuje zaraza morowa, licznie reprezentowani byli ponowny najazd Szwedów i pożar r. 1702 dopełniają nieszczęść L-a. Na początku więc w. XVIII , lubelski Zamoyski w ciągu lat 20 wybierał ze ludność była strasznie przerzedzona, handel i szkodą miasta na swój rachunek najważniej-upadł, w gruzy rozpadły się pałace, ustały j sze dochody miejskie (cła, myta grobelne, mo-sławne czterotygodniowe jarmarki, rozwiązało ! stowe, sztukowe, korcowe). Nieszczęść L-a się wiele cechów; trybunał tylko utrzymywał mia- I dopełnili podczas Konfederacyi Barskiej Rossya-sto przy życiu.Konst, mówi: r. 1703„Mając respekt ; nie, burząc 150 domów. W początku panowa-na upadające miasto nasze L., które stante hac hostii itate znaczne wierności swojej ku dostojeństwu naszemu i całej Rzp. okazało dowody takową fidelitatem et constanliam...wynagradzając i innym miastom adexemytlum podając, magistrat tego miasta ad jura, privilégia, immunitates ac praerogativam et coaequationem honorów miasta Krakowa przypuszczamy i aby tych wolności, co toż miasto Kraków ma, tenże magistrat zażywał, pozwalamy“. Ale to nie zdołało podnieść

nia Stanisława Augusta L. przedstawiał okropny widok: na rynku tylko 4 domy znajdowały się w dobrym stanie, reszta zamieszkana była tylko na dole; koło Bramy Krakowskiej stały domy opustoszałe, okopcone; ulice zaścielały śmiecie, rumowisko i do Rynku tylko konuo można było przejechać; w pryncypalnych częściach miasta pod walącemi się domami stały cuchnące kra-miki i budy; „fetory“ zatruwały powietrze; nie było ani jednej latarni. W latach wszakże

kr

i:% *

/f *•'*•’

R %

Em

Êà v

’ x-'jd ■,' '    \

m Âi    'w

I f^r JS»*!

HHH-

//*

éi

r'

*4/ '

a.**

îgSbte»; ,,; ■'

.y*

.- <0k

* L-.    .

«asraa

, w**

'Mâ

IJfeA

t'JL

gssgÄ

g»:sf

£?■{£

m-4

Fig. 151. Kościół X. X. Kapucynów i pomnik Unii Lubelskiej (z tegoż źródła, co fig. 150).

radców miejskich, [ których gospodarka zabójczo    1770 — 80 zaczął się L. podnosić; handel

oddziaływała na L. Dygnitarze miejscy w. XVIII    powoli się odradzał, zjawiły się nowe rody

a przedewszystkiem Makarewiczów, chcących i umiejących służyć miastu. R. 1784 liczył L. 20 większych firm kupieckich, m. in. sklepy kolonialne, norymberskie, ze szkłem, hurtowe składy wosku i zboża, a nawet księgarnię Dre-linkiewicza. (Pomiędzy latami 1643 — 1660 była już w L-e księgarnia Foerstera z Gdańska). Rzemieślnicy byli zjednoczeni w 19 cechach; istniał „drukarz obicia“, kotlarz, szlifierz, kominiarz, introligator i 5-u perukarzy. Na

pełną garścią bez kontroli czerpali z kasy mieszczańskie: Gautierów, Krebsów, Heyzlerów, miejskiej i świadomie utrzymywali nieład w księgach kasowych. W ten sposób stracił L. wszystkie swe oszczędności z 1. 1449- 1757 w kwocie 6 517 złp. Kapitały miejskie rozpoży-czali pomiędzy siebie miejscy potentaci, ale procentów nie płacili, lub bardzo nieregularnie. Zamiast brać się do sanacyi finansów miejskich, podniesienia rękodzieł, uporządkowania miasta, tracono czas na walkę z żydami, w których widziano źródło wszelkich nieszczęść.

Prócz magistratu miał L. drugiego jeszcze usługi gości zjeżdżających na trybunały stały wroga: starostów grodowych mających rezy- | otworem szeregi restauracyi i „kaffehauzów“. dencyę na Tatarach. W połowie w. XVIII s-sta | „billary“, kręgielnie; dwie, konkurujące z sobą, organizacye muzyków uprzyjemniały czas swoim i obcym. Podczas kadencyi trybunału nie brakło redut i nawet polskiego teatru, który miasto wystawiło na Korcach (dziś ulica Królewska); mieścił on do 300 osób, a pierwsi artyści y L-skiej“; Łopaciński „Dawne podziały admini-(Truskolaska, Świeżawski, Owsiński) nie wsty- | stracyjne dzisiejszej gub. L-ej“ (1901); tenże dzili się w nim występować. Gdy w r. 1787 . „Najdawniejszy wizerunek L.a“; tenże „Z cza-przejeżdżał Naruszewicz przez L. „zastał jnż sów wojen kozackich, przyczynki do dziejów

„Obraz miasta L-a.*‘ (1839); Zieliński „Monografia L-a“ (1878); Kobierzycki „Monografia L-a“ i 1901); Lubowicki „Statystyka W-twa L-gou (1824): Wiercieński „Opis statystyczny gub.

ratusz i różne domy nowo zbudowane, lub naprawione porządnie“ i „brukowane ulice“; miasto zaczynało „mieć przywróconą dawną swą ozdobę“. Ten szybki wzrost L-a był w znacznej części zasługą Komisyi Dobrego Porządku, zwłaszcza jej prezesa Hryniewieckiego, w-dy lubelskiego. L-ska K. Dob. Porz. istniała od r. 1780. Zaczęto od zaprowadzenia ładu w gospodarce finansowej, powrócono miastu zapomniane jego kapitały, zaprowadzono sprężystą administracyę dochodów, i w przeciągu lat 7 podniesiono dochody z 8 000 złp. na przeszło 25 000. W prowadziła komisya i reformy w or-ganizacyi cechowej, wydała rozporządzenia co do porządku w mieście, zaprowadziła nową ordy-nacyę miejską, zmniejszając znacznie ilość członków magistratu, wyznaczając im stałe pensye lub tantyemy, rozszerzając okres ich służby, poddając ich pod nadzór współobywateli. Komisya porządkowa składała się wyłącznie z przedstawicieli szlachty, choć do pomocy wzywała mieszczan z Heyzlerem i Makarewiczem na czele. W budzącym się przed sejmem 4-letnim ruchu miejskim mieszczanie 1-scy odgrywali rolę niepoślednią. Prezydent miasta, Makarewicz, niejednokrotnie zabierał głos w sprawach mieszczaństwa na łamach wpływowego „Dziennika Handlowego“. D. 15 wrześ. r. 1791 poraź pierwszy zjawili się w sejmie deputaci miejscy, a wśród nich Gautier, którego wybrano nawet na członka komisyi skarbu. Prawdziwym opiekunem L-a był Stanisław August; dzięki jego staraniom odnowiono piękny ratusz, w którym odbywały się posiedzenia trybunału, i słynną Wieżę Krakowską. Po trzecim rozbiorze L. dostał się pod panowanie austryackie; napłynęły wtedy fale niemieckich i czeskich urzędników i mieszczan. W r. 1809 wszedł do miasta na czele oddziału

nr Ig. B.

Lublina 1648 — 55“ („Przegl. Histor.“ T. IX); Wadowski ks. A. „Kościoły 1-skie“ (1907); Brandys „Opis L-a“ (1819; rkps, Akad. Umiej.); Boniewski „L. w pamiątkach“ rękopis Czartoryskich; Baranowski Ig. „Komisye porządkowe“ (1907).

Objaśnienie fig. 152 —str. 805, przedstawiającej „Najdawniejszy widok Lublina z r. 1618“ (z dzieła J. Brauna „Theatrumpraecipuarum totius mundi urbium“) wydanej przez Łopacińskiego: 1) Kościół św. Krzyża za miastem, obecnie koszary wojskowe. 2) Folwark Zgromadzenia Jezuitów. 3) Dawny wodociąg, dziś nie istniejący

4)    Dawny „blech“, miejsce do bielenia płótna.

5)    Dawna wieża wodociągowa, dziś nie istniejąca. 6) Prochownia, dziś nie istniejąca. 7) Pałac Sobieskich, obecnie kamienica p. Vettera przy ul. Bernardyńskiej. 8) Kościół św. Ducha.

9) Szpital św. Ducha. 10 Gmachy Jezuickie, obecne szkoły elementarne. 11) Kościół św. Michała, dziś nie istniejący. 12) Ratusz, później trybunał, obecnie gmach zjazdu sędziów pokoju. 13) Kościół św. Stanisława. 14) Brama miejska zwana dziś Grodzką. 15) Kościół św. Wojciecha, dziś w ruinie. 16) Szpital św. Łazarza, dziś w ruinie. 17) Most łączący miasto z zamkiem, obecnie nie istniejący. 18) zamek królewski, obecnie więzienie. 19) Cerkiew. 20) Przedmieście Kalinowszczy-zna. 21) Miejsce dawnego jeziora. 22) Dawna papiernia, obecnie młyn braci H. i A. Craussów.

L-skiPowi at, graniczy na półn. i płn.-wschodzie z pow. Lubartowskim, na wsch. z Chełmskim, na płd. i płd.-wschodzie z Krasnostawskim, na płd.-zachodzie z Janowskim i na zach. z Puławskim. Około 1593.5 w. kw.; 204 412 m-ców (w 1908). Powiat leży w zachodniej części wyżyny lubelskiej, w jednej z najpiękniejszych dolin Bystrzycy (największa rzeka polskiego pułk. Dziewanowski, w którego ręce    powiatu), która, przechodząc przez środek po-

prezydent Wladycli złożył klucze miejskie. L.,    wiatu, dzieli go niemal na dwie równe części,

na mocy pokoju wiedeńskiego r. 1809 wcielony    Nad nią, wśród falistych wzgórzy, wznosi się Ludo Ks. Warszawskiego, wraz z niem r. 1815    blin (ob.). Niedaleko L-na, w dolinie między góra-

wszedł w skład do Królestwa Kongresowego. Po-    mi, Sławinek z wodami minerałnemi, a po dru-

mimo dewastacyjnych rządów austryackich na    giej stronie Bronowice, z pięknym widokiem

początku w. XIX był miastem względnie się rozwijającem. Według Brandysa w r. 1819 liczył 12 565 m-ców, 319 kamienic, 454 domy drewniane, 27 kościołów, 4 gmachy miejskie i 5 rządowych. Jednak jeszcze r. 1824 wiele pałaców było w ruinach, a „mieszkańcy w marnym znajdowali się stanie“. Przeprowadzenie Kolei Nadwiślańskiej w r. 1877 zbudziło nowo życie w L-e. — Źródła: Sierpieński

na miasto. Na zachodzie pokrajany jest powiat licznemi strugami, uchodzącemi do Wisły. Znaczniejszych stawów i jezior niema; torfowiska znajdują się w Ożarowie, Moszenkach, Jastkowie i Tatarach. Płn.-zachoduia część powiatu przedstawia pola lóssowe, ciągnące się od Bystrzycy i Lublina do Wisły pod Kazimierz i na Puławy. Powierzchnię reszty powiatu pokrywają napływy dyluwialne gliniasto-piaszczyste, bo-

fl

■(

Ł-*

ilr ;(ï

j" ŚTrirjtdis

' F TS }fc>hi ■

RI

ES

- 'ru

18. ^Arpc Jhlendido et ocre Petjali appar 1ff. rTunplum l^ûthcnicum 0.0. Suiurhum ■

Staff num JjracuJumacJirßundum. pj/uum varutake.

<2.z. UjficincL ßafnjracea.

JZp=--' —

iwm

S LVBLINESL IN R£GNO POLONIÆ EX OMNIBVS PARX1BVS MVDI EMP.ORIO.TER.IN ANO CELEBRARI C05VET0CLARÆ .

i-ïï!

Y

j

;î

y®

<c:i

;L/

T- S.hannLsfaphJi

*£l

säKLü

823

lD

SPs

5»

sa

IO.. Praetorium-

(Tlmplum S. Staniflai.

Porta cuiitatls m arcem ducens.

. Iß. nimplum S.jidalherbt.

Xrnodochium Jeu hdoßttau Jj.JjOa^rty L 17. Poru ciuitakcm et arcem diutJeru.

u” ?*>

•+t V

TIPVS C

Parła.

PSI

ES

I

!

-

J

iS

mmmmm.

i2

Kl

Yâ

TĆ-Pauk’

i

^_

A 6. Officina vti jmluis tornifatariuj amßicikur.

I f. Caria

I 8- CJcmplum S. Spiritus.

I ff. Moßntnlc.

io. ^Domiu 'Patrum Societakis IESV |{?il ii. 'Jc/npium vetußimum à Lefamc VolRpcje comit

-==eô£

Â==r

'TBMaruc ÿirjir-cr'

E?

HÜ

ll. lefia S Cructs extra Cmitatem.

[/a. Vrœdium Patrum Soptctabis IESV R Offiuna aqua-duotus ci amalium.

acffuam pricmenj. ą.. ßealbatarium (, J 5, Turril vhi cujua in (tuitake artifieiß flakc-i

sutsum

Fig. 152. „Najdawniejszy widok Lublina z r. 1618“, z dzieła Jerzego Brauna „Theatrum praecipuarum totius mundi Urbium“; wydany przez Hieronima

Łopacińskiego w r. 1901.

Hol

I¹,

BE

r-

gâte w kamienie i wielkie głazy narzutowe, bądź na powierzchni gruntu, bądź w ziemi. Powiat składa sie z 15 gmin (Bełżyce, Bychawa,

wego —28.3°/₀. —Por.: H. Wiercieński „Opisstaty-styczny gub.Lubelskiej“ (Warszawa 1901).

Lubelska Gubernia, a) Powierzchnia. Gubernia leży na prawym brzegu Wisły, pomiędzy 50°17’20” — 51°43’15”

24°10’17” dług. wsch. od Giv, na wschodzie od gub. Wołyńskiej odcina ją Bug, na zachodzie od Radomskiej Wisła, na płc. graniczy z gub. Siedlecką, i na południu — z Galicyą. Ogółem 14 795 w. kw. czyli 16 832 km. kw. przestrzeni. Powierzchnia przedstawia wjżynę, przez którą idzie szeroki wał ziemny od płn.-zachodniego ku płd.-wschodniemu krańcowi gubernii, niemal równolegle do Karpat. Grzbiet ten biegnie równolegle z osią największej długości gubernii, od Tomaszowa ku Urzędowu, pod Feliksówką, dosięga 1123 — 31, stóp ang. n. p. m. i dzieli wyżynę na dwie nierówne części: stoki północno-wschodnie są 3 razy szersze, niż płd.-zachodnie. U stóp tej wyżyny leżą z płc. -wschodu i zachodu o wiele niższe miejscowości nad Wisłą, Sanem, Wieprzem i Bugiem, samą zaś wyżynę przecinają wklęsłości nadające jej kształty faliste, nader urozmaicone, a niekiedy malownicze. Pokład tworzy formacya kredowa, leżąca wogóle poziomo i występująca na jaw

E. Chw.

Chodel, Jastków, Jaszczów, Konopnica, Krzczonów, Mełgów, Niędrzwica, Piaski, Piotrków,

Piotrowice, Wojciechów, Wólka i Zemborzyce) szer. płu. i 21°55’12” i jednego miasta (Lublina). Miasteczek siedm:

121881.

lasami—424 i nieużytków—1 060. Przeważają gospodarstwa średnie (przeciętna rozległość własności—35,8 mrg.) i wielkie majoraty (aż 10). Ludności bezrolnej—najwięcej w gubernii— około 20 000. Przemysł domowy słabo rozwinięty; najbardziej rozpowszechnione płó-ciennictwo, stolarstwo (w gin. Bychawa i Piotrków), kołodziejstwo (w Krzczonowie), bednarstwo (w Piotrkowie) i szewctwo (w Bychawie). Dwory zajmują się hodowlą koni (na 81 stadnin celniejszych w guberni na p. L. przypada 27), owiec i trzody (w Snopkowie), a z ptactwa prócz indyków hodowlą bażantów i kuropatw (w Wojciechowie). Gospodarstwa rybne zajmują 340 mrg. Przemysł fabryczny w r.

Bełżyce (4 557 m-ców), Biskupice (2 177), Bychawa (2 928), Chodel (1 773), Głusk (1 106), Piaski (4 256) i Wieniawa (3 340 m-ców). Z całej ludności powiatowrej(100 354 mężcz. i 104 058 kob.) po miastach przebywa — 62 394 m-ców, po miasteczkach — 20137, po wsiach W r. 1908 liczono 149 218 katolików kość. rzym., 45 583 starozakonnych, 4 711 prawosławnych, 2430 luteran,— 1 550 innych ewangelików, 840 maryawitów i 18 in. wyz. niechrześć. prócz żydów. Jak stwierdza prof. Francew i wbrew twierdzeniom Warsz. Kom. Stat. o istnieniu 4 711 praw. w powiecie, parochowie nie wykazują żadnego prawosławnego w tej okolicy. Żydzi przeważają po miastach (31721) i miasteczkach (12 299), Niemców najwięcej w gminach Niędrzwica (933), Chodel (342), Zemborzyce (280) i Bychawa (184). Polacy przeważają wszędzie. Przestrzeń rolna według danych z r. 1907 ma obszaru 164 910 djes.: włościańskiej 80 876, dworskiej 59 117, drobno- w płd.-wschodniej części wyżyny, na obszarze szlacheckiej 10819, w osadach 3631, miejskiej źródeł Wieprza, między jego dopływem, Porem 799, skarbowej 2601, majoraty i in. posiadaczy (Sampor) i dopływem Bugu, Huczwią, a także w in-7 067. W ł o ś c i ani e mają pod sadybami i ogroda- nych miejscowościach, w głębokich dolinach Wi-mi 4 457 djes., rolą 60 524, łąkami 2 273, pastwi- sły, Bugu, Wieprza, Bystrzycy i in. Formacya ta skami5631, lasami — 5 808, nieużytków—2 183. składa się z twardego wapienia i siwaku Dwory: pod budynkami i sadami—1 628 dj., rolą oraz marglu, zwanego opoką, wreszcie z kre-— 43134, łąkami — 2 608, pastwiskami — 2 466, dy. Opoka, występująca na powierzchni, tworzy lasami—7 908 i nieużytków —1 373. Drobna żyzny grunt, borowinę (głównie między Wieprzem szlachta: ma pod domami i ogrodami — 784 djes., i Bugiem w Chełmskiem, Krasnostawskiem i rolą—7 912, łąkami—-496, pastwiskami —143, północnej części Hrubieszowskiego). Na południu opoka zanika pod. grubym pokładem lóssu. Kreda (do pisania) znajduje się głównie koło Chełma, gdzie tworzy wyniosłe wzgórze, na którem leży miasto. Z osadów trzeciorzędowych są tylko młodsze, mioceniczne, spoczywające na opoce; występują one na nieznaczuych obszarach na płd-iu; w płn. części wyżyny uległy znacznemu spłókaniu, ukazując się wciąż jako wyspy, i składają się głównie z wapieni, często zlepionych, bardzo twardych, oraz z piaskowców, obfitujących w muszle. Osady trzeciorzędowe tworzą w wielu miejscach wierzchołki wzgórzy, gdy dolne części składają się z forma-cyi kredowej. Wzgórza te ciągną się wśród piasków dyluwialnych wązkim poszarpanym 1907 dosięgał wartości 5 911 169 rb., z której pasem w płdn. części wyżyny, mniejwięcej od

to summy na Lublin, przypadało —1 365 336 rb., na resztę powiatu—4 545 833 rb. Najdonioślejszą gałęzią przemysłu jest młynarstwo. Dwa młyny parowe, 4 amerykańskie i 115 zwyczajnych produkują około ¹f₃ całej wytwórczości powiatu. Następnie idą: gorzelnictwo, cukrownictwo, fabrykacya cementu (folwark Firley). Oświata słabo rozwinięta: według spisu jednodnio-

Tomaszowa przez Senderki do Annopola. Nadto osady piaskowca trzeciorzędowego istnieją jeszcze jako wyspy w pow. Chełmskim i Lubelskim. Zwierzchnią warstwę stanowią osady czwartorzędowe (dyluwialne i aluwialue). Dy-luwialne występują jako piaski, gliny lodowcowe z głazami narzutowemi i żyzny löss, który pokrywa największy obszar wyżyny i dochodzi

w Tomaszowskiem do 72’ grubości, w Hru- obserwatoryów meteorologicznych, które posiada bieszowskiem zaś jest pokryty próchnicą, g. L., przeciętna temperatura roczna -f- 7°63, tworzącą bardzo żyzny czarnoziem. Glina lata -j- 17°30, zimy — 2°69, wiosny -1- 7°56, lodowcowa zdarza się koło Chełma, piaski za- jesieni -|- 8°07, wilgotność bezwzględna 7.3%, legły przestrzeń między Bystrzycą i Wieprzem, * względna—82%, summa opadów — 578.9 mm. jakoteż na płd. i zachodzie Tomaszowa, gdzie } c) Na roślinności ciąży piętno właściwe łączą się z piaskami (uposażonemi w kamienie \ północnym krainom pasu umiarkowanego. Obok narzutowe) okolic Biłgoraja. Gdzie piaski wy- J obfitości mchów widoczną jest przewaga jed-stępują zbyt grubą warstwą, na łatwo wietrze- ‘ noliściennych nad dwuliściennemu w lasach jącym marglu kredowym, tam piasek miesza przeważają drzewa iglaste, na polach i łąkach się ze zwietrzałym marglem i tworzy żyzną —trawy. Jedne i drugie stanowią 80 -- 85 % glebę. Osady aluwialne występują jako piasek całej roślinności miejscowej. Główne tło drze-w dolinach rzek. Koło Puław, na Powiślu, pia- wostanu tworzy sosna (85%), dąb (5 — 6%), sek ten zmieszany z wodą wiślaną tworzy pola [ buk(l$), tworzący całe lasy u źródeł Wieprza orne, zwane rędowatemi. Z płd.-wschod- j i na stoku wyżyny, od Tomaszowa za Janów niej części grzbietu środkowego wypływa naj- ordynacki, t. j. w dolinie Tanwi, brzoza (0.5 — ważniejsza rzeka g. L-ej, Wieprz (ob). Nadto w 1%). Po sadach jabłonie, grusze, wiśnie i śli-obrębie g. L-ej wpływają do Wisły: Sanna, ! wy (najpospolitszą jest śliwa węgierska: całe Karasiówka, Tuczyua, Struża, Gomolicha, Cho- I sady w dolinie Wisły [Kazimierz, Zastów, del, Bystra i Kurówka; do Bugu— Warężanka, Wilków, Piotrawin], Sanu [Krzeszów] u źródeł Huczwia, Wieniawa, Wełnianka i Uherka; do { Wieprza [Feliksówka]). Ze zwierzyny najpo-Sanu — Złotoryszka, Luchówka, Tanew, Bu- j wszechniejsze są zające, częste sarny, zdarza-kowna, Dębowiec, Łukowica i Nowa. Wszystkie te wody zajmują w przybliżeniu ok. 3 000 morgów przestrzeni i mają długości ok. 250 mil., co odpowiada 1 mili długości wód bieżących na 1.2 mil. kw. powierzchni. Gubernia posiada przeszło 9 000 mrg, (5040 h-a.) stawów, przedewszystkiem w powiatach niziunych: Janowskim (3 275 mrg.), Puławskim (1 782 mrg),

rzają się dziki, wilki, lisy, borsuki i wydry, d) Podział admiuistracyjny. G. podzielona jest na 10 powiatów: Chełmski (1758.15 w. kw.), Zamoyski (161.7 w. kw.), Lubelski (1598.5 w. kw.), Janowski (1566.8), Puławski [Nowo-Aleksandryjski] (1411.5), Biłgorajski (1383.4), Krasuostawski (1315.1), Hrubieszowski 1244.5), Tomaszowski (1201.9) i Lubartowski (1134.8). Bo trzecim rozbiorze ziemie stanowiące gub. L-ską przeszły w całości do Austryi, w r. 1809 wcielone zostały do Ks. Warszawskiego. Za Królestwa Polskiego (1815) utworzone województwo lubelskie miało tesame niemal granice, co i dzisiejsza gubernia. W r. 1866 województwo z b. nieznacznemi zmianami przekształcono na gubernię, której ludność wynosiła podówczas 610 446 m-ców. e) Ludność. W r. 1908 G. L-ska ma .1 447033 m-ców (718 983 mężczyzn i 728 050 kobiet), w miastach — 186 951 (92 103 mężcz. i 94 848 kob.), w miasteczkach 167 128 (82 974 mężcz. i 84 154 kob.), i na wsi —1092 954 (543 906 mężcz. i 549 048 kob.). Miast 14: [Biłgoraj (6 889 m-ców), Chełm (21 794), Dubienka (7 268), Hrubieszów (14 614), Janów (6 774), Krasnystaw (8 245), Kraśnik (6174), Lubartów (8 196), Lublin (62 394), Łęczna (4191), Puławy 9 298, Szczebrzeszyn (8 202), Tomaszów (8 902) i Zamość (14 010)], 51 miasteczko i 143 gmin wiejskich. W r. 1908 było katolików 932153, staroza-konnych 205 849, prawosławnych 266 525, lu-teran 37 980, maryawitów 1 204, ewangielickich wyznań 3 274, niechrześcian, prócz żydów, 48. Liczby te, urzędowe, nie są ścisłe, zwłaszcza co do prawosławnych, których liczba po ukazie r. 1904, znacznie spadła. Sami parochowie prawosławni, wbrew obliczeniom Kom. Statystycznego, oświadczają (porównaj Fraucewa’a), że na początku r. 1908 było w Lubelskiem 199 858 prawosławnych. Polacy przeważają po wszech-

Tomaszowskim (1 054 mrg.), Lubartowskim (602 mrg.) i Chełmskim (530 mrg.). Powiaty najurodzajniejsze najmniej mają stawów (w Hrubieszowskim — 50 mrg.). Jezior stosunkowo niewiele. Najliczniejsze i największe w północnej części pow. Lubartowskiego i Chełmskiego w okolicach Wieprza, do którego nadmiar swych wód odprowadzają: Uściwierz (500 mrg.),

Bihcze (150 mrg.), Piaseczno (100 mrg.), Nad-rybne (90 mrg.), Sumin (300 mrg.), Dratów (160 mrg.), a po drugiej stronie Wieprza: Kurowskie (210 mrg.) i Firlej (160 mrg.). W południowe] części gubernii prócz w jeziora w Kryniczkacli (600 mrg.) są tylko jeziorka. Na stoku wschodniej wyżyny, w Hrubieszowskiem, drobne jeziora: Duszczyzna (30 mrg.), Pształ (20 mrg.) i inne mniejsze. Przestrzeń wszystkich jezior zajmuje 2 400 mrg. Bagien i trzęsawisk niewiele (najliczniej w północnej i płn-wschodniej części pow. Chełmskiego, ok. 2% mil. kw.; oraz pod Leszkowicami, Michowem,

Markuszowem (Orlicz), Chrzanowem (Łada',

Wypalanką (Błogie) i t. d.). Większość bagien posiada bogate pokłady torfu. Torfowiska znaczniejsze: Ożarów, Moszenki, Garbów, Orlicz, Bobowiska, Kijany, Garbatówka. Sere-bryszcze, Trzydnik, Biłgora], Frampol, Zawałów, Hopkie, Lubcza, Suchawola, Kryłow,

Kryniczki. Ogółem bagna i torfowiska zajmują ok. 30 000 mrg. (1% powierzchni). — b) Klimat mimo położenia południowego, chłodniejszy niż w Warszawie. Według spostrzeżeń 8

cy). /)

a.

z roku

726 209 djesiatin

zajmowała

(48.89 $ powierzchni), większa własność ziemska—579770 dj. (39.03$), szlachta zagrodowa — 17 017 dj. (1.15%), własność osad miejskich —37 637 dj. (2.52%), grunta miejskie —22 997 (1.55%), skarbowe —23 497 (1.58%), majoraty i inne posiadłości —78 481 dj. (5.28%). Własność włościańska składa się z 495 079 djes. roli, 70941 łąk, 48 227 pastwisk, 48 083 lasów, 37 503 pod placami, ogrodami i t. d. i 26 376 nieużytków. Dwory mają 286 518 djes. pod rolą, 206 337 pod lasami, 43 735 pod łąkami, 15.359 nieużytków, 14 448 pod domostwami, sadami i ogrodami i 13 373 pod pastwiskami. Śród własności włościańskiej posiadłości mniejsze od 3 mrg. wynoszą 12%, wielkości 3—15 morgów 15 mrg. — 12.2% ogółu osad. Dworów 651, przeciętna wielkość majątku dworskiego — 1553.6 mrg. Znajduje się wielkie latifun-dzyum, ordynacya Zamoyska: 340 815 mrg. Na 185 dworach ciążą serwituty leśne i pa-

nie w gubernii Żydzi po miastach — 51 ₅ $ (prócz Krasnostawu, Chełma, Tomaszowa, Szczebrzeszyna i Janowa, gdzie wynoszą 22.9 $, 38.9$, 44.9$, 48.8$ i 49.8$) i po miasteczkach — 55.,$ Niemcy głównie w pow. Chełmskim (28 869), Lubartowskim (7 033) i Lubelskim (3 988); brak ich zupełnie w pow. Tomaszowskim. Małorusini zogniskowani są, według obliczeń dokonanych w r. 1908 przez parochów prawosławnych, w Hrubieszowskim (41.93$), Tomaszowskim (35.07), Chełmskim (25.45$) i Biłgorajskim (23.56 $ ), gdzie indziej stanowią znikomą mniejszość, a w pow. Janowskim, Lubelskim i Tomaszowskim niema

ich prawie wcale. Nigdzie nie tworzą również żadnego większego zwartego skupienia ludności; mimo to projekt rządowy (z 1909) utworzenia nowej, guberni Chełmskiej, obiecuje wykroić z g-i L-ej cały kompleks miejscowości (cały powiat Biłgorajski bez Biłgoraja i bez gmin: Aleksandrów, Huta Krzeszowska, Kocudza, Sól i Puszcza Solska, cały Chełmski i Hrubieszowski, Zamojski bez m. Szczebrzeszyna i bez gmin Frampol, Goraj, Krasnobród, Nielisz, Radecznica, Sułów, Terespol i Zwierzyniec; z Krasnostawskiego gm. Czajki, Łopiennik i Rudka, z Lubartowskiego —gm. Ludwin i cały p. Tomaszowski prócz gm. Kryni-

spisu ludności rolnic wem trudniło się 66.98 $ ludności, przemysłem i rzemiosłami — 10.43$, handlem — 6.27°/₀, na służbie prywatnej i usługach -7.63°/₀, wolne profesye i urzędy—2.22°/e» z własnych funduszów utrzymywało się — 1.65°/o ludności. Warsztat rolny wynosił w latach ostatnich ok. 2 932 475 mrg., (grunta orne—1 468 976 mrg., przysady, place, ogrody i t. p. —94 931, łąki—290 336, lasy i zagajniki—771 784 i wygony, drogi, wody, błota i nieużytki — 306445). W r. 1907 własność włościańska

75.8% i powyżej

stwiskowe. Zwyczaj wydzierżawiania dóbr naj" bardziej rozpowszechniony z całego Króle* stwa, do czego się przyczynia ordynacya Za* moyskich, zajmująca sama przez się kilkadzie* siąt mil kw. Praca około uprawy roli dokonywa się głównie końmi, liczba wołów stale się zmniejsza. Orką parową posługują się jedynie dobra Kijany. Obsiew w r. 1906 wynosił: pod żytem ozim. 217100 djes. (zasiano 2.43.0148 pud., otrzymano 13.126.042 pud.); pod żytem jarem 2 305 djes. (obsiew. 26 412 pud., otrzymano plonu 103 079 pud.); pod pszenicą ozimą 95 258 dj. (wysiano 1 099 687 pud.,, plon 7 645 450 pud); pod pszenicą jarą 1719 dj. (obsiano 9 310 pud., plon 42 700 pud.). Pod kartoflami 95 528 dj. (obsiew 12 247 369 pud., plon 68 051 349 pud.); owsa zasiano 1 518 253 pud. (150388 djes.) i zebrano 9 532 707 pud. Siana ze 137 014 djes. zebrano 20 873 454 pudów. Na kim. kw. gruntów ornych i łąk przypadało r. 1899: koni — 24.4, bydła — 38, owiec i kóz—37.9, trzody — 21.1; W stosunku zaś do zaludnienia na 100 głów ludności w r. 1899 koni — 17.2, bydła — 29.3, owiec — 28.3, trzody — 16.2. Rozwój hodowli koni zawdzięcza g. L. w znacznej mierze licznym stadninom (81) koni rasowych. Pod tym względem zajęła ona jedno z pierwszych miejsc w całem państwie ros. Z pośród 81 stajen kilka hoduje konie wyścigowe — głównie w pow. Lubartowskim (Serniki, Łęczna, Kijany) i Lubelskim (Jakubowice, Końskie). W r. 1907 liczono 161 178 koni roboczych i 64 650 nieroboczych. Celniejszych obór liczy g. L, koło 200 (przeważa rasa holenderska i Simmenthal); ogółem w 1907 było 340130 sztuk bydła. Pod względem hodowli owiec (244 815) i nierogacizny (200461)

g. L. przoduje Królestwu. Bardziej znane chlewnie są w Snopkowiei w Dobrach Opolskich; wybitniejsze owczarnie w Czułczycach Jastkowie, Kijanach, Krasnem, Krasiczynie, Łęcznej, Nie-dzieliskach, Niedzwicach, Podhorcach, Surho-wie, Zakrzowie i Żulinie. Przemysł i handel. Produkcyą fabryczną g. L. przewyższa inne, leżące na prawym brzegu Wisły. W r. 1908 liczono 1 484 fabryki (10 532 robotn. i 18 240 993 rb. produkcyi).—Przeważnie ogniskuje się ona w Lublinie i jego okolicy. Wartość produkcyi tego miasta wraz z powiatem wynosi % całej produkcyi gubernii, a łącznie z sąsiedniemi powiatami, Lubelskim i Puławskim, więcej niż połowę. Najdonioślejszym przemysłem jest młynarstwo (wartość produkcyi ok. 12 mil. rb.), cukrownictwo (3% mil. rb.), gorzelnictwo (ok. I¹/₂ mil. rb.), wreszcie tkactwo, posiadające raczej charakter przemysłu domowego niż fabrycznego (ok. 1 mil. rubli razem). Poważnie się jeszcze przedstawiają: przemysł drzewny, garbarski i fabrykacya cementu. Handel przeważnie drobny, nie zbyt ożywiony. W r. 1904 wykupiono świadectw na prawo prowadzenia handlu na summę 196 431 rb. Handel wewnętrz-

1909).

Lubelska Kasztelania była owocem gospodarczej działalności Piastów, na teryto-ryum późniejszego w-dztwa lubelskiego. Istniał tam szereg piastowskich osad : Biskupice, Łęczna, Żerniki, Opole, Kobylany, będących w niewątpliwym związku z organizacyą grodową. Na czele tej organizacyi grodowej, obumierającej zresztą już w w. XIII, stał kasztelan lubelski.

Dr Ig. B.

ków.

Dr Ig. B.

szowski, Zamojski.

ny tworzą towary pierwszej potrzeby: bydło, chleb, płótno i w. in., przeważnie na jarmarkach i targach. Największy jarmark odbywa się w Łęcznej (W r. 1903 dostarczono tu towaru z rb. 280 800 i sprzedano za 170 600 rb.). Handel wywozowy dotyczy zboża w ziarnie, wełny i budulcu drzewnego, zbywanych do Warszawy lub za granicę. W r. 1905 było sklepów kupieckich: w Lublinie 1 247 (1 242 handlujących), Biłgoraju 200 (230 kupców), Hrubieszowie 260 (300 osób), Dubience 150 sklepów (163 osób), Zamościu 454 sklepy i tyluż kupców, Kraśniku 80 sklepów i kupców, Kra-snymstawie 260 sklepów (300 kupców), Łęcznej 114, Lubartowie 139. wT Tomaszowie 219, w Chełmie 640 sklepów (843 kupców) Szczebrzeszynie 101 sklepów i kupców, w Janowie 198 i w Puławach 176. Słabe środki komuni-

kacyjne nie sprzyjają rozwojowi handlu: gubernia posiada: dróg żelaznych— 223.5 w., bitych —

629.5 w., gościńców pierwszego rzędu —335 w., gościńców 2-go rzędu — 3 039 w., rzek spław-nych—392 w. Ins ty tucy e. Oświata słabo rozwinięta. W r. 1903/4 szkolnym było I 460 zakładów naukowych z 52 738 uczniami (38 451 chłopców i 14 287 dziewcząt).Ogólny poziom oświaty wynosi dla mężczyzn—29.3°/₀, dla kobiet— 18.2°/₀. Kas pożyczkowo-oszczędnościowych liczono r. 1906: 153 (kapitał obrotowy 4 100 000 rb.). — Por.: Wiercieński H. „Opis statystyczny g. L-iej“ (Warsz. 1901); Dziewulski St. „Statystyka ludności g. L-iej i Siedleckiej wobec projektu utworzenia gub. Chełmskiej“ (Warsz. 1909); France w „Karty ruskago i prawo-sławnago naselenija Chołmskoj Rusiji“ (Warsz.

E. Chw,

Najpierwszym kasztelanem, spotykanym w źródłach, był Wojciech w r. 1224. Po ostatecznym uorganizowauiu się senatu, kasztelani lubelscy znaleźli się wśród t. zw. głównych kasztelanów i zajęli wśród nich miejsce piętnaste. * Ostatnim kasztelanem był Piotr Potocki, mianowany w r. 1791.

Lubelski arehidyakonat, jako odrębna część dyecezyi Krakowskiej,zorganizowany był zapewne w w. XII. Znane są imiona kilku ar-chidyakonów w. XIII, a po raz pierwszy pojawiają się oni w r. 1198. W r. 1326 do ar-chidyakonatu L-skiego należały parafie: Lublin, Kraśnik, Kłodnica, Opole, Wilków, Solec, Krempe, Chotel, Syrokomla, Jaroszyu, Olek-sów, Gołąb, Wąwolnica, Garbów, Bystrzyca, Nowygród, Czemieniki, Mełgiew, Komorniki, Giełczew, Bychawa, Częstoborowice, Wilko-

Wielka Enc. Fowsz. II astr. Ser. I. Tom XLIII—IV. Zesz 349b.

las, Potok, Kazimierz, Goszcza, Rutoszyn, Łu-

Dr Ig. B.

L-e s-s t w o grodowe, składało się z przedmieścia Podzamcza, wraz z Żydowskiem miastem, Kaliuowszczyzną i Nowym Kazimierzem, ze wsi Piotrkowa, Chmielu, Żukowa, Zembo-rzyc, Krempca, Janowic, Olszanki, Wrotkowa, Tatarów. S-stwo było bogate: samo przedmieście Podzamcze dawało w końcu w. XVIII przeszło 18 000 flor. rocznego dochodu. W r. 1564 wśród poddanych s-stwa znajdowało się jeszcze 9 „słuszków zamkowych“ (6 w Chrzczonowie i 3 na Tatarach). Dostarczali oni dworowi, na podobieństwo litewskich put-nych bojarów, podwód, od innych ciężarów byli wolni. Dwór starościński znajdował się na Tatarach. Pierwszym znanym s-stą był Piotr Kmita w r. 1377, ostatnim Mich. Wandalin Mniszech.

Lubelskie województwo zajmowało wschodnią połać właściwej Małopolski. Utworzono je wr. 1475 z części województwa Sandomierskiego leżącej na prawym brzegu Wisły (tylko Ziemia Stężycka pozostała przy w-dztwie Sandomierskim). Składało się z ziem: Lubelskiej, Urzędowskiej i Łukowskiej. Przestrzeń wynosiła według obrachunku Moszyńskiego 232 mil. kw., według zaś Pawińskiego 200 mil. kw. Na tej przestrzeni znajdowało się w w. XVI miast 34, wsi 663, parafii miejskich 30, wiejskich 52, łanów kmiecych 2 999, łanów szlachty zagrodowej 966. Za czasów Długosza ogromna przestrzeń ziemi należała do rodu Rawiczów. W w. XVI olbrzymie latyfun-dya posiadał ród Firlejów. Zamożna, ruchliwa szlachta tego w-dztwa odgrywała rolę wybitną do końca istnienia Rzeczypospolitej; w w. XVIII wśród ziemian zajmowały pierwszorzędne miejsce rody Stoińskich, Wybranowskich, Suchodolskich, Kiełczewskich, Trzcińskich. W-dztwo posiadało 2 senatorów: wojewodę i kasztelana L-skicb. Sejmiki odbywały się w Lublinie u dominikanów; wybierano na nich 6 posłów sejmowych i 2 deputatów do trybunału. Urzędy grodzkie znajdowały się w L-uie i Łukowie. Pierwszym w-dą był Dobiesław z Wiśnicza Kmita herbu Sreniawa, ostatnim Hryniewiecki Kajetan. Herb województwa: w polu czerwonem biały rogaty jeleń z koroną królewską na szyi i nogami do biegu podniesionemi. Po trzecim rozbiorze w-dztwo przyłączone zostało do Austryi (zachodnia Galicya). W r. 1809 weszło w-dztwo w skład Ks. Warszawskiego i wraz z częścią Ziemi Chełmskiej, należącej przedtem do woj. Ruskiego, utworzyło departament lubelski, przemianowany po utworzeniu Królestwa na województwo tegoż imienia, które dzieliło się na 4 obwody: Lubelski, Krasnostawski, Hrubie-

Dr lg. B.

Z Lublina: 1) Erazm doktor med. żyjący w połowie pierwszej w. XVI, w Krakowie o-

trzymał dyplom magistra nauk wyzwolonych w r. 1508.—Por.: J. Oettinger „Rys dawnych dziejów wyd. lek. Uni w. Jagiell.“ str. 146. 2) Walenty, także Lubelczykiein nazywany, lekarz żyjący w połowie drugiej w. XVI; początkowo kształcił się w Krakowie, gdzie w r. 1541 o-siągnął stopień bakałarza nauk wyzwolonych, następnie tamże uczęszczał na wykłady lekarskie; w r. 1547, opatrzony na drogę przez Stanisława Tenczyńskiego, wojew. sandomirskiego, a łaskawcę i dobrodzieja swego, wyjechał do Włoch na naukę dalszą; powrócił stamtąd w r.

chanowskiego. Przełożył także i księgi Hioba: „Joba onego sprawiedliwego męża cierpliwość y wiara, nowo po polsku przełożona, z ksiąg pisma Bożego wyjęta“ (Kraków 1559 u Matysa Wierzbięty), które weszły w skład pierwszego wydania Biblii Leopolity. Wydał również L. „Wirydarz Krześciyański pięknye przyprawiony, â z pisma świętego wdzyęcźnymi zyoły zasadzony, ku pociesze wiernym ludzyem za Krystusem krzyż noszącym... Przy tym iest wtóra część Apteka Ducha Swyętego, ku lekarstwu dusznemu potrzebna y pożyteczna“ (1558) i wiele pieśni ogłoszonych oddzielnie (ob. E-streicher T. XXI). Zasługi L-a polegają na tem, iż był twórcą pierwszego Kancyonału polskiego i obok Jędrzeja Trzycieskiego i Marcina Krowickiego należy do rzędu pisarzy, którzy pierwsi usilnie dbali o czystość języka, aczkolwiek sam skromnego był zdania o swej pracy, gdyż mówi, „że będąc zaledwie dworzaninem i prostaczkiem podjął się pracy, któraby przystała ledwie siedzącemu na katedrze, ale uczynił to dla chwały Bożej“. Estr. XV 67.

Z Lublina Samuel v. Samuel Lube 1-

1554, posiadłszy dyplomy doktorskie z med. i filoz. Dalsze życia jego koleje nie są znane.

Podług T. Czackiego (ob.) miał wydać:

a. e.

„De impotentia et causis ineptiae ad statum matrimonii“ (Kraków 1545) i „O różnych chorobach i leczeniu ich“ (1592, z przemową do

J. Zamoyskiego) i nadto ogłosił dzieła lekarskie nauczyciela swego J. B. Montana. Siarczyński (I, 286) przypisuje mu, niewątpliwie mylnie, wydanie „Pedemontaua o nauce lekarskiej z przypiskami własnemi“ (1574, 1581 i 1597). —

czyk, domiuikanin, teolog (f 1634 lub 1642 w klasztorze krakowskim), gdzie był profesorem teologii. Napisał: „Summula casuum omuium pene dubiorum, quae in ministerio poenitentiae accidere soient“ (dwa wyd. w Kolonii z 1631 — 35 i 1712); „Compendium Vincentii Ferrariensis“ (Kolonia 1626); „In octo libros Aristotelis de phisico auditu quaestiones scholasticae,...“ (tamż. 1627); „In universam Aristotelis logicam quaestiones“ (1620)„In très libros Aristotelis de anima quaestiones“ (tamż, 1627); i in.

Lubliner Ludwik Ozeasz, emigrant polityczny, adwokat przy sądzie apelacyjnym w Brukselli (* 14 sierp. 1809 w Warszawie z ojca Samuela i matki Ewy Joskówny—f 25 lutego 1868 w Brukselli [Schaerbeek]. W 15-ym roku życia oddany przez ojca do szkoły woj-dzkiej Pijarów; w r. 1830 złożył egzamin dojrzałości. Po wybuchu powstania zaciągnął się do gwar-dyi narodowej, a po jej zniesieniu (1 maja 1831) wszedł jako prosty żołnierz do grena-dyerów, do 9-go pułku piechoty liniowej, acz mógł za opłatą 300 zł. (jako żyd) od służby się uwolnić. Za odznaczenie się w bitwie pod Paprotnią (15 sierp.) posunięty nad podchorążego; pod Warszawą 6 i 7 września raniony dwukrotnie, odwieziony został do szpitala. Towarzysze przedstawili go do krzyża wojskowego, który otrzymał. Wyleczony z ran, powrócił do do domu z zamiarem kontynuowania nauk. Jednak, jak pisał do Lelewela, „źle myślący współrodacy moi, na których czele stanął znany łajdak kurator Kwiatkowski, mający wielką wziętość u Rossyan z przyczyny strącenia go z urzędu przez rząd rewolucyjny, jakoteż z pokrewieństwa z Lubowidzkim — uczynili na mnie denuncyacyą u gubernatora Witta, jako

Por.: L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do hist. sztuki lek. w Polsce (I, 217) i Kośmińskiego „Słown. lek. polskich“ (283).—3) Aleksy (* w ostat. ćwierci w. XVI—f 1608) lekarz wykształcony w Padwie i w Rzymie, gdzie był lekarzem szpitalnym; na dwa lata przed śmiercią wstąpił do zakonu Karmelitów bosych.—

Dr J. P.

Por.: Kośmińskiego „Słown. lek. polskich“ str. 283.

z Lublina v. Lubelczyk Jakób, poeta polski w. XVI, za panowania Zygmunta Augusta.

Szczegóły życia L a mało są znane; według jednych (Węgierski) był kalwinem, innych (Oloff) luteraninem; pod koniec życia miał być kaznodzieją zboru w Małopolsce. Pędobno pod wpływem Stankara został ewangelikiem, zapoznał się z poezyą psalmów i zachęcony zabrał się do ich przekładu. Były to pierwsze utwory L-a; wydawał je osobno w Krakowie; dwa z nich przedrukował Wiszniewski („Hist. Lit.“ T. VI, str. 506—510), dziś rzadkość bibliograficzna. Później zebrał je w całość:

„Psałterz Dawida onego święthego â wiecźney pamięci godnego Króla y Proroka, teraz nowo na piosnecźki po polsku przełożony, a według żydowskiego rozdzyału nâ pięcioro ksiąg roz-dzyelonyjâ“ (Kraków, druk Mthysa Wierzbięty,

1558, in fol. według Jochera, 4-o wedł. Wierzbowskiego). Przekład dokonany wierszem z nutami do śpiewu na czele każdego psalmu i z dedykacyą Łukaszowi z Górki, w-dze brzesko-kujawskiemu jako „mały służebniczek“. Na końcu dodane inne „piosneczki“, np. dla odwrócenia powietrza (Ach! wszechmogący, dobrotliwy Panie); ostatnia: pieśń św. Augustyna i Ambrożego ,,Ciebie Boga chwalemy“ (z łacińskiego, wydana'naprzód osobno). Polszczyzna w psałterzu czysta, piękna, chwilami poetyczna; posłużył on za wzór do wspaniałych psalmów Ko- ’ że jestem zawzięty buntownik, że drugiego dnia

a od r. 1862 do założouego

en Pologne, promulguée en 1836, dans ses rapports ayeo l’histoire et le droit canonique" (tamże 1840 143 str.); „Notice histor. sur la législation polonaise concernant l’état des personnes“ („Rev. des revues du droit“ T. VIII, 1845); „Concordance entre le code civil du Roy. de Pologne, promulgué en 1825, et le code civil français relativement à l’état des perssonnes, suivie d’observations sur le droit international privé“ (Bruksella 1846; 250 str.); „Du nouveau code pénal promulgué dans le Royaume de Pologne à la fin de 1847“ („Rev. d. r. du droit T. XIII, 1850 i T. XIV 1851); „L’amnistie russe, sa signification réelle, son but occulte et son insuccès. Examen critique, suivi des documents authentiques concernant les confiscations des biens des Polonais et d'une réponse au journal le „Nord“ (Bruks. 1856, 27 str.); „Des diverses amuisties octroyées aux Polonais par Nicolas I et Alexandre H en contraditions avec les rukases et

(Poznań 1869).

Lubliner Hugo (pseudonim Hugo Biirger), dramaturg niemiecki (* 1846 we Wrocławiu); w r. 1858 przybył do Berlina z całą teką gotowych dramatów, z których komedya ,,Nur nicht roraautisch“ (1865) miała powodzenie. Trzyaktowa komedya „Der Frauenadvokat“ (1873) obeszła wszystkie sceny niemieckie. Z utworów L-a wybitniejsze: „Die Florenti-

rewolucyi przyłączyłem się do akademików, napadających Belweder, że ścigałem współwyznawców Rossyanom przychylnych, a co większa, nie mając wcale obowiązku służenia w wojsku buntowników, albowiem uchwała sejmowa, jako starozakonnego, uwolniła mnie Co gdy Rossyanie usłyszeli, uwięziono mnie“. Po dwu tygodniach przy pomocy żyda, który trafił do gener. Rantenstraucha, uwolniony za cenę 150 talarów tymczasowo, za poręczeniem dwu obywateli (wzięli za to 50 tal.), uciekł do Kiakowa, gdzie wpisał się do uniwersytetu. Na żądanie władz rossyjskich miał być po dwu miesiącach wydany wraz z wielu innymi. Powędrował tedy na Zachód, począł uczęszczać na uniwersytet nasamprzód w Dijon, potem w Lovanium; drugi z nich, cierpiąc nędzę, ukończył d. 3 sierp. r. 1835, złożył przysięgę 13 sierp. t. r., zapisany, jako „stagiaire“ 11 grud. r. 1836, jako adwokat przy sądzie apelacyjnym 12 sierp. r. 1838. Ożenił się bogato, z Anną Radcliffe, angielką, potem z Maryą Laisné, obywatelką miejscową, przez co zyskał możność niesienia pomocy sprawie ojczystej. Praktyką adwokacką trudnił się mało. Do Towarzystwa Demokratycznego należał od r. 1842, z jego współudziałem „zbratnienia wszystkich wygnańców“. Był zawsze w najbliższych stosunkach z Lelewelem (korespondencya przechowana w Rapperswilu). W r. 1848 jeździł, jako delegat T-wa, do Frankfurtu, skąd nadsyłał sprawozdania o posiedzeniach parlamentu, w szczególności o dyskusyi w przedmiocie sprawy polskiej. Niechęć emigracyi ku Żydom starał się wpływami swemi osłabić. Z tego tytułu prowadził polemiki, które mu niechętnych przysparzały. Polemizował też parokrotnie w obronie Lelewela (polemika jego z Czyńskim głośniejszem odbiła się echem na emigracyi). Gdy zmarł, nad grobem przemawiali emigranci Sawaszkiewicz i Wolski, a także przyjaciel Polaków, adwokat miejscowy Jottrand. „Głos Wolny“ oddał hołd jego pamięci (31 marca r. 1868, str. 690): „Życie L-a znane jest w kraju i emigracyi. Gorącą miłością Polski, zasadami deinokratycznemi, pod chorągwią których walczył niezmordowanie, licznemi pracami literackiemu politycznej i prawniczej treści, walką wreszcie, jaką wypowiedział religijnym i społecznym przesądom,—L. znacznie się przyczynił do wyrobienia tej jedności pomiędzy katolikami a izraelitami w naszym kraju, która tyle pocieszających dla przyszłości narodowej pokazała już dowodów, w ostatnich latach. W tein leży największa zasługa L-a“. Prace L-a z jednym tylko wyjątkiem dotyczą spraw Polski i pisane są prawie wszystkie w języku francuskim: „Des Juifs en Pologne. Examen de leur condition sous le point de vue histor., législatif et politique“ (Bruksella 1839, 238 str.); „Essai critique sur la législation concernant le mariage

les décrets postérieurs. Examen historique, politique et législatif, suivi des tableaux statistiques des confiscations“ (Bruk. 1857, 98 str.); „De l’abolition du servage en Russie, Examen critique du projet d’Alexandre II. Conséquences politiques et sociales des dispositions décrétées dans les rescrits impériaux et dans les offices ministériels de 1857“ (Bruk. 1858, 91 str.); „De la condition politique et civile des Juifs dans le Royaume de Pologne. Examen critique d’un rapport adressé en 1858 à Alexandre II par le département de l’intérieur et des cultes du Roy. de Pologne; texte précédé et suivi d’observations historiques, politiques et législatives“ (Bruks. 1860; 76 str.); „Les confiscations des biensdes Polonais sous le règne de l’emp. Nicolas I“ (Bruks. 1861 148 str.). Nadto pisywał L. do dzienników francuskich, głównie brukselskich. Z polskich druków są: „Obrona Żydów zamieszkałych w krajach polskich od niesłusznych zarzutów i fałszywych oskarżeń“ (Bruks. 1858; 24 str., 1 k.;

4-o); „Do Polaków Izraelitów w Polsce“ (z „Przegl. rz. pols.“; 8 str.; 8-o); „Jan Czyński, obmówca ś. p. Joach. Lelewela w prawdziw. świetle wystawiony“ (Bruks. 1862; 1 knl., 10 str. 8-o). Wskazówki i wątpliwość u Estr. T. VII, 626. Biografii L-go niema. Korespondencya jego z Lelewelem (a także z kilku innymi współ-wygnańcami) zachowaua w Muzeum Narodowem w Rapperswilu. Serdeczne wspomnienie zamieścił Kraszewski w „Rachunkach“ za r. 1868

s. p.

ok, 1300 Bolko opolski.

ny złp. 932 gr. 12.

ner“ (1876); „Die Adoptierten“ (1877); „Die Frau ohne Geist“ (1879); „Der Jourfix“ (1882); „Die Mitbürger“ (1884); „Aus der Grosstadt“ (1883); „Gräfin Lambach“ (1886); „Die armen Reichen“ (1886); „Der kommende Tag“ (1891). Do spółki z G. Moserem napisał: „Glück bei Frauen“ (1884), az Pawłem Lindau „Frau Susanne“ (1885). Część jego dramatów zebrano w „Dramatische Werke“ (Berlin 1881 — 82, 4 t.). Pod tytułem „Berlin im Kaiserreich“ ogłosił romanse: „Die Gläubiger des Glückes“ (Wrocław 1886) i „Die Frau v. neunzehn Jahren“ (tamże 1887).    A- G-

Lubliniec, miasto w Prusach, w prow. śląskiej, w reg. opolskiej, pow. lublinieckim; 3 491 m-ców (2 879 katolików, 386 ewangelików, 226 żydów). Linie kolei żelaznej: Opo-le--Herby, Oleśnica — Tarnowice. Poczta, telegraf, telefon, landratura, sąd okręgowy z izbą karną, kościół ewangelicki, 3 kościoły katolickie, synagoga, prowincyonalny zakład wychowawczy i symultanny dom sierot, zakład wychowania przymusowego, szpital krajowy, fabryki asfaltu, likierów i machin, lejarnia żelaza, wapielnie; w pobliżu zamek L. założył

Dr St. K.

Lubliniec, herb polski z nadania. Na tarczy w polu białein — pomiędzy dwiema sześcio-promiennemi gwiazdami złotemi pół jelenia z koroną złotą na szyi, obróconego w lewo.

28 wołów i 9 koni własuych, odrabiali 20 dni ciągłych i 20 pieszych; w Luboszowie 19 poddanych miało 17 własnych wołów, 14 pańskich, 1 konia, odrabiało 17 dni ciągłych i 14 pieszych; w Brynicach 9 poddanych posiadało 11 własnych wołów, 6 wołów pańskich, 14 koni, odrabiało 6 dni ciągłych, 17 pieszych; w Jasieniu 22 kmieci posiadało 24 wołów własnych i 21 pańskich, 12 koni, odrabiało 22 dni ciągłych i 13 pieszych. Ludność sstwa miała względny dobrobyt. Nadto należały tu 3 folwarki i browar. W rezydencyi s-sty w Ja-sieni znajdował się w w. XVIII pałac murowany. W r. 1771 s-stą był Stan. ks, Lubomirski, który opłacał złp. 759 gr. 9, a hyber-

Dr lg. B.

Lubocki, herb polski. Na tarczy w polu białem gałązka o trzech listkach zielonych. Nad hełmem w koronie szlacheckiej na pawim ogonie trzy oszczepy końcami na dół i do sie-

/V

Fig. 154. LubocKi (herb).

O¹

D.

bie. Stary herb, zapewne odmiana herbu Dębicz (ob.), używany przez wygasłą rodzinę zach.-pruską L-ich. Źródła: Niesiecki (podaje, że winny być trzy listki na trzech gałązkach); Ostrowski.

ckich.

Fig. 153. Lubliniec (herb).

Nad hełmem w koronie szlacheckiej 3 pióra strusie białe. Nadany wraz ze szlachectwem dziedzicznem Józef. Hanuszowi, byłemu starszemu pomocnikowi „naczelnika stołu“ w okr. naukowym warszawskim, r. 1849 przez Mikołaja I. —Źródło: Ostrowski.    u-

Lubocheńskie starostwo niegrodowe w woj. Łęczyckiem (pow. Inowłódzki). Podług lustracyi z r. 1661 miało powstać ze s-stwa Łęczyckiego. Składało się ono ze wsi: Lubochni, Luboszowa, Brynic, Małej Lubochni i Jasienia. W r. 1725 w Lubochni siedziało kmieci 29, którzy mieli 15 wołów pańskich,

Lubomelskie starostwo niegrodowe, w woj. Ruskiem (ziemi Chełmskiej). Składało się z miasteczka Lubomia i wsi Lawale, Skiby, Zapole, Rymacze, Jahodyn, Hołowno, Be-reżce, Lubochinie, Nudysz, Wiśniów, Kośnisz-cze, Krymno, Rejowiszcze, Mossów, Olesko, Komorów, Szacko, Szczodrohost, Zabrodzie, Powiecie, Tur, Kortylesy, Samorowice, Radosław. W r. 1659 nadano je w dożywocie hetman, kozaków Wyhowskiemu, W r. 1771 jest w posiadaniu Rzewuskiej w-dziny wołyńskiej, która płaci kwarty złp. 26 470 gr. 20, a hyberny złp. 6 808 gr. 16. W końcu w. XVIII Lubomia przeszła na własność Brani-

Dr lg. B.

Lubom§ski August, rolnik (* 1819 — f

1889); nauki gimnazyalne ukończył w Byd-

goszczy, studyował prawo w Królewcu i Ber- . życielem jej był najmłodszy z synów Jerzego, linie, następnie zajął się rolnictwem i został dyrektorem szkoły rolniczej w Żabikowie.

J erzy-Domi n ik, w-da krakowski,stronnikLesz-czyńskiego, a przez całe życie przeciwnik króla Augusta II, który uwiódł mu pierwszą żonę, Katarzynę Urszulę de Alten-Bokum, późniejszą księżnę Cieszyńską (ob.). Synem Jerzego-Domi-nika z drugiej żony, Tarłówny, był Antoni, miecznik w. k. (1761), jeden z najznakomitszych ówczesnych mówców sejmowych, wnukiem zaś—ostatni z tej linii, smutnej pamięci Marcin, generał-lejtenant wojsk koronnych, słynny awanturnik (ob.). III Linia rzeszowska. Założycielem jej był drugi syn Jerzego, H i e-ronim-Augustyn, hetman w. k. (ob.). Synami tegoż byli: Jakób, generał wojsk polskich, duszą i ciałem oddany stronnik domu saskiego (całkowicie zcudzoziemczouy zmarł w Saksonii); Jan, s-sta bolimowski, bezpotomny, i J erzy-Ignący, chorąży w. k.; wnukiem zaś—Hi e ro nim-Teo dor, cześnik koronny, generał wojsk koronnych. IV Linia przeworska. Założycielem jej był Aleksander, trzeci syn Jerzego, poseł na sejmy (f młodo 1675), którego synami byli: Jerzy, w-da sandomierski (1728) i Stanisław, w-da kijowski (ob,). Stanisław wydał liczne potomstwo, z którego: Aleksander, kaszt, kijowski (1785), pozostawił po sobie pamięć człowieka niesłychanej odwagi, Józef zaś, kaszt, kijowski (1786), Michał, generał-lejt. wojsk, koronnych i Fr a ne isz ek-K sa w ery, generał lejtnant wojsk rossyjskich, stali się twórcami trzech obecnie istniejących gałęzi tej linii. Do gałęzi Józefa należeli między innemi archelog Henryk (ob.) i kompozytor muzyczny, Kazimierz (ob.); do gałęzi Michała Edward, poeta, autor i filantrop (ob.) i Józef, kasztelan Kr. Polskiego (1830); do gałęzi Franciszka-Ksawerego Jan-Tadeusz, historyk i działacz społeczny (ob.), i Władysław, kompozytor

Ogłosił: „Hodowanie zwierząt podług prawideł niemieckich“ (1872); „Uwagi o zwierzętach domowych“ (podług Nathusiusa, wyd. 2-e 1872); „Praktyczne zastosowanie teoryi żywienia inwentarza H. Groveua“ (wyd 2-e 1874);

„Klasyfikacya i bonitacya gruntów“ i in. Był nadto współpracownikiem „Enc. rolniczej“.

Lubomirscy, ród polski herbu Szreniawa.

Gniazdowym majątkiem tej rodziny, od którego w w. XV wzięła nazwisko, jest Lubomierz, wieś w powiecie sandeckim, protoplastą zaś P i o tr, dziedzic na Pasiebieczu i Wołowej Górze, który w r. 1480 trzymając prawem zastawnem Lubomierz, pierwszy zaczął pisać się Lubomirskim. Z pięciu synów Piotra najstarszy zmarł bezpotomny, dalsi trzej zostawili potomstwo, które, w większej części przeszedłszy na wyznania aryaiiskie i kalwińskie, zgasło w w. XVII, piąty zaś, Feliks (f 1525). stał się właściwym protoplastą książęcej gałęzi L-ch, gdyż wnuk jego Sebastyan (ob,), kaszt, wojnicki, pierwszy senator w rodzinie, stał się twórcą jej świetności, zbierając kolosalny majątek i łącząc się węzłami pokrewieństwa z Ostrogskimi.

u.

Lubomirska Zofia, ob. Lubomirski An-

Lubomirska Elżbieta v. Izabella, z domu Czartoryskich, córka ks. Augusta, wojewody ruskiego, i Zofii z Sieniawskich, jedna z najinteligentniejszych i uajwpływowszych dam wielkoświatowych w w. XVIII rozpolitykowanych (* 1733—f 1816).Jedynaczka pierwszego milionera Rzplitej, otrzymała wykształcenie nader staranne, ale niedość gruntowne. Rówieśniczka Stanisława Augusta Poniatowskiego, ale znacznie tęższego charakteru, bardziej skupiona w sobie, przedwcześnie dojrzała pod wpływem długich rozmów z mądrym ojcem, przeżyła w młodości walkę wewnętrzną między uczuciem tkliwej przyjaźni, jeżeli nie miłości do Poniatowskiego a wyro-zumowaną uległością względem ojca. Okazywała „więcej rozumu i uczucia, niż wszystkie inne kobiety; zdawała się wtenczas być wyższą nad wszystkie słabości płci swojej“. Ta subtelna,wrażliwa, uczuciowa panna została ofiarą chłodnej po-

Zebrzydowskimi, Oleśnickimi i Koniecpolskimi, a wreszcie zyskując w r. 1592 od ces. Rudolfa tytuł hrabi św. państwa rzymskiego na Wiśniczu, dawnem dziedzictwie Kmitów.Zostawił syna Stanisława (ob.), w-dę krakowskiego, który ustalił znaczenie magnackie domu swego, pozyskał mu popularność, powiększył dostatki, a dodał nowego blasku, otrzymując od ces. Ferdynanda III, w r. 1647 tytuł książęcy dla siebie i potomstwa. To potomstwo stanowili trzej synowie: Konstanty, podczaszy koronny (zmarł bezpotomny), Aleksander, w-da krakowski (1670 — 1676) [potomkami Aleksandra byli: syn Józef-Karol, marszałek w. k. (ob.), muzyczny (ob.), wnuk Józef, zgasły bezpotomnie w r. 1720, i wnuczki: Teresa, zaślubiona Karolowi ks. neu- toni. berskiemu, i Józefa, żona Jana Sanguszki, w którego dom wniosła m. in. ordynacyę ostrog-ską] i J e r z y-S e b as ty a n (ob.), hetman p. k.

Jerzy pozostawił 4 synów, założycieli dwóch zgasłych (łańcuckiej i janowieckiej) i dwóch istniejących (rzeszowskiej i przeworskiej) linii domu. I Linia łańcucka. Założycielem jej był najstarszy syn Jerzego, Stanisław-Herakliusz (ob.), marszałek w. ks. (f 1702). Z synów jego: T e o d o r, w-da krakowski (1732), sławny partyzant za czasów drugiej wojny szwedzkiej, pozostawił po sobie pamięć człowieka lekkich, a nawet rozwiązłych obyczajów; Józef, w-da czernichowski (f 1732), zasłużył się ojczyźnie w swych synach: Antonim, kaszt, krakowskim (ob.) i Stanisławie (ob.), marszałku w. k., ostatnim po mieczu z swej linii, obu wybitnych patryotach czasu swego. II Linia Janowiecka. Zało-

lityki dynastycznej ojca: najwpierw używano jej i Royal, przylgnęła do Maryi Antoniny i arysto-na przynętę dla konkurentów, potrzebnych kracyi paryskiej. Wtedy rewolucyjny jej temperament wobec nadciągającej rewolucyi przeistoczył się w reakcyjny. Przyjaciółka pani de Lamballe, powinowata ofiary teroryzmu Rozalii z Chodkiewięzów Lubomirskiej (f 1793), zdążyła przed zwołaniem Stanów Generalnych uciec do Wiednia; roztoczyła tam później opiekę nad emigracyą francuską, nosiła żałobę po ks. d’Enghien, przeklinała „łotra małego Buoua-partego“, a hołdowała Bourbonom. Od wyjazdu z Paryża każdą zimę spędzała w Wiedniu, gdzie nabyła od hr. Esterhazych piękny pałac „na wałach“ obok Mölkerbastei i ogrodu ludowego; lato rok w rok spędzała w Łańcucie, przyozdobionym z angielskim komfortem a francuskim smakiem.Nabrała upodobań kosmopolitycznych: biskupowi z Laon pozwalała w zimie administrowaćŁań-cutem, podejmowała wierny dom cesarski, pielęgnowała rannych Austryaków r. 1809. nie brzydziła się bliskością Seweryna Rzewuskiego. Gospodarowała nieźle, chociaż np.fabryka sukna w Staszowie, założona przez ks. Augusta, za jej rządów znacznie podupadła, a wszystkie dobra zostały obciążone długami. Dla urzędników i czeladzi hojną była opiekunką, dla włościan dobrotliwą i postępową dziedziczką. Nie było podobno wioski, w którejby szkółki nie założyła, nie otworzyła szpitala, nie osadziła doktora i akuszerki (Pamiętniki Wąso wieżowej: „Prz. Polski“ 1896-7, T. 122, str. 21). Tylko dla dzieci po wczesnym zgonie ukochanej Julii hardą była i bezwzględną. Umarła na zapalenie płuc d. 25 list. r. 1816. — Wawel Louis „Dwie polki zmarłe na obczyźnie“ („Przegl. pol.“ 1897 — 8, T. 127); Dębicki „Puławy“ (4 t. 1887 —

8); Pamiętniki Stan. Aug. Poniatowskiego, L. Dembowskiego, Karpińskiego, Wąsowiczowej; Konopczyński „Polska w dobie wojny siedmioletniej“; korespondeneya L-ej ze Stan. Augustem w Ms. Arch. Czartoryskich 926; relacya Benoita, tamże 3903—4.

„Familii“ ze względów politycznych (np. Fryderyka Briihla), oddalanych pod pozorem jej niedojrzałości fizycznej; potem (1753) oddano ją w zamęście dawno upatrzonemu Stan. L-emu, wówczas skarbnikowi kor.(odl766 marszałkowi w. k.), człowiekowi uczciwemu, ale starszemu o lat 14 i wątłego zdrowia. Poniatowskiego oddalili rodzice, wysyłając w podróż zagraniczną. L. stała się wzorową żoną, ale beż miłości dla męża. Razem z nim uprawiała opozycyjną i reformi-styczną politykę „Familii“, woziła go po Europie na kuracyę (1759- 60), przy sposobności, zahaczając o Wersal i Wiedeń, próbowała pozyskać dla Czartoryskich i kraju poparcie dełfinowej Maryi Józefy, pani Pompadour i Maryi Teresy, zresztą nie w dyplomacyi upatrywała osnowę potęgi partyjnej: za rzecz najistotniejszą uważała zdobycie popularności w masach szlacheckich, aby tę potęgę groźną uczynić dla niełaskawego faworyta Briihla i postrachem buntu wymusić na nim uległość. Stanisławowi Augustowi wybaczyła stosunek z Katarzyną II, współczuła mu nawet, gdy po lipcowym zamachu stauu r. 1762 cesarzowa zabroniła mu przyjazdu do Petersburga; ale gdy potem ukrólewiony kuzynek znalazł pociechę w objęciach różnych mężatek, gdy zapragnął nadto związku małżeńskiego z domem panującym i uległ wpływowi braci, L stopniowo — mniejwięcej w okresie podróży do Spaa przez Berlin (1766)—od przyjaźni przeszła do nienawiści: ona - to najenergiczniej zwalczała projekt małżeństwa króla z arcy-księżniczką austryacką, forytowany przez ks. And. Poniatowskiego, udaremniony przez Rossyę i Prusy. Córki wydała: Annę Krystynę za Ign. Potockiego z Kurowa, marszałka nadw. lit., Aleksandrę za Stan. Potockiego z Biłgoraja, ministra Król. Kongr., Konstancyę za Sew. Rzewuskiego, hetmana poi. kor., a najpiękniejszą, Julię, za Jana Potockiego.Na brata swego, Ad. Kaz. Czartoryskiego, wywierała wpływ przemożny; a ponieważ władztwo książąt marszałkowstwa rozciągało się na 16 miasteczek i 53 włości (hrabstwo tęczyńskie, dobra mędrzechowskie, wiśni-ckie, łańcuckie, przeworskie, grzymałowskie, brzeżańskie, różne pałace i klucze wilanowskich, staszowskich, opatowskich, międzyrzeckich, szarogrodzkich, Satanowskich i konstantynowskich j— więc i wpływ L-ej na szlachtę, półpanków i panów dosięguął ogromnych rozmiarów. Używała go wogóle na szkodę dworu, chociaż zdarzały się jeszcze chwile dobrej harmonii. Księżna w r. 1780 uwierzyła oszczerstwom słynuej D’Ugriumowej jakoby Stanisław August próbował skrytobójczo zgładzić ks. Adama, i z niesłychaną furyą, kosztem wielu dziesiątków tysięcy złp., poprowadziła przeciwdworską kampanię sejmową. Przegrała, i rozgoryczona wyjechała do Paryża na stały pobyt. Zbudowała sobie dwa skrzydła w Palais

m. k.

Lubomirski Sebastyan (* ok. 1536 —f 20 lipca 1613). Syn Stanisława i Barbary Hussoy de Zablath, z Węgier, pierwszy magnat w rodzie L-ch. Córki za magnatów powydawał, syna z księżniczką Ostrogską ożenił i wielki zebrał dóbr majątek na żupach wielickich. Kupił Wiśnicz po Kmitach i, dostawszy przywilej cesarski, pierwszy przezwał się hrabią Sw. państwa rzymskiego na Wiśniczu. W r. 1590 delegowany do lustracyi starostwa spiskiego, potem cały Spiż polski od Węgrów odkupił. Był od d. 2 maja r. 1598 kasztelanem bieckim i tutaj już nazwany s-stą spiskim, wziął je w końcu w. XVI po Kacprze Maciejowskim. W r. 1598 był także s-stą dobczyckim, od r. 1603 kasztelanem wojnickim, a od r. 1609 s-stą saudoinirskim, wreszcie jeszcze i bur-grabią a żupnikiem krakowskim. Człowiek bardzo pobożny, osadził kamedułów na Bielanach pod Krakowem. Dobroczynny dla u-

boższych studentów i sierot. Miał pięć córek i jedynego syna.

Lubomirski Stanisław, wojewoda krakowski, syn Sebastyana (* 1583—f 17 czerw.

1640J, był naprzód starostą sądeckim, a w r. 1613 spiskim. Dowodził wojskami koronne-mi i litewskiemi w r. 1621 pod Chociraem po śmierci Chodkiewicza, jako regimentarz obu wojsk; był wtenczas podczaszym koronnym. Niektórzy go nazywają hetmanem p.

k., ale mylnie; hetman polny, Koniecpolski, jęczał wtedy w jassyrze tureckim, wzięty w niewolę pod Cecorą. Po powrocie Koniecpolskiego L. został wojewodą ruskim w r. 1625, pomimo pretensyi do hetmaństwa. L. kochał się w rycerskim zawodzie i nieraz jeszcze regimentarzował w obozach. Król Władysław wezwał go na radę do Lwowa z hetm. Koniecpolskim, z powodu pokoju zawartego z Turcyą (d. 30 wrześ. 1634); ale hetman, odjeżdżając, nie miał kogo zostawić przy wojsku, uprosił więc L-ego, żeby po nim rząd sprawował w obozie, jako senator, który „sam w osobie swojej, z gromadą znaczną ludzi rycerskich, kosztem własnym“, przybył na wojnę, „z czego i drudzy powód brali“. Król mu dziękował za to i prosił, żeby wespół z hetmanem uspokoił wojsko, które Rzeczpospolitą trudziło. Kiedy rozejm ze Szwedami wychodził, król zlecił L-mu, żeby na sejmiku proszowskim szlachtę krakowską przekonał, iż stawać powinna za dostojeństwem Rzeczypospolitej (d. 26 list. 1634). We wrześniu r. 1635 król oddał L-mu s-stwo niepołoinickie, które było przywiązane do łowiectwa krakowskiego; nowy s-sta miał zamkowi w ruinach dać wczesne opatrzenie i naprawę. W r. 1638 został L. w-dą krakowskim, w r. 1646 dawano mu kasztelanię krakowską i podobno buławę wielką po Koniecpolskim, ale tych urzędów już nie przyjął, bo kładł za warunek, żeby syn jego Jerzy dostał s-stwo krakowskie. Dwa razy, od cęsarzów Ferdynanda II i III, L. był książęciem państwa rzymskiego mianowany, tytułów tych dla siebie nie przyjął z obawy infamii, ale z przywileju książęcego (8 marca 1647) synowie jego skorzystali. L. był nadzwyczajnie pobożny i wielki dobrodziej kościołów. Na Spiżu założył w Podoleńcu kościół i klasztor dla Pijarów. Kościół wspaniały, jak w Wiśniczu. To pierwsza po warszawskiej osada pijar-ska w Polsce; jak z Krakowa rozszerzały się kolonie akademickie, tak z Podoleńca pijar-skie. D. 14 paźd. r. 1634 wyrobił L. u króla cessyę s-stwa spiskiego na rzecz jednego z synów; ale zdaje się, ze Spiż trzymał do śmierci sam; cessya była po to jedynie, żeby kto inny go nie podszedł. Był jeszcze s-stą dobczy-ckim i Zatorskim. Jak ojciec Wiśnicz, tak on kupił drugą stolicę rodziny, Łańcut, od Stadnickiego.—Bartoszewicz Jul. w „Enc. Org.“ więk.

Lubomirski Jerzy, marszałek w. k., hetman polny, jedna z wybitniejszych, choć nie szlachetniejszych, postaci w naszych dziejach, drugi syn Stanisława (ob.); hr. na Wiśniczu, i Zofii Ostrogskiej, córki Aleksandra (* 20 stycz. 1616 nie wiadomo gdzie — f w pocz. 1667). Dzieciństwo spędza w Wiśniczu, w słynnym pałacu, zbudowanym przez ojca; w r. 1622 zaczyna naukę w domu pod kierunkiem dominikanina, d-ra fil. Jana Charzewskiego z Łowicza. Z końcem r. 1631 ojciec wysyła Jerzego wraz ze starszym synem Aleksandrem zagranicę dla dalszych studyów, zwłaszcza języków i sztuki wojennej. Ks. Pio-trowicki jest ich mentorem. Kolonia jest miejscem nauki, poczem w r. 1633 udaje się Jerzy do Rzymu, gdzie się zapoznaje ze sztuką wojenną, a potem prawdopodobnie bawi czas dłuższy i w Padwie, bo byli tutaj obaj jego bracia, i starszy i młodszy. Nieznane są szczegóły tych podróży, wiadomo tylko, że L. podróżował dużo i bawił lat kilka poza domem; wrócił prawdopodobnie z końcem r. 1636. Na arenę życia publicznego wyłania się poraź pierwszy w r. 1643 jako marszałek sejmu z

t. r. Otrzymuje od króla za staraniem ojca godność s-sty sądeckiego w r. 1646. Nim wstąpił w życie publiczne, zajmował się ćwiczeniami rycerskiemi; przy boku swego wuja, hetmana w. k. Stan. Koniecpolskiego, brał udział we wszystkich jego ówczesnych wyprawach wojennych. Od r. 1643 jest L. obecny na każdym sejmie, aż do śmierci Władysława IV, jako poseł z w-dztwa krakowskiego. W r. 1646 o-trzymuje od króla s-stwo krakowskie (był dotąd s-stą krakowskim jego ojciec) i spiskie, już w trzeciej generacyi pozostające w rękach L-skich. Jerzy jest jednym z przeciwników zamysłu Władysława IV co do wielkiej wojny tureckiej. W czasie bezkrólewia po tym królu w r. 1648 stanowisko L-go jako s-sty krakowskiego było wysokie; obowiązkiem jego było strzedz fortecy krakowskiej przed nieprzyjacielem, a także i skarbca Rzpltej i królewskiego na Wawelu. Z zadania tego wywiązał się L. w sposób b. zadawalający, mimo że brał osobisty udział w sromie pilawieckim. Uczestniczył w sejmie konwokacyjnym i od izby poselskiej przemawiał do król. Ludwiki-Maryi. Jana Kazimierza witał przy wjeździe do Krakowa i w jego ręce oddał fortecę. Na sejmie koronacyjnym swojem zachowaniem się potrafił przeszkodzić wystąpieniu posłów mazowieckich, domagających się sądu nad zbiegami z pod Pi-lawiec, w których tłumie zresztą i sam się znalazł. Stosunki między Janem Kazimierzem a L-im były serdeczne i bliskie w pierwszych latach panowania. W tym także czasie zrzekł się L. s-stwa sądeckiego na rzecz najmłodszego swego brata, Konstantego. L. uczestniczy w wyprawach przeciw Kozaczyźnie; wysyła zbrojne

l'i -a WliK

■ D Ä ui** j.,»

oddziały, a potem przybywa i sam osobiście pod Zborów i dowodzi lewem skrzydłem, wraz z Janem Sobieskim, podówczas s-stą jaworowskim (1649). Obecny był wraz z obu braćmi w bitwie pod Beresteczkiem (czerwiec 1651); stał podówczas na prawem skrzydle, ale nie brał podobno prawie udziału w trzecim, decydującym dniu bitwy, co przeszkodziło stanowczemu wyzyskaniu zwycięstwa. (Tak przedstawia rzecz Bartoszewicz). Był już podówczas L. urażony ua króla: chodziło o żupy solne. W dobrach swoich, we wsi Sierszy koło Wieliczki, odkrył był ojciec Jerzego nowy szyb solny i nazwał go „Kunegundą“. Według istniejących ustaw wszystkie żupy, gdziekolwiek odkryte, stanowiły dochód stołu królewskiego, a właściciel odkrytej winien był odstąpić ją królowi. O „Kunegundę“ ową, z której wielkie czerpał dochody ojciec Jerzego, powstał spór przedłożony komisyi. Według jednego sprawozdania komisya owa nie ukończyła badań swoich, gdy umarł Władysław IV; według innego przyznała prawo własności Stanisławowi L-mu, a ten wyrok potwierdził kanclerz w. k. Ossoliński Jer/y (ob.): dość, że w-da Stanisław, umierając, zapisał ową „Kunegundę“ wszystkim trzem synom bez podziału. W r. 1651 Jan Kazimierz wznowił sprawę i wyznaczył nową komisyę. Instygatorem był Daniel Żydkiewicz, biegły prawnik. Gdy komisya chciała przyznać L-mu prawo własności do „Kunegun-dy“, wystąpił przeciw temu instygator, czem oburzony Jerzy uderzył Żydkiewicza w głowę laską czy trzciną. Była to obraza Majestatu: Jan Kazimierz wydał 2 pozwy; jeden na zajęcie żupy, drugi, pozywający L-go na sąd. L. udał się pod protekcję kr.*Ludwiki Maryi i za jej sprawą oraz staraniem późn. prymasa i kanclerza Andrz. Leszczyńskiego, król dał się ubłagać. Ceremoniał przeprosin odbył się w Lublinie, przyczem król, idąc wówczas pod Beresteczko, kazał L-mu przeprosić i Żydkiewicza. Był już podówczas L. marszałkiem w. k. Dn. 3 stycz. 1650, po śmierci Kazanowskiego, został marszałkiem nadwornym, a w grudniu po Łukaszu Opolińskim, marszałkiem w. k. Marszałkostwo nadworne zagaił kłótnią z poselstwem cara Aleksego; drugie tj. wielkie owym sporem o żupę „Kunegundę“. —Również i na wyprawie żwanieckiej okazał swoją butę. Tymczasem nadszedł r. 1655, tj. najazd szwedzki Karola Gustawa. L. z początku zachował się obojętnie, niedługo jednak zaczął zaciągać wojska na Węgrzech i przygotowywać się do walki ze Szwedami, ci bowiem zajęli, a potem zniszczyli, zamek w Wiśniczu. Marszałek zaprosił hetmanów i Jana Kazimierza do siebie, do Łańcuta. Tu nastąpiło pojeduanie się zupełne między nimi i L-mu powierzono część działań wojennych, a zwłaszcza na pograniczu Śląskiem, aby i kr. Ludwika Marya mogła wrócić do Polski; zdano też na L-go oblężenie, a raczej wydobycie

z rąk szwedzkich, Krakowa. Ciągnęło się ono kilka miesięcy. Zaznaczyć potrzeba, że w tej wojnie szwedziej L. poraź pierwszy użył do walki ludu wiejskiego z w-dztwa krakowskiego i inni wodzowie poszli za tym przykładem. Gdy L. oblegał Kraków, z początkiem r. 1657 nadeszła wiadomość o wyprawie ks. Siedmiogrodzkiego Rakoczego na Polskę. L. zbiera ochotników z pośród ludności mieszczańskiej, wiejskiej i wojska i w kilkadziesiąt tysięcy ludzi udaje się z ogniem i mieczem do Siedmiogrodu. Bawi tam kilka miesięcy i takie wyprawia spustoszenia, że Rakoczy musi opuścić Polskę, w tym zaś odwrocie doznaje strasznej porażki od Czarnieckiego i hetmana lit. Sapiehy, a potem traci i samo panowanie w Siedmiogrodzie. L., wezwany przez króla, wraca do Polski i walczy ze Szwedami w Prusiech, przez resztę r. 1657 i 1658, oblega zajęte przez Szwedów: Toruń,

S|

.'s

\ sil

r:b.iV s' fk i >si m t k-V,t l'.wntüN    Dns Dns

/“ ; C.*or(;k!S( omrs fsWisNirz ► rIakokl \\vb wnii ' 'W-Kovi kwfttNC    Ml W Rf^XiI Vl CNI*. N U K »

• -»r.M.CI y < «FNFRAI IvC RAf CHdKMWĄ pRF.Mf'v» H-NSI* N >

NK *.N sßv Nrz IN ÉNSÏ*

Fig. 155. Lubomirski Jerzy, hetman w. koron, (z ryciny Jeremiasza Faleka.

Grudziądz i in. i zdobywa je. Jest podówczas hetmanem polnym kor. po Stan. Lanckorońskim, mianowany za sprawą Ludwiki Maryi, w kwietniu r. 1657. Po pokoju oliwskim r. 1660 udaje się L. na Ukrainę, gdzie odnowiły się bunty kozackie i tu odnosi świetue zwycięstwo pod Cudnowem w r. 1660. Zwycięstwo to zjednywa L-mu wielki zaszczyt: po powrocie uroczyście go witano w stolicy. (Zaznaczyć się godzi, że do jego Wiśnicza dostali się powtórnie Szwedzi i mimo ofiar czynionych przez L-go zniszczyli pałac i klasztor 0 0. Karmelitów, jeden z najpiękniejszych w Polsce, fundacyę w-dy Stanisława L-go). Ale od zwycięstwa pod Cudnowem zmienia się rola dziejowa L-go; przyczyną sprawa elekcyi. Nieszczęścia, jakie nawiedziły Polskę, spowodowały, że Jan Kazimierz i senatorowie spostrzegli, iż trzeba prze-

prowadzić cały szereg reform w kraju. Począt- , ckich z Wrocławia „Manifest jawnej niewinno-kiem tego miała być „electio vivente rege“, tj. za życia króla. Myśl ta znalazła z początku poklask u wielu senatorów. Kandydatem na tron polski był ks. Enghien, syn sławnego Kondeusza, którego kr. Ludwika Marya, po obiorze na tron polski, chciała ożenić z jedną ze swoich ukochanych siostrzenic, Anną Henryką, córką pa-latyna nadreńskiego Edwarda. L. sprzyjał tym zamysłom początkowo, ale pragnął, by elekcyę przeprowadzono dopiero po dokładnej rozwadze.

ści...“ [tytuł dłuższy, ob. „Bibi.“ Estreichera, T. XXIJ, w którym wystawił siebie jako ofiarę, nękaną i uciśnioną przez dwór, jako obrońcę wolności i swobód braci szlacheckiej, a zwłaszcza tej perły wolności, jaką jest „wolna elekeya“. Wkrótce potem L. wkracza do Polski na czele wojsk. Tu zaś od wydania owego wyroku wrzało wśród szlachty; panowało oburzenie na dwór, a zwłaszcza na Ludwikę Maryę. W Wielkopolsce w październiku r. 1665 zawiązała się konfederacya celem obrony L-go, prześladowanego obywatela, któremu też konfederaci oddawali naczelne dowództwo. Przyszło do drugiego w dziejach Polski rokoszu, do Rokoszu Lubomirskiego. L. na czele znacznych wojsk cudzoziemskich wkroczył przez Jasło i Duklę, a popierany przez szlachtę, pobił króla pod Częstochową w maju r. 1665. Powodzenia Sobieskiego zmusiły L-go do cofnięcia się na Śląsk; ale, wzywany przez Wielkopolan, powrócił do kraju, pokonał Jana Kazimierza pod Mątwami, a zagroziwszy Warszawie, zmusił króla do ugody w Łęgonicach, w której król wyrzekał się nawet myśli o elekcyi. Niedługo jednak cieszył się L. swojem zwycięstwem. W pierwszych bowiem miesiącach (styczniu albo lutym) r. 1667 zapadł śmiertelnie we Wrocławiu i tu w parę dni umarł. Wyjechał był do Wrocławia mimo ugody łęgonickiej w r. 1666, nie dowierzał bowiem królowi. A sejm z r. 1667, którego już nie doczekał, miał go zrehabilitować i przez zniesienie wyroku z r. 1664 przywrócić mu cześć. Oprócz godności wyżej podanych był L. jeszcze starostą perejasławskim, olsztyńskim, dobczy-ckim. Pochowany w Wiśniczu; dopiero sejm elekcyjny Michała Kory buta przywrócił cześć. L. był fundatorem kolegium i szkoły oo. Pijarów w Rzeszowie. Żenił się dwa razy: 1) z Konstancyą Ligiężanką, kasztelanką domierską, która mu wniosła w posagu Rzeszów; 2) z Barbarą Tarłówną, kasztelanką wiślicką. Doczekał się z tych żon 5 synów, oraz 2 córek. O L-im nie ma dotąd monografii. Są tylko prace dr W. Czermaka: „Młodość J. L-go“ („Kwart, histor.“ 1894); „Sprawa L-go na sejmie r. 1664“ (Warsz. 1886; odb. z „Ateneum“ 1885/6); „Koniec J. L-go“ („Z czasów Jana Kazimierza“,

szewicza życiorys L-go w J\2 206—208,    1863, Korzon „Dola i niedola

Jana Sobieskiego“, t. I; Żychliński „Złota księga szlachty polskiej“ t. V. Z dawniejszych są: Pamiętniki Albrechta Radziwiłła i Paska; „Climacter“ W. Kochowskiego i „Herbarz“ Niesieckiego (trzej ostatni przedstawiają L-go jako męża nieposzlakowanej cnoty). Na tle życia L-go osnuli dramaty: Odyniec, Szajnocha i Szujski.

Lubomirski Hieronim Augustyn (f 1 706), syn Jerzego Sebastyana, marszałka w. k. i hetmana poi. koron., i Kotistancyi z Bobrka Li-gęzianki, kasztelanki sandomierskiej—przebieg

Królowa, widząc, że L. gani sposób postępowania w tej sprawie, zaczęła go w naradach pomijać. Marszałek, obrażony, zerwał z dworem.

Za jego sprawą myśl elekcyi „vivente rege“, przedłożoną sejmowi w r. 1661, odrzucono. L. przerzucił się na stronę Austryi i Brandenburgii; pozostawał w ścisłej korespondencyi z ces. Leopoldem i z elektorem, Fryderykiem Wilhelmem.

Tę nieprzyjaźń z dworem podsycali intryganci dworscy; potęgowało ją faworyzowanie przez królową Stef. Czarnieckiego i Jana Sobieskiego.

mu

san-

Lwów 1893). Ob. także: J. Barto-„Tyg. illustr.“

M. G-y.

Wybuchł tymczasem bunt wojska, będącego na wyprawie moskiewskiej, o zaległy żołd. Zawiązano konfederacyą pod laską Stefana Swiderskiego, tzw. „Związek święcony“, który mimo zabiegów dworu oddał się ua usługi L-go. Pod naciskiem wojska, w czem L. nie był bez u-działu, sejm z r. 1662 odrzucił wszelką myśl elekcyi za życia króla i zdrajcą nazwał każdego, kto ją jeszcze podniesie. Ale dwór nie dał za wygraną: zapragnął obezwładnić L-go, którego ciągle popierali ces. Leopold i elektor brandenburski, L. przez posła Kinsky’ego groźby przesyłał królowi. Marya Ludwika i partya dworska zdołały przeprowadzić ugodę ze „Związkiem święconym“ w r. 1663. Po tern rozbiciu buntu wojskowego i pozyskaniu wielu senatorów litewskich i koronnych—dwór przystąpił do oskarżenia L-go za konszachty z obcemi państwami, podżeganie wojska do buntu i dążenie do protektoratu nad Rzplitą itd. Na sejmie r. 1664 toczyła się ta sprawa, a raczej rozpatrywał ją sąd sejmowy. Dzięki pomyślnemu dla dworu składowi sądu sejmowego i niestawieniu się na sąd oskarżonego zapadł wyrok niepomyślny dla niego: skazano go na utratę urzędów, banicyę i infamię. Buławę polną o-trzymał St. Czarniecki, marszałkiem został Sobieski. Korzon („Dola i niedola J. Sobieskiego“) to postępowanie dworu i sądu sejmowego mieni bezprawnem, bo na sejmie nie było kompletu posłów potrzebnych na obradach, a kilku z nich wyjechało, protestując przeciw oskarżeniu L-go; wyrok jednak nazywa o tyle usprawiedliwionym, ze oskarżony mimo pozwu nie stawił się na sąd wcale. L. nie czekał też na wyrok; udał się na Śląsk pod protekcyą cesarza, zaprotestowawszy poprzednio przeciw” prawomocności wyroku. Tu, ua Ślązku, porozumiał się z cesarzem, z elektorem brandenburskim i Szwecyą, napisał i rozesłał po dworach szlache-

Wielk* Encykl. llustr. Ser. I. Tom XL111-1V Zesz. 349b.

Wśród

karyerę efektowną od niższych stopni wojskowych do najwyższych ministeryalnych. Od 18-go roku pędził życie w obozach, nie opuszczając prawie żadnej wojny, acz pierwotnie okazywał pociąg do powołania duchownego. Po wojnie szwedzkiej w r. 1660, po śmierci Macieja Poniatowskiego, daleki jeszcze od święceń, dostał od Jana Kazimierza bogate opactwo tynieckie. Sprzeciwiło się temu duchowieństwo, spór przeciągnął się aż poza zgon hetmana Jerzego i jeszcze w r. 1668 ksiądz Szymon Makowski w dedykacyi zbioru kazań tytułował L-go opałem tynieckiem, a on sam i nadal mienił się administratorem tego opactwa. Z żalem i urazą opuściwszy zawód duchowny, wyjechał zagranicę szukać odznaczeń. Wstąpił do Joannitów na Malcie, złożył śluby zakonne na czystość z daleką myślą o owładnięciu ordyuaeyą ostrog-ską (ob.), która po niechybnem wygaśnieniu rodu Zasławskich przypaść miała temu zakonowi, a której stałby się dożywotnim panem, gdyby otrzymał godność przeora w komandoryi polskiej. Nie bez pracy i nadstawiania karku zmierzał do tego celu; wróciwszy do kraju, poświęcił swe służby Michałowi Korybutowi, spotykał jadącą z Wiednia do Częstochowy na ślub i koronacyę królową Eleonorę (1670). Zaraz potem z chorągwią zaciągniętą własnym kosztem podążył na Podole i Ukrainę przeciw Kozakom (1671). Brał udział w wyprawie pod Winnicę i Mohylów, walczył pod Bracławiem 26 sierpnia, z pomocą rotmistrzów Strzałkowskiego i Ruszczyca szturmem zdobył Winnicę (17 września), był w potrzebach pod Komor-nem i Kalnikiem (październik). Tem wszyst-kiem zjednał duży mir u szlachty, która na kole rycerskiem pod Bracławiem obrała go pierwszym posłem wojskowym na sejm; gdy jednak sejm rozszedł się bezpłodnie, L. odprawił swe poselstwo dopiero na lipcowej radzie senatu r. 1672. Podówczas ze stronnika Wiśniowieckiego przedzierzgnął się w malkontenta i złożył ju-rament w Szczebrzeszynie na konfederacyę wojskową. Ta opozycyjna droga do popularności i złotodajnych dóbr ordynackich wydała mu się snąć odpowiedniejszą. Jakoż sejmik proszowski d, 11 wrześ. r. 1673, zgodnie z zapisem Janusza Ostrogskiego, obrał L-go swym kandydatem do objęcia ordynacyi imieniem zakonu i jako kandydata przedstawił królowi, a marsz. Misiewski wezwał Dymitra Wiśniowieckiego do uwolnienia gwałtem zajechanych dóbr ostrogskich. Podobnież d. 13 września przyjął kandydaturę L-go sejmik generalny mazowiecki. Król jednak umarł, uchwały sejmowej nie można było się doczekać. L. nie tracił wszakże czasu, mężnie i wiernie walczył, albo raczej konsekwentnie, według raz powziętej decyzyi partyjnej, pod Chocimem, przy boku malkontenta Sobieskiego; w zimie, za pozwoleniem hetmańskiem, robił zaciągi do pułku dragońskiego w Łańcucie i inn. swych dobrach

dziedzicznych. R. 1674, podpisując akt elekcyi, nie omieszkał zastrzedz się „Salva in toto Or-dinatione Ostrogiana“. Węzły życzliwości, zadzierzgnięte z Sobieskim w obozach, ponowione podczas wizyty pary monarszej r. 1676, przeważyły na razie gorycz zawodu, jakiego L. doznał, gdy i ten król utrzymał przy ordynacyi Dymitra Wiśniowieckiego. D. 20 marca t. r. mianowany L. chorążym w. k., zniósł Turków pod Wojniłowem, walczył pod Zórawnem. Na tle silnego egoizmu dziwny kontrast ze staropolskim animuszem wojennym tworzyły skłonności intryganckie, rozwinięte pod wpływem dyplo-macyi zachodniej. Rozejin żórawiński stanowił, jak wiadomo, oznakę przewagi prądu francuskiego w polityce polskiej, przejście do kierunku antyhabsburskiego i antybrandenburskie-go. R. 1678, kiedy projektowano wspólną akcyę polsko-szwedzką przeciw elektorowi Fryderykowi Wilhelmowi II, poseł francuski Béthune zajmował się werbunkiem pod znaki rokoszan węgierskich sześciotysięcznego oddziału polskiego; L., postawiony na czele zaciężnych razem z hr. Bahamern, ruszył wojować z Austrya-kami na Węgrzech. R. 1679 pogodził się z Dymitrem Wiśniowieckim, i ogłosił, że występował przeciw niemu pod wpływem żalu i nieświadomości; rywal nawzajem przyrzekł zapomnieć urazy, ulegając życzeniu pary królewskiej, dla spokoju Rzpltej. Marszałkiem sejmu obrano L-go w r. 1681, potem z tegoż sejmu komisarzem do dzieł wojennych przy królu; w r. 1682 otrzymał laskę nadworną, tych awansów razem z królem Janem wyzbył się predylekcyi do Ludwika XIV i całkowicie przeszedł na stronę Austryi: wstąpił do depu-tacyi sejmowej r. 1683, mającej wypracować przymierze polsko-cesarskie, przyjął tytuł cesarskiego „Feldmarschall - Leutenanta“ i obowiązki werbownicze wręcz przeciwne dawnemu układowi z Béthunem. Wyprzedzając pochód Jana III, stanął już 15 lipca ze swymi ochotnikami (ok. 7 000 ludzi) w Ołomuńcu, 20-go nad Dunajem i w dalszym ciągu wojował całkiem samopas, chociaż miał w armii koronnej chorągwie: pancerną, włoską, trzy pułki piechoty, i przesyłał królowi sprawozdania. Był tedy pod Wiedniem, Presburgiem (gdzie pierwszy rwał się do boju, a potem srodze spustoszył obóz turecki), pod Budą, Nowemi Zamkami, Jaworzyną; nie zdążył pod Parkany w dniu klęski, zdążył na zwycięstwo. Zawsze wrzący, niepohamowany, zawsze w przedniej straży, zasłużył na wielkie pochwały Leopolda I. W następnych latach zapędzał się pod Kamieniec i Kilię; lecz były to ostatnie czyny wojenne partyzanta: stopniowo żyłka intrjgaucka brała w nim górę nad rycerską. Lubo uzyskał uwolnienie z zakonu, ale nie od ślubów czystości, starał się, bez powodzeuia, o wdowę j[po D. Wiśniowieckim; potem, ku wielkiemu zgorsze-uiu szlachty i gniewowi Stolicy Apostolskiej,

zaślubił r. 1686 Bokumównę, cześnikównę lit. Posłował w r. 1690 do Królewca ze Stanisławem Szczuką na uroczysty hołd stanów pruskich Fryderykowi III, w dwa lata później objął podskarbstwo koronne (29 maja 1692). Tyle zaszczytów, tyle dowodów zaufania królewskiego nie stłumiły snąć w ambitnem, namiętnem sercu

cu-

swęgo planu przez L-go jest to, że w pierwszych miesiącach bezkrólewia na czele swego rodu, a pospołu z Sapiehami, zwalczał przedewszystkiem Maryę Kazimierę, Jakóba i ich stronników; zrywał z senatem, aby rej wodzić wśród posłów ziemskich; z uchwał

na

W ł. K.

magnata utajonego żalu o ordynacyę ostrogską, bo właśnie on pierwszy umyślił zepchnąć z tronu Sobieskich kandydatem dzozieinskim, ks-in Conti, poznanym niedawno w armii cesarskiej, a teraz zaproponowanym posłowi francuskiemu, ks. Polignacowi. Chodziło, nie o osobę pretendenta, gdyż L. przedtem już wchodził w targi z elektorem brandenburskim na rzecz margr. Ludwika Badeńskiego, lecz tylko o rolę wszechwładnego królotwórcy podczas elekcyi i po niej. Dowodem takiego traktowania

zerwanego sejmu konwokacyjtiego przyjmował tylko dogodny dla Francuzów termin elekcyi, potem, acz niby „z serca raczej, niż dla zysku“,—sam jeden bezinteresowny zwolennik Contiego (według świadectwa Polignaca), gotowy nawet do szafowania dla niego groszem publicznym,—jednocześnie pocichu znosił się z brandenburczykiem Hoverbeckiem, a ostatecznie, przegrawszy sprawę, odstąpił i Fraucuza i Badeńczyka i razem z Adamem Sieniawskim złożył hołd Augustowi II w Warszawie d. 4 marca r. 1698. Sposobił się w duchu do nowej zdrady, na korzyść własnej kandydatury tronowej, niech jeno nadejdą pomyślne okoliczności. Chętnie poparł prace Patkula nad rozniecaniem wielkiej wojny północnej; otrzymywał w tych krytycznych czasach jedne po drugich najwyższe godności z rąk Augustowskich: buławę polną kor. i w-dztwo krakowskie d. 1 maja r. 1702, kasztelanię krak. d. 19, buławę wielką d. 22; a jak tylko Szwedzi wkroczyli Litwę, zaczął przyjmować ajentów sapieżyń-skich, zachęcając do zdrady. Pod Kliszowem (19 lipca) okazał w całej pełni swą staropolską brawurę, prowadząc osobiście do ataku „per honorem gentis“ chorągiew husarską; okazał później i niehonorowe wiarołomstwo, wstrzymując od boju, na nieszczęście Augusta II, całą resztę wojsk polskich. Jeszcze asystował Zjazdowi Sandomierskiemu, gromadził zwiększoną armię, rozsyłał podjazdy, wyczekiwał, odwracał uwagę w stronę Ukrainy, gdzie na zgniecenie buntu Paleja wysłał część kwarcianych i chorągwi polskich i radził wezwać pomocy tatarskiej: przeczekać chciał niezdecydowaną sytuacyę. To też znalazł się w nielada kłopocie, gdy mu synowiec, starosta saudecki, przypędził 2 000, pojmanych w Żarnowcu i Piotrkowie, Szwedów. Dał tedy jeńcom ubranie, obuwie, wygodne kwatery we Lwowie, i odesłał ich Karolowi, tłumacząc się przed Augustem, że mu Szwedzi grozili spustoszeniem dóbr. Przeczekał groźny dla praktykantów szwedzkich sejm lubelski (1703), wymówił się od pochodu na Toruń trudnością przeprawy przez Drwęcę; ze zgodą konfederacyi wielkopolskiej podzielił liczną armię na trzy korpusy, nakoniec wyzywająco zaprotestował przeciw poselstwu T. Działyńskiego do Piotra W. Teraz, związany ściśle z prymasem Radziejowskim, upatrzył sobie w jego przyjacielu a swoim zięciu Towiań-skim kandydata do buławy na wypadek, jeżeli sam zajmie miejsce Augusta. Kiedy odpadła współzawodnicząca kandydatura aresztowanych Sobieskich, hetman, podpisany na konfederacyi warszawskiej, pośpieszył z 9 chorągwiami na zjazd elekcyjny pod Wolę. Tam straszny czekał go zawód: jedyny rzeczywisty wyborca, Karol XII, odrzucił jego dwulicowe pretensye, zrobił królem St. Leszczyńskiego, który, na dobitkę za szwedzkie pieniądze zeskamotował mu oddział wojsk, przyprowadzony do Warszawy, wskutek nieporozumienia, przez Jerzego Lubomirskiego, podkom. koronnego. Natychmiast opuścili Stanisława i prymas i hetman. Pierwszy uciekł umierać do Gdańska, drugiemu pozostał upokarzający odwrót do obozu saskiego. August II dał się przeprosić w Krakowie, ale komendę wrócił L-emu dopiero na krótko przed jego śmiercią, która nastąpiła w Rzeszowie d. 20 kwietnia r. 1706. Z trzech synów L-go Ja k ó b Aleksander zniemczony (f w Dreźnie 16 listopada 1772); Jan, ssta bolimowski, bywa wspominany głównie dzięki małżonce, Maryi z Branickich, słynnej działaczce patryotycznej; Jerzy Ignacy, ssta bohuslawski, chorąży i (od 21 marca r. 1759 cześnik w. kor. (f d. 20 kwietnia 1761); słynie też przez żonę, Steinównę, faworytę Briihla.—Bartoszewicz Jul. „Hetmanowie polscy“; Kluczycki i Waliszewski „Akta do dziejów Jana Sobieskiego“ (6 t., wyd. Akademii Urn.); Szujski „Dzieje Polski“ t. IV; Walewski „Dzieje bezkrólewia po skonie Jana III“; Jarochowski „Dzieje panowania Augusta II (2 t.).

Lubomirski Józef Karol (fl702), marszałek w. kor., syn Aleksandra Michała, w-dy krakowskiego, i Tekli HelenyOssolińskiej, kanclerzan-ki kor., bratanek hetmana Jerzego, objął w r. 1677 odziedziczone niemal po ojcu sswo sandomierskie, ale powszechnym zwyczajem nie sprawował w niem obowiązków, tylko osadził surrogatora, Marcina Dembickiego, chorążego sandomierskiego. Uzbierał w ciągu życia sześć innych jeszcze sstw: Zatorskie, lubaczowskie, niepołomickie, soleckie, luboinskie i ryckie. Mianowany koniuszym kor. r. 1683, mając chorągiew husarską i pancerną, tudzież pułk piechoty, spóźnił się na wyprawę wiedeńską, gdzie kuzyn jego Hieronim mężnie się spisywał;

pod Parkanami dwukrotnie był w niebezpie- krajowi na utrzymanie ich płacić kontrybucyę. czeństwie życia skutkiem upadku konia; niczem j Podciągnięto i Spiż pod prawa cesarskie. Za-się zresztą nie odznaczył. Zato ubiegł kuzyna w opanowaniu ordynacyi ostrogskiej — drogą ożenku z Teofilą Wiśniowiecką, wdową po Dymitrze, Zasławską z domu, siostrzenicą Jana

III. W r. 1685 komisarz sejmowy do rozdziału byberny i rewizyi skarbu koronnego, w r. 1690 deputat przy boku królewskim. Po Hieronimie wziął laskę nadw. kor. d. 29 maja r. 1692, po Stanisławie Herakliuszu — laskę wielką d. 25 lut. r. 1702. Ten bogacz, marnego charakteru, w nikim niebudzący szacunku, zatruwający życie żonie, wstyd przynoszący dzieciom, bez zasług i wyższej ambicyi, miał za punkt honoru spokrewnić się, jak Sobiescy i Radziwiłłowie, z książętami krwi: wydał córkę Teresę za ks.

jęty tą sprawą na miejscu, L. pisał list do sejmiku proszowickiego (w grudniu 1671), donosząc Rzplitej o tych zamachach, ale sejmik się rozszedł trzeciego dnia i nic nie postanowił. O własnych tedy siłach stanął L. przeciw Au-stryi i odzyskał prawo Rzplitej do Spiża. Pobożny, odbierał kościoły różnowiercom i obsadzał kapłanów katolickich; był opiekunem hojnym kollegium pijarskiego w Podoleńcu.Za Konfe-deracyi Gołąbskiej postanowiono, żeby urzędy ministrów były trzechletnie. Gdy zawakowała laska nadw. kor., król Michał ofiarował ją L-mu; zaraz wniesiono, żeby po staremu podstoli był dożywotnim marszałkiem, ale tylko on jeden, osobiście: dzięki temu przy lasce dożywotnio się utrzymał. Jan III, który był przed swoją elekcyąmarszałkiem wielkim, oddał tę laskę na sejmie koronacyjnym L-mu (19 lutego 1676); później wielce się do niego przywiązał. W r. 1683 Rzplita nadała L mu na własność Ujazdów. Tu marszałek postawił pałac, ,,modną strukturą i wielkim nakładem“, w Czerniakowie zaś założył klasztor dla bernardynów, do którego sprowadził z Rzymu zwłoki św. Bonifacego. Żenił się L. dwa razy: z Zofią Opalińską, marszałkówną kor., i z Elżbietą Denhoffówną, podkomorzanką koronną. Ta druga żona ,,była ozdobą Korony Polskiej“. Umarł w Ujazdowie; żona zaś jednocześnie we Wrocławiu, na suchoty, w r. 1702. —Bartoszewicz Jul. w „Enc. Orgelb.“ większej.

L. dużo pisał (por. Estreicher XXI 470 — 478), ale za życia drukował niewiele; „Rozmowy Artaxessa y Ewaudra“ (1683; Warsz. 1694, Częstochowa 1708, 1718, 1735, 1745) — trzynaście rozmów o naukach i prostocie, krea-tuarach czyli nieuważnych promocyach, o stylu i sposobie traktowania z ludźmi, o sympa-tyi i antypatyi, o powadze, powinowactwie stanu z fortuną, podejrzeniu, wymowie, o próżnowaniu, roztropnej uwadze i t. d. Rozmowy te, oraz „Adverbiorum moralium sive de vir-tute et fortitudiue libellus“ (Warsz. 1719; przekład: „Adverbia moralne“ Warsz. 1714), „De Vanitate consiliorum“ (1699?); wymierzone przeciw król. Augustowi, mandatem królewskim surowo było zakazane; to może przyczyniło się do wziętości książki—aż 15 wydań!; to najważniejsze prace L-go (Adverbia, de Vanitate i iu. zebrane pospołu w zbiorze Ksiąg moralne, polityczne y pobożne, z łac. na pols. ię-

Ked.

Karola Neuburskiego, dołożywszy w posagu 500 000 talarów bitych i przepyszną wyprawę.

Ozdobił r. 1695 swój zamek na Baranowie w Krakowskiem (Nad Wisłą). Zmarł d. 15 grud. r. 1702; żona umarła w Ołomuńcu w grud. r.

1709; syn jedynak, Aleksander, ssta sandomier-

ski, umarł r. 1720.

Wł. K.

Lubomirski Stanisław Herakliusz, marszałek w. kor., syn hetmana polnego Jerzego i Konstancyi z Bobrka Ligęzianki, kasztelanki sandomierskiej (f 16 lub 17 styczn.

1702). Kiedy Rzeczypospolita liczyła się z koufederacyą Swiderskiego, młodziutki L. siedział we Lwowie z ramienia ojca „i każdy dzień nie przestawał prosić, ale prawie przykrzyć się królowi“ i komisarzom, aby co prędzej kończyli sprawę i nie narażali Rzeczypospolitej na niebezpieczeństwa. Młody człowiek,

„et publice et privatim“, zachęcał starszych i poważniejszych od siebie, aby zerwali „ten upór“. W końcu już tylko na ojca rachował, że nadjedzie i „przetrze oczy"; w czasie zatargu ojca z królem Stanisław, który od niego wziął s-stwo spiskie, bronił go na sejmie r.

1664. Posłany od ojca z przeprosinami do Ludwiki Maryi, przyjechał do Warszawy 29 sierp. 1665. Po śmierci ojca, Jerzego L-go (ob.), kiedy szlachta unosiła się nad zasługami Jerzego w ojczyźnie, podano Stanisława za kandydata do laski sejmowej; uzyskałby jednomyślność, gdyby sam nie sprzeciwił się swojej elekcyi, utrzymując, że staje jako strona i że sędzią swojej sprawy być nie może.

Lubomirski S tani sł a w, wojewoda kijowski, syn Jerzego w-dy sandomierskiego, feldmarszałka cesarskiego, i hrabianki Joanny Star-chauserówny (* 1704 — f 1793), wyrósł na okazowego królika kresowego z epoki upadku Rzpltej, Życie miał tak urozmaicone,awanturnicze, skłonności tak osobliwe, że może być zaliczony do galeryi dziwaków w. XVIII obok Mikołaja Potockiego, Udalryka i Marcina Radziwiłłów,

W czasie choroby marszałka sejmu, Potockiego, piastował zastępczo laskę sejmową. Po Feliksie Potockim został podstolim koronnym (25 zyk przeł. (Warsz. 1771). listopada 1669). Marszałkowa! sejmowi r. 1670.

Przywiązał się do króla Michała i sprawy je go bronił przed malkontentami. Był człowiekiem zacnym, nie pokazywał dumy ojcowskiej, ani dziadowskiej; poważny nad wiek, lubił się zająć książką i pisaniem, czytywał filozofów starożytnych. Bronił sprawy ojczyzny gorliwie na Spiżu. Cesarz, ujarzmiwszy Węgry, wszędzie postawił załogi niemieckie i kazał

Marcina Lubomirskiego i t. p. Został w r. 1735 , prócz podstolego żaden inny Piast nie kandy-s-tą grodowym sandeckim, w r. 1739 komisa- ‘ duje. L. zmiarkował, że z niego żartowano: rzem skarbowym w Radomiu z w-dztwa czer- przerzucił się do obozu hetmańskiego, stanął niechowskiegc, d. 29 sierpnia t. r. podstolim posłem na konwokacyę. Tam dwukrotnie żądał koronnym. Około tego czasu postanowił nabyć aby czekano z zagajeniem na przyjście dawne-rozległe pustki na Ukraiuie po Koniecpolskich, go marszałka, Małachowskiego, zdobył się na wyludnione w dobie Palejowszczyzny. Część odwagę opuszczenia samoszóst obrad sejino-spadku należała do Walewskich; ci jednak od- I wych, ale, podobnie jak sąsiad S. Potocki, nie mawiali zgody na sprzedaż, chcąc oddać pierwszeństwo swym krewnym. Podstoli znalazł im sztucznego krewnego w ubogim swoim dworzaninie Walewskim, który, nabywszy pustki za 100 000, wziął za nie od L-go dwa razy tyle.

poparł swą milicyą republikantów. Wolał dać się przywieść Sosnowskiemu, pisarzowi lit., do Warszawy i podpisać uchwały kon-wokacyi. D. 15 grudnia r. 1764 mianowany wojewodą bracławskim. Podczas koronacyi Stanisława Augusta chorował; gazety ogłosiły nawet, że umarł. Naprawdę sił fizycznych miał jeszcze dużo; duchowe zato mocno były nadszarpnięte. Buńczuczna fantazya opuściła go po doznanym zawodzie. Aby nie drażnić Familii, rozpuścił wojsko po wyzdrowieniu. W październiku r. 1766 przybył do Warszawy starać się o pozwolenie na wyjazd za granicę. Ustanowił w swych włościach 4-ch pełnomocników, sobie zawarował jeno klucz dąbrowski w woj. krakowskiem i 200 000 złp. intraty, ale z udzielonego urlopu nie skorzystał, bo w r. 1767 popadł w bezwładność umysłu. Próbował wtedy wejść w milionowe interesy z Genewą, tak ryzykowne, że trzej krewniacy: Stanisław, marszałek w. kor., Antoni, w-da lubelski, i Franciszek, chorąży kor., wymogli na nim zrzeczenie się fortuny dla synów, z zachowaniem pensyi. Ujrzał niebawem nie-trwałość swej roboty kolonizacyjnej, obróconej w perzynę przez hajdamaków. Wobec konfede-racyi barskiej zachował się obojętnie, królowi obiecał być wiernym, gdy tymczasem żona, Ludwika Honorata Pociejówna z domu, skrycie pomagała konfederatom. Miał jeszcze tyle władz umysłowych, by otrzymać d. 29 paźdz. r. 1772 w-dztwo kijowskie i jeszcze przez kilkanaście lat wystawnie zagajać sejmiki w Żytomierzu. W lutym r. 1785 ustąpił z senatu; w samotności żywota dokonał d. 19 lipca r. 1793. Synowie, Aleksander i Józef, byli kasztelanami kijowskimi (z nich pierwszy żonaty z Rozalią Chodkiewiczówną, „ofiarą teroryzmu“ f 1793); Michał na Dubnie był generałem wojsk koronnych; Franciszek Ksawery, protoplasta kwitnącej dziś linii dubrowieńskiej na Kruszynie, sprzedał Śmilańszczyznę Poteinkinowi. — Artykuł Bartoszewicza w Enc. „Orgelbranda“; Matu-szewicza „Pamiętniki“; Konopczyński „Polska w dobie Wojny Siedmioletniej“.

Lubomirski Ant o n i (f 1761), miecznik koronny, pan na Janowcu, Miropolu, Połonnem etc., starosta lipnicki i kazimierski, generał-major wojsk kor., kawaler orderów Orła Białego, św. Andrzeja i św. Henryka, jeden z wybitnych działaczy francuskiego czyli republikanckiego stronnictwa Potockich. Niewłaściwie dawano mu imię Aleksander, gdyż w Vol. Legum podpisany jest jako Antoni. O ile wiadomo, pierwszy raz

Zresztą objęcie w posiadanie Srailańszczyzny miało charakter gwałtownego zajazdu, a i późniejsza działalność kolonizatorska podstolego, prowadzona z wielką forsą i nakładem, obfitowała w gwałty i nadużycia. Dumny, lekkomyślny, utrzymywał liczną milicyę kozacką, pędził żywot gwarny, hulaszczy. W podziale ordynacyi ostrogskiej zagarnął Dubno z 70 wioskami; bronił tej zdobyczy najpierw obelżywym manifestem przeciw hetm. Branickiemu, za który został kilkakrotnie kondemnowany, skazany na 4 miesiące więzienia, chociaż ich nie odsiedział, tylko, zwyczajem wieku, wykonał subinisyę; potem, w r. 1755 — 6 uciskał krewną, Magdalenę, podstolinę litewską, domagając się za jej dział wielkiej summy odstępnej od miecznika kor. Antoniego; w r. 1758, po skasowaniu ad-ministracyi ostrogskiej, urządził blokadę naokoło Dubna, gdzie zamknął się był gen. Mokronow-ski, komendant twierdzy z ramienia Branickiego.

Wł. K.

Obrońca ten musiał ustąpić, a milicya ordynacka w dobrach podstolego, po pewnym jeszcze oporze hetmana, wbrew obietnicom L-go, została zwinięta. Wszakże dopiero sejm r. 1766 utwierdził go w posiadaniu Dubna, za co podkanclerzy Młodziejowski otrzymał w nagrodę dobra Sudyłków. L. uchodził za stronnika pruskiego, chociaż w istocie nie dorósł nawet do tak chybionej oryentacyi politycznej i był po-prostu swoim własnym partyzantem. Miewał zatargi pograniczne z niemniej samowolnym kolonizatorem Nowej Serbii, geu. Chorwatem, a w r. 1758 — 63 niesłusznem prześladowaniem poddanych tatarskich o mało nie naraził ziem ruskich na najazd chana Kirym Gireja, kiedy właśnie muzułmanie mogli okazać jedyną pomoc opuszczonej Rzpltej: L., głuchy na wszelkie perswazye, nie dal zadośćuczynienia, aż zmusił skarb publiczny i ofiarniejszych panów do zaspokojenia roszczeń tatarskich swoim kosztem. Taką okryty zasługą, uznał się za godnego korony polskiej. Jeszcze przed zgonem Augusta III zbliżył się do Czartoryskich, chciał jakoby popierać ich zamach stanu; zaraz po otwarciu bezkrólewia zjechał do stolicy i jął kaptować sobie prymasa Łubieńskiego oraz Familię. W marcu 1864 wystąpił jawnie. Michał Czartoryski obsypał go grzecznościami i odesłał do prymasa; ten ogłosił w gazetach, że

Sapiehę, kanclerza w. lit. — Waliszewski „Potoccy i Czartoryscy“; Konopczyński „Polska w dobie Wojny

Siedmioletniej“; Schmitt H. „Dzieje Polski w w.

vn. k.

występuje na widowni jako poseł lubelski na konwokacyę r. 1733, zwolennik bez zastrzeżeń Leszczyńskiego, podpisany pod uchwałą o wyłączeniu cudzoziemca od tronu. W następnych latach, gdy ujawniła się na dworze Augusta III przewaga Czartoryskich, związanych z Rossyą, starosta kazimierski stanął przy hetmanie Józ.

Potockim (ob.) w szeregach opozycyi. Miał jedną chwilę, kiedy mógł upamiętnić swe imię w dziejach, —kiedy mianowicie marszałkowa! sejmowi warszawskiemu r. 1746, powołanemu do aukcyi wojska; i tę chwilę popsuł mu towarzysz z pod chorągwi „patryotycźnej“ Antoni Potocki (ob.), wojewoda bełzki, urządzając za pruskie pieniądze obstrukcyę: wszystkie wysiłki marszałka, zajękliwego w mowie potocznej, ale wielkiego krasomówcy na trybunie, spełzły na niczem. W r. 1748 L. razem z innymi „patryotami“ pisał list do króla protestujący przeciwko przemarszowi Rossyan przez ziemie Rzpltej w pochodzie nad Ren, gdzie właśnie wygasała wojna o następstwo austrya-ckiej a był widać skłonny i do czyuniejszych protestów, skoro nietylko figurował jako pożądany współpracownik w planie konfederacyi, podanym rządowi francuskiemu przez ukraińca Orlika, syna hetmańskiego, ale też wziął udział w nocnej schadzce niedoszłych konfederatów 26-7 maja pod Wolą. Tym razem powściągliwość ministeryum Puyzieulx stanęła na przeszkodzie. Pożądany stronnik z jednej strony dla ks. Contiego, który przeznaczał mu (1753) 5 000 fr. rocznej pensyi, z drugiej — dla marszałka nadw. Muiszcha, wodza stronnictwa dworskiego,

—zachwiał się mocno w tendeneyach politycznych, gdy z całą prawie rodziną przyjął donatywy księcia Janusza Sanguszki, ostatniego posiadacza ordynacyi ostrogskiej (ob.), i zagarnął miasteczka Miropol i Kulczyny z 48 wsiami. W o-kresie przesilenia partyjnego zdołał, dzięki Czartoryskim, otrzymać miecznikostwo kor. (6 lipca 1754); w r. 1755, zawzięcie broniąc interesów córki Magdaleny, wdowy po podstolim litewskim, Józefie Lubomirskim, przeciwko podstole-mu koronnemu, Stanisławowi (ob.), a nie przyjmując pojednawczych rad ks. Aug. Czartoryskiego, odstrychnął się od Familii i przyjął zgodę dopiero pod patronatem „patryoty“, hetm.

Branickiego; potem upadł z kretesem w objęcia Mniszcha, chociaż, jak wielu iunych krętaczy tego gatunku, korzystał z protekcyi Ludwika XV:

Francuzi wyrobili mu order Orła Białego (1757), forytowali go do wielkiej laski kor. na wypadek śmierci Fr. Bielińskiego; ale Brühl uznał za niemożliwą kandydaturę człowieka wielce nie-osobliwych obyczajów. Wielkie zmartwienie miał ks. miecznik z synem Marcinem (ob.), skazanym w r. 1759 na osadzenie w twierdzy za rabunki publiczne. Przed sejmem nadzwycz. r. 1761, co miał się zająć reformą monetarną i utwierdzeniem praw królewicza Karola do Kürlandyi, L., przekonany wywodami księdza

Konarskiego (ob.), rozesłał szlachcie jego dzieło „O skutecz. rad sposobie“ w kilkudziesięciu egzemplarzach. Czy podzielał ostateczny wniosek autora — potrzebę zniesienia liberi veto, niemożna ręczyć, bo i ów czyn agitacyjny zmierzał tylko do wzmocnienia większości dworskiej, której właśnie L., obrany na powtórnym sejmiku bełzkim, zamierzał przewodniczyć. Stanowczy opór Familii, Branickiego i J. Małachowskiego przeciwko sejmowi, zwołanemu nielegalnie, wytrącił mu laskę z dłoni. Po śmierci ks. Antoniego (25 lipca 1761) miecznikostwo przeszło w ręce innego L-go, Franciszka Ferdynanda, posła królewskiego na koronacyę Katarzyny II (1762), a córka podstolina (z żony Zofii Ożarowskiej, oboźnianki kor.), zaślubiła 2-do voto Aleksandra Michała

XVIII i XIX“.

Lubomirski Antoni, kasztelan krakowski, syn Józefa, w-dy czernichowskiego (* 1719 — 1782), wcześnie garnął się do posad i honorów; zaczynał od komisarstwa w Radomiu z ziemi przemyskiej r. 1745, od egzekcyi czopowego i szelężnego w tejże ziemi, od chorągwi pancernej po wojewodzie chełmińskim (22 sierp. 1746); niezadowolony z jednej chorągwi, sięgał dla splendoru imienia po drugą, choć żadną nie umiał dowodzić. Często kłócił się z rodziną, prowadził długi spór graniczny z bratem Stanisławem; szukał wciąż łaski dworskiej, służył po kolei kardynałowi J. Lipskiemu (ob.), kanclerzom Załuskiemu i Małachowskiemu, wreszcie, pojednawszy się z bratem, trafił przezeń do protekcyi ks. Augusta Czartoryskiego. Tym różnym poplecznikom zawdzięczał szarżę generał-majora w wojsku kor. i order Orła Białego. Najlepiej pono przysłużył się faworytowi Augusta III, Briihlo-wi, poparciem jego zabiegów o szlachectwo polskie; dla Brühla nie miał granic w pochlebstwie i serwiliźmie: „dla utwierdzenia w naszem gnieździe (t. j. w Polsce) tej prześwietnej familii, przynoszącej ozdobę i zaszczyt ojczyźnie“—pisał do pewnego przyjaciela — „...dowiodę, że bez interesu... probatam do-mum szanować i kochać będę i jedną tylko przychylnością JW. P. Grafa kontentować się wieczne mam upragnienie“. Doprosił się wreszcie (17 lipca 1748) dygnitarskiej godności strażnika koronnego i piastował ją przez 4 lata do 7 czerwca r. 1752, kiedy-to, za bytności króla we Wschowie, przed sejmem grodzieńskim, uzyskał województwo lubelskie — może w nagrodę za generalstwo artyleryi koronnej, odstąpione podówczas Brühlowi przez innego Lubomirskiego. Od tegoż roku, t. j. od pierwszej wizyty na ziemi polskiej królewiczów Ksawerego i Karola (wrzesień — listopad) datuje się przywiązanie L-go do przyszłego księcia kurlandzkiego; przez 6 lat był wojewoda marszałkiem dworu obu królewiczów, potem, od r. 1758—wyłącznie Karola. Nawet wspólnictwo w rozdrapaniu ordynacyi ostrog-skiej (1753), które mu przyniosło miasto Pików i kilkadziesiąt wsi, a ostatecznie okazało się czynem jaskrawo opozycyjnym względem dworu, nie osłabiło tej zażyłości. Wojewoda przeczekał czasy administracyi w dobrach ordynackich (do 1758) nie zrzekł się douatywy, a jednocześnie uplanował małżeństwo z królewiczem Franciszki Krasińskiej, siostrzenicy swej żony, Zofii, wdowy po Janie Tarle, wojewodzie sandomierskim, dziedziczki Opola w wojew. lubelskim. W nadziei zapewne sowitych zysków albo mocnej protekcyi towarzyszył królewiczowi w podróży do Petersburga, która zresztą tylko temu ostatniemu zapewniła na lat kilka Kurlandyę; podobną wyprawę projektuje L. w r. 1762 po wstąpieniu na tron Piotra III, ale jej nie uskutecznia. Mało co lepiej opłacały się domowe zabiegi karyerowi-cza: po Teresie Lipskiej, oboźnej wielkiej kor., zdobył dożywocie starostwa śremskiego i wsi Garbatki w star. rogozińskiem, — zapewne znów w nagrodę za poparcie przed trybunałem lubelskim skandalicznego procesu Mnisz-cha z Małachowskim o Rokitno, za wciąganie potem hetmana Branickiego do dworskiego towarzystwa, za szpiegowskie praktyki wojewodziny w Puławach i t. p. zasługi. Jakiś czas L. myślał poważnie o większej nagrodzie — podskarbiostwie koronnem: podawał Mniszchowi memoryały o sposobach walki ze złą monetą, fabrykowaną przez Fryderyka II, Efraima i in. fałszerzy; zalecał utworzenie kompanii magnackiej do eksploatowania gór olkuskich, pilne strzeżenie granic, redukcyę złych gatunków do prawdziwego waloru; później radził nawet przeprowadzić to wszystko bez sejmu, przez wła-snowolny układ podskarbiego z saskim przedsiębiorcą albo z jakimś bankierem toruńskim, pod gwarancyą skarbu i kontrolą komisarzy Rzpltej. Gdy umarł podskarbi Sedlnicki, L. czemprędzej postarał się o rekomenda-cyę rossyjską do wakansu, ale, oczywiście, śpóźuił się: klucze otrzymał kandydat, najodpowiedniejszy dla interesów Briihla, Teodor Wessel. Musiało to dotknąć wojewodę, bo opuścił radę senatu r. 1761, poświęconą właśnie sprawie monetarnej, i dopiero na następnej radzie r. 1762, zgodnie z interesami faworyta, radził polecić bicie monety miastom pruskim. Pretensyi ks, Karola do Kurlandyi bronił z niebezinteresowną gorliwością na radzie senatu r. 1763, później piśmiennie w broszurze, zatytułowanej: „Ojczyznę kochająca, prawa czcząca, królowi życzliwa wierna Rada etc.“ Wobec dyplomatycznej interwencyi Katarzyny II na rzecz Czartoryskich i bliskiego zamachu stanu książąt okazał się równie bezsilnym, jak i inni uczestnicy narad białostockich (1763);

żądał zwołania sejmu nadzwyczajnego, któryby „ubezpieczył“ konstytucyę r. 1717, „aby sąsiedzkie potencye nie mieszały się w wewnętrzny rząd królestwa naszego“, i któryby przesłał rządowi rossyjskiemu odpowiednią iu-terpretacyę traktatu warszaw, t. r., a zarazem usankcyonował ostatecznie lennicze prawa Karola; w razie niedojścia sejmu radził L. walną radę na wzór r. 1710 dla wyznaczenia posłów do różnych mocarstw. Pomysły były dość trafne, ale pod złym adresem, jak prawie wszystko, co lepsze żywioły dworskie zalecały swemu protektorowi, Briihlowi. Od początku bezkrólewia wojewoda lubelski razem z kilku innymi senatorami i dygnitarzami, stojąc w odłamie wyraźnych zwolenników kandydatury ks Karola, nie postawionej formalnie, podsycał zgubną rywalizacyę między nim i starszymi braćmi. Dążenia Czartoryskich zwalczał solidarnie z całym obozem hetmańskim, chociaż pod wpływem Konarskiego potępiał nierząd złoto-wolnościowy. Podpisał 7 maja r. 1764 zbiorowy manifest przeciw zgwałceniu konwokacyi obcą przemocą, towarzyszył Bra-nickiemu w ucieczce aż na Spiż do Lubowli; potem, widząc bezowocność protestów, zgłosił się z recesem i wrócił do Warszawy 19 września, a 16 lut. r. 1765 złożył hołd Stanisławowi Augustowi: zapłatą było s-stwo jeziernickie pod Warszawą, kupione za konsensem królewskim od Antoniego Sułkowskiego. Pozostał jednak w głębi duszy saskim legitymistą, i o przywróceniu Karola w Kurlandyi, a nawet o zastąpieniu uim Stan. Augusta, nie przestawał marzyć. Dlatego czule opiekował się Fr. Krasińską, dlatego razem z żoną ostentacyjnie woził ją podczas konfederacyi radomskiej do Warszawy i do Opola z powrotem, sam jeździł do Radomia, czekał, nadskakiwał, póki się nie przekonał o zupełnej klęsce narodowej. W początkach r. 1768, przewidując zapewne dalsze zaburzenia, wyrobił sobie pozwolenie na wyjazd za granicę; kilka lat strawił w Saksonii w ciągłej styczności z biskupem Krasińskim i generalnością barską, ale bez źdźbła rycerskiego animuszu; przeczekawszy krwawe boje, zawitał znów do Warszawy na wezwanie brata, iż już zapóźno bawić się w mani-festacye. Przejścia rozbiorowe złagodziły dawne urazy: król po długich namysłach dał L-mu wojew. krakowskie, po Wacławie Rzewuskim, a wkrótce potem kasztelanię; przez trzy ostatnie lata kasztelan zasiadał w Komisyi Skarbu Koronnego. Umarł w Warszawie 8 marca 1782; pochowany u Reformatów 20 kwietnia z wielką uroczystością, jakby w przeczuciu, że to ostatni raz Rzplta grzebie swego pierwszego senatora. Jedyny syn zakończył był życie w Piotrkowie, w marcu r. 1760; dobra położone w Poznańskiem, Sandomierskiem, Lubelskiem, na Rusi i Ukrainie przeszły do linii pokrewnych rodu Lubomirskich. Wdowa, główna

Wł. K.

sando-

ma-

Tam

opiekunka Krasińskiej, fundatorka klasztoru Szarytek w Przeworsku, zasłynęła też jako gorliwa pionierka przemysłu: ona-to „sprowadziła do Przeworska fabrykantów bawełnianych i wełnianych, malowania obić, pasów jedwabnych i bogatych płócien w kolory, drelichów, obrazów, serwet“. Król odwiedził ją w Opolu 2

1    3 marca r. 1787, podczas podróży do Kaniowa. Umarła w Warszawie d. 27 października r. 1790.— Bartoszewicz w „Encykl. Org.“; Konopczyński „Polska w dobie Wojny Siedmioletniej“; Schmitt „Panowanie Stan. Augusta“; Rudnicki „Biskup Kajetan Sołtyk“.

Lubomirski Stanisław marszałek w. koronny, pan na Wiśniczu, Łańcucie, Krzeszowicach, Brzeżanach, Wilanowie, Konstantynowie, s-ta wiślicki, latowicki, goszczyński, lubaczow-ski, kałuski, lubocheński, magnat i statysta, syn Józefa, w-dy czerniechowskiego, i Teresy Mniszchówny, marszałkówny kor. (* 1719 — f 1783). „Ojciec zostawił mu niewielki majątek; dwa lata, spędzone w akademii w Turynie, trochę podróży, niewielki udział w kampanii czeskiej, a później służba szambelana przy królu i doskonałe towarzystwo domu Lubomirskich w Dreźnie dokończyły jego wychowania“ —pisze o swym powinowatym Stanisław August w „Pamiętnikach“. Wychowanie polityczne otrzymał, posłując na szereg sejmów warszawskich: w r. 1746 z w-dztwa sandomierskiego, r. 1748 z inflanckiego, r. 1756, 1758, 1761 i

2    (sejmy te nie doszły), znowu mierskiego. Strażnikiem koronnym mianowany w czerwcu r. 1752, po bracie Antonim, odtąd wojewodzie lubelskim. Bardzo wcześnie przywiązał się do familii Czartoryskich. Wojewodzina ruska, Zofia Czartoryska, siostra cioteczna L-go, „namówiła męża, że tego ulubionego krewnego wziął do swego domu, wypłacał mu nawet pensyę i przyczynił się do jego ukształ-cenia“. W r. 1753 zaślubił L. 20-letnią po-sażną wojewodziankę ruską, Elżbietę. Że nie było to małżeństwo z miłości, wiemy najlepiej z listów ks. Elżbiety, pisanych do stolnika litewskiego; w powyższym jednak ustępie odbija się po części niechęć, którą stolnik żywił względem męża uwielbianej przyjaciółki, a która później, w okresie pisania „Pamiętników“, rozwinęła się między królem a opozycyjnie nastrojonym magnatem. Żyjąc wciąż w doskonałej harmonii z teściem, ks. strażnik uczestniczył we wszystkich zwrotach jego polityki: działał na rzecz aukcyi wojska w r. 1746 i 1748; w r. 1753, przyczyniwszy się do do kierowniczego udziału ks. Augusta w tranzakcyi kolbuszowskiej (ob. O r d. ostrogska), dostał wespół z nim klucz Konstantynów od Janusza Sanguszki; tymczasem wziął na siebie znaczną dozę nienawiści, jaką nietylkodwór saski z pocztem kreatur, ale i znaczuy odłam niezależnej szlachty odczuwał do rozbiorców ordynacyi ostrogskiej. Mylił się jednak Briihi, gdy przypisywał księciu strażnikowi wciągnięcie wojewody ruskiego do tej „brzydkiej sprawy“: nie tak ułożył się od początku stosunek między zięciem, człowiekiem energicznym, stałym, dość zdolnym, ale bez inicyatywy i pomysłowości, a teściem, od nikogo absolutnie niezawisłym, nikomu niedającym się uwieść ani porwać. L., stanowczy i otwarty, na całe życie został wykonawcą uchwał familijnych, poczynanych w ministeryalnej głowie kanclerza litewskiego, ks. Michała, i krytycznie badanych przez ks. Augusta, oraz szwagra, Stanisława Poniatowskiego. Najzawzięciej agitował, do spółki z kanclerzem, przeciw administracyi ostrogskiej w r. 1755, i wogóle sam jeden, zdaje się, w rodzinie L-ich traktował sprawę ordynacyi nietylko jako interes pieniężny, ale jako manewr partyjny do rozbicia obozu republikanckiego (francuskiego); bo też i udział jego był stosunkowo skromny. Na sejmie r. 1758 L., ozdobiony (3 marca 1757) Orłem Białym, razem z całą Familią trzyma formalnie stronę dworu, aczkolwiek bezpowrotny rozbrat nietylko z Briihlem, ale i z dynastyą wettyńską jest już w owej chwili postanowiony. Podobnież i zewnętrzna polityka L-go odbija w sobie wszelkie przemiany polityki Czartoryskich: on, który wydaje się posłom francuskim najgorliwszym wśród Polaków stronnikiem Anglii, podróżując w r. 1759 — 60 po Europie dla poratowania zdrowia (był suchotnikiem i leczył się przez całe życie), szuka poparcia dla swoich w Wersalu i w Burgu widdeńskim. Posłując w r. 1761 na sejm nadzwyczajny, ostro krytykował nielegalny sposób jego zwołania i podpisał razem z całą opozycyą jej programowy nifest d. 29 kwietnia, uznający sejm za niebyły. W r. 1762, po słynnej napaści Poniatowskiego na szlachectwo Briihla i dobyciu szabel przez radziwiłłowców, piętnował ten gwałt, zadany izbie poselskiej. W r. 1763 widzimy go podającego ambasadorowi rossyjskietnu Kayserlin-gowi jasny, dobrze wyrozumowany memoryał d. 21 sierpnia, o niezbędności dobrego poparcia stronnictwa pieniądzem i wojskiem rossyjskiem; widzimy go potem wplątanego w krwawą bijatykę na sejmiku deputackim wiszeńskim, lub uparcie prowadzącego zaciężne roty Czartoryskich pod Piotrków, na reasumpcyę trybunału, spadłaby na niego i na Familię klęska podobna do olkienickiej, gdyby nie przyszła wieść o zgonie Augusta III. Wykonawcą, nie inspiratorem, działań Familii pozostał L. i w dobie bezkrólewia. O koronę nie kusił się wcale, choć więcej miał po temu tytułów majątkowych niż stoluik litewski i więcej kwalifi-kacyi moralnych niż tenże stolnik i Adam Kaz. Czartoryski. D. 7 maja r. 1764 na kouwokacyi, kiedy Mokronowski zrywał obrady, ks. strażnik miał skinąć na swoich ułanów, aby dobyli oręża, lubo skądinąd wiadomo pozytywnie, że on właśnie z młodymi Poniatowskim i Czartoryskim uspokajał tumult i protestujących towarzyszy Mokronowskiego z pod szabel wyprowadzał. Już w kilka dni potem (12-go) domagał się, w myśl decyzyi familijnej, odebrania komendy hetmanowi Branickiemu za próbę zgwałcenia wolności siłą zbrojną i mianowania Augusta Czartoryskiego regiinentarzem geueral-nym. Obrany delegatem do rachunków podskar-bińskich, chciał przysięgać na wierne wykonanie obowiązków — i znów, według dyrektywy stronniczej, dla przejednania opozycyi pobłażliwością, złożył sprawozdanie nader pochlebne dla podskarbich (zwłaszcza Fleminga), kiedy T. Wessel napewno nie zasługiwał na takie absolutoryum. L. wniósł także ustanowienie ko-misyi skarbowych i sam należał do grona pierwszych komisarzy. Przemawiał za przyjęciem od syna Birona hołdu w zastępstwie ojca, za rozdzieleniem trybunałów, za wprowadzeniem zasady większości do wyborów deputackich; podpisał d. 15 września połączenie konfederacyi. Od tych chwil, t. j. odkiedy elekt Stanisław August otoczył się doradcami w rodzaju Fr. Ks. Branickiego, Fr. Rzewuskiego, Kazimierza, Audrzeja i Michała Poniatowskich, psuje się stopniowo stosunek między nim a wujami oraz L-im. Podczas sejmu koronacyjnego wybuchła rywalizacya o starostwo spiskie między Kazimierzem Poniatowskim a strażnikiem, i podobno o mało nie doszło do bójki między nimi w obecności króla. Przeważył w sercu braterskiem podkomorzy Kazimierz. L. po śmierci Massalskiego, podskarbiego nadw. lit., wynagrodzony został starostwem wiślickiem (d. 6 czerwca 1765). Na sejmie Czaplica 17 października r. 1766 król wręczył L-mu wielką laskę kor. z pominięciem marszałka nadw. Mniszcha. Na tym nowym urzędzie ks. Stanisław okazał się godnym następcą gospodarczego Bielińskiego: opiekował się troskliwie rozwojem stolicy, strzegł w burzliwych latach bezpieczeństwa publicznego, o ile pozwalały szczupłe środki, taksował towary z urzędu stosowuie do zmian w cenach pieniędzy, wydał nową ordy-nacyę sądów marszałkowskich, wcieloną do ,Vol. leg. VII. 711, a miał czas i na „Reflexye nad proiektem titulo theatrum publiczney dom redutowy “ i in. Co roku wyjednywał zasiłki na naprawę bruków, ścieków, mostów etc., a uzupełniał fundusze skarbowe oryginalnem rozporządzeniem, aby każdy przejeżdżający wóz przywoził jeden kamień brukowy. Na chorągiew węgierską policyi zapłacił 100 000 złp. z własnej kieszeni. Kontynuował zarządzenia Bielińskiego przeciw Żydom, wprowadził dla nich obowiązujące bilety na 5-dniowy pobyt w stolicy, płatne po groszu srebrnym, a gdy niektórzy panowie ułatwiali im osiedlanie się za okopami, w t. zw. „Nowej Jerozolimie“, L. zburzył „Jerozolimę“ i rozsprzedał hurtem zebrane tam ruchomości na dochód wypędzonych Żydów, W juryzdykcyi marszałkowskiej, zgodnie z duchem postępu kryminalistyki, stosował karę śmierci blizko 10

Wiel. Encykl Powsi. Iluitr. Ser. I, Tom XLIII-I7 Zesz. 349b.

razy rzadziej niż jego poprzednik. Jego też staraniem przetłómaczony został na język polski traktat Beccarii „Dei delitti e delle pene“ (ok. 1773). Uwiecznił te zasługi gospodarskie Stanisław August medalem pamiątkowym już w r. 1771 z napisem: Quod ex inunere officii bene prospexit saluti, quieti, etiam decori Metropolis Varsaviae luctuoso et difficili tempore pestis, dissidii civilis et caritatis, hoc meritae laudis praemium Stanislaus Augustus Rex dédit Amo MDCCLXXI. Inny medal, wybity już w r. 1769 i rozdany przez króla najbliższym przyjaciołom, był wyrazem wzmocnionej wówczas harmonii politycznej między nim a Familią. Po jednej stronie figurował tam król, druga wyobrażała okręt, skołatany burzą, na okręcie sześciu żeglarzy, a na ich tarczach herby kss. Michała i Augusta Czartoryskich, Andrzeja Zamoyskiego, Stan. Lubomirskiego, Ant. Przezździeckiego i Jana Borcha. Było to w momencie dziejowym, kiedy rząd rossyjski, zaskoczony wojną turecką, odmową pruskiej pomocy zbrojnej, zbliżeniem prusko - austrya-ckiem, nadspodziewaną wytrwałością konfederatów, wciąż rozpędzanych, a nigdy nie poskromionych, odwołał ambasadora Repnina, przysłał na jego miejsce Wołkonskiego, niegdyś życzliwca Czartoryskich, i podstępnie podał rękę do zgody. Niby zgadzał się na ograniczenie gwarancyi nierządu (niewiadomo, na jak długo), byle przeciwstawić znowu Familię „patryotom“ i tern łatwiej pognębić „rokosz“. L., jak i jego towarzysze, przeniknął ów manewr; on też od pierwszych chwil konfederacyi na radach gabinetowych zalecał Stanisławowi Augustowi powściągliwość, potem przeciwdziałał, choć bezskutecznie, wezwaniu obcej pomocy, przeprowadził wreszcie odwołanie Branickiego z pola walki, skierował króla (wciąż z pomocą Czartoryskich i Zamoyskiego) przeciwko Woł-konskiemu i „Radzie patryotycznej“, w stronę Francyi i konfederatów. Czy naprawdę korespondował z Barzanami, jak go posądzano, czy ciągnął tam króla?—trudno jeszcze stwierdzić; w każdym razie rok przeszło trwała ta zbawienna oryentacya, w znacznej mierze dzięki marszałkowi, dopóki błędy i grzechy konfederatów nie udaremniły jej skutków, —a jak była doniosłą, na tern najlepiej poznał się Wołkonskij gfiy wskazywał zwierzchności w szęściu żeglarzach najistotniejsze źródło oporu polskiego, gdy mściwy sekwestr roztaczał nad Goszczynem i Gruszczynem, potem nad innetni majątkami L-go i towarzyszy. Następca Wołkonskiego, Saldem, również zaczynając od stylu pojednawczego, chwilowo zdjął sekwestr, ale pośpieszył wznowić go, wykrywszy znowu źródło „wszelkiego złego“ w „niegodziwcach“, L-im i Borchu. Jedynie dzięki słabości generała Bibikowa, głównodowodzącego siłami zbrójnemi Rossyi w Rzpltej, ku księżnej marszałkowej i hetmanowej Ogińskiej zmniejszone zostały rujnujące skutki tych

represyi. Konfederacya upadła; zaczęła się egzekucya rozbiorowa. Po wyrażonej przez trzy dwory groźbie rozszerzenia zaborów, jeżeli sejm nie przyjmie wniosku Ponińskiego o wyznaczenie delegacyi traktatowej, Czartoryscy i Lubomirski uznali za niemożliwy opór przeciwko temu wnioskowi, ale nie przeciw wszystkim żądaniom sąsiadów. Odtąd marszałek wytęża wszystkie siły, aby złamać w Rzpltej wpływ Rossyi i jej narzędzi — chociażby za pomocą samej Rossyi. Skoro już wypadło przyjąć narzuconą Radę Nieustającą, domagał się przynajmniej (w sierpniu 1773) ograniczenia jej władzy, t. j. wyłączenia z jej składu nie-senatorów i zamknięcia jej kompetencyi w obrębie odpowiedzialnego wykonywania ustaw.

sprawą cały sejm r. 1782, kierował całą ak-cyą przekształcającej się Familii w krótkim okresie pomiędzy śmiercią wojewody ruskiego a zgonem jego zięcia i pomocnika (f w Łańcucie d. 12 sierdnia 1783, gdzie też spoczywa, pochowany u Fary). Pozostawił pamiętnik z pierwszych lat stanisławowskiego panowania, treściwy dziennik z czasów konfederacyi barskiej (oryginał w Bibl. Ord. Zamoyskich w Warszawie) z kilkunastu tomami anneksów (własność hr. Potockiej w Krakowie). O związkach małżeńskich córek marszałka ob. Lubomirska

Elżbieta. — Pamiętniki S. A. Poniatowskiego i Matuszewicza; Konopczyński „Polska w dobie Wojny Siedmioletniej“; Schmitt „Panowanie Stanisława Augusta“; Szujski „Dzieje Polski“ t. IV; Kraszewski „Polska w czasie trzech rozbiorów“; Morawski ,,Pogląd na opo zycyę magnacką między pierwszym rozbiorem a sejmem czteroletnim“; Rudnicki „Biskup Kaj. Sołtyk“; Sołowiew „Jjstorija Rossiji“ t. 27—9; Korespondencya Katarzyny (w Zbiorze Ros.

Wł. K.

T-wa Historycznego).

Lubomirski Marcin Jerzy, generał lej-tenant wojsk koronnych, starosta lipnicki, olsztyński, barski, kazimierski, głośny awanturnik w w. XVIII, syn Antoniego, miecznika kor., i Zofii Ożarowskiej, oboźnianki kor. Zdolny, wrażliwy, niewiele mądrości życiowej zaczerpnął w konwikcie szlacheckim Konarskiego a potem w Lunewilu, przy boku „dobroczynnego filozofa“ Leszczyńskiego. Podróżując z guwernerem po Europie, napełnił Francyę i Włochy rozgłosem swoich rozpustnych wybryków i zbrodni, narobił długów, zadarł raz na zawsze z ojcem, a jednak śmiał mu udzielać niby admonicyi publicznej (1755) zrzeczeniem się działu przypadłego z ordynacyi ostrogskiej na miecznika mocą nielegalnych darowizn Janusza Sanguszki. Uwiódłszy szlachciankę Wyleżyńską, uciekł do armii Fryderyka II, prowadzącego wówczas (w początkach 1758) Wojnę Siedmioletnią. Po roku sprzykrzył sobie rygor dyscypliny pruskiej, więc pod pozorem werbowania ochotników u-ciekł z Głogowa do Polski pod opiekę rossyj-skiego generała Fermora, otrzymał od niego 70 kozaków i zorganizował z nich—znowu pod pozorem furażowania i werbunku—bandę zbójców. Niedługo uprawiał bandytyzm, gdyż komenda wojska kor. rozproszyła bandę, a wodza z kilku pomocnikami i małym haremikiem wzięła do niewól'. Rozżalony ojciec sam domagał się zrazu najsurowszego wymiaru kary; potem, gdy sąd wojenny skazał więźnia na śmierć, wy-błagał złagodzenie tej kary na więzienie w Kamieńcu. Ponieważ ujawniły się wkrótce intrygi celem uwolnienia L-go, postanowiouo prze-

D. 17 września wszedł do subdelegacyi podatkowej; od 1 października, po powrocie z Petersburga Ksawerego Branickiego, który tam szukał poparcia przeciwko zachłannym urosz-czeniom Prus i Austryi, L, i jego towarzysze (Jerzmanowski, Czetwertyński) nabrali otuchy, zaczęli dążyć do skrócenia uzurpowanej władzy delegacyi sejmowej. „Alboż to świątynia praw?

To kancelarya regenta“--mówił o niej marszałek. Mowę, piętnującą chciwość Ponińskiego i jego sekretarza Drewnowskiego, podał do grodu; ostro przemawiał się z Sułkowskim Augustem.

Po ostatniej reasumpcyi d. 27 marca r. 1775 uczynił propozycyę, popartą przez biskupa Turskiego, posłów Jerzmanowskiego i Dunina, aby sejm zażądał od dworów rozbierczych wyraźnego ultimatum: co koniecznie musi być uchwalone.

Dalekowidzący ten projekt zmierzał do jasnego postawienia przed oczy ogółowi, co z reform r.

1775 jest narzucone przez obcą przemoc, a co zasługuje na utrzymanie, jako dobrowolne ulepszenie administracyi. Od r. 1776, po nowych wyprawach petersburskich Branickiego,

Adama Czartoryskiego i lgn. Potockiego, zięcia marszałka, tenże coraz dalej, coraz zapamiętałej posuwa się w napaściach łącznie na króla i Radę. Organizuje opozycyę magnacką przed sejmem, czyni akces do związku a nie przestaje bojować: przeciwdziała rozszerzeniu kompetencyi Rady w dziedzinie juryzdykcyi i administracyi wojskowej, wnosi projekt wielkich oszczędności w skarbie, nie chce nawet żadnych podatków; gdy król ofiarowuje na potrzeby publiczne milion złp , on bez ceremonii żąda drugiego miliona. Samemu marszałkowi sejm Mokronowskiego wyznaczył 60 000 złp. pensyi. Jako marszałek przewodniczył L. w departameucie policyi, potem wchodził do Rady Nieustającej w latach 1778 i 1780. Ani te prace ani choroba nieuleczalna nie osłabiły w nim energii, nie przeszkadzały wchodzić w plan detronizacyi Stanisława Augusta, — plan, nieść go do węgierskiej twierdzyMongaczu. Na który August Czartoryski przedstawił rządowi au- j medytacyach i pisaniu dziennika spędził ks. stryackiemu; zawzięcie wciąż powstawał w Radzie ¹ Marcin z górą rok, przeżył tam śmierć ojcow-na odebranie swobody oszalałemu biskupowi Soł- ską, a tymczasem zdołał przypodobać się Ma-tykowi, żądał jego uwolnienia, wichrzył tą ryi Annie, hrabiance Hadik von Futak, córce

Wl. K

Red.

feldmarszałka austryackiego. D. 30 maja r. 1764 w Budzie podpisano kontrakt małżeństwa, 5 czerw. 1765 ślub zawarto w Hermansztadzie. L-scy trzy lata spędzili na Węgrzech, parę miesięcy w Połonnem, poczem nowe zaburzenia wojenne porwały bujną wyobraźnię księcia. Rzucił się w wir konfederacyi barskiej, zgromadził szlachtę krakowską i górali podhalskich, sam siebie zrobił marszałkiem krakowskim, a niejakiego Parysa —sandomierskim, i zaczął, metyle wojować z Moskwą, ile dobijać się generalnego marszałkowstwa, kłócąc się i bijąc z innymi przywódzcami, zwłaszcza zależnymi od podskarbiego Teodora Wesla, jak z Dzierżanowskim, Bierzyńskim. Ostrzegał przed rabunkiem, a sam rabował najgorzej, nawet dziesięciny z dochodów zagarniał mocą swej władzy uzurpowanej. Współzawodnicy robili starania, aby rząd austrya-cki go rozzbroił, jakoż zabroniono mu wstępu na terytoryum węgierskie, ponieważ pozwolił sobie werbować huzarów Maryi Teresy. Tytułował się wtedy generalnym województwa krakowskiego, sandomierskiego i ruskiego regiinentarzem i konsyliarzem, kawalerem orderu św. Huberta, hrabią na Wiśniczu, Jarosławiu, Wielkiem Połonnem, Barze, Lipowie, Kolbuszowej, Grodzisku. Poniósł porażkę pod Makowem w lipcu r. 1768, szczęśliwie potykał się z Moskwą pod Rzeszowem (sierp. 1769), pobity wreszcie pod Rzemieniem poszedł bronić Krakowa. Wtedy stracił sympatyę szlachty, uciekł w przebraniu mniszem na Węgry, a nowoutworzona General-ność pozbawiła go komendy. Rzecz szczególna, że ten osobliwszy paladyn pozostawał w dobrych stosunkach z Kazimierzem Pułaskim i miał u niego dobrą reputacyę. Upłynęło parę lat, i ks. Marcin znów wypływa na widownię, w dobrej zgodzie ze Stackelbergiem, jako członek komisyi rozdawniczej sejmu r. 1773—5, kolega Ponińskiego, rabuś majątków Rzpltej; pomaga zwalczać opór Rejtana, szczuje na Czartoryskich, i za tak „znakomite zasługi“ otrzymuje Bar z przyległościami prawem dziedzictwa. Pierwszą żonę porzucił, wstąpił w powtórny związek z Honoratą Stempkowską, ale i z nią rozwiódł się r. 1788. Był członkiem Rady Nieustającej posłował na sejm sub vinculo r. 1776. W okresie wielkiego sejmu mieszkając w Lublinie i Warszawie, spoważniał, dostał się do loży masońskiej (1784), podawał na sejm w r. 1790 projekt do uformowania korpusu woluntaryuszów. Dłuższy czas jeszcze spędził za granicą w Berlinie, Frankfurcie, należał do zwolenników Franka; miał podobno trzecią żonę, i czwartą. Umarł w biedzie r. 1811 w Przecławiu, jednym z folwarków dawnego klucza kolbuszowskiego. Córka z Hadikówny, Łucya, wyszła zaJerzego Tyszkiewicza; syn ze Stemp-kowskiej, Stanisław, zmarł bezpotomnie. Marcin L. zostawił dziennik, czy też pamiętnik, interesujący, ale niezbyt prawdomówny, z którego korzystał Wł. Chomętowski, spisując fan-

tastyezne „Przygody ks. Marcina L-go“ (Warszawa 1867). Powyższe daue oparte są na różnych źródłach rękopiśmiennych, na pracach Szujskiego, Szcz. Morawskiego, K. Pułaskiego i in.

Lubomirski Henryk, książę (* 1777 — f 1850) z ojca Józefa, kasztelana kijowskiego; fundator ordynacyi przeworskiej, miłośnik i znawca zabytków ojczystych, przez J. M. Ossolińskiego wyznaczony na kuratora fundacyi im. Ossolińskich we Lwowie, wiele przyczynił się do wzrostu Ossolineum (ob.). Część zbiorów swoich w księgach, medalach, malowidłach i starożytnościach do zakładu przyłączył i tym sposobem muzeum pod imieniem Lubomirskich przy nim założył. Jest autorem „Wiadomości o Krzemieńcu“ (w „Czasopiśmie“ zakładu im. Ossolińskich); wydał „Zbiór widoków cel-uiejszych ogrodów w Polsce“; tudzież swoim nakładem wygotował ryciny do dzieła Alber-trandiego o medalach polskich, których potem użył Raczyński do wydanego przez siebie „Gabinetu medalów“.

Lubomirski Edward, książę, założyciel instytutu oftalmicznego w Warszawie (*    1796

w mieście Dubnie na Wołyniu — + 1823), z ojca Michała, generała wojsk polskich. Nauki pobierał w liceum warszawskiem, następnie w Wiedniu i tam rozpoczął zawód dyplomatyczny przy poselstwie rossyjskiem, do którego potem przyłączony był także w Berlinie i Londynie. Za powrotem do kraju, zajmował się gospodarstwem i literaturą w dobrach swych Radzymin pod Warszawą. Poróżniwszy się z oficerem gwardyi polskiej strzelców konnych, wyzwany na pojedynek, umarł z odniesionej rany. Przed śmiercią zostawił hojne zapisy na rozmaite zakłady, pomiędzy któremi wyznaczył zł. 400 000, tudzież pałac i ogród własny na założenie instytutu dobroczynnego w Radzyminie. Wybór i urządzenie zakładu poru-czył bratu swemu ciotecznemu, hr. Edw. Raczyńskiemu. Ten zmienił plan pierwiastkowy i założył w Warszawie instytut oftaliniczuy, dla ubogich chorych na oczy, w którym ciż bezpłatnie mają umieszczenie, wikt i leczenie. Instytut otworzono w r. 1827. Lubomirski tłomaczył: „Fausta“ A. Klingemanna (Warsz. 1819); pozostawił „Dumy rycerskie“ (część I tamże 1821); „Obraz historyczno-sta-tystyczuy Wiednia“ (tamże 1821)—te trzy dzieła wyszły bezimienni, „Rys statystyczny i polityczny Anglii“ (Poznań 1829), dzieło po śmierci ogłoszone.

Lubomirski Kazimierz, książę, syn Fryderyka (* 1813 w Czerniejowcach—f po 1864) kompozytor muzyczny, w r. 1860 osiadł w Równem na Podolu. Pisał przeważnie salonowe utwory fortepianowe („wspomnienia“ mazurki), oraz pięśni na głos pojodyńczy z towarzyszeniem fortepianu, z których: „Pieśń z wieży (z „Kronrada Wallenroda“), „U nas inaczej

jego wymurował.

Lubomirski Jerzy, książę, syn Henryka (* 1817 w Wiedniu—f 1872). Po ukończeniu edukacyi domowej uczęszczał na uniwersytet praski, gdzie pod wpływem Hanki przejął się ideami słowiańskiemi i zawarł bliższe stosun

W r. 1870

Przez Wielo-

członka Rady

„Gwiazdeczka“ i „Zawsze i wszędzie“ dużej dostąpiły popularności w całym kraju. W r. 1852 — 58 pełnił obowiązki wiceprezesa T-stwa wsparcia artystów muzycznych w Warszawie. W r. 1860 osiadł w Równem na Wołyniu; był kuratorem gimuazyum tamtejszego, które ojciec

A. FOl.

ki z W. Sztulcem, Ireezkami i iunemi znakomitościami czeskiemi. Następnie przebywał czas jakiś w Rzymie, gdzie wszedł w ścisłą zażyłość z Zyg. Krasińskim, Cieszkowskim, Raczyńskim i w. in. przedstawicielami ówczesnego ruchu umysłowego, W r. 1848 występował jako jeden z najgorliwszych popleczników idei wszech-słowiańskiej; brał czynny udział w zjazdach wrocławskim i praskim. Myśli swe ogłosił w broszurze: „Słowa wieszcze, pamiątka pierwszego zjazdu słowiańskiego“ (Praga 1848). Więziony chwilowo w Pradze, posłował następnie na sejm wiedeński, gdzie działał w duchu zachowawczym. Po śmierci ojca objął kuratoryę zakładu imienia Ossolińskich i ogłosił „Zbiór ustaw i dokumentów, tyczących się zakładu im. Ossolińskich“ (Lwów 1851). Wkrótce usunięty z polecenia rządu od kuratorstwa rozpoczął o to kilkanastoletni proces, którego pamiątką są litografowane memoryały przez niego wypracowane. Ożeniwszy się r. 1854 z Cecylią Zamoyską, córką And. Zamoyskiego, osiadł stale w Krakowie. W. 1861 posłując na sejm, bronił sprawy Rusinów i federalizmu w Austryi. odzyskał kuratoryę zakładu Ossolińskich i pracował nad jego zreformowaniem. Podarował zakładowi bibliotekę i zbrojownię przeworską, rozpoczął wydawnictwo „Biblii Szaroszpa-tackiej“ i „Kodeksu dyplomatycznego tynieckiego“. Członek tow. nauk. krak., przyczynił się wiele do przeobrażenia go na Akademię nauk. L. uchodził w Galicyi za najznakomitszego i najszlachetniejszego wyobrazicie-la arystokracyi tamtejszej. Obszerną jego biografię w duchu panegirycznym napisał L. Dębicki (1872).

Lubomirski Władysław, książę, konchio-log (* 1824—f 1882 w Warszawie); po ukończeniu szkół we Lwowie studyował za granicą rolnictwo i nauki przyrodnicze. Osiadłszy w majątku dziedzicznym Stanisławowie na Białorusi, odznaczał się obywatelskiemi przymiotami i dobroczynnością: długo piastował godność marszałka szlachty. Ostatnie chwile przepędził w Warszawie. Zbiorami swemi zasilił gabinet zoologiczny warszawski. Pisywał po angielsku do „Proc. of the Zoolog. Society“, jak również do pism specyalnych francuskich, gdzie zamieszczał rozprawy o muszlach. Najcenniejszą jego pracą są „Notices sur quelques coquilles de Pérou“. Pozostawił cenny zbiór muszli, zielników i bogatą bibliotekę.

Lubomirski Jan Tadeusz ks,, historyk, ekonomista i działacz społeczny (* 1826 w Du-brownie w gub. Mohylewskiej — f w Warszawie 1908). Był synem ks. Eugeniusza i Maryi Czackiej, córki założyciela Liceum Krzemienieckiego. Rodzice odumarli go wcześnie. Z woli cesarza Mikołaja I sierota był przewieziony do Petersburga i oddany do korpusu paziów; stamtąd przeszedł do Liceum Aleksandrowskiego. Studya uzupełniał później w Paryżu, gdzie nawiązał bliższe stosunki z lir. Montalembertem, znanym działaczem katolickim. Wychowany poza krajem, L. nie zatracił bynajmniej uczuć polskich, więc też po ukończeniu studyów, nie władając jeszcze dość gruntownie językiem ojczystym, powrócił do Polski i osiadł w Warszawie. Tu przedewszyst-kiem pod kierunkiem prof. Wagi pracował nad językiem polskim i w ten sposób dopełniał braki swego nazbyt francuskiego wychowania. Praca obywatelska w Warszawie nie kazała długo na siebie czekać. Już w r. 1852 bierze udział L. w opiece nad chorymi na cholerę, następnie zostaje kuratorem ufundowanego przez rodzinę L-ch Instytutu Oftal-

■>

§A

iii

Fig. 156. Lubomirski Jan Tadeusz.

micznego. W r. 1856 rozwija owocną działalność jako kierownik wydziału ochron Warszaw. Tow. Dóbr. Jednocześnie pracuje nad podniesieniem materyalnem i moralnem ludu miejskiego: wydaje podręczniki dla rzemieślników, zakłada spółki rzemieślnicze, między latami 1856- 1860 urządza nauki wieczorne dla rzemieślników, nauki niedzielne dla służących, wreszcie zakłada przy Tow. Dóbr. czytelnie bezpłatne, istniejące do dzisiaj, polskiego powołany zostaje na wychowania publicznego, nie jest jednak politycznym przyjacielem margrabiego. W roku

1863 wstępuje w związki z hrab. Zamoyską, i małżeństwo to zbliża go jeszcze bardziej pod względem przekonań do Andrzeja Zamoyskiego. W kilka miesięcy po ślubie odbywa L. przymusową podróż do Niżnego-Nowgorodu i przebywa w tem mieście do r. 1865 Po powrocie do kraju rozwija w dalszym ciągu swą działalność obywatelską. Bierze czynny udział w organizacyi Towarzystwa Kredytowego Miejskiego i od samego założenia tej in-stytucyi (1870) aż do śmierci stoi na jej czele. W r. 1871 jest jednym z organizatorów Towarzystwa Osad rolnych. Od r. 1870 ' przez lat 25 pełni obowiązki prezesa W. Towarzystwa Dobroczynności i na stanowisku tem okazuje się dobrym zwierzchnikiem i obywatelem. Za jego urzędowania majątek towarzystwa wzrasta pięciokrotnie i dosięga miliona rubli, nie licząc wartości nieruchomości. Zasłużył się też L. przy odnowieniu kolumny Zygmunta III w Warszawie, nie tylko staraniami, ale nakładem z własnego mienia. Z jego ini-cyatywy, pod jego kierunkiem i w znacznej mierze z jego materyalnem współdziałaniem powstaje ,,Encykiopedya Wychowawcza“ ł' 1882). Rzetelne usługi położył L. lu naukowem.

na po-

Idealista w życiu, rozumiał jednak, że bez utworzenia podstawy z dziejów gospodarczych uie można zrozumieć dziejów politycznych. Praca naukowa L-go jest więc pracą u podstaw. Podjąwszy ją, badał z wiel-kiem zamiłowaniem archiwa publiczne i prywatne, dla innych często niedostępne: w ten sposób zdobył kolosalny materyał do historyi włościan w Polsce. Jego w Polsce od w. XVI do XVI“ Warszawa 1857 — 58, tudzież nowa dla wiedzy „Jurysdykcya patrymonialna w Polsce“, jakkolwiek napi-nie wszędzie dość krytycznie, jakkolwiek niekiedy nieco sentymentalne, są niewyczerpaną skarbnicą wiadomości i do dnia dzisiejszego pozostały bodaj najlepszenii monografiami z dziejów chłopa polskiego. Obok tych prac należy postawić cenne „Trzy rozdziały z dziejów skarbowości 1507 — 1532“ (Kraków 1868;. Życie publiczne zbyt zajmowało L go, aby mógł znaleść czas na liczniejsze studya. Jednakże już na schyłku życia napisał „Rodzina w Polsce“ (Warszawa 1905) tudzież biografię „Adam Kisiel, wojewoda kijowski“ (Warszawa 1909). Wreszcie, prócz powyższych, niespożyte sługi położył jako wydawca materyałów historycznych, W r. 1860 wydał w tłómaczeniu Ciemniewskiego „Pamiętniki Teodora Jewła-szewskiego“, białorusina, który przed laty 300 był wybitnym przedstawicielem obywatelskiej myśli kulturalnej polskiej wśród społeczeństwa litewsko-ruskiego. Na r. 1863 przypada wydanie przez L-go „Kodeksu dyplomatycznego Księstwa Mazowieckiego“ który nie odpowiada może wymaganiom dzisiejszej krytyki historycznej, ale dotąd jest niezastąpionym.

„Rolnicza ludność

sane

za-

Dr lg. B.

Red.

A. Pol.

W r. 1879 wychodzi ostatnia wielka praca L-go „Księga ziemi Czerskiej 1404 —1425“, opatrzona obszernym wstępem, w którym L. dał nam poważne źródłowe studyum nad społeczeństwem Ziemi Czerskiej w wieku XV. W późniejszym wieku wydawał już tylko rzeczy mniejsze, jak „Listy Klementyny Sobieskiej“, „Katalog Biblioteki Jana Sobieskiego“, „Listy Aleksandra i Rozalii Lubomirskich“ (Kraków

1900). Śmierć przerwała L-u długoletnie stu-dya nad historyą rodu L-ich.

Lubomirski Józef, książę (* 1839 w Dub-bnie — f nagle z wypadku w r. 1895 w Paryżu). Za młodu był paziem ces. Mikołaja I, następnie osiadłszy za granicą, oddał się pracy literackiej i odbywał liczne podróże. Żonaty był z panią Boyer, wdową po fabrykancie 1 wody melisowej, mieszkał przeważnie w Niz-I zy. Napisał: „La comtesse Damalanty (le Can-I cer)“ (Paryż 1878); „Szlachta i czynowniki“ (Poznań 1875—6; franc. 1878; tamże 1878); „Par l’ordre de l’empereur“ (Paryż 1876; Lipsk 1878,    2 t.J; „Les viveurs d’hier“

(Paryż 1879); „Safar Hadży czyli Rossyanie w Samarkandzie“ (Poznań 1880); „Tatjana“ (prz. niemiecki, w Bibl. Réclama, 1880); „Les pays oubliés, la Côte barbaresque et le Sahara, excursion dans le vieux monde“ (Paryż 1880); „Jerusalem, un incrédule en Terre Sainte“ tamże 1882); pisał nadto: „Une religion nouvelle, le christianisme légal“ (Paryż 1885); „L’Italie et la Pologne 1860 — 64“ (tamże 1892). W przekładzie polskim „Król galerników“. Nadto „Souvenir d’un Page du tzar Nicolas“ 1869 („Czas“ 1869); ,»Scènes de la vie militaire en Russie“ (Paryż 1883); „Aux adversaires de la légitimité“ (Paryż 1873), oraz inne rzeczy publicystyczne.

Lubomirski Władysław, książę (* 1 stycznia 1866 w Warszawie), kompozytor muzyczny. Teoryę muzyki stndyował u Fuchsa, profesora konserwatoryum wiedeńskiego, główne jednak studya odbył w Warszawie pod kierunkiem Grzegorza Fitelberga. Za staraniem L-go i za jego poparciem finansowem, zawiązana została spółka nakładowa kompozytorów polskich młodszej generacyi („Młoda Polska w muzyce“) w Berlinie, której celem było wydawanie utworów owych młodych muzyków i propaganda tych dzieł w świecie muzykalnym. Z kompozycyi L-go na wyróżnienie zasługują: symfonia F-mol (wyd. w Lipsku u Breit-kopfa i Härtla) grana w Warszawie, Dubbeln i Birmingham; „Andante“ na wielką orkiestrę; Trio na skrzypce, wielouczelę i fortepian, A-dur; „Intermezzo“ na małą orkiestrę; pieśni na jeden głos z towarzyszeniem bądź orkiestry, bądź tylko fortepianu, uwertura E-mol. Obecnie pracuje nad operą „Sita“ do słów Jana Kasprowicza. Jako kompozytor L. znajduje się pod wpływem muzyków „modernistów“.

J. F. o

ze s-stwem Spiskiem, ig. p.

Lubomi, Lubomia, miasteczko, pow. włodzimierski ua Wołyniu, ok. 2 500 m-ców (66$ żydów), 2 cerkwie, kościół, browar, młyn, garbarnie. Stacya drogi żel. nadwiśl. Jerzy Na-rymuntowicz ks. bełski otrzymał to mko na dzierżawę lenną w r. 1366, w r. 1377 stracił je razem z całą ziemią chełmską, której losy zawsze L. dzieliła, a która też wówczas do Korony została przyłączoną. W r. 1392 przebywał w L-i Władysław Jagiełło czas pewien i tak sobie ją upodobał, że na pamiątkę tego wystawił kościół, istniejący dotychczas, chociaż kilkakrotnie w ciągu tylu wieków się palił. Cerkiew pod wez. św. Jerzego (fuudacya sięga głębokej starożytności). Za czasów Rzplitej było to miasto starościńskie i miało zamek na górze. Konstytucyą za Zygmunta III zaliczono L. do dóbr królewskich, na których summa posagowa królewny oparta była. Gdy królewna wyszła za mąż, L. w r. 1659 z calem sstwem darowano dożywociem Wy-chowskiemu, hetmanowi kozaków. Świetne czasy nastają dla L-i z przejściem w końcu w, XVIII na dziedzictwo Branickich. Brauiccy założyli tu swoją rezydencyę, ogromny pałac z ogrodem. Miasto się zabudowało i do połowy w. XIX było niezmiernie ożywione. W połowie w. XIX dobra lubomelskie przechodzą do rąk rządu. Około r. 1870 te majątki jako „fermy“ rząd rozdał rozmaitym urzędnikom. L., tak ruchliwa, zagłuchła zupełnie, dopóki kolej nadwiślańska nie urządziła tu swojej stacyi.

Lubomia, herb, ob. Ogniwo.

Lubomlczyk Seweryn, zwany Ro x o łanu s, teolog, dominikanin. Z pochodzenia Izraelita (* w Lubomli niewiadomego roku — f 1612). Ochrzciwszy się, wstąpił do zakonu kaznodziejskiego w Łucku. Kształcił się w akademii w Salamance, a w Rzymie otrzymał stopień magistra teologii (1580). Będąc kaznodzieją przy kościele katedralnym w Krakowie, przeprowadził kanonizacyę św, Jacka i przyczynił się do wystawienia kaplicy w Krakowie, dokąd przeniesiouo relikwie tegoż świętego. Polemizował z dysydentami, słynąc z wymowy kaznodziejskiej. Mianowany penitencyaryu-szem, umarł w Rzymie. Dzieła: „Carmen he-roicum hexametrum“. (Pilzno 1570); poemat poprawiony przez Kacpra Kropaczego, obywatela pilzneńskiego; „Monotessaron Evangelicum seu catena aurea ex quatuor Evangelistis“ (Wenecya 1606; Krak. 1607, dedykowana Zygmuntowi III)-„De vita, miraculis et actis Canonisationis Sancti Hyacinthi“.(Rzym 1594-, przekł. francuski Arras 1602; polski w Krakowie 1595); „Theatrum seu potius ofiicina concionatorum predicatoribus et theologis in scientia speculativa S. Thomae haud mediocriter versatis ad profectum animarum et de-structionem omnium... fidei catholicae quoquomodo adversantium... necessaria“ (Wenecya 1597); „ThaumaturgusPolonus seu de vita et miraculis S.

Hyacinthi“ (Wenecya 1606, dedykowana Stan. Mińskiemu, w-dzie łęczyckiemu). W „Bibl. ord. praedic.“ II, 412 wymienione są jeszcze inn. pisma L-a. — Źródła: Jocher „Obraz bibl.“; Siarczyński „Obraz wieku Zyg. III“; Pruszcz „Forteca“; Ossoliński „Wiadom. I“; Swięcki „Hist. Pamiątki I“; Barącz „Rys. dziej. zak. kazu.“ II, Estreicher XXI.

Lubonicze, miasteczko i dobra pow. bobruj-ski, g. mińska. Sstwo składało się z mka L. i z dzierżaw Kostrójsk, Kozary, Cyble, Biało-wieście i Pirlów. W r. 1771 posiadali je Lescy, opłacając z niego kwarty złp. 2 381 gr. 4 i hyberny złp. 544 gr. 26. Na sejmie z r. 1773 —1775 stany Rzpltej nadały je w posiadanie emflteutyczne Michałowi Pruszanowskie-mu, sędziemu grodzkiemu rzeczyckiemu.

Luboszany, mczko, gub. mohilewska, pow. orszański, nad rz. Klewą. Było tu sstwo. Według spisów podskarbińskich z r. 1565 zaliczało się wówczas do dóbr stołowych królewskich. Składało się miasteczek: Luboszany i Berezyna Ihumeńskiej z przyległościami. W r. 1771 było w posiadaniu Tyszkiewicza, het. polu. litew., który z niego opłacał w r. 1766 kwarty złp. 4 925 gr. 7'/₂, zaś hyberny z obudwu części tego sstwa złp. 4 900. Znaczna część sstwa 1-ge przy pierwszym rozbiorze kraju odpadła do Rossyi.

Lubowidzki Cyryl, biskup sufragan łu-cko-żytomierski (* 1823 w Druchowie, pow. rówieński — f 1898); kształcił się w setni-naryum w Łucku i w akad. duchownej w Petersburgu; r. 1845 profesor teologii dogmatycznej w sem. żytomierskiem, roku 1855 kanonik, r. 1856 -74 inspektor sominaryum, następnie wizytator klasztorów i proboszcz winnicki. Gdy ks. Kruszyński opuścił dyecezyę, ks. L. zarządzał nią od r 1878 do 1883 i został sufraga-nem jej w r. 1884 z tyt. bpa in p. inf, a po śmierci ks. Kozłowskiego mianowany b-pem łucko-żytomierskim. „Enc. Org.“ mn.

Lubowla, herb, ob. Ogniwo.

Lubowla (Lubowla Stara, węg. O-Lu-blo), miasto na Śpiżu, na prawym brzegu Popradu, przy uściu Jakubianki do tej rzeki. M-ców 2 200, Polaków, Słowaków i Niemców, Kościół założony w r. 1222, od tego czasu jednak niejednokrotnie przebudowywany. W pobliżu L-i na wysokiej górze stary zamek, założony pierwotnie w w. XIII, późuiej po pożarze odbudowany w r. 1555 przez starostę spiskiego, Jana Bonara. W w. XVII przebudowali i rozszerzyli zamek Lubomirscy. W r. 1882 nabył zamek od miasta A. P. hr. Zamoyski z Warszawy. W r. 1412 odbył się w L-i zjazd Władysława Jagiełły z Zygmuntem węgierskim. W r. 1770 L-ę, razem zagarnęli Austryacy.

Lubowna, m-to na Węgrzech, ob. Lubowla.

Lubowski Józef (* ok. 1825 w Krakowie --f 13 kwiet. 1855 w Warszawie), pianista i

A. Pol

skich“ (284).

weso-

na

kompozytor muzyczny. Po ukończeniu konser-watoryum praskiego, w którem teoryę studyo-wał pod kierunkiem Tomaszka, wystąpił z koncertem w Krakowie r. 1843, potem w różnych miastach krajowych i niemieckich. W r. 1846 osiedlił się w Warszawie. Utworzył dość znaczną liczbę kompozycyi na fortepian („Andante dramatique“, nokturny, „etiudy charakterystyczne“, fantazya na temat: „Pomoc dajcie mi rodacy“, fantazya na tematy „słowiańskie“ — właściwie tylko polskie—i t. d.), oraz pieśni do śpiewu na jeden głos z towarzyszeniem fortepianu. Dobrzyński mawiał o L-im, że jego gra należała do rzędu tych,„które się pamięta “»krytyka podnosiła z uznauiem w grze jego jakieś osobliwe „tremolando“, efekt, którego bliżej nieobja-śniała. W utworacii swoich L. ujawnił dużo talentu twórczego, lecz mało dobrej techniki kompozytorskiej.

Lubowski Henryk (*w Krakowie 1834 —f w Ciechocinku 28 sierp. 1909) lekarz, brat Józefa i Edwarda (ob.), po ukończeniu szkół w mieście rodzinnym w r. 1854 wstąpił do wydz. lek. uni w. Jagiellońskiego, dyplom doktorski w r. 1858 osiągnął w Berlinie po obronieniu rozprawy „De columnae vertebralis curvaturis“. Osiadłszy w Warszawie, lat kilkadziesiąt był w Ciechocinku czynny jako lekarz zdrojowy, ceniony i wzięty, przyczyniając się niemało do rozwoju pomyślnego zakładów leczniczych tamtejszych. — Por. Kośmińskiego „Stów. lek. pol-

Dr j. r.

Lubowski Edward, komedyopisarz (* w 1842 w Krakowie); po ukończeniu gimnazyum św. Anny w Krakowie studyował prawo we wszechnicy Jagiellońskiej, gdzie otrzyma! doktorat. Ulegał wraz z całą młodzieżą ówczesną— „ożywczemu i dobroczynnemu“ — jak sam mówi—wpływowi Józefa Szujskiego. Do bliższego grona naukowo-artystycznego, z którym obcował L., należeli; Matejko, Grottger, Wojciechowski, Bełcikowski, Bałucki. Po skończeniu uniwersytetu nie zajmował się L. prawem, lecz wraz z Bałuckim i Szujskim wydawał pismo „Niewiasta“, a niezależnie od tego pisywał do „Dziennika Literackiego“ lwowskiego, w którym umieścił pierwszą swą powieść p. t. „Silni i słabi“ (1864, 2 tomy). Na scenie krakowskiej wystawił też pierwszy swój utwór p. t. „Karyery“ (1863) i „Protegowany“ (1864). W r. 1866 przybywszy do Warszawy, pisywał do wszystkich pism, świeżo wówczas założonych, i do „Tyg Ilustrowanego, któremu nadsyłał prace swe jeszcze z Krakowa. W r. 1868 został współredaktorem „Biblioteki Warszawskiej“ razem z prof. Pawińskim, Struvem, Korzonem i Szyszłą. Bardzo wiele jego artykułów treści krytycznej pod jego nazwiskiem lub pod pseudonimem „Nemo“ ukazywało się w tym czasie w „Bibl. Warszawskiej“ (ob. w bibliografii Estreichera wykaz „Bibl. Warsz.“). Tutaj drukował powieści p. t. „Aktorka“ (1871),

a w „Wieku“ jednocześnie powieść „Na pochyłości“ (1874, 2 tomy), której dalszy ciąg stanowi powieść „Krok dalej“ (1886,    2 tomy).

Oprócz bardzo wielu powieści i nowel, rozproszonych po różnych pismach, wydał oddzielnie powieści: „Cichy Janek i głośny Franek“ (1880), „Powiastki niemoralne“ (1886),    ,,Ko

chanek Małgosi“ (1890), Powieści podpisywał L albo nazwiskiem albo pseudonimami: Spi-rydyon, Bolej Krut. Powieści L-go, zwłaszcza obszerniejsze, odznaczają się trafnością rysów w charakteryzowaniu ludzi i żywym rysunkiem, ale brak im ześrodkowania i rozpędu, znać w nich wysiłek twórczy i namysł. Pod wpływem atmosfery krakowskiej napisał kilka większych studyów historycznych i literackich: ,,Marya Leszczyńska⁴' („Niewiasta“ i „Nowor.“ Dzwonkowskiego, 1862), ,,Marya Stuart⁴' (,,Pam. Naukowy", 1867), ,,Don Carlos'⁴ („Bibl. Warszawska"), „Alfred de Musset" („Wieniec“ 1872), ,,Wallenstein" (,,Tyg. Illustr."), „Rodzina Bor-giów" (1876). Działalność literacka L-go głównie zaznaczyła się w komedyi. Po dwuch kome-dyach („Karyery" i „Protegowany") wystawionych w Krakoowie, w Warszawie wystawił w r. 1866 najpierw w Rozmaitościach wodewil w dwóch aktach „Żony umarłych⁴', potem ko-medyę 4-aktową „Ubodzy w salonie" (1867); w teatrze Wielkim dramat spółczesny „Żyd", nagrodzony na konkursie r. 1868, później ko-medyę 4-aktową „Nietoperze" (1875), 5-akto-wą „Przesądy" (1876) i odtąd w dalszym ciągu przez lat trzydzieści szereg komedyi, w ogólnej liczbie 39, z których ważniejsze; „Pogodzeni z losem" (1878), „Sąd honorowy" (1878), „Bawidełko" (1892), „Królewicz" (1896), „Światowe rozrywki" (1891 ), „Gonitwy“ (1876), „Jacuś" (1882), „Osaczony" (1886), „My się kochamy⁴', „Przyjaciółka żon'⁴ (1886). Drukowane a nie grane komedye: „Przywyczki" (4 - akty, 1887), „Skąpiec" (3 - akty, 1889), „Pewność siebie⁴' (5-aktów, 1892). Za najlepsze dzieło L-go uchodzą „Nietoperze", gdzie wszystkie charaktery nakreślone są śmiało, akcya rozwija się żywo i konsekwentnie, natężenie dramatyczne ustopniowane jest należycie, kompozycya spoista. Na ogół brak poważnym komedyom L-go szczerej, swobodnej łości; wyjątek pod tym względem stanowi „Jacuś", pełen werwy i humoru niefrasobliwego. Komedye L-go wraz z komedyami Na-rzymskiego (ob.), który najpewniej oddziałał L-go, stanowią ważny zwrot w polskiej literaturze dramatycznej; przeszczepiły one na nasz grunt nowszą komedyę francuską w duchu Augiera, w której zagadnienia psychologiczne i społeczne usunęły na plan dalszy czysto komiczne efekta, dbałość zaś o stworzenie charakterów indywidualnych osłabiła zdolność do malowania typów na modłę molierowską. L. jest dobrym malarzem natur samolubnych, złośliwych, tetryków, wielkoświatowych łobuzów,

„Kiedyż o-Wycieczka Komizm w nich czę-

A. G.

obieżyświatów, intrygantów, letkiewiczów, pa-sibrzuchów. Nakreślił kilka udatnych postaci dziewczęcych i kilka dobrze zaobserwowanych kobiet światowych. Miłość małą odgrywa rolę w jego komedyach, a objawy jej, o ile szczere i serdeczne, zwykle w jednakowych występują formach. Posiada L. wielki zasób obser-wacyi, dużo dowcipu zgryźliwego, ale nie wiele werwy komicznej. Jest też autorem kilku krotochwil: „Czarnokwit“ (1879), biad?“ (1881), ,,Przez wdzięczność“ z przeszkodami“ (1893). ściowo wynika tylko z charakterów, zazwyczaj polega na dwuznacznikach i sytuacyach drastycznych. Wybijające się u nas warstwy mieszczańskie znalazły w L-im niezbyt surowego satyryka. Przełożył nadto L. Szekspira: ,,Tymon z Aten“ (1872) i ,.Poskromienie złośnicy“; Verlainea ,,IIorn“.

Lubraniec, os. miejska, przedtem mko, pow. włocławski, przy trakcie konińsko-wło-cławskim, o 8 w. od Brześcia Kujawskiego, 21 w. od Włocławka, przy ujściu rz, Chodecz-ki do Zgłowiączki. Kościół par. mur., szkoła początkowa; fabryka wyrobów bawełnianych z produkcyą na 12000 rs. rocznie, olejarnia. Ok. 2 000 m-ców. Zygmunt I przywilejem z r. 1509 pozwolił bpowi Jan. Lubrańskiemu podnieść wieś L. na miasto. Przywilej ponowiono w r. 1512. Po wygaśnięciu domu Lu-brańskich miasto przeszło w ręce drugiej linii tej rodziny; Dąbskich. Paweł Dąbski, kaszt, brzeski, nadał żydom różnę swobody, co potwierdził w r. 1780 Stanisław August. Od Dąbskich przeszedł L. do Słubickich, a później do Mniewskich. Ozdobą osady jest kościół, założony w r. 1497 przez Grzegorza z Lubrańca, podkanclerzego, administratora żup wielickich, i synowca jego bpa Jana. Fundator oddał kościół ten kanonikom laterańskim, którzy przebywali tu aż do r. 1818. Kościół wzniesiony jest w stylu ostrołukowym, zeszpeconym przez późniejsze przeróbki i dodatki. Ołtarze, ambona, stalle przeniesione tu były z kościoła w Trzemesznie (także kanoników lateran.) wskutek układu z opatem tamtejszym. Przechował się tu obraz z czasu fundacyi kościoła, na drzewie woskowemi farbami malowany, przedstawiający Boga-Rodzicę pomiędzy Janem Chrzcicielem a Janem Ewangelistą; u dołu klęczą obaj fundatorowie. W prezbyte-ryum obok wielkiego ołtarza ciosowa tablica erekcyjna z h. Godziemba i napisem, a obok niej dwie bronzowe figury założycieli. W skarbcu piękne zabytki dawnego złotnictwa (kielich, a mianowicie monstracya). W jednym z bocznych ołtarzy obraz M. Boskiej wykonany w płaskorzeźbie, emaliowany kolorami i nasadzany drogiemi kamieniami. O kościele tym „Kłosy“ JM® 801. —,,Słow. Geogr.“.

Lubrański, ród polski herbu Godziemba. Starożytna rodzina kujawska wzięła nazwisko swe od majętności rodowej Lubrańca, na której dziedziczyła już w w. XIV. Pierwszym znanym jej protoplastą jest Jan („Kod. dyplom.“ Rzyszczewskiego, r. 1399). Wnukami jego byli: Andrzej, b-p poznański (1414), mąż uczony, delegat na koncylium konstancyjskie, wielokrotny komisarz do traktowania z Krzyżakami, i L a-skary, kaszt, zakroczymski (1425), ojciec licznego potomstwa, z którego wielką sławą umysłu i cnót obywatelskich zasłynął Grzegorz, podkanclerzy kor. Ten, zebrawszy pracą i zabiegliwością wielki majątek, przekazał go synowcom: Janowi, b-powi poznańskiemu (ob.) i Mikołajowi, w-dzie poznańskiemu (f 1519), którzy utworzyli zeń ordynaeyę, wykluczającą od dziedzictwa kobiety. Ordynacya tu trwała krótko; po bezpotomuym zgonie w-dy Mikołaja odziedziczył ją, stosownie do statutów następstwa, daleki jego krewny Tomasz, kaszt, brzesko-kujawski (f 1537), którego syn, W a-wrzeniec, zmarł wkrótce po ojcu bez potomstwa płci męskiej. A ponieważ jednocześnie z Wawrzeńcein wymarli bezpotomnie i inni L-scy, Zygmunt August dekretem r. 1563 or-dynacyę rozwiązał i prawo dziedzictwa wszystkich mająków przyznał szwagrowi Wawrzyńca, Jakób. Odrowążowi Chlewickiemu. —Z r ó dł a:Pa-procki; Niesiecki; Kosiński V, 559—562. D

Lubrański Grzegorz, archidyakon krakowski, proboszcz Skalmierski. U Kazimierza Jagiellończyka w wielkich łaskach, posłował od niego do króla czeskiego r. 1469, był pod-kanclerzem koronnym r. 1481, administratorem żup wielickich r. 1488. Mąż niepospolitego dowcipu, ale do spraw duchownych nie miał usposobienia, stąd nie brał nawet święceń kapłańskich i ofiarowanego sobie przez Jana Olbrachta b-stwa płockiego nie przyjął, lecz wyjednał je dla synowca swego, Jana (ob.). Umarł w Krakowie r. 1500.

Lubrański z Lubrańca -lan (f 22 maja 1520 w Buku), wychowany przez stryja Grzegorza L-go, podkanclerzego kor., kształcił się w akad. krakowskiej, gdzie otrzymał stopień mistrza filozofii i nauk wyzwolonych, potem udał się na dalsze studya do Włoch, gdzie zyskał stopień d-ra obojga prawa. Po powrocie do kraju pracował w kancelaryi królewskiej, a wyświęcony na kapłana, został kanonikiem gnieźnieńskim, potem kanonikiem i proboszczem katedralnym poznańskim. W r. 1497 mianował go Jan Olbracht biskupem płockim, wbrew życzeniu kapituły, do której L. nie należał. Po kilku miesiącach w zamian za b-stwo płockie otrzymał poznańskie. Wjazd uroczysty do Poznania odbył d. 24 kwiet. r. 1499. Jako b-p płocki fundował kościół i klasztor 0 0. Bernardynów w Skępem; jako b-p poznański był wzorowym, gorliwym pasterzem, dbałym o podniesienie ducha kościelnego i oświaty. Dochody biskupie obracał na prace i fundacye kościelne, wspierał ubogich i nieszczęśliwych. Kate-

drę poznańską przebudował, rozszerzył i ozdobił. Grzegorzem z Szamotuł, doszła do najwyższego W Lubrańcu, miejscu rodzinnem, zaprowadził i uposażył kanoników regularnych laterańskich, w Poznaniu kościół O O. Bernardynów, ogniem zniszczony, zrestaurował, kościół św. Stanisława i przy nim szpital św. Gertrudy wystawił. W Kazimierzu kościół św. Jana i klasztor 0 0.

szczytu sławy. W tym czasie uczniami jej byli sławny późniejszy lekarz Józef Struś i poeta Klemens Janicki. Szkołą opiekował się bardzo b-p poznański Latalski, który sprowadził do niej na nauczyciela Krzysztofa Egendorfina z Lipska, biegłego filologa i poetę łacińskiego. Po przeniesieniu się Latalskiego na biskupstwo krakowskie szkoła L-go podupadła. Podźwignął ją And. Czarnkowski, b-p poznański, powołując do niej na nauczycieli Benedykta Herbesta i Grzegorza z Samborza. Pod Herbestem i jego braćmi, Janem i Stanisławem, kolegium L-go należało do rzędu najlepszych szkół ówczesnych w Polsce. Z Litwy, Małopolski, Wielkopolski, Śląska i Moraw cisnęła się do niego młodzież na nauki. Po r. 1573, w którym Jezuici, popierani przez b-pa poznańskiego Ad. Konarskiego, otworzyli szkoły w Poznaniu, kolegium L-go znowu podupadło i smutny wiodło żywot, aż do r. 1612, w którym Jan Rozdrażewski, sufragan kujawski, zapisał mu 28 000 złp., nadając zarazem nowy statut. Później wsparli kolegium zapisami Seb. Łącki, kanonik poznański, r. 1622, And. Szołdrski, b-p poznański, r. 1644, Stef. Wierzbowski, b-p poznański, r. 1668 i Mac. Krzycki, kanonik poznański, r. 1685. Według statutu Rozdrażewskiego szkoła podzieloną była na 5 klas: gramatyczną, retoryczną, matematyczną, filozoficzną i jurydyczną; wszystkich klas uczniowie deklamowali co miesiąc w sali, zwanej oratoryum, a raz w rok dawali przedstawienia sceniczne. W w. XVIII zaprowadzono jako przedmiot język francuski. Kolegium nauczycielskie składało się z rektora, profesora matematyki i astronomii, profesora retoryki i dyalektyki, profesora poezyi, profe-fesora gramatyki i profesora religii, który, gdy w r. 1676 seminaryum duchowne do szkoły Lubrańskiego wcielono, bywał zarazem prefektem tegoż seminaryum. Czasami jednak liczba profesorów była większa. Rektor i nauczyciele należeli niekiedy do stanu duchownego, częściej do stanu świeckiego, jednak byli zawsze bezżenni i żyli wspólnie. Dochody ich były szczupłe, aie wynagradzali to sobie z innej strony. Nauczyciele stanu duchownego miewali intratne probostwa; świeccy dawali lekcye prywatne lub bywali przełożonymi rozmaitych burs; profesor matematyki bywał zwykle geometrą przysięgłym i wydawał co rok kalendarze, na horyzont poznański obliczane. Zakładem całym zarządzał rektor pod opieką biskupów poznańskich i kapituły, przed którą składał co rok rachunki z dochodów i rozchodów. Rektorami bywali ludzie zwykle bardzo uczeni, jak Grzegorz z Szamotuł, Benedykt i Jan Herbestowie, Piotr Lilia, Mikołaj Zalaszowski i inni. Szkoła posiadała znaczną bibliotekę, urosłą i pomnażaną z darów kanoników poznańskich i profesorów; między innymi zapisał jej Mik. Zalaszowski, były rektor,

Bernardynów zbudował. Wiele kościołów w dye-cezyi dźwignął, w aparaty i naczynia święte zaopatrzył, kurye kanoników poznańskich mu-rem otoczył, katedrze bogate aparaty i sprzęty darował. W r. 1519 założył w Poznaniu szkołę, która nazwę od jego nazwiska otrzymała, nie doczekał się jednak rozwoju dzieła swego, gdyż życie zakończył.Pochowany w katedrze poznańskiej, gdzie mu następca jego Tomicki pomnik wystawił. — Krajowi służył w każdej potrzebie, ciesząc się zaufaniem Kazimierza Jagiellończyka, Jana Olbrachta, Aleksandra i Zygmunta Starego. Pomiędzy senatorami wybitną odgrywał rolę. W r. 1501 jeździł wespół z innymi do A-leksandra na Litwę, by od niego odebrać przysięgę na prawa i wolności narodu. Po zgonie Aleksandra posłował z innymi panami do Zygmunta Starego, ofiarując mu koronę polską. W koronacyi Zygmunta wziął udział, potem posłował do Węgier celem odnowienia traktatów z królem Władysławem. W r. 1510 zuajdował się w liczbie komisarzy, którzy na zjeździe w Poznaniu mieli załatwić spór z Krzyżakami.

za-

W r. 1512 jeździł wraz z innymi panami po Barbarę Zapolya. W r. 1513 był komisarzem do załatwienia sporów granicznych z elektor, brandenburskim Joachimem. W tymże roku podejmował króla Zygmunta i królową Barbarę w Poznaniu, w następnym już uczestniczył w pogrzebie królowej Barbary i zwołał w stępstwie prymasa synod prowincyonalny do Łęczycy celem uzyskania od duchowieństwa polskiego kontrybucyi na wojnę z Moskwą i Krzyżakami. W r. 1515 towarzyszył Zygmuntowi Staremu na zjazd do Wiednia. Temuż królowi doradzał małżeństwo z Boną Sforzą, którą w r. 1518 wraz z innymi senatorami z Wiednia do Krakowa przyprowadził. L. był człowiekiem zacnym, ale zgryźliwym i obraźli-wym; jako polityk nie odznaczał się bystrością.

— T. Treter „Vitae Episcoporum Posnaniensium“

Dr St. K.

(Brunsbergae 1604); J. Korytkowski „Prałaci i kanonicy gnieźnieńscy“ T. II, 483.

Lubrański, pseudon. Artura Le i sta (ob.).

Lubrańskiego kolegium (Akademia L-go) w Poznaniu r. 1519 załóż, przez b-pa L-go w celu lepszego usposobienia młodzieży do usług publicznych w rozmaitych zawodach. Tę szkołę uczynił L. kolonią Akademii Krakowskiej, która obowiązaną była dostarczać jej rektora i profesorów, skąd też nazywano ją szkołą akademicką, a nawet akademią. Pierwszym jej rektorem był uczony Tomasz Bederman, rodem z Poznania, pod którym, jako też pod jego następcą,

Wiel, Encykl. Powsz. Iluatr. Ser.I T. XLU1-IV, Zesz. 350a,

a potem kanonik Katedralny poznański, r. 1703 cały swój, z kilku tysięcy tomów składający się, księgozbiór. Szkoła miała także znaczny zbiór narzędzi matematycznych i astronomicznych i własną drukarnię. Uczniowie odznaczali się karnością i porządkiem. Szkoła pod względem wartości naukowej przechodziła te same koleje co jej matka, Akademia Krakowska. Kwitnęła, gdy akademia przysyłała jej zdolnych i gorliwych nauczycieli, upadła, gdy i sama akademia upadła. W końcu w. XVII i w XVIII już b. mało młodzieży nawiedzało ją, aż wreszcie Komisya Edukacyjna, tworząc nowe szkoły, bardziej duchowi czasu i potrzebom kraju odpowiadające, zamknęła ją r. 1780. — J. Łukaszewicz „Obraz miasta Poznania“ T. II 12.

Lubuszanie u Adama Bremeńskiego i Hel-molda Leubuzi, odłam szczepu sorabskiege, a według innych lutyckiego, Słowian połabskich. Jeżeli uwzględnimy granice późniejszego b-stwa lubuskiego, to przypuścić należy, że L. zajmowali przestrzeń od uścia Nicy do uścia Warty. Część ich nad rz. Lecuici (dziś Läknik, prawy dopływ Sprowi) nosiła nazwę Licikavi-ków, o których wspomina Widekund. Miasto L-ów, na północ od Frankfurtu nad Odrą, nazywa się dziś z niemiecka Lebus, Leubus. Widekund „Res gestae Saxoniae“ u Pertza „Mon. historica“ t. V, Scriptores str. 66); Zakrzewski „Cod. dipl. Majoris Poloniae.“

Lucae Jan Chry styau Gustaw, antro -polog (* 1814—f 1885); docent zoologii r. 1841, nauczyciel anatomii r. 1851 we Frankfurcie n. M. Prace ważniejsze: „Zur Architektur d. Menschenschädels“ (Frankf. 1867); „Zur Morphologie d. Rassenschädel“ (ib. 1861 -64), „Die Hand u. d. Fuss“ (t-że 1865); „D. Skelett eines Mannes in statischen u. mechanischen Ver-

j. f. o,

Dr St. K

hältnisse“ (tamże 1876); „D. Skelett u. Mechanik der Quadrupeden“ (tamże 1883). L. udoskonalił narzędzie rysunkowe do studyów nad

L. K

Lucae Ryszard, architekt niemiecki (*

Lubrza, herb polski. Wzmiankuje o nim, bez bliższego jednak określenia, kodeks Rzysz-czewskiego (II, Nr. 576), zna go i Długosz, który w swoich Klejnotach daje mu nazwę Ludbrza, uważając ją za jedno z zawołań herbu Jastrzębiec. Opierając się na Długoszu, wszyscy późniejsi nasi heraldycy zaliczali L. do proklam Jastrzębca; dopiero badania ostatnie („Mieś. heraldyczny“ 1909, 36—38) ustaliły, że L. była herbem, zbliżonym jeno wyglą- czaszką, dem zewnętrznym do Jastrzębca (przedstawiała w polu czerwonem podkowę barkiem do 1829 w Berlinie—f 1877 tamże); skończył w Ber-góry z krzyżem w środku) i znanym heraldy- linie studya na akademii budowniczej, był od r. kom naszym oddawna, pod zmienioną nazwą 1872 profesorem wzmiankowanej akademii, a

o.

(ob. Tępa pod k owa).

od r. 1872 jej rektorem. L. przyczynił się do

nych w Berlinie, a prócz tego z budynków publicznych: schody w akademii budowniczej w Berlinie, teatr w Frakfurcie nad Menem, aczkolwiek z niedobrą akustyką, bardzo jednak ceniony ze względu na wykończenie architektoniczne-, przedewszystkiem zaś politechnika w Charlot-tenburg’u, przed której ukończeniem umarł. B- °-Lucae Jan Konstantyn August (* w Berlinie 24 sierp. 1835) lekarz, wielki znawca chorób usznych. Do nauk lekarskich przykładał się w Berlinie i Bonnie, a w r. 1859 otrzymał dyplom doktorski, poczem udał się do Londynu, gdzie mistrzem jego w chorobach usznych stał się J. Toynbee (ob.); po powrocie do Berlina pracował lat kilka pod przewodnictwem R. Vir chowa (ob.), w tamtejszym zakładzie patologicznym. Od r. 1862 zajmował się wyłącznie chorobami usznemi; w r. 1866 został ich docentem pry w. w Berlinie, w r. 1871 prof. nadzw. tamże; w r. 1874 dyrektorem politechniki usznej uniwersyteckiej, w r. 1881 dyrektorem kliniki. Oprócz mnóstwa prac mniejszych, ogłoszonych przeważnie w „Archiv f. Ohrenheilkunde“ i w Archiwum Virchowa, wydał: „Die Schallleitung durch die Kopfknochen u. ihre Bedeutung f. d, Diagnostik der Ohrenkrankhei-

Lubuskie biskupstwo. Bolesław Chrobry stosowania Renesansu w architekturze Berlina, między r. 1007 a 1012, stawszy się panem Z budowli przez niego projektowanych i po nadodrzańskich krain, fundował B. L. i poddał części pod jego dozorem wykonanych odznacza je jako suffraganię arcybpowi gnieźnieńskiemu, f się dobrą architekturą kilka budynków prywat-Odtąd lubuscy bpi należą do hierarchii kościoła polskiego, a chociaż był czas, w w. XV mianowicie, że z pod zwierzchnictwa tego wyłamać się chcieli, sobór bazylejski orzekł, że, podlegać mają metropolii gnieźnieńskiej. Niewielka to była dyecezya, skoro w najświetniejszych czasach 116 tylko liczyła kościołów.

Red.

Na 37-ym biskupie B. L. przestało istnieć: Joachim Fryderyk, margrabia brandenburski (miał lat 10, gdy go obrano biskupem), przed r. 1570 przyjął luteranizm, a zostawszy margrabią, zniósł katedrę. Ob. Lu busz. Por. Bpstwa w Polsce w „Enc. Org.“ większej.

Lubusz (L e b u s, L e u b u s), miasto nad Odrą w Prusach, prow. brandenburska, rej. frankfurcka, pow. lubuski; 2187 m-ców (43 katolików), stacya dr. żel. Frankfurt nad Odrą—Kistrzyn; kościół ewangielicki, młyn parowy, wapielnie, uprawa roli, hodowla bydła. Od r. 1325 —85 siedziba b-pów lubuskich. W r. 1553 dostał się na b-pstwo magr. branden. Joach. Fryderyk,

Dr St. K.

(ob.) i ten zsekularyzował je w r. 1598. —Breitenbach „Das Land L. unter den Piasten“ (Fürstenwalde 1890); Wohlbrück „Gesch. des ehemaligen Bisthums L.“ (Berlin 1829—32).

Lubusza, ob. Libusza.

(Würzburg 1870) i „Zur Entstehung u. j philos. Graec.,“ 1846, tom I str. 383 i nast.— Behandlung d. subjectiven Gehörsempfindun- * Por.: Heyden-Zielewicz „Prolegomena in Pseu-gen“ (Berlin 1884). — Por.: „Biogr. Lex. d. docelli De universi natura libellum“ (Wro-hervorr. Aerzte“ (IV, 54).    Dr J-p- cław 1906, w „Breslauer Philol. Abhandl.“

ten“

S. l)rz.

Lucanus: 1) Marcus Annaeus L., poeta t. VIII). rzymski (* 3 list. 39 po Chr. w Kordubie, w    Lucanus cervus, owad, ob. Jelonek.

Hiszpanii, z poważanej rzymskiej rodziny- bra-    Lucas albo Luca bos—byk Lukański, naj-

S. Drz.

mit Anmerk, herausgeg. v. Ernst Hennig“ (Królewiec, 8 t.).

Lucas Karol Jan, ekonomista francuski (* 1808—f 1889), znany adwokat paryski; z zapałem agitował na rzecz zniesienia kary śmierci. Od r. 1830 inspektor generalny więzień. L. może być uważany za twórcę „nauki peniteneyarnej“. Działalność jego nie ograniczała się na organizacyi instytucyi poprawczych, ale założył on wiele zakładów filantropijnych. Pisał wiele; ważniejsze prace: „Du Système pénitentiaire en Europe et aux Etats-Unis“ (Paryż 1826—30, 3 t.); „De la Réforme des prisons ou de la Théorie de l’emprisonnement“ (1836—38, 3 t.), wreszcie najgłówniejsze dzieło: „De l’Etat anormal en France de la répression en matière de crimes capitaux et des moyens d’y remédier“ (1885; streścił tu całą swoją doktrynę).

Lucas Feliks Benjamin, franc, matematyk, fizyk i inżynier (* 3 paźdz. 1836 w Bressuire). Wychowaniec Szkół politechnicznej, oraz dróg i mostów, r. 1860 zyskał dyplom inżyniera, 1868—77 urzędował w zarządzie robót publicznych, 1883—86 w dyrekcyi latarni morwę „Fragm. skich; 1874—77 pełnił obowiązki repetytora

Red,

tanek starszego Seneki, za jego poleceniem starsze oznaczenie słonia u Rzymian, którzy Neron przyjął go do służby rządowej, w której zwierza tego poraź pierwszy w Lukanii pod-godności kwestora i augura dosięgnął. Niedługo czas wojen z Pyrrhusem poznali, cieszył się łaskami cesarza, który, zazdrosny Lucas D a w i d, historyk pruski (* w Olsztyn-na sławę jego poetycką, zakazał mu publiez- ku [Allenstein] 1503—f 1583), nauki kończył w nych odczytów jego utworów, wreszcie jako Akad. lipskiej, r. 1541 kanclerz przy Tidemanie uczestnika w sprzysiężeniu Pizona (ob.) na Giese, b-pie chełmińskim, a r. 1550 radca są-smierć skazał. L. kazał sobie żyły przeciąć dów nadwornych w służbie Albrechta pruskiego. 30 kwiet. r. 65. Małżonką jego była wykształ- Biegły w prawie i polityce, używany był do eona Poiła Argentaria. Z licznych utworów: rozmaitych poselstw przez Giesego i księcia Hectoris lytra, Orpheus, Catalogus Nereidum, Alberta, jeździł do Dantyszka, b-pa warmińskie-Medea, Iliaca, Saturnalia, Silvae, Epigramma- go, do Jerzego Bażeńskiego komissarza polskie-ta i in., przechował się tylko jeden, niewykoń- go w Prusiech w r. 1546, do króla bawiącego czony poemat epiczny w 10 księgach: Phar- w Kownie 1553, do arcyb-pa Wilhelma do Ry-salia (Klęska Pompejusza pod Farsalą i wal- gi 1559 i t. d. Zajmował się gorliwie histo-ka z Cesarzem aż do oblężenia Aleksandryi, w ryą krajową, do której przez lat 40 zbierał tak ścisłym ładzie chronologicznym, że nawet materyały, wsparty i zachęcony przez księcia wartość historyczną przyznać poematowi nale- i stany. Korzystał z archiwów w Królewcu, ży). Ubolewa w nim L. nad zagładą wolności, Toruniu, Elblągu i Gdańsku; uwolniony od zaj-której reprezentantem Pompejus mu się wyda- mowanego urzędu, zabrał się do pisania kroniki je. Język retoryczny, często przesadny i pate- Prus: pierwszą jej część wygotował w r. 1573, tyczny, opisy nie zawsze udatne, zaniedbana, dziewiątą w r. 1578, przy dziesiątej zaś za-klasycznego wdzięku pozbawiona sztuka wier- kończył życie. Miał zamiar dzieło zamknąć szowania. Kwintylian (10, 1, 90) zalicza go panowaniem ks. Alberta, skończył je atoli na więcej do mówców aniżeli do poetów (L. ar- r. 1410. Celem tej pracy był wykład dziejów dens et concitatus et sententiis clarissimus, pruskich w duchu niemieckim dla przeciwsta-et, ut dicam quod sentio, magis oratoribus quam wienia wpływom polskim. Kronika była ogło-poëtis adnumerandus). Wydania: Ed. princeps szona dopiero 1811 —17: David „Lucas Preussi-Rzym 1469; Pulmann, Antwerpia 1564 i 1576; sehe Chronik nach d. Handschrift d. Verfas. Corte G., 1726; Oudendorp F. 1728; Barmann P7 1740; Grotius H. i Bentleius H., Strawberry-HiH 1760, z doskonałym komentarzem- Weber

C. F.,    1821 i nast., 2 tomy; Lemaire P. A ,

Paryż 1830, 2 tomy; Weise C. H., Kwedlin-burg i Lipsk 1835; Hosius, Lipsk 1892; Fran-cken, Lejda 1896 — 1897; pierwszą księgę wydał J. Merkel z niem. tłumaczeniem, Aschaffenburg 1849. — Starożytne objaśnienia dzieła L-a wydał Usener, Lipsk 1869. Na niemiecki przełożyli je: Bothe, Sztutgart 1856; Krais,

Km.

Lipsk 1863. Por.: Leloup „De poësi epica et Phars. Luc.", Trewir 1827; Genthe H. „De L-i vita et scriptis⁴', Berlin 1859; Creizenach „Die Aeneis, die 4-e Ekloge u. die Pharsalia im Mittelalter“ (Frankfurt n. M. 1864); Schaubach „L-s Pharsalia u. ihr Verhältuiss zur Geschichte (Meiningen 1864); Friedrich „De L-i Pharsalia“ (Budziszyn 1875).—2) L. Ocellus,

OxsXXoç o Aeuxavôç, filozof pytagorejski, którego czasu bliżej oznaczyć nie można, autor dzieła Ilspt tyję ton Tcavroç cpóaswę (broni twierdzenia o wieczności świata); nowsi uczeni podejrze-wają jego autentyczność, sądząc, że powstało ono może dopiero w w. I przed Chr. — Wyd.

Rodolph, Lipsk 1801; Mullach

A. Ł.

la mobilisation“ (t-że 1895).

otworzyła szkołę śpiewu.

Lucchesini Hieronim (* w Lucce 1752 — f 19 paźdz. 1825 we Florencyi), poseł pruski w Warszawie w czasie sejmu czteroletniego. Włoch z pochodzenia, w 28-ym roku życia osiadł w Berlinie, przyjęty przez Fryderyka II w charakterze lektora i bibliotekarza. Po

mechaniki w Szkole polit., 1890 powołany do Rady zarządzającej państwowych kolei żelaznych. Głównie ^zajmował się elektrotechniką, nadto z mechaniki, fizyki i analizy napisał sporo rozpraw, z których zasługują na uwagę: o trwałości światła elektrycznego (pospołu z Cazi-nem), o równowadze i ruchu układów materyal-nych, o wahaniach cieplikowych w ciałach stałych jednorodnych, o sklepieniach ukośnych. Osobno m. in. wydał: „Etudes analyt. sur la théorie des courbes planes“ (1864); „Théorie mathém. de la vision des corps lumineux“ (1866), „Le procès du matérialisme“ (1867), „Etude hist. et statist. sur les voies des communications de la France“ (1803); „Les travaux publics de France: ponts et routes“ (1881); „Le problème des températures“ (1887). Dwukrotnie (1873 i 1885) odznaczony nagrodami Akademii.

Lucas Edward, matematyk francuski (* 1842 w Amiens—f 3 paźdz. 1891 w Paryżu). Wychowaniec szkół politechnicznej i normalnej w Paryżu, r. 1864 wstąpił do tamtejszego obser-watoryum astronomicznego, później wykładał w liceach Karola W. i Św. Ludwika. W geome-tryi zajmował się zwłaszcza własnościami stożkowych oraz układów trzech okręgów lub czterech kul. W teoryi liczb podał najprostszy dowód prawa wzajemności liczb pierwszych i przez uogólnienie twierdzenia Fermata ułatwił badanie podzielności liczb Mersenne’a, przyczyniając się w ten sposób do odkrycia, przez Seelhoffa w „Zeitsch. f. Math. u. Phys.“ 1886, największej liczby pierwszej (2⁶¹—1, która w postaci rozwiniętej wymaga 18 cyfr). Uprawiał także dział „zabaw“ matematycznych, w którym, prócz uogólnienia niektórych gier pozycyjnych, podnieść należy piękne rozwiązanie zagadnienia o liczbie rozmieszczeń prostolinijnych kostek do gry ^w domino. Prócz wielu rozpraw pomniejszych ogłosił: „Applications de l’arithmétique à la construction de l’armure des satins réguliers“ (1867); „Récherches sur l’analyse indéterminée et l’arithmétique de Diophante“ (1873); „Nouveaux théorèmes de géométrie supérieure“ (1875); „Récréations mathématiques“ (1881—94, 4 t.); „Théorie des nom-bres“(1891 —nieukoûcz.). Przy współudziale C. Andrégo przełożył z ang. „Traité d’astronomie“

F. Brunnowa (1870—72, 2 t.), wspólnie zaś z Ch. Henrym opracował zupełne wydanie pism Fermata. W r. 1895 wydano pośmiertną „L’arithmétique amusante“.—Na podstawie jego rozprawy w rocznikach Broschiego (1877) M. A. Baraniecki uapisał „O funkcyach Bernouilli’ego“ („Rozpr. i Spraw. Ak. Um.“ XIII). Rozprawę jego o funkcyach liczebnych o peryodzie pojedynczym („Amer. Jour, of Math. “1878),—co do samych tylko liczb wzoru 2a ± 1, streścił A. Ła-parewicz („Wiadom. matem.“ XI).

Lucas-Championnière Just Marya Marceli (* w Saint-Léonard [dep. Oise] 15 sierp.

1843), lekarz, bardzo .wybitny krzewiciel opatrunków przeciwgnilnych we Francyi. W r. 1860 wstąpił do wydz. lek. w Paryżu i ukończył go w r. 1870, otrzymując dyplom doktorski po obronieniu rozprawy „Lymphatiques utérins et lymphangite utérine etc.“ W r. 1874 został chirurgiem szpitali paryskich oraz redaktorem głównym tygodnika „Jour, de mód. et de chir. pratiques“, w którym ogłosił wiele prac drobniejszych; dzieło najgłówniejsze: ,,La Chirurgie antiseptique“ (Paryż 1876 i kilka wydań późniejszych); na wymienienie zasługują: „Cure radicale des hernies“ (t-że 1886 i 1892) i „Traitement des fractures par le massage et

Dr J. P.

Lucca, wody miner, we Włoszech, ob. B a-gn o.

Lucca Paulina (* 25 kwiet. 1841 w Wiedniu— f 28 lut. 1908 tamże), słynna śpiewaczka. Karyerę sceniczną rozpoczęła jako chó-rzystka opery wiedeńskiej w r. 1859, W tymże roku wystąpiła pierwszy raz, już jako solistka, w Ołomuńcu; następnie śpiewała w Pradze, a r. 1861 została mianowana prymadonną opery berlińskiej. W r. 1869 wyszła za mąż za bar. von Rhaden, lecz po 3 latach rozwiodła się z nim wkrótce wzięła ślub z niejakim Wallhofem. Po kilku latach gościnnych występów w Anglii, Francyi, Rossyi i różnych krajach Ameryki, L. o-siadła w Wiedniu, następnie w Gmunden, gdzie

A. I’0l.

siadał rozległe wyKształcenie klasyczne, spryt duży, giętkość i zmysł oryentacyjny. Stałe obcowanie z Fryderykiem II wywarło wpływ decydujący na jego późniejsze urobienie dyplomatyczne i polityczne. Wytknąwszy sobie karyerę dyplomatyczną w służbie pruskiej, pełnił za Fryderyka Wilhelma II zrazu podrzędne funkcye dyplomatyczne w Rzeszy, potem w Rzymie, gdzie zdołał zaszkodzić interesom polskim w zakresie stosunków kościelnych ludności katolickiej w dzielnicy polsko - pruskiej. Zawiązał wtedy ściślejsze stosunki z kard. francuskim de Bernis. R. 1788 miał otrzymać pierwszorzędne stanowisko posła pruskiego przy dworze petersburskim; w październiku 1788 r. w drodze do Petersburga zatrzymał się w Warszawie. Wyniesienie swe zawdzięczać musiał pro-tekcyi i zaufaniu ministra Hertzberga, który nie podejrzewał w nim przeciwnika politycznego. W Warszawie przebywał czas dłuższy wobec rozwijających się wypadków i nowego układu stosunków polsko-prusko - rossyjskich; mając w instrukcyi zalecony pobyt w Warszawie, póki to uzna za stosowne, nie śpieszył się w dalszą drogę i niebawem zdobył sobie,

i II).

jeszcze w charakterze nieurzędowym, rolę kierowniczą pod bokiem Buchholtza, a w kwietniu r. 1789, po odwołaniu Buchholtza, zamiast na posła w Petersburgu, został przeznaczony na jego miejsce w Warszawie i obarczony zadaniem doprowadzenia do skutku przymierzaf polsko pruskiego. W sierpniu wezwany na Śląsk do bawiącego tam chwilowo Fryderyka Wilhelma II, powrócił do Warszawy z poleceniem otwarcia rokowań o przymierze i niezwłocznie podjął je z przywódcą stronnictwa patryotycznego Ig. Potockim i z deputacyą do interesów zagranicznych, już zaś w styczniu r. 1790 zawiózł do Berlina zarysy zasadnicze przymierza, co do którego jednak musiał zwalczać w ciągu swego kilkunastodniowego pobytu w stolicy przeciwne wpływy Hertzberga, a następnie po powrocie do Warszawy—takieżsame ze strony Stan. Augusta; zawarcie przymierza z Turcyą i śmierć Józefa II usunęły trudności, pozwalając na podpisanie traktatu d. 29 marca r. 1790. Podczas rokowań Reiehenbachskich L. wezwany został przez króla pruskiego na Śląsk do Schönwalde, w celu odbycia narady nad przesileniem austryackiem; pod wpływem jego uchwalono zerwanie układów z Austryą i postawienie jej jako ultimatum zawieszenia kroków wojennych przeciw Porcie i zrzeczenia się dotychczasowych korzyści. Ze Schönwalde L., posłany do Reichenbach w celu zakomunikowania uchwały Hertzber-gowi, w końcu września wyjechał z Warszawy na wschód jako pośrednik pruski w sprawie zawarcia pokoju z Turcyą na kongresie w Szystowie; nie rozstając się, jako stronnik zaczepnej polityki Prus, z nadzieją, że zawiedziona akcya przeciw Austryi zostanie niebawem nanowo podjętą przeciw Rossyi. Ze strony pruskiej L. prowadził jeszcze układy z Dumouriez’em, we wrześniu i październiku r. 1792; przez czas pewien (1793) był ambasadorem w Wiedniu, a r. 1797 miał powierzoną rnisyę poufną u Napoleona Bonapartego we Włoszech, W latach 18u2 —1806 był ministrem pełnomocnym we Francyi, gdzie nie zdołał nic uczynić dla Prus po Jenie. W roku następnym usunął się do rodzinnej Lukki, gdzie od r. 1814 był szambelanein księżnej Elizy, siostry Napoleona. Pozostawił w druku pracę: „Sulle cause e gli effetti della Confederazione Rhenana“ (Florencya 1819, 3 t.); S. Askenazy „Przymierze polsko-pruskie“ (1900); W, Kalinka „Sejm Czteroletni“; Br. Dembiński „Początek wielkiego sejmu: Li-“ („Przegl. Polski“, 1907, t. I

J. B.

Lùce S i m é o n-A u g u s t e, historyk francuski (* 1833 w Bretteville—f d. 14 grud. 1892 w Paryżu); wr. 1858 archiwista departamentu des Deux-Sèvres, nie ogranicza się do zajęć zawodowych, bo r. 1860 doktoryzuje się (stu-dyum o poemacie Gaydon, tekst wydał wraz z F. Guessard’em w r. 1862, i rozprawa o żake-ryach). Żakerye stały się ośrodkiem badań całego

jego życia. W r. 1861 urzędnik w archiwum cesarskiem, później szef gabinetu prefekta dep. Bouches-du-Rhône. Po powrocie do Paryża wydał kilka drobnych prac o Stefanie Marcel. R. 1862 przystępuje z ramienia T-wa historycznego do wydawania kroniki czterech pierwszych Walezyuszów i kroniki Froissarta. Było to zadanie tern trudniejsze, że istnieje kilka redakcyi Froissarta i że poprzednie próby takiego Kervyn de Lettenhove i in. nie dały rezultatów pomyślnych. L. wydał w 8-u wielkich tomach redakcyę główną, odmiany odsyłając do tomu końcowego (śmierć nie pozwoliła mu uskutecznić tego). W r. 1870 Akademia nagrodziła t. I dzieła nagrodą Goberta. Przygotowywanie tekstu Froissarta popchnęło L-a do studyów nad Du Guesclin’em i Joanną D’Arc. Kilka szkiców o Joannie wydał w r. 1882. W tym czasie zostaje członkiem Académie des inscriptions; et des belles lettres w r. 1886 drukuje książkę o Joannie D’Arc. Obok pracy naukowej rozwijała się i działalność publiczna. W r. 1883 jest podszefem, w r. 1886 szefem sekcyi historycznej Archiwum Narodowego. W r. 1882 utworzono dlań specyalną katedrę źródeł Francyi w Szkole dyplomatycznej. L. przystępuje wtedy do uczenia się języka niemieckiego w celu zapoznania się z badaniami niemieckiemi. Odtąd wykłady szkolne stanowiły główne jego zajęcie; nie przestawał jednak zasilać pism fachowych „Rev. historique“, „Rev. des questions historiques“ lub ogólnych. Działalności wyd. nie przerwał, ale większej pracy już nie o-głosił. Zm. w powrocie z wykładu na ulicy. Jako historyk L. złożył dowody sumienności i pomimo skłonności do pośpiesznych uogólnień i do stylu nieco patetycznego, przypomina on Micheleta. Najważniejsze prace: „Etude historique sur la Jacquerie“ (1858 — 1859; nowe wyd. rozszerzone, 1894); „De Gaidone carminé gallico vetustiori disquisitio critica“ (1860); „Gaydon chanson de geste, publiée pour la première fois... par M. M. F. Guessard et S. Luce“ (1862); „Pièces inédites relatives à Etienne Marcel“ (Bibl. de l’Ec. des chartes 1860, ser. 5, t. I); „Examen critique de l’ouvrage intitulé: Etienne Marcel et le gouvernement de la bourgeoisie au XIV s. par F. T. Perrens“ (1860); „Chronique des quatre premiers Valois“ (1862); „Chroniques de J. Froissart“ (8 t.; tom VIII, w dwóch częściach, 1869 — 1888). Osobno wyszły „Introduction au premier livre des chroniques de J. Froissart“ (1869); „Commentaire critique sur quatre années des chroniques de J. Froissart et du règne de Charles“ (1878); „Hist, de Bertrand Du Guesclin et de son époque. La jeunesse de Bertrand“ (1876; wyd. 2-e 1882); „Cronique du Mout-Saint-Michel‘Ł (I—H, 1879 — 1883); „Documents nouveaux sur Etienne Marcel“ („Mém. de la Soc. de l’hist. de Paris“, 1879, t. VI); ,,Catalogue des documents du Trésor des chartes relatifs ąux Juifs sous le

règne de Philippe le Bel“ (,,Rev. des études Dziewięć pręcików zrosłych, jeden wolny, juives“ 1881, IIj; „Jeanne d’Arc à Domrémy“

Liście złożone z 3 listków i opatrzone przylist-katni. Kwiaty w krótkich gronach, strąk skręcony. Rodzaj zawiera 50 gatunków, które rosną w Europie Środkowej i Południowej, w Azyi Środkowej i Muiejszej, w Afryce Północnej i Południowej, oraz w pasach zwrotnikowych obu półkul. U nas 1) Medicago sativa L. (L. siew-n aj powszechnie uprawiana na paszę dla inwentarza żywego. Kwiaty posiada fioletowe, strąk skręcony kilka razy. Udaje się dobrze na glebach wapiennych lub marglowych i w wilgotne lata. Jednak wytrzymuje i suche lata, gdyż może niezbędną ilość wilgoci czerpać z głębi za pomocą długich, dochodzących 2.5 m., korzeni. U nas może być koszona do 4-ch razy rocznie, na Południu—do 6.—2) Medicago fal-cata L. (L. si er po wata). Kwiaty żółte, strąk zgięty w formie sierpa.—3) M. Lupulina L. (L. chmielów a t a). Kwiaty żółte, drobne, strąk skręcony, włosisty. Rośnie na łąkach.

Lucerna, stolica szwajcarskiego kantonu tejże nazwy, 439 mtr. n. p. m., malowniczo położona nad jez. Czterech-Kantonów, w miejscu, gdzie wypływa z niego rz. Reuss. Punkt węzłowy kolei żelaznych, 34 600 m-ców (1907). Okrążona szeregiem wysokich starożytnych wież, posiada wspaniały widok na Rigi, Pilatus i in. okoliczne szczyty.Kościół St.-Léger(Hofkirche), ufundowany w w. XIII i odbudowany po pożarze w w. XVII, z zachowaniem dwóch wież z r. 1506; starożytny ratusz, zbudowany w r. 1519 —1605, obecnie odrestaurowany; Muzeum wojny i pokoju, założone przez Jana Blocha z Warszawy; Lwa Lucerneńskiego pomnik, wzniesiony oficerom i żołnierzom gwardyi szwajcarskiej, którzy padli w sierpniu r. 1792 przy obronie Tuileryów. W ostatnich czasach L. rozszerzyła się i zyskała na wyglądzie dzięki nowym budowlom i bulwarom. — Por.: Heer „Führer für L“ (wyd. 2-e L. 1893).

Lucerya, łac. Luceria, gr. Aooxepia, także Nuceria, Nooxepia; dziś Lucera (ob.), miasto na starożytnym pagórze w zach, części Apulii Daunijskiej, na płd.-zachód od Arpii, ze starodawną świątynią Minerwy. Pierwsi zajęli je Samnici, a po nich Rzymianie. Gdy mieszkańcy przeciw nim się zbuntowali, L. było po większej części zburzone, lecz w r. 316 przed Chr. jako colonia romana odbudowane. Za ces. Augusta podupadło bardzo, jednak jeszcze w w. III po Chr. miał tu pretor Apulii swoją rezydencyę. — Por.: Wachsmuth W. „De L., Apuliae urbe“

S, Drz.

1886; wyd. 2-e 1887);    ,,J. d’Arc, son lieu

natal et ses premières années, d’après des documents nouveaux“ („Correspondant“ 1889).

Ostatnie: „La France pendant la guerre de Cent ans“ (wyd. 2-e 1890; zbiór 19 szkiców; ser. II 8 szkiców, 1893). — Por. Wallon „Notice hist, sur la vie et les travaux de A.

8. L.“ („Bibi, de l’Ec. des Chartes“ 1901. t.

LXII); kompletną bibliografię zawiera wstęp Delisle’a do nowego wydania studyum nad Żakeryą.    M- Han-

Lucena, jedna z większych kolonii polskich w Paranie (w Brazylii), założona w r. 1891 —

1892, a w r. 1896 znacznie rozszerzona. Rozrzucona jest na dosyć znacznej przestrzeni.

Dwa kościoły polskie i dwie cerkwie ruskie.

E. M.

Szkół polskich 6, stowarzyszeń 5. Stan ekouo-miczny kolonii pomyślny: L. liczy wiele przedsiębiorstw polskich (m. inn. 9 wielkich młynów,

2 garbarnie, browar, fabryka wód gazowych, cegielnia, trzy tartaki). Jest tu wiele rzemieślników Polaków. Ludność składa się z 5 600 Polaków, 2100 Rusinów i 700 Niemców i Brazylian. W r. 1908 klęska szarańczy zniszczyła znaczną część kolonii. — Por.: L. Włodek „Polskie kolonie rolnicze w Paranie“

Ig. F.

(„Ekonomista“ 1909, I i II).

Lucena, miasto w Hiszpanii, w prow,

Cordoba, przy dr. żel. Puente - Genil- Linares.

P.

Dokoła miasta piękne winnice. Ludność zajmuje się wyrobem wina, handlem płodami rolniczeini i hodowlą koni. Mieszkańców ok. 21 000.

Lucera, miasto we Włoszech, w prow.

Km.

lg. P.

Foggia, na prawym brzegu rz. Salsola, połączone z Foggią koleją żelazną. Katedra w stylu gotyckim (z 1302) i ruiny zamku, wzniesionego przez ces. Fryderyka II. Siedziba biskupa i trybunału; liceum i szkoła techniczna; garncarstwo. M-ców 15 000. Dawna Lu cer i a (ob.). W r. 673 Koustans II zdobył i zburzył L-ę. Ces. Fryderyk II, który zmarł w poblizkim Castel Fiorentino, osadził był tu Saracenów z Sycylii.

(Lipsk 1844 — 1845).

Lucetius, przydomek Jowisza, nadany mu przez Rzymian jako najwyższemu bogu, światło na świat przynoszącemu.    S- Drz-

Luchaire Achilles (* 1846—f list. 1908), profesor na wydziale literackim w Bordeaux odr. 1879, a od 1890 profesor historyi średniowiecznej w Sorbonnie, jeden z „Biblioth. de la Faculté des lettres“ uniwers.

Luceres, członkowie trzeciego patrycyu-szowskiego, prastarego rzymskiego plemienia, tri b u s (ob.), prawdopodobnie albańskiego, a nie etruskiego pochodzenia, — za panowania Tarkwiniusza Starego uprawnionego z dwoma starszemi plomionami: Ram n es i Tities (ob.). Również jak rody, gentes, tego trzeciego plemienia w przeciwstawieniu do obu starszych zwane gentes minores, rozróżniano odtąd senatorów: patres majorum i minorum gentium.

S. Drz.

Niektórzy odnoszą podział na rody znaczne i mniej znaczne do wszystkich trzech plemion, które Tarkwiniusz nowymi obywatelami pod nazwą łtamnes, Tities, Luceres secundi zasilił. Kwesty a ta nie jest wyjaśniona.

redaktorów

Lucerna {Medicago), rodzaj roślin dwuliściennych z rodziny Papilionaceae (Motylkowe).

(t. II cz. 2 t. III, cz. 1, 1901);

M. Han.

J. F. G.

T. D

paryskiego. Rozpoczął działalność swoją pracami z zakresu lingwistyki (język baskijski i gaskoński), przerzucił się jednak wkrótce do badań czysto historycznych (1871), poświęcając się studyom nad instytucyami średnio-wiecznemi. Już w pierwszej pracy występuje jako badacz znakomity, który z sumiennością erudyty łączyć umiał wykład piękny i formę, choć poważną, lecz dostępną. Po rozprawie, w której wyjaśnił jak na przełomie w. XV i XVI monarchia poznosiła przywileje feudalne, sięgnął do czasów najdawniejszych. Z artyzmem niepospolitym zbudował teoryę, wiążącą w jedną całość urządzenia z okresu pierwszych Kapetyngów i wyjaśniającą formowanie się władzy monarchicznej w tym okresie. Następne prace, zajmujące się chronologią i dokumentami z czasów Ludwika VI i VII, ułatwiły w znakomitym stopniu wydanie prac o komunach francuskich i opracowanie podręcznika tej instytucyi. Ostatnie lata dały niebywały plon: dwa tomy Historyi Francyi (zbiór Lavisse’a, wiek XI—XIII) i 6 tomów poświęconych Innocentemu III. Zwłaszcza Innocenty stał się głównym przedmiotem opracowania L-a: w szeregu świetnych, po mistrzowsku nakreślonych szkiców, nie wyczerpując całej jednak epoki, namalował postać wielkiego papieża. Większość prac jego powstawała z wykładów uniwersyteckich („Ideałem profesora jest ten, kto, będąc uczonym, chce naokoło siebie rozsiewać działanie korzystne dla postępu nauki, t, j. kształtować możliwie wielką ilość umysłów zdolnych do przyjmowania i udzielania innym jego tradycyi“). To też istotnie usiłował i potrafił stworzyć własną szkołę, łączącą artyzm wykładu z glębokiem naukowem opracowaniem. Prace główne: „De linguaaquitanica“(1877, rozprawa doktorska); „Etude sur les idiomes pyrénéens de la region française“ (1879); „Recueil de textes de l’ancien dialecte gascon“ (1881); „Alain le Grand, sire d’Albret. L’administration royale et la féodalité du Midi 1440 — 1522“ (1877); „Hist, des institutions monarch. de la France sous les premiers Capétiens (987 — 1180)“ (2 t. 1883); „Etudes sur les actes de Louis VII" (1885); „Louis VI le Gros. Annales de sa vie et de son règne (1081 — 1137) avec une introduction historique“ (1890); ,,Hugue de Clers et le „De senescalcia France“ (w ,,Bibl. de la Fac. des Lettres“ zqsz. III,. 1897); „Etudes sur quelques manuscrits de Rome et de Paris“ (tamże, zesz. VIII, 1899); ,,Les communes françaises à l’époque des Capétiens directes“ (1890); „Manuel des institutions françaises“ (1892); u Lavisse’a „Hist, de Franciae

,,Université de Paris sous Philippe Auguste“ (1899); „Innocent IH‘V(6 t.,    1904 — 1908);

„Registres|d’Innocent^III et les „Regesta“ de Potthast“ (w „Bibi, de la Fac. des Lettres“ zesz. XVIII, 1904); z drobniejszych: lekcya wstępna, drukowana w r. 1890, tekst kroniki Piotra des Vaut-de-Cernai (,,Bibliot. de la Pac.“ 1908); ponadto umieszczał artykuły w ,,Rev. historique“.

Luchon,; m-to, ob. Bagne res de Luc h o n.

Luciąża, w dok. w. XIII Lu cięż a, Liti-ca, rz., początek w pow. noworadomskim pod Rzejowicami; płynąc ku płn. wchodzi w pow. piotrkowski, gdzie przybiera kierunek wschod.-północny i wpada z lew. brzegu do Pilicy, na płn. od Sulejowa. Za Ks. Warszawskiego projektowano tędy, a następnie przez Widawkę, połączenie Pilicy z Wartą.

Llicić J an,“historyk chorwacki (* w Trogi-rze w Dalmacyi 1509 — f w Rzymie 1579). Kształcił się w Padwie i Rzymie. Oskarżony przez obywatela trogirskiego, Pawła Andreisa, jakoby pismami swojemi wzbudzał nienawiść przeciw Wenecyi, był skazany na galery, lecz niebawem, po udowodnieniu niewinności, uwolniony. Dzieła jego: „De regno Dalmatiae et Croatiae“ (Amsterdam 1666); „Memorie della città di Trau“ (Wenecya 1574); „Inscriptiones dalmaticae"; „Addenda vel corrigenda in opere De regno Dalmatiae et Croatiae“ (1673); „Lucii Joannis Excerpta ex codice Vaticano“; „Dis-sertatio de Illyrico et arbores familiarura“; „Supplementum in Cronica Hungarorum“. Niektóre rękop. przechowane są w bibl. ś. Hieronima w Rzymie.

Lucida intervalla odnosi się do umysłowo chorych (furiosi elementem), dla których już według prawa rzymskiego ustanawiano kuratora, curator furiosorum (ob.). Jeżeli obłąkany w danym przypadku miał świadomość dokładną tego, co czyni (lucidum intervallum, remissio furoris), to czynność jego mogła być ważną, ale ocenienie jego stanu nmysłowego zawisłe było w takim razie wyłącznie od lekarzy. Por. Iustinianus, 1. 6 Cod. 5, 70.

Lucień, jez. przy wsi t. n„ w pow. gostyńskim, leży o 6 w. na płn. od Gostynina i jest największem w grupie jezior, stanowiących właściwie resztki tylko wielkiego jeziora a raczej wielkiego systematu jezior, które pokrywały większą część obszaru między Wartą a Wisłą. Długie 37₂ w. w kierunku od płn. zachodu ku płd. wsch., a około 1 w. szerokości; obszar cały wynosi 913 mrg., głębokość dochodzi 80 stóp. Brzegi piaszczyste, bagniste, niskie. Wody jego odchodzą strumieniem do rzeczki Skrwy.

Luciferyanie, w w. XIII i XIV różne sekty gnostyko-manichejskie: cześć boską oddawały Luciferowi, jego strącenie z nieba uważały za niesprawiedliwe i utrzymywały, że kiedyś powstanie on z upadłymi aniołami, a Michał Archanioł i jego wojsko strąceni zostaną w ogieńjśjwieczny. Znani są Ts t e di n g i a ni e, mieszkańcy z pow. Steding, przy ujściu Wezery, którzy r. 1234 prawie zupełnie byli wytępie-

M. Ąb.

„Die Krankheiten der

Dr J. P.

Km

Ig. P.

Cod. 5, 10. Nov. 2, 22,

Pandekten § 227.

Lucretius, poeta, ob. Lukrecyusz.

Luculia Sweet, rodzaj roślin dwuliściennych z rodziny Hubiaceae (Mar z a n o w a t e), zawierający tylko dwa gatunki. Krzewy o liściach naprzeciwległych, opatrzonych przylist-kami; kwiatostan wachlarzyk; kielich o 5 działkach opadających. Korona zrosłopłatkowa o 5 wrębach. Pręciki przyczepione do korony. Zalążnia dolna dwukomorowa, wielozalążkowa. Słupek dwukrotny. Owoc — torebka. Nasiona liczne, zaopatrzone skrzydełkami. 1) L. gratis-sima Wall. dostarcza kory używanej w .medycynie pod nazwą Cortex CJiinae nepalensis offic. Rośnie w Himalajach oraz w górach Khasia.

ni przez krzyżowców. Do Luciferianów zaliczają też manichejczyków, licznie w początkach w. XIV rozsianych po Austryi.

Lucioperca, ryba, ob. Sandacz.

Lucipia Ludwik Adryan, rewolucyoni-sta i dziennikarz francuski (* 1843 w Nantes). Brał udział w ruchu republikańskim ostatnich lat Cesarstwa i współpracował w opozycyjnych: „Réforme“, „Rue“ i t. d. Podczas wojny służył jako kapitan inżynieryi. Uczestniczył w manifestacyi d. 7 stycz. 1871 przeciw Rządowi Obrony Narodowej. Wstąpił do red. pisma „Cri du Peuple“ i na tern stanowisku pozostał aż do upadku Komuny. Skazanemu na śmierć, d. 18 lut. r. 1872, zamieniono karę na dożywotnie ciężkie roboty. Z początku okuty w kajdany siedział w Tulonie, potem wysłano go na N. Kaledonię, W r. 1879 złagodzono mu karę na wygnanie 10-letnie. W r. 1880 dostał amnestyę i wrócił do Paryża. Pisywał do wielu pism radykalnych. Podawał się na kandydata przy wyborach tak miejskich jak parlamentarnych— wielokrotnie, lecz bezskutecznie. Napisał: „Le cas de M. Gallifet“ (1883), „Grands Jours de la Révolution“; romans „Bruno le Forgeron“.

Lucius Crassicius Paśicles, gramatyk łaciński, ob. Kr as sic y u sz.

Lücke Jerzy Albert (* w Magdeburgu d. 4 czerw. 1829 — f w Strasburgu 20 lut. 1894), chirurg słynny. Do nauk lekarskich przykładał się w Heidelbergu, Halli i Gietyn-dze, otrzymawszy zaś w r. 1854 dyplom doktorski, został asystentem kliniki chirurgicznej, naprzód w Halli, następnie w Berlinie. W r. 1865 powołano go na prof. chirurgii do Berna, skąd w r. 1872 na takież stanowisko przeniósł się do Strasburga i zajmował je do śmierci. Wydał: „Kriegschirurgische Aphorismen etc.“ (Berlin 1865 z 3 tabl.), „Die Lehre v. den Geschwülsten in anatom, u. klinischer Beziehung“ (w Pithy i Billrotha „Handb. d. allgem.

u. spec. Chirurgie“ 1867 T. II, w przekł. pois.

M. Mayzla „Nauka o guzach pod względem anatomicznym i klinicznym“ w dodatku do t. III i IV „Kliniki“);

Schilddrüse (tamże t. III, 1) i „Kriegschirurgische Fragen u. Bemerkungen“ (Bern 1871), prócz tego ogłosił szereg monografii chirurgicznych w „Deuts. Zeitschr. f. Chirurgie“ i należał do liczby spółwydawców pisma tego, Nadto razem z Billrothem (ob.) wydawał dzieło zbiorowe „Deutsche Chirurgie“ — Por. „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (IV, 63).

Luckenwalde, miasto reg. Poczdamskiej, okr. Jüterbog-L., nad rz. Nuthe, na linii Halle-Berlin. Znaczne fabryki wyrobów sukiennych i wełnianych (21 fabryka, ok. 3.000 robotników), 9 fabryk kapeluszy (1 800 robotników, wyrabiających rocznie około 300 000 kapeluszy), 8 fabryk maszyn, odlewów żelaznych, sztab i wyrobów metalowych, 2 emaliernie, zakłady ■ stolarskie, papiernie, browary, cegielnie, piece wapienne i t. d. M-ców 18 398 (1890).

Luckner Mikołaj, hr. marszałek Francyi (* 1722 w Chom, górn. Palatynat — f 1794), z rodziny mieszczańskiej. Służył naprzód w wojsku bawarskiera, później w holenderskiem, a od r. 1754 w hannowerskiem. Odznaczył się podczas wojny siedmioletniej jako dowódzca korpusu huzarów. R. 1763 jako generał-lejtenant wstąpił do służby francuskiej; w r. 1784 otrzymał tytuł hrabiego. Podczas Rewolucyi mianowany marszałkiem d. 28 grud. r, 1791. W r. 1792, jako głównodowodzący armii północnej, wziął Menin i Courtrai; po ucieczce Lafayette’a otrzymał tytuł głównodowodzącego i polecenie utworzenia w okolicach Châlons-sur-Marne nowej armii, rezerwowej, ale okazał brak energii. Aresztowany i skazany na śmierć, zginął na gilotynie.

Lucknow, m-to, ob. L u k n o w.

Luęon, miasto w dep. Vendée (Francya) nad kanałem tejże nazwy, prowadzącym do zat. Aiguillon, przy dr. żel. Nantes-Bordeaux. Katedra, rozpoczęta w w. XII, skończona w w. XIV; kolegium komunalne i wielkie seminaryum. Siedziba biskupa (biskupem L. był m. inn. kardynał Richelieu). Handel dość znaczny, kilka destylarni (fabrykacya likieru). M-ców 7 300 (1891). — R. 1792—97 stoczyli pod L. niejedną bitwę Wandejczycy z wojskiem republikańskim; d. 14 sierp. r. 1793 odnieśli tu wielkie zwycięstwo republikanie pod Tuncq’iem nad 40 000 Wandejczyków pod komendą Charette’a.

Lucra Nuptialia W prawie rzymskiem obejmują posag, donatio propter nuptias, darowizny na przypadek śmierci, zapisy, dziedzictwo. Według rozporządzeń późniejszych cesarzów zawierający powtórnie małżeństwo (conjux binubus) utracał własność tego, co nabył z małżeństwa pierwszego, t. j. wszystkie lucra nuptialia. Rzeczone L. n. stawały się samem prawem ( ipso iure) własnością dzieci z pierwszego małżeństwa, a małżonek, który ich własność utracił, zatrzymywał na nich tylko prawo użytkowania (usus fructus). — Por. Cod. 5, 9.

127, c. 2 Vangero w:

T. D.

E. M

x. h. i\

którą tylko zwodniczym zabobonem mieni. Lgnie szczególnie do szkoły Epikurejczyków, ośmiesza zaśniedziały dogmatyzm, a więcej jeszcze sprośne życie filozofów ówczesnych, szczególnie Stoików i Cyników w Bîowupâatç, Vitarum auctio, Hermotimus, Sytnposion} Fugitivi, Charon, Juppiter tragoedus, Piscator i w najpo-pularniejszem z dzieł swych Nexpixot diâXo^oi, Dialogi mortuorum} naśladowanych po polsku przez Krasickiego. Mimo że sam przez sztukę swą krasomówczą zarobił dużo pieniędzy, poznał, że retoryka współczesna zasadza się głównie na wyszczekanej gębie i przedstawił ją w utworach 'P^toptov ôiSàaxxXoç, Rhe-torum praeceptor, Pseudosophistes, jako i wo-góle wydrwił zwyrodniałe płody literatury, blichtr w ówczesnem wychowaniu, i w przeróżnych stosunkach w dziełach: Quomodo historia sit scribenda, A.nacharsis, Nigrinus, De mereßde conductis, i in. —Do dzisiaj jeszcze nie rozstrzygnięto, czy L. napisał dzieło Aoómę

2) L. Pinceana Hook, rośnie w Assamie i w Chinach płd.

Lucyan, św. męczennik, kapłan z Antyo-chii, założyciel antyoehijskiej szkoły teologicznej, później egzegetycznej; sławny ze swej nauki i życia ascetycznego (* prawdopodobnie w Samosacie — f 7 stycz. 312 w Niko-medyi); kształcił się w Edessie i prawdopodobnie w Cezarei, był pod wpływem Pawła z Samosaty. Wielką przysługę oddał przez swą recenzyę tekstu greckiego Septuaginty i N. Testam.; recenzya ta jest bardziej krytyczną niż Orygenesa, ponieważ L. porównywał najdawniejsze i najlepsze manuskrypty Septuagiuty; tekst poprawiony przez L-a był w użyciu w Syryi, Azyi M. i Konstantynopolu. Za błędne twierdzenia o dogmacie Trójcy (zwolennik sub-ordynacyi pomiędzy osobami tego dogmatu) razem z Pawłem z Samosaty w r. 269 wykluczony z Kościoła, uznał jednak swój błąd; wszakże nauka jego znalazła zwolenników: Euzebiusz z Nikom., Maris z Chalcedonu, Aste-rius, Aryusz (Syllukianiści). Podczas zimy 311 — 2 oskarżony, badany, składa apologię wiary skazany na śmierć, ginie od miecza katowskiego; pochowany w Helenopolisie. Zostawił: ,,Libelli de fide“. Święto jego na Zachodzie 7 stycznia, na Wschodzie 15 paźdz. Por. Hieron. ,,De vir. ill.“ 77; „Acta Sanctorum ed. Bollandus“ 357 i nast.; Harnack „Altchristl. Lit. Gesch.“ 526 i uast.

Lucyan, gr. Aooxtavôç, łac. Lucianus, sławny sofista grecki (* w Samosacie, ok. 120—f ok. 180 po Chr.); syn niezamożnych rodziców, którzy go rzeźbiarstwa uczyć kazali. Lecz młodzieniec, w pierwszych dniach praktyki zbyt silnem uderzeniem młota potłukłszy bryłę marmuru, wolał poświęcić się studyom krasomówczym. Z początku występował jako obrońca w procesach sądowych, potem przerzucił się na kary erę zyskowną soüsty (ob.). Z powodzeniem miewał wykłady publiczne najpierw w Gallii, przez krótki czas w Rzymie, - a wreszcie udał się do Grecyi, aby tutaj wykształcenie swe uzupełnić. Przebywał najwięcej w Atenach, gdzie z Demonaksem, wyznawcą systemu Cyników, w zażyłe wszedł stosunki. W późniejszych latach odbywał dalekie podróże, w końcu przyjął dobrze płatny urząd w administra-cyi Egiptu. Żył prawdopodobnie aż do panowania Kommodusa, ok. r. 180. Pod L-a nazwiskiem dochowały się 82 dzieła, treści opisowej, filozoficznej, retorycznej i satyrycznej po większej części w formie dyalogu napisane; nie wszystkie one są autentyczne. L. jest najzdolniejszym autorem, a zarazem najwytrawniejszym stylistą z czasów cesarstwa. Nadzwyczajna łatwość, z jaką władał językiem attyckim, wprawia w zdumienie, ile że greckiego języka z mlekiem matki nie wyssał. Nawet chrześciańscy mówcy, mimo że go jako zażartego wroga lżyli, uznawali jego dykcyę.

Wiel. Kacyki. Po w* z. Ilustr. Ser. I, Tom XLIII-IV Ze»z. 360».

Z wdziękiem toczy się jego styl, pełen siły, gdy godzi w przeciwnika ostrą swą strzałą, z czarem przedziwnym, gdy obraz jaki opisuje lub śmieszną osobistość przedstawia. A przy-tem umie styl swój wytwornie ozdobić mnóstwem zwrotów przysłowiowych i wyborowych remi-niscencyi z poetów i mówców klasycznych. Miał także bystry i trafny sąd o rzeczach sztuki, który potrafił z plastycznością wyrazić. Żyjąc już w czasach, do których się stosuje zdanie: Difficile est satiram non scribere, bystrzejszem okiem niż Juvenalis dostrzegał słabości epoki, i wszystkie je wyśmiał w żarcie swawolnym, już też wyszydził w kolącej satyrze. Jedynem jego dążeniem było bronić piękności klasycznego ducha Hellady przeciw obskurantom, obłudnikom i zarozumiałym nie-doukom. Wobec chrześciaństwa zajął wrogie stanowisko: podkopał wszelką wiarę w bóstwo. Być niewolnikiem znaczyło i według jego zdania być człowiekiem podlejszej rasy; i w tym względzie wycieczki jego przeciw cynicznym filozofom uznać należy za niesprawiedliwe. L. był przekonany, iż samo przeczenie przewrotności wystarcza do zadowolenia duchowych potrzeb ludzkości. Nie zasługuje wszakże L. na miano nihilisty, jakim go przeciwnicy jego okrzyczeli; zresztą wykwintny szyderca znalazł wielu gorliwych zwolenuików w wiekach starożytnych, licznych wielbicieli w nowszych czasach. Z długiego szeregu dzieł zasług.iją na wyszczególnienie: Przekonany, że strach tylko lub nadzieja wiodą ludzi do korzenia się przed bogami, wyszydza w AiàXo-Yot â’sôiv, Dialogi deorum, mitologię popularną i kult tradycyjny, przedrwiewa zabobony i mistyczne zachwyty i w związku z niemi będące oszukaństwo w ’AXé&vdpoç ij 'Feoôôp/xvuç Alexander sive Pseudornantis w Peregrinus Proteus, nie przepuszcza i wierze chrześciańskiej w <I>lXo<J>soôy]ç, Philopseudes

Sommerbrodt. — Lexicon Lucianeum,

«De

Getynga

dia L-nea“ (Leyda 1893);

S. Drz.

8. Drz.

S. Drz.

y) ''Ovoç, „Lukios albo osieł“, prawzór Przemian“ Apulejusza (ob.). — Z rękopisów dzieł L-a uchodzą za najlepsze: wiedeński z wieku X, jako też paryski i zgorzelicki z wieku XIV.—Wydania: Editio princeps, Florencya 1496, fol.; Aldina, Wenecya 1503, 1522; Bour-delot, Paryż 1615; Hemsterhuis i Reitz, Amsterdam 1730 — 1743,    4 t., nowy przedruk

Dwamosty 1789 — 1793, 10 t.; Lehmann, z ła-cińskiem tłum., Lipsk 1822 i nast., 4 t.; Din-dorf W., Paryż 1840, 1858, 2 t.; Bekker Im., Lipsk 1853, 3 t.; Fritzsche, Rostok 1860 — 1874, krytyczne wyd.; Sommerbrodt, Berlin 1860 — 1892. — W wyborze ogłaszali dzieła L-a: Fritzsche, Geist, Eyssel, Weismann, Jaco-bitz,

Utrecht 1746. — Na niemiecki przełożyli: Wieland, 1758 — 1759, 4 t., przekład bardzo głośny; Pauly, Sztutgart 1827—1832; w wyborze: Teuffel, Sztutgart 1854.—Por. Jacob „Charakteristik L-s“ Hamburg 1832; Wetzlar G. aetate, vita scriptisque L-i“ (Marburg 1834); Hermann K. F. „Charakteristik L-s u. seiner Schriften“ (,,Gesamm. Abhandl.“

1849); Hartmann ,,Studia critica in L-um“ (1877); Bernays ,,L. u. d. Kyniker“ (Berlin

1879); Croiset ,,Essai sur la vie et les oeuvres de L.“ (Paryż 1882); Foerster R. „L. in der Renaissance“ (Kilonia 1886); Boldermann „Stu-

Hofmann F. „Kritische Untersuchungen zu L.“ (Norymb. 1894); Rein W. „Sprichwörter u. sprichwörtliche Redensarten bei L.“ (Tübinga 1894).

Lucyfer, po łac. Lucifer,wyraz tłómaczony dosłownie z gr. <t>Mocpópoę, <Ê»aeacpópoę = światło przynoszący, oznacza jako imię własne planetę Wenus, t. j. jutrzenkę, — zwaną stąd także 'Ewocpópoę (soję = jutrzenka), po łacinie Eous\ jako gwiazda wieczorna nosi ona miano Hesp eros (ob.) Vesper (ob.), Vesperugo, Eoclifer, Eo-cturnus. Mityczna opowieść mieni L-a synem Astrajosa albo Kefalosa i Eos, a ojcem Keyksa, Dajdaliona i Hesperydów. — Lueifer, a po naszemu Lu cy per, oznacza księcia ciemności, dyabła, albowiem allegoryczne objaśnienie Ojców Kościoła miejsc z Pisma św. (Joz. 14,12iEwang. św Łukasza 10,18) odnosi porównanie króla Babilonu z jutrzenką do szatana. — Lucipera jest przydomkiem Artemidy, Diany, Hekaty, Junony, Eos i Luny, pochodnię w ręku dzierżących.

Lucyliusze (Lucilli, i Lucilla gens), plebeju-szowski ród rzymski. Jego najwybitniejsi członkowie: 1) Gajus L., znakomity poeta satyryczny (* 180 przed Chr. w Suessa Aurunca, w płci. Lacyum—f 103 w Neapolu), z zamożnej rodziny. Nie biorąc udziału w życiu publicz-nem, poświęcił się tylko nauce, już-to w Rzymie, już-to w sąsiedztwie stolicy. Ściśle zażyły z młodszym Scypionem i z Leliuszem (Horacyusz Sat. IL I.). W r. 134 wstąpił do cohors prae-toria Scypiona, aby wyruszyć z nim na wy

prawę przeciw Numancyi. Satyry jego, jedno z najcelniejszych dzieł starszej literatury rzymskiej, skreślone były za czasów Sulli w 30 księgach, noszących po części osobne tytuły: Deorum concilium, Fornix, Collyre; właściwie dwa zbiory one tworzyły, z których pierwszy, chronologicznie późniejszy, obejmował księgi 1 — 25, w heksametrach spisane, z jedynym wyjątkiem księgi 22-ej, w dystychach skomponowanej, drugi zaś zbiór składał się z ksiąg 26 —

29, w jambiczno - trochaicznym rytmie ułożonych. Trzydziesta księga, napisana w dakty-licznych heksametrach, należała prawdopodobnie do pierwszego zbioru, który jednak najrychlej popadł w niepamięć. O treści utworów zdaje sprawę dokładnie Horacyusz, mieniący L-a wzorem dla własnych satyr (II, 1, 28; 34; 62), oraz liczne, choć zbyt krótkie, fragmenta. L. smaga występki publicznego i prywatnego życia, obłudę, wady i zdrożności osobiste z zuchwałą otwartością, poddaje też bezwzględnej krytyce ówczesne płody piśmiennictwa, zwłaszcza poetów współczesnych, którzy na ślepo wzory greckie naśladowali. Sąd surowy Mommsena, który rytmy L-a lichemi ramotami zowie, jest niezrozumiały. Dykcya poety jest wprawdzie niezręczna, wszakże energiczna. Formę wiersza, wbrew prawidłom metryki, zaniedbywał nieraz L., a zbyt często powtarzające się elizye czynią tok rytmu chropowatym.—Fragmenta utworów L-a zebrali: Dousa G., Leyda 1661; Vulpi, Padwa 1735; Havercamp, wydanie Ceuzorynusa, Leyda 1743; Corpet E. F., Paryż 1846; Gerlach F. D., Bazylea 1846; Müller L., Lipsk 1872; Lachmann i Vahlen, Berlin 1876; Baehrens we „Fragmenta poëtarumRoman.“, Lipsk 1886. —Por. Dziadek „Satira Romana imprimis Luciliana antiquae Grae-corum comediae non dissimilis“ (Chojnice 1842); Muller L. „Leben u. Werke du G. L.“ (Lipsk 1876). — 2) L. Junior, prawdopodobnie z Neapolu rodem, przyjaciel starszego Seneki, który mu kilka pism swoich poświęcił; gorący zwolennik filozofii stoickiej, oddawał się pilnie naukom, jako też poezyi. Przypisują mu, jak się zdaje, słusznie, poemat w 645 heksametrach Aetna, w których opisuje wybuchy dawniejsze wulkanu przed r. 79; napisał go prawdopodobnie pomiędzy r. 65 — 79. — Wydania: Editio princeps, Wenecya 1472, w „Catalect.“, Wirgiliusza; Weber W. G. w „Corpus poët. , lat.", 1405 — 1410 str.; Baehrens w „Poët. lat. min.“, t. II, 88 i następ. — Na jęz. niemiecki przełożyli ten poemat Schmid C. A., Bruuświk 1769; Meineke Z. H. F., Kwedlin-burg 1818. — Por. Maehly „Zur Kritik des Lehrgedichtes Aetna" (1862); Wągier „De Aetna poemate“ (Berlin 1884).

Lucyn (niem. Ludsen, w nowszych czasach często pisywane Lutzen, łot. Łudzą), inflanckie zamczysko i miasto powiatowe w gub. witebskiej, na dr. żel. moskiewsko-windawskiej,

o. M.

umęczonego w czerwcu —

Niektóre źródła naznaczają mu lat 3, miesięcy 8 i dni 10 pontyfikatu; inne tylko miesięcy 8, Nicefor zaś 6. Pierwsza wersya najmniej prawdopodobna. W martyrologiach L. nosi tytuł męczennika; tak go też mianuje św. Cy-pryan. Wiadomości wszystkie o L-u b. niepewne. L. II (1144—45), poprzednio Gerard, rodem z Bolonii. Bozon mówi, że kardynałem-kapłanem tytułu św. Krzyża jerozolimskiego mianował go Honoryusz II, jednakże na tej godności znajdujemy go już za Kaliksta II, od r. 1123. R. 1126 wysłał go Honoryusz II do Niemiec, z poleceniem, żeby nie dopuścić wyniesienia Gebharda na stolicę wircburską. Co do konsekracyi na p-ża musiała ona nastąpić w marcu r. 1144. Krótki jego pontyfikat spełzł walce z wrogami. Władcy Neapolu zarywali dzierżawy, bezpośrednią Stolicy Apost, własność stanowiące. Roger, król tamtejszy, przez wzgląd na dawną przyjaźń L-a II, objawił chęć zgody. W Ceperano stanął rozejm, bo kardynałowie na podawane przez Rogera warunki pokojujprzystać nie chcieli. Wróciwszy z Ceperano, L. zastał w domu nowego nieprzyjaciela. Teorye Arnolda z Brescii o przywróceniu Rzplitej rzymskiej zawróciły Rzymianom

w pobliżu jezior W. i M. Łuży, w ciągu swego przeszło 500-letn. istnienia kilkakrotnie burzone i odbudowywane. Obok miasta, na wzniesieniu, stoją w znacznej części dobrze zachowane zwaliska zamku rycerskiego, wzniesionego w r. 1399 przez inflanckiego landmistrza Wannemara Brug-gena nad jez. Łużą. Ten zamek pograniczny przez lat 260 cierpiał nie mało od najazdów. Większa część starego miasta roztaczała się na wzniesieniu, leżącem na płd.-zachodnim brzegu jeziora, a na południe od zamku, którego zwaliska dowodzą, że znajdowały się w nim baszty ze strzelnicami, broniącemi także miasta. Płd.-wschodnia część zamku wykazuje dotąd ślady bramy wjazdowej ze zwodzonym na fosie mostem. Druga brama wjazdowa znajdowała się w stronie północnej; ruiny jednej i drugiej ocalały po dzień dzisiejszy. W czasie wojny, prowadzonej przez zakon inflancki z W. Ks. Moskiewskiem, a w której Polska bardzo mu była pomocną, zamek wraz z okręgiem rzeży-ckim i in. warownemi grodami, za mogące wypaść koszta wmjenne Zygmuntowi Augustowi na prawie zastawnem w posiadłość był oddany. R. 1561 stanowił on już część województwa inflanckiego i zostawał do r. 1577 w rękach polskich. Później Iwan Groźny wtargnął do Inflant i opanował zamek, po kilku jednak latach był zmuszony odstąpić go Polsce. Stefan Batory, idąc na wyprawę moskiewską, stanął w L-ie. Kwaterę obrał na drugiem piętrze w zamku, orszak królewski mieścił się na trzeciem. Król zamek znalazł pożytecznym, i dlatego miasteczko („posadę zamkową“) przenieść rozkazał na inne, dzisiejsze, miejsce, a garnizon postanowił podnieść do tysiąca żołnierzy. Przy zawieraniu traktatu z r. 1582 było tutaj dział 5, falkonetów i berzów żelaznych 4, hakownic 44 („Księga Rewizorska Inflantska‘‘ str. 24). Lustracya r. 1582 wykazuje, jak niepo-śpiesznie odbudowywał się L., tylokrotnie burzony; opisuje ziemię i puszcze do zamku należące, w których zwierz rozmaity: ,,Loś, Niedźwiedź, Ryś, Sarna, Dzik, Kuna, Bóbr i t. d.“, także jeziora liczne, ziemie orne i pastwiska. W czasie następnego stulecia L., najpiękniejsze ze starostw inflanckich, jako pograniczne i już polskie starostwo, narażony był niejednokrotnie na napady szwedzkie i rosyjskie. Do liczby ciekawszych dokumentów z tej epoki zaliczamy rękopis (in folio 23 str.): „Inwentarz spisany s-stwa Lucyńskiego y Zamku przez Imp. Gerharda Denhoffa w-wodę Pomorskiego, Malborskiego etc. Lucynskiego etc. Starostę po odebraniu Zamku Miasta L. i wszystkiey włości od Imp. Gerharda Manteyfla... anno 1646 mense Decembri die 18-ma“ (Archiwum Rodzinne Manteufflów). Podczas wojny północnej zamek zajęli Szwedzi. Zburzone przez nich szańce nie były więcej odnawiane, a zamek zamienił się w ruinę jako i główna część miasteczka. Przy pierwszym rozbiorze Polski L.,

jako składowa część Inflant, dostał się Ros-syi; w r. 1778 został powiatowem miastem prow. Dźwińskiej, następnie (od r. 1802) gub. witebskiej. Obecnie ok. 6 000 m-ców, przeważnie żydów. Kościół katolicki pod samym zamkiem erygowany r. 1686 przez w-dę krakowskiego a s-stę L-ego Szczęsnego Potockiego, dwie kaplice rz.-katolickie; od połowy w. XIX cerkiew prawosławna i zbór protestancki. Nie zbywa i na bożnicach żydowskich. Nowo-prze-prowadzona dr. żel. mosk.-windawska rokuje wzrost L-nowi. Bliższe szczegóły: G. Manteuffel „Inflanty“ (Poznań 1879); „Lucyn w Inflantach“ (Kraków 1884); „Słów. geogr.“, tamże obraz dokładny powiatu.

Lucyna, przydomek J u nony (ob.).

Lucyna, motyl, ob. Nemeobius.

Lucyńskie starostwo niegrodowe, leżało w Inflantach, a wedle spisów podskarbińskich r. 1766 obejmowało miasto i zamek Lucyn (ob.), z wójtostwami Nerzy, Hotyszowo, Kuszew, Plusyny, Pyldy i mojzą Małnowa. Podług metryk litewskich, od r. 1586 posiadali je Naruszewiczowie, Skarbkowie, Tomasz Dąbrowa, Denhoffowie, Potoccy, Sienniccy, Czartoryscy, Bucholtzowie; wreszcie z mocy przywileju Stanisława Augusta, d. 8 sierp. r. 1772 Jan i Ludwika z Zyberków Borchowie, podkomorzo-stwo inflanccy, a następnie podkanclerstwo kor.; ustąpili sstwo swemu synowi Michałowi, który z niego opłacał kwartę w ilości złp. 14 721 gr. 28, a hybernę—-złp. 3 086.

Lucyper, ob. Lucifer.

Lucyusz, papieże: I (253 — 254), św., wybrany na miejsce św. Korneliusza,

wrześniu r. 253.

na

we-

Red.

głowy. L. po swym wyniesieniu zdołał przytłumić ich zachcianki i zmusił obranych przez lud senatorów do wyrzeczenia się godności; lecz gdy odjechał do Ceperano. wichrzyciele rzeczpospolitą na nowo zaprowadzili. Obrali patrycyusza w osobie Jordana, syna Piotra Leonis, jemu powierzyli dyktatorską władzę, papieża odsunęli od rządów, i ogołocili ze wszelkiej majętności, proponując mu utrzymywanie się z dziesięcin i ofiar. Senat wraz z dyktatorem usadowił się na Kapitolu. L. prosił ces. Konrada III o pomoc, a nie czekając na jego posiłki, obiegł Kapitol, lecz odparty, w ucieczce kamieniem raniony, w kilka dni zakończył życie. L. III (1181 — 1185), poprzednio Hu bald, pochodził z Lukki, z rodziny Allu-cingoli; liczył z górą 40 lat kardynalstwa, gdy po śmierci Aleksandra III został p-żem. Innocenty II mianował go kardynałem kapłanem tytułu św. Praksedy (w czerw. 1141) i, jak i jego następcy, używał go do różnych lega-cyi. Adryan IV posunął go na b-pstwo Ostyi i Velletri. L. III pierwszy obrany był dług nowych o elekcyi papieża przepisów (sobór laterański III). Wybór (1 wrześ. 1181) i koronacya odbyły się w Velletri; obawiano się bowiem, żeby Rzymianie nie wzniecili zamieszek. Gdy sprowadzał się do Rzymu, Rzymianie zażądali żeby sąsiednie Tusculum (Frascati) z ziemią zrównać kazał. L. stanął po stronie Tuskulańczyków i do Velletri uchodzić musiał. W pomoc papieżowi zjawił się Chry-styan, arcybp moguncki, kanclerz cesarstwa, i Rzymian do uległości papieżowi zniewolił. L. jednak do Rzymu nie wrócił, tęm bardziej że Chrystyan umarł wskutek zadanej mu trucizny. L. wysłał legatów do Anglii, sądząc, że tam znajdzie pomoc; otrzymał (1184) tylko jednorazowy w pieniądzach zasiłek. Tymczasem Rzymianie pochwycili kilkunastu duchownych L-owi sprzyjających, wyłupili im oczy, przebrali ich za kardynałów i wsadziwszy na osłów, twarzą do ogona, odesłali papieżowi. L. wyklął upornyeh i udał się do Werony (ok. 20 lip. 1184), w nadziei, że ces. Fryderyk I nie omieszka Rzymian upokorzyć. Fryderyk przybył do Werony i rozpoczął spór o dziedzictwo ziem hr. Matyldy; nawzajem L. odmówił koronowania syna cesarskiego na króla rzymskiego. Ujawniły się jeszcze inne obrachunki. Na jedną tylko rzecz, podczas zjazdu w Weronie, zgodzili się papież i cesarz: na uchwałę, potępiającą heretyków spółczesnych. Na tymże zjeździe stawili się: Herakliusz, pa-tryarcha jerozolimski, i wielcy mistrzowie zakonów rycerskich, błagając o pomoc dla Ziemi św. Usiłowania ich tutaj się nie powiodły; jedynie papież zwrócił się do Saladyua o uwolnienie jeńców. Wśród kłopotów o urządzenie wyprawy L. umarł 29 list. r. 1185 w Weronie.— „Enc. Kość.“.

Lu-CZU, wyspy, ob. Liu-Kiu.

Lud, fizycznie pracujące a niezamożne warstwy narodu, a więc rzemieślnicy, włościanie, wreszcie robotnicy. Niepodobna tutaj zapuszczać się w rozpatrywanie roli L-u w różnych epokach. Poprzestaniemy na zaznaczeniu, że warstwy te nabrały zwłaszcza znaczenia z nastaniem doby nowoczesnej, co pozostaje w ścisłym związku z całym ustrojem naszym społecznym. Rewolucya Francuska wysunęła naprzód L. jako siłę dziejową, romantyzm zwrócił uwagę na twórczość jego, a cały tryb życia, w drugiej połowie w. XIX, a tern bardziej obecnie, sprzyja demokratyzacyi wszystkich objawów życia narodowego, t. j. otwiera przed L-em zasoby wiedzy, sztuki, komfortu i t. d. L. staje się coraz bardziej zasadniczym pierwiastkiem bytu narodowego. Ale ten sam rozwój zróżniczkował dążności: wyodrębniając warstwę robotniczą i stawiając ją w innych warunkach niż lud wiejski i rzemieślników, sprowadził ukazanie się, obok ludowców, jeszcze so-cyalistów. Ludowcy właściwie w teoryi bronią interesów wszystkich odłamów L-u; faktycznie zaś pod naciskiem potężniejszych czynników, tkwiących w ukształtowaniu interesów gospodarczych, zacieśniają swoją działalność do warstwy włościańskiej. Socyaliści, wychodząc ze swoich założeń teoretycznych, stoją na stanowisku interesów robotniczych. Rozwój programów ludowych i stronnictw demokratycznych u nas, ob. Polska w. XIX.— Por. B. Limanowski „Historya deinokracyi polskiej w epoce porozbiorowej“.

Ludarka, ptak, ob. Erythacus,

Luddyci, burzyciele maszyn w Anglii. W pierwszych dziesięcioleciach w. XIX w Anglii srożyła się nędza, spowodowana m. in. przez rozwój przemysłu fabryczno-maszynowego. Rozpacz ludu znajdowała uście w gwałtownych wybuchach: miotano przekleństwa na posiadaczy ziemskich, niszczono udoskonalone maszyny, zwłaszcza tkackie. Odmianą tego ruchu jest luddyzm, tak nazwany od niejakiego Neda Ludd’a, który w przystępie gniewu na dokuczających mu chłopców, wpadł do mieszkania rodziców jednego z nich i zgruchotał ich warsztat pończoszniczy. Przykład ten znalazł naśladowców i w r. 1811—16 całe bandy przebiegały okolice, w których rozpowszechnione było pończosznictwo, i niszczyły warsztaty. Historyk przemysłu angielskiego Cunningham wykazuje, że pończosznictwo było przemysłem chałupniczym; robotę wydawali i chałupników w warsztaty zaopatrywali majstrowie i przedsiębiorcy i za to pobierali nadzwyczaj wygórowany czynsz. Stąd nienawiść do przedsiębiorców przenoszono na warsztaty. Parlament wydał prawo karzące śmiercią za zburzenie warsztatu pończoszniczego (1811). Projekt rządowy wywołał silną opozycyę; Byron wygłosił mowę przeciw niemu w izbie lordów. Prawo jednak uchwalono, wkrótce wszakże (1818) złagodzono

i karę śmierci zamieniono na deportacyę 7—14- (pod Temeszwarem), w Vilagos przyjął w imieniu letnią. — Lit. Cunningham „The Growth of Paskiewicza poddanie się Görgeya, czem się English Industry a. Commerce“ (Cambridge kampania zakończyła. W zaraniu Wojny Krymskiej dowodził korpusem na Multanach, w r. 1855, oraz po śmierci Mikołaja I, otrzymał naczelne dowództwo nad armią południową i niebawem został głównodowodzącym całą armią krymską; w tym charakterze zawarł za-zawieszenie broni ze sprzymierzonemi wojskami anglo - francuskiemi, poczem przeszedł w stan spoczynku. Wypłynął na powierzchnię życia politycznego w r. 1861, otrzymawszy nomina-cyę na p. ob. namiestnika Królestwa Polskiego i głównodowodzącego pierwszą armią. Objął władzę d. 7 list. t. r. i wznowił terroryzm czasów Paskiewicza, a nawet gorszy, bo połączony ze straszną swawolą“ każdego prapor-szczyka“. Za jego-to rządów chwytano i osadzano w więzieniach wszystkie wybitniejsze osoby (administr. archidyeczezalnego ks. Białobrze-skiego, 4-ch kanoników i w. in.), a młodzież akademicką i rzemieślniczą pędzono masami do pułków orenburskich i syberyjskich. Wyroki były tak częste, że w jednym tylko numerze „Dzienn. Powszechnego“ ogłoszono ich 134. Ta bezwględ-ność L-rsa skłoniła Wielopolskiego do podania się do dymisyi (28 list.). To też dopiero za czasów L-rsa wzięło górę stronnictwo „czerwonych“ i zaczęło przebojem przeć do ruchu. A kiedy aresztowania i surowe wyroki nie ustawały, w biały dzień (27 czerwca) dano strzał w Warszawie w ogr. Saskim do namiestnika i raniono go w szczękę. W kilka dni potem odwołany ze stanowiska (które d. 2 lipca 1862 objął W. Ks. Konstanty Mikołajewicz) został członkiem Rady Państwa i obdarzony tytułem hrabiego. Zmarł w r. 1874 w Petersburgu, bezpotomnie w linii męskiej, a tytuł hrabiowski dostał się w spadku zięciowi L-sa, Aleks. Weimarnowi, który odtąd zowie się hr. Lüders-Weimarn. — Por.: Niepokojczyckij „Graf A.

1892, t. II passim).

T. R.

Lüdenscheid, miasto w reg. Arnsberg. M-ców ok. 20 000 (2 189 katolików). Fabryki guzików metalowych, nowego srebra i blachy niklowej, medalów, tabakierek i rozmaitych wyrobów miedzianych, bronzowych, cynowych i t. p.; maszyny, ceglarnie.

Luder Bartłomiej, Jezuita (f w Gdańsku r. 1747, gdzie domem rządził przez lat 6. Wydał z druku wiele poezyi w języku polskim i łacińskim, tudzież rozpraw teologicznych i krasomówczych; z tych pierwsze były nawet za granicą przedrukowane. Napisał: „Epigram-mata et elogia divorum S. J.“ (Kolonia 1738); „Olympus literatus“ (Lwów 1733 i 1742,    24

rozprawy rozmaitej treści); „Cithera Apollinis“ (tamże 1736); „Castalis flumenque rhetorieum“ (Gdańsk 1737); „Noctes Atticae“ (tamże 1740), wszystkie dzieła obszerne i przypisane panom polskim.—Por. Estreicher XXI.

Lüderitz Franciszek Adolf Edward, kupiec hurtowy, założyciel pierwszej kolonii niemieckiej w płd.-zachód. Afryce (* 1834 — f 1886). R. 1878 objąwszy po ojcu kierownictwo interesu tytuniowego, rzucił się na przedsiębiorstwa zamorskie. W r. 1881 założył fak-toryę w Logos, w r. 1883 nabył Angra Peque-ńa z przyległościami (kraj Lüderitza), nad którym w r. 1884 Niemcy objęli protektorat. W r. 1886 udał się do Afryki połud. i zbadał wtedy dolny bieg rzeki Orange-R. W drodze powrotnej do Europy zginął podczas burzy.

Luders Aleksander, syn Włodzimierza (* 1790 na Podolu — f 1874 w Petersburgu), niemiec, generał rossyjski, wstąpił do wojska w r. 1805; w bitwie pod Austerlitz otrzymał pierwszy chrzest bojowy, a pod Culm w r. 1813 został ciężko raniony. Przedtem 1808 uczestniczył w wyprawie rossyjskiej na Fin-landyę, od r. 1812 brał udział we wszystkich kampaniach przeciw Napoleonowi. W randze pułkownika odbył wojnę turecką r. 1828--29; mianowany generałem, odznaczył się w wojnie polsko-rossyjskiej r. 1831 przy wzięciu Warszawy. Kiedy skutkiem wysadzenia szańca I\r. 54 (t. zw. reduta Ordona, ob.) w powietrze powstał w szeregach rossyjskich popłoch, L. pierwszy opamiętał się i całą swą dywizyę rzucił na przedszaniec Nr. 57, broniony przez nieliczną garstkę (200 żołnierzy) 8-go pułku polskiego pod dowództwem majora Krassowskiego. Naturalnie, zwyciężył i dzięki temu otworzył wrota Paskiewiczowi od strony Woli do Warszawy. W r. 1837 uzyskał rangę generała korpusu (V-go) i na jego czele walczył w r. 1843 i 1844 z góralami kaukaskimi w Dagiestanie. W r. 1848 stłumił, wspóluie z Omerem-Baszą, powstanie na Wołoszczyźnie, uczestniczył w kampanii węgierskiej. Kilkakrotnie potykał się z Bemem

j. f. e.

M. Ko.

E.

M. L.“ („Ruskij Inwaljid“, 1874 Nr. 50); „Hist. ruchu narodowego“ (2 t., Lwów 1882); Giller A. „Hist . powstania r. 1861 — 64“ (4 t., Paryż

1867 — 1871).

Chw.

Ludgarda, małżonka Przemysława II, ks. wielkopolskiego (następnie króla polskiego v. , wielkopolskiego), córka Henry Ra I Pielgrzyma, ks. wyszomierskiego (Wismar w Meklemburgii), i Anastazyi, córki Barnima ks. szczecińskiego (* koło 1261, albowiem rodzice jej pobrali się w 1260). R. 1273, gdy miała najwyżej lat 12, poślubiono ją Przemysławowi. Poślubienie odbyło się w Szczecinie na dworze dziadka L-y, Barnima I. Długosz podaje, że małżeństwo to zostało zawarte d. 7 lipca, czego jednak sprawdzić nie można. Tegoż miesiąca przybywającą młodą parę przyjął uroczyście Bolesław Pobożny i jego żona Jolanta. Przemysław wtenczas kończył 16-y rok życia. Małżeństwo to nie należało do rzędu szczęśliwych.

L. była niepłodna: największe nieszczęście, jakie mogło spotkać dom książęcy, przy nieuregulo- wem ua wysokości nauki ówczesnej, a wykła-wanem prawie sukcesyi. Życie jej było smutne na dworze polskim, bo Przemysł ją znienawidził. R. 1283 w grudniu umarła L.; d. 15 grudnia odbył się w Gnieźnie jej pogrzeb.

dając w ciągu 3 lat humaniora, zaliczony został do liczby najdoskonalszych nauczycieli zakonu. Stopień d-ra filozofii uzyskał w Pradze r. 1675, następnie mianowany był d-rem teologii. Obok niezwykłej uczoności odznaczały go rzadka zręczność i układność w obcowaniu, wytrwałość w pracy i dążenie do zadań ^ niełatwych; te właśnie wyczekiwały nań na Śląsku. Reformacya na Śląsku górnym w owym czasie całkowicie upadła; Śląsk dolny zaś w wielkiej części wyznawał naukę Lutra, zwłaszcza Wrocław. Założone we wrocławskim zamku cesarskim (1659) kolegium jezuickie, mimo licznych uczniów ze Śląska górnego, nie mogło się poszczycić wpływem na mieszkańców Wrocławia; dlatego zakon L-owi kolegium to r. 1687 powierzył. Zdaniem L-a odświeżenie nauki było w tej chwili nieodzowną potrzebą, jeśli zamierzano stawić czoło krzewiącemu się protestantyzmowi. Gdyby istniał uniwersytet we Wrocławiu, możnaby wzbronić mieszkańcom szukania nauki w in

Powodu śmierci L-i nie podają źródła polskie; rocznik t. zw. Traski twierdzi, że „nemo vero eius mortem potuit indagare, qualiter interiit.“

Zato źródła obce: kronika oliwska, Det-mar, Kirchenberga kronika rymowana, konty-nuacya latopiśca hipackiego, a więc źródła najróżnorodniejsze i od siebie niezależne, podają, iż L-ę uduszono z rozkazu Przemysława.

Zdaje się, że rzeczywiście tragedya ta miała miejsce, lubo prof. B. Ulanowski („Kilka słów o małżonkach Przemysława II“: „Rozpraw.

st. Ktrz.

Wydz. hist. filozof. Akad. Um.“ t. XVII 1883), broni niewinności Przemysława. Por. Balzer O. „Genealogia Piastów“ (str. 244—246).

nych wszechnicach niemieckich. Wyniesienie wrocławskiego kolegium na stopę uniwersytetu stało się celem L-a; działał oględnie i przezornie. Wszedł w najprzyjaźniejsze stosunki z wrocławską radą miejską, której liczne oddał przysługi jako kapelan cesarza: umiał uczynić z dawnego znienawidzonego kolegium najsympatyczniejszego pośrednika rady miejskiej z dworem. I mimo obawy Wrocławian o założenie wszechnicy katolickiej w ich mieście, już d. 21 paźdz. r. 1702 ces. Leopold wydał dyplom erekcyjny na wszechnicę, zwaną i po dzień dzisiejszy „Leopoldina“ (otwartą d. 15 list. 1702 w dniu imienin cesarza). L. był nie-zwykłem zjawiskiem. Nie żądając nic dla siebie, umiał być niezbędnym dla wszystkich, zarówno u dworu, jak w gabinecie cesarskim pierwsze zawsze zajmował miejsce. Dzielny dyplomata i zdolny finansista, był on zwłaszcza w ostatniem dziesięcioleciu prawą ręką Leopolda. W czasie wojen używał go cesarz za pośrednika, gdyż zarówno swoim humorem jak wymową i wyższością swą umysłową umiał

G. M.

Ludgarda św. (* 1183 w Tongres, z rodziców znakomitego rodu). Wcześnie ojciec zamierzał wydać ją za mąż. Za wstawieniem się matki oddana do klasztoru benedyktynek ś.

Katarzyny, w 12-ym roku życia, na wychowanie.

Tradycya opowiada, że Chrystus objawił się jej osobiście. Pokazywali się także i z nią rozmawiali: Matka Boska, Aniołowie, Jan Chrzciciel i inni Święci. Raz ś. Jan Ewangelista ukazał się L-ie pod postacią orła świetnego i dziobem o-tworzywszy jej usta, napełnił duszę jej mądrością nadprzyrodzoną. Często widziano L-dę unoszoną w powietrze, a w nocy głowę jej o-taczały jakby promienie słoneczne. Wykonawszy śluby zakonne r. 1200, Ludgarda wybrana została na przełożoną r. 1205. W r. 1206 przeszła do klasztoru cystersek, niedaleko Bruxelli.

Gdy rozmyślała mękę Zbawiciela, wydawała się jakby całą krwią zbroczona. Umarła d. 16 czerw. r. 1246; życie jej opisał dominikan Tomasz Cardipratanus, jej spowiednik. Kościół obchodzi pamiątkę św. L-dy 16 cz. „E. Kość,“.

Ludki — mali ludzie, według niektórych zwierzątka, tak drobne, iż ledwie można je dojrzeć okiem. Są oni według Mazurów pruskich sprawcami różnych chorób, trapiących człowieka. Mazurzy rozróżniają krasnych L-ów (krasnoludków), białych, zimnych: „on ma zimne ludzie“, tak brzmi np. określenie wielu chorób, którym towarzyszy ból głowy, dreszcze, posinienie paznokci. Toeppen zebrał o tych przesądach wiele wiadomości („Wisła“ VI 171 -—175). Może być, iż L. mazurskie są już zwy-rodniałemi istotami tegosamego rzędu co ludki, a właściwiej 1 u t k i Łużyckie (także Luźki) -małe istoty, przebywające już-to w domostwach ludzkich, już w lasach, górach, polach, a pokrewne naszym krasnoludkom i palczykom,

Ludi, igrzyska u Rzymian: 1) L. circen-ses ob. Circen ses 2) L. s ceni ci, wprowadzone z Etruryi ok. r. 364 przed Chr., przedstawienia sceniczne. Stąd także zapożyczono i 3) L. gl a d i at o ri i, ob. G lad y a- ujmować nawet nieprzyjaciół, tor o wie. Z igrzysk, zaprowadzonych za czasów Rzplitej, pozostały aż do późniejszych okresów Cesarstwa: L. romani, ob. Romani ludi, L. plebei, ob. Plebei ludi, L.

Red.

Apollinares ob. Apollo; L. megalenses ob. Megalenses Ludi.

Ludingshausen Wolff FryderykJerzy, sławny Jezuita i założyciel uniw. leopoldowego we Wrocławiu (* d. 16 paźdz. 1643 w dobrach rodzicielskich Krasławiu w Inflantach [trakt dynemborski, gdzie leżały i in. dobra rodziców:

Liksna, Kirup, Nidzgall i t. d.] — f 15 kwiet.

1708 we Wrocławiu). Młodość swą przebył na dworze Jana Kazimierza, a poczuwszy wstręt do życia świeckiego, wstąpił r. 1660 do Jezuitów.

Przy niezwykłych zdolnościach, stanął nieba-

niekiedy płatające psoty człowiekowi, to znów mu pomagające, zwłaszcza dostarczające mu skarbów (Ćerny: „Wisła“ IX 40 — 75). Por. Machał „Nâkres Slovanského bajeslovi“ 99

L. K.

rawach (874—879), co nowsza krytyka w wątpliwość podaje. Miała dwóch synów: Spicygnie-wa i Wratysława. Wdowieństwo spędziła na zamku Tetynie, dokąd przewieziono ją z rozkazu Drahomiry, jej synowej a małżonki Wratysława. Jedni utrzymują, że Drahomira była poganką, inni zaś za chrześciankę ją uważają. Przebywał także na Tetynie syn jej ś. Wacław, wychowany pod okiem babki. L-ę uduszono na Tetynie z rozkazu synowej (920 — 929). Spowiednikiem jej był presbyter Paweł. Legenda głosi, że Wacław w wigilię śmierci L-y widział we śnie budynek, w którym mieszkał Paweł, cały w płomieniach.

Ludność: 1) Naukao L-i. Kwestya L-ści, tak doniosła w życiu społecznem, wyłoniła odrębną gałąź wiedzy: naukę o ludności, która rozpada się na 3 działy: d e tn o 1 o g i ę, (niesłusznie zwana pospolicie demografią), mającą na celu nietÿlko zobrazowanie stanu faktycznego i ruchu L-ści, ale i wykrycie wszelkich przyczyn, praw i tendencyi wśród niej zachodzących; populacyonistykę, t. j. naukę o gospodarczem i politycznem znaczeniu L-ści, i politykę L-ściową, czyli naukę o środkach utrzymania na danym obszarze odpowiedniej liczby L-ści, ani za wielkiej, ani zamałej. Badać L. można bądź w stanie spokoju, w danym momencie, bądź też w stanie ruchu, dynamicznie, 2) Spis ludności. Konieczność obliczania L-ści rozumiano już w Starożytności (u Rzymian i Greków, u Hebrajczyków, Egipcyan). Wszystkie te wyliczenia oparte były na dowolnej ocenie, według ilości dymów, liczby rodzin lub mężczyzn zdolnych do noszenia broni i t. d. Dopiero w czasach nowożytnych pojawiają się próby bezpośredniego określenia stanu L-ści za pomocą spisów. Pierwszy spis, możliwie dokładny, przeprowadził kanton Zürychski w r. 1567; następnie: Prancya za Ludwika XIV, Prusy r. 1682 i Anglia r. 1701. Były to jednak zdarzenia sporadyczne. Praktyka wykazała, że im spis córka Slaribora, żupana    jest częstszy,    tym rzadszemi stają się omyłki,

pszowskiego, małżonka Borzywoja, pierwszego    przystąpiono    więc do spisów peryodycznych,

księcia chrześciańskiego. Ochrzczona z małżon-    co lat 10 (w    Ameryce i Anglii) lub co lat 5

kiem przez ś. Metodego w Welehradzie na Mo-    (we Francyi,    w Niemczech). Spisom peryo-

— 103.

Ludlow Edmund, polityk angielski (* 1617 — f 26 list. 1692), syn sira Henryka L., członka Długiego parlamentu, w którym należał do opozycyi najskrajniejszej. L. po wybuchu wojny cywilnej zaciągnął się do armii parlamentu. Odznaczył się w paru potyczkach i szybko awansował. W r. 1646 wybrany w swem hrabstwie do parlamentu, przystąpił do partyi republikańskiej. W zatargu, powstałym podówczas pomiędzy parlamentem i armią, która przyjęła charakter organizacyi politycznej ruchu independenckiego, stanął po stronie armii. W r. 1648 był jednym z inicyatorów zamachu, dokonanego przez pułk. Pride’a, który na czele swego pułku wkroczył do sali westmin-sterskiej i aresztował przeszło 100 członków parlamentu (t. zw. „Pride’s Purge“). Zamach ten miał ua celu zerwanie z polityką kompromisów i doprowadzenie do skutku sądu nad królem Karolem I, który w styczniu następnego r. był osądzony. Gdy Kromwel po zwycięskiej kampanii w Irlandyi opuszczał ten kraj, zamianował L-a pomocnikiem namiestnika, a kiedy roku 1653 objął rządy dyktatorskie (protektorat), L. zaprotestował przeciw temu i był więziony przez kilka tygodni i musiał wyjechać z Londynu. W r. 1659 po śmierci Kromwela wstąpił do parlamentu; tu protestował przeciw nowej izbie lordów i żądał zwołania Długiego parlamentu i ustąpienia Ryszarda Kromwela. Po przywołaniu na tron Karola II, oskarżony jako króloDójca zbiegł do Dieppe, stamtąd do Genewy. W r. 1689 po wygnaniu Stuartów przyjechał do Londynu, ale przekonawszy się, że nie będzie tam wolny od prześladowania, ponownie wyjechał i na obczyźuie życie zakończył. Zostawił nader interesujące pamiętniki

T. R.

(Lond. 1698—9, 3 t.). Ludmiła św.,

(Tabl. do str. 848)

1)    Azya

2)    Europa

3)    Afryka

4)    Ameryka

5)    Australja i Oceania

6)    Kraje podbiegunowe

Mieszkańców

kim. kw. w tysiącach % całej lud- na 1 kim. kw.

ności ziemi 53,2 %

27,7%

8,2 %

10,5 %

44.284.784    828.676

9.897.010    430.088

30.051.673    129.552

38.995.152    165.249

8.954.421

12.669.510

J. Y. G.

6.849

0.8

13

ogółem 144.852.550 1.560.427

1000

10.8

Kaukaska Mongolska Malajska Amerykańska Etiopska Drawidyjska i in. 55 000

840 000

542 000 25 000 8 000 90 000

5%

100

4)    Niemcy

5)    Japonia

6)    Austro-Węgry

7)    Wielka Brytania

8)    Francya

9)    Turcya

10)    Włochy

11)    Hiszpania 18 618 086

12)    Belgia

13)    Holandya

14)    Portugalia 5 423 132

dycznym L-ści dały początek Stany Zjednoczone r. 1787, za tym przykładem poszła Anglia r. 1801; a Francya r. 1836. Dla osiągnięcia większej dokładności A. Quételet (ob.) wpadł na myśl, przyjętą następnie za zasadę, sporządzania jednodniowych spisów L-ści. Po raz pierwszy według tej myśli dokonano spisu w Belgii roku 1846. Odtąd wszystkie państwa trzymają się tej zasady. Pierwszy spis jednodniowy w Rossyi odbył się d. 9 lut. n. s. r. 1897.    3) Zaludnienie ziemi. Do do

kładnego obliczenia ludzkości całej jest b. daleko (zwłaszcza w Afryce i w Azyi). Pomimo to usiłowań w celu wykrycia, przynajmniej w przybliżeniu, liczebności L-ści kuli ziemskiej nie brak. Są one nawet starsze od rozwoju współczesnej nauki o L-ści. Tak Riccioli obliczał r. 1672 ludzkość ziemi na 1 000 milionów jako i Süssmilch r. 1742. Według obliczeń dr. Pr. Jurascheka r. 1909 (O. Hübners geogr.-statist. Tabellen), ludność ziemi wynosi: (patrz tablicę na str. 847).

Co do ras, liczebnie, według wyliczeń Hick-mana (Universal-TaschenAtlas) wynoszą one obecnie:

w tysiącach % całej ludności 54.0 % 34.7°/₀

1.5%

5.8%

3.5%

razem 1 560 000 Tenże Hickmann podaje liczby dla niektórych narodów. W r. 1909 było: Anglików 120 mil. Niemców 72 m., Wielkorusów 65 m., Hiszpanów 50 m., Francuzów 47 m., Japończyków 47 m., Ukraińców 30 m., Polaków 16.7 m. Liczba Polaków nie jest zgodną z rzeczywistością. Według obliczeń polskich statystyków (E. Czyński, W. Załęski) liczba ta wynosi obecnie przeszło 20 mil. głów i terrytoryalnie dzieli się jak następuje: w Królestwie Polskiem 8 471 000, w Cesarstwie 1 100 000, w Galicyi i Austryi 4 110 000, w dzielnicy Pruskiej i w Niemczech 4.000.000, w Stanach Zjedn. Am, Półn. 1 200 000, w Brazylii i innych krajach 200 000, ogółem 20 081 000. Ujęta w granice polityczne L. ziemi grupuje się według państw w następujący sposób: (patrz na tej str. łam drugi).

L. państwa bywa rozpatrywana już jako L. faktyczna, znajdująca się w danej chwili na miejscu, już jako zamieszkała, t. j. zapisana do ksiąg ludności danego miejsca, bądź jako L. według przynależności prawnej (poddaństwo, obywatelstwo, cudzoziemcy), wreszcie jako L. urodzona w danem miejscu. Wreszcie w czasie rozróżniamy L. stateczną, tj. nieznacznie zmieniającą się liczebnie

(ob. tułam 1-y) Liczba głów Data

obliczenia wraz z

koloniami

w różnych okresach czasu; niestateczną, t. j. zmienną przy każdej nowej obserwacyi; wzrastaj ącą t. j. taką, która przy każdym nowym spisie wykazuje tendencyę wzrostu, wreszcie ubywającą, która liczebnie stale upada, według wykazów kolejnych spisów.—4) Gęstość zaludnienia; L. wiejska i miejska. Stosunek ludności do przestrzeni zamieszkiwanej, nazywa się gęstością z a 1 u d ni e ni a lub zaludnieniem. Liczebnie stosunek ten może być wyrażony albo: 1) przez obliczenie ilości m-ców na danej jednostce przestrzeni, bądź 2) przez określenie ilości przestrzeni przypadającej na jednostkę ludności, bądź 3) w drodze wyliczenia odległości między mieszkańcami, w tern przypuszczeniu, że są oni rozmieszczeni równomiernie na obszarze badanym. Najbardziej rozpowszechnionym jest sposób pierwszy. Zaludnienie być może wysokie tj. gęste, albo niskie tj. rzadkie. Roztrzyga o tern nie-tylko środowisko fizyczne, ale warunki społeczno-kulturalne. Nauki przyrodnicze dają wyczerpujące wyjaśnienie, czemu kraje podbiegunowe są bez porównania rzadziej zaludnione, niż okolice umiarkowane, dlaczego krainy górzyste nie mają takiego zaludnienia jak doliny. Podobnie działają warunki kultu-ralno-gospodarcze, np. okolice bardzo rozwinięte pod względem przemysłowym będą miały najliczniejszą L-ść. Przekonywa o tern zaludnienie Europy: a mianowicie na 1 kim. kw. przypada: w Belgii 227.25 głów, w Ho-landyi 154.30 gł., w Anglii 132.66 gł„ we Włoszech 113.28 gł., w Niemczech 112.14 gł., i t. d. W Królestwie Polskiem do rzędu najbardziej zaludnionych należą powiaty przemysłowe: warszawski, łódzki, będziński i t. d. Wzrost L-ści, właśnie dzięki tym przyczynom społecznym, także nie odbywa się równomiernie. Zwłaszcza rzuca się w oczy różnica za-

miejska wiejska 77%    23 %

72

28

54.4

45.6

40.9

59.1

38.2

61.8

36.9

63.1

26.4

O to CO to 05

25.8

22.1

12.8

21.1

Data

Spisu

1908

Londyu (z przedm.) New-York Berlin (z przedm.) Paryż

Wiedeń (z przedm.)

Chicago

Tokio

Petersburg

Pekin

Filadelfia

Moskwa

Buenos-Aires

Kalkuta (z przedm.)

Konstantynopol

Hsian-tang

Hsin-gan

Osaka

1906

1905

1906

1907

1906

1903

1905

1906

1907

1907

1901

1903

równo zaludnienia jak i wzrostu pomiędzy mia- Przeciwnie, w krajach starej kultury, gdzie stami i wsiami, ludność na miejską i wiej- mężczyzna łoży więcej wysiłku, kobieta jest s k ą. Podział tak się obecnie wyraża:

ludność ludność

Anglia z Wallią Norwegia Niemcy Francya Dania Holandya Włochy

Stany Zjedn. Am. Półn.

Szwecya Rossya

Królestwo Polskie Wysoce znamiennym dla naszych czasów jest niebywały wzrost wielkich miast. Kiedy w połowie w. XIX Europa miała, według Meu-riota, 42 wielkie (ponad 100 tys. m-ców) miasta, obecnie (1905) liczy ich 225. O szybkości zaś ich wzrostu świadczy to, że kiedy na początku w. XIX nie było ani jednego na świecie miasta milionowego, obecnie mamy ich aż 17:

7.323.327 4.113.043 3.252.000 2.763,393 2.064.000 2.049.185

1.818.655 1.678.000 1.600.000 1.441.735 1.359.254 1.125.693 1.127.000 1.106.000 1.000.000 1,000.000 995.943

W Anglii co trzeci obywatel jest mieszkańcem wielkiego miasta, w Niemczech — co szósty, w Król. Polskiem—co dziesiąty. 5) P o d z i a ł L-ści według płci. Dawniej mówiono o prawie równowagi między płciami. Ale Bücher dowiódł, że istnieje raczej między płciami zaledwie dążność w tym kierunku. Według danych, opartych na rachunku prawdopodobieństwa, przewaga płci męzkiej nad żeńską wynosi około 1.8%. W Europie jest więcej kobiet niż mężczyzn o 1.7%, w Azyi mniej o 5.1%, w Afryce mniej — o 3.5$, w Ameryce mniej—o 2.1%, w Australii i Oceanii mniej o 8.3%. Przyczyny, warunkujące ten rozdźwięk leżą m. in. i w stosunkach społecznych: mężczyzn jest zwykle więcej tam, gdzie kobieta jest bardziej uciemiężona. Również więcej jest mężczyzn w krajach świeżo kolonizowanych.

Wiel Encykl, Powsi. Iluttr. Ser.I T. XL111-IV, Zesz. 360*.

w większości. Wojny, rewolucye i niektóre choroby epidemiczne (np. cholera) zmiatają przeważnie mężczyzn, nieurodzaje i kryzysy gospodarcze — przedewszystkiem kobiety. Po raz pierwszy poddano badaniu podział L-ści według płci w Szwecyi w r. 1751. W r. 1905 przypadała w Europie na 1 000 mężczyzn następująca liczba kobiet: w Portugalii 1090, w Norwegii 1083, w Wielkiej Brytanii 1067, w Danii 1 058, w Hiszpanii 1049, w Szwecyi 1 045, w Szwajcaryi 1 035, w Austryi 1035, w Prusach 1031, w Niemczech 1 029, we Prancyi 1 022, w Holandyi 1016, w Rossy! 1 002, w Królestwie Polskiem 989, w Rumunii 968, w Serbii 943, w Greeyi 941, w Bośnii 894. A więc przeważają kobiety u narodów pochodzenia germańskiego. W krajach zaś rolniczych i u ludów słowiańskich są one w mniejszości. Czyli, że się sprawdza zaobserwowany przez statystyków rys wzajemnego ustosunkowania płci w Europie: mianowicie, przewaga kobiet słabnie w kierunku przekątnej przeprowadzonej z płn.-zachodu na płd.-wschód. Bücher wreszcie stwierdził, że po miastach Europy środkowej spostrzedz się daje przewaga płci żeńskiej. Tosamo zaobserwował Bücher w Niemczech. Dziś nie ulega już wątpliwości, że zjawisko to obowiązuje wogóle miasta, o ile wyodrębnimy załogę wojskową.

6) Podział według wieku. Gdyby i-lość urodzeń w danym kraju nie ulegała wahaniom, a ilość zejść pozostawała w każdym wieku jednaką, moglibyśmy budowę L-ści według wieku, przedstawić w formie piramidy, z młodszemi warstwami u podstawy i ze star-szemi w kierunku szczytu. Ale śmiertelność według wieku nie jest jednakową i piramida przybiera zwykle kształt dzwonu. Pomimo to przyjęto w wypadkach, kiedy we wzroście ludności panuje pewna prawidłowość (np. w Niemczech i w Stanach Zjednoczonych), używać diagramu „piramidy“. Tam zaś, gdzie czynniki naturalne działają niezmiernie słabo, we Francyi np., przyjęto używać figury „dzwonu“. Istnieje wreszcie i trzecia figura, przedstawiająca uwarstwienie ludności według wieku w kształcie „cybulki“ lub „wrzeciona“: w tych wypadkach, kiedy z ogólnego składu L-ści wydziela się pewne części (np. cudzoziemców). Cybulkowaty kształt posiada zazwyczaj L. okręgów przemysłowych uwarstwiona według okresów wieku; formę wrzeciona rolnicza. Podział ten ma wielkie znaczenie gospodarcze. Na podstawie wieku przyjęto L. dzielić na produkcyjną i nieprodukcyjną. Do produkcyjnych warstw L-ści zaliczane są mężczyźni i kobiety w wieku lat 20—50. Dzieci do lat 10 i starców od lat 60 przyjęto uważać za jednostki nieprodukcyjne. Wreszcie wiek lat 10—20 i 50 — 60 uznano

za półprodukcyjny. W krajach o L-ści wzrastającej wiek młodszy jest procentowo mniejszy, jak np. w Niemczech, gdzie trzecia część ludności jest w wieku poniżej lat 15. W krajach, gdzie ludność nie wzrasta, procentowo wzrasta grupa w wieku średnim i wielki jest stosunek starców (Francya). Anglia, gdzie L-ść wzrasta umiarkowanie, zajmuje miejsce pośrednie między Francyą i Niemcami. Od tych norm odstępują wielkie miasta; zawsze wykazują one stosunkowo więcej ludzi w wieku produkcyjnym niż na wsi, albo w całym kraju, zwłaszcza, jeśli jest to kraj rolniczy. Z podziałem L-ści według wieku jest ściśle związane zagadnienie średniego wieku L-ści, otrzymywanego przez dodanie wieku wszystkich m-ców kraju i podzielenie tej summy przez liczbę L-ści. Średni wiek ludności wynosi w Niemczech lat 27; we Francyi dla mężczyzn— działem L-ści na produkcyjną i nieprodukcyjną 30.69, dla kobiet — 31.19; w Anglii: dla męż- ma wiele styczności podział jej według zawo-czyzn- 25.31 i dla kobiet — 25.86. Nie na- dów. Podział ten jest jedna z późniejszych leży atoli średniego wieku ludności mieszać z zdobyczy nauki o L-ści. Wprawdzie odkąd nieprzeciętną długością życia lub z prawdopodo- todycznie są sporządzane spisy L-ści, zapisy-bieństwem życia, które zależą od najróżnorod- wano i różne fakty z życia społeczno-ekono-niejszych przyczyn. 7) Podział według ulicznego, jednak nie poddawano ich rozbioro-stanu cywilnego. Według stanu cywilne- wi, a co najważniejsza nie tworzono z nich go L. dzieli się na: „wolnych“ będących w mał- odrębnej dyscypliny naukowej. Dopiero w żeństwie, owdowiałych, rozwiedzionych i stanu ostatnim 27-leciu nauka niemiecka zwróciła nieoznaczonego. We wszystkich państwach więcej jest żonatych mężczyzn, niż zamężnych kobiet, więcej wdów niż wdowców. (Kobiety wcześniej zawierają związki małżeńskie, niż mężczyźni, ci zaś wcześniej zawierają związki powtórne, niż kobiety). Wśród mężczyzn w Europie, w okresie wieku powyżej lat 19, znajduje się wolnych około 30%. W państwach południowych i bogatszych stosunek ten jest mniejszy. Szczególnie wysoki stosunek wolnych znajduje się w przemysłowej Belgii i Szkocyi, w górzystej Szwajcaryi, a nawet i w ubogiej Irlandyi, gdzię prawie połowa osób w wieku do małżeństw podatnym pozostaje w stanie wolnym. Wielką stosunkowo liczbę osób zostających w małżeństwie posiadają Węgry,

L-ści zamężnej pomiędzy 58% i 61% liczby ogólnej kobiet: Francya, Austrya i Finlandya. Mały stosunek osób pozostających w związkach małżeńskich znajduje się w Szkocyi, w Szwajca-ryi, Belgii i Irlandyi, a co się tycze L-ści kobiecej również w Portugalii i Norwegii. W Belgii, Francyi, Niemczech, Norwegii, Szwecyi, Wielkiej Brytanii i Włoszech śród mężczyzn dorosłych wolnych powyżej 45 roku jest 9%, śród kobiet 12%. Wolnych mężczyzn powyżej lat 50 przypada: w Anglii 9.9%, we Francyi — 10.3%. w Niemczech — 10.11%> w Irlandyi — 14.11%, w Belgii — 16.3%, w Szwajcaryi — 18.1%, w Bawaryi — 19.2%. Upadek stosunku osób w małżeństwie zauważyć się daje w Prusiech i w Szwecyi. We Francyi % osób w małżeństwie będących wzrasta. 81 Podział na zawody. Z po

uwagę na konieczność badania L-ści z punktu składu zawodowego i przeprowadziła w r. 1882 pierwszy zawodowy spis powszechny. Ale dopiero Francuz L. March, dowiódł, że tylko przy znajomości tego, jaki jest podział zawodowy L-ści, można dokładnie badać, oświetlać i leczyć takie strony życia L-ści, jak zbytnią śmiertelność, chorowitość, zbrodniczość, alkoholizm i t. d. Obecnie już nie brak i takich uczonych, którzy od znajomości składu zawodowego L-ści oczekują przynajmniej racyonalnego ujęcia sprawy społecznej. Przy podziale ludności według zawodów rozróżnia się dwie kategorye osób: zarabiający samoistnie i niezarabiający, członkowie rodzin. Najwięcej osób zarabiających śród każdego tysiąca m-ców liczą: w Austryi--515, Francyi — 513, Włoszech — 501, Szwajcaryi — 469, Belgii — 459, Niemczech—455, Danii — 452, Węgrzech — 451, Irlandyi — 437, Szkocyi — 443, Anglii — 441, w Królestwie Polskiem — 314. Co do płci, mężczyźni zarabiający stanowią przeważnie % L-ści

Serbia, Hiszpania, a pomiędzy ludnością żeńską — Grecya. Więcej niż 64% liczby ogólnej mężczyzn przypada na mężczyzn żonatych: w państwach bogatych, jak Anglia, Niemcy, Dania, oraz we Włoszech. Co do L-ści płci żeńskiej, to prócz powyższych 4 państw, posiadają jeszcze

Data? [Tabl. do str. 851] spisu

1907 Niemcy

1900    Austrya 1897 Rossya

1901    Włochy 1901 Francya 1901 Wielka Bryt. 1900 Stau. Zjedn. 1897 Król. Polskie

Rolnic. Przem. Handel Armia Admin. Usługa Inne

i zaw. wyzwól.

19.0

ogólnej męskiej kraju, kobiety zaledwie % L-śei żeńskiej (niski wskaźnik dla kobiet pochodzi stąd, że praca ich w domu zwykle nie uchodzi za pracę samoistną). Ważne dane o strukturze ekonomicznej L-ści można otrzymać z zestawienia liczebności osób zawodowo pracujących według głównych działów pracy. Są to: 1) rolnictwo, hodowla zwierząt i leśnictwo; 2) przemysł i górnictwo; 3) handel i przewóz; 4) wojsko; 5) zawody publiczne i wyzwolone; 6) usługa i 7) inne. Przy takim podziale otrzymamy następujące liczby: (ob. tablicę na str. 850).

Zaznaczyć należy, że wszędzie L. rolnicza zmniejsza się, a powiększa liczebność osób trudniących się przemysłem i handlem. Ten stały odpływ z roli do fabryk świadczy o powszechności tendencyi do uprzemysławiania się krajów i do przebudowy społeczeństwa rolniczego na przemysłowe. Z przemianą tą związany jest podział L-ści na przedsiębiorców samodzielnych i na najmitów. Jak ta sprawa szybko podąża, świadczy coraz głębiej zarysowujący się podział klasowy L-ści niemieckiej, na zasadzie 3 ostatnich spisów zawodowych ustalony:

1882

1907

1895

Przedsiębior. 5.190.718    5.474.046    5.490.288

Najmitów 11.410.171 13.871.068 19.598.544 Innemi słowy proletaryzacya ogarnia społeczeństwa przemysłowe. Według spisu z r. 1897 w Królestwie Polskiem liczono śród osób samoistnie pracujących około 50% najmitów. 9) Ruch L-ści. Ruch L-ści obejmuje zmiany ilościowe wywołane w L-ści przez urodzenia, zejścia, śluby i migracyę. Urodzenia są w olbrzymiej większości owocem pożycia małżeńskiego. Dlatego na pierwszym planie przy rozważaniu ruchu L-ci należy postawić śluby. Według danych zebranych dla lat ostatnich w Europie na 1 000 m-ców bywa zawieranych od 6 —10 ślubów rocznie: najwięcej w Serbii (10.7), Rumunii (10.5), Bulgaryi (9.3), Rossyi Europejskiej i Saksonii, najmniej — w Szwecyi (6.2), Norwegii, a zwłaszcza w Irlandyi (5.1). Jako stosunek normalny można przyjąć 7.8 na 1000 m-ców rocznie. Stosunek ten zmienia się stosownie do pór roku zarówno ze względów ekonomicznych jak i religijnych (nieznaczna liczba ślubów śród katolików w marca i grudniu). Ogólnie zaobserwowano zniżkę ilościową w porze letniej, a wzrost ich pod wiosnę i na jesień. Najwięcej mężczyzn żeni się w wieku 25 —30 lat, najwięcej kobiet wychodzi za mąż w wieku 20 — 25 lat. Tylko w Rossyi i w Serbii przewaga liczebna jest po stronie kobiet najmłodszych, do 20 lat wieku. Pod względem stanu cywilnego nowożeńców, 81%—90% liczby ogólnej przypada na związki pomiędzy osobami wolnemi płci obojga, przytem najwięcej w Szwecyi, Belgii i Irlandyi, najmniej — w Bulgaryi, Serbii, Węgrzech i w Austryi. Na związek między wdowcami i pannami przypada 5 — 10°/₀ liczby ogólnej najwięcej w Austryi, Finlandyi, Norwegii, Bawaryi i Irlandyi, najmniej—w Belgii, Francyi, Saksonii i Anglii. Na związki między mężczyznami wolnymi i wdowami przypada 1 — 4.5 % liczby ogólnej, wreszcie pomiędzy owdowiałemi osobami płci obojga najwięcej (11.4$) w Bulgaryi i najmniej (l.4₀/°) we Francyi. Z porównania ilości małżeństw za dłuższy o-kres czasu przekonauo się, że liczba małżeństw w ostatnich dziesiątkach lat uieustannie się zniża. Upada też i wskaźnik płodności. Pod płodnością rozumiemy bądź stosunek ogólnej liczby urodzeń w danym okresie czasu do ogólnej liczby L-ci (płodność ludności) bądź też stosunek ogólnej liczby urodzeń do ilości kobiet w wieku dojrzałości małżeńskiej 15-45 lat(w ł a ś c i-wapłodność kobiet). Płodność kobiet jest u-zależniona od wielu przyczyn, głównie do wczesnego zamążpójścia. U r o dz e n i a stanowią o powiększeniu się L-ci. Uwzględniając liczbę kobiet w wieku dojrzałości, okres czasu do wydania na świat dziecka i stosunek urodzeń jed-norodków do urodzeń bliźniąt, możemy przyjąć, że stosunek 12 i więcej urodzeń na 100 m-ców jest całkiem prawdopodobny; wbrew temu w Europie stosunek ten wynosi najwyżej 5$. Najsilniejszą przyczyną zniżania się tego stosunku jest dobrowolne ograniczanie płodności (seif - restraint, Zweikindersystem). Od r. 1870 zauważyć się daje w Europie stałe zmniejszanie się liczby urodzeń. Kiedy w początkach w. XIX (Besser i Ballod) liczba ta wynosiła za 1. 1801/10 —- 41, 1841/50—49, a za 1851/60 nawet 50, to w 1. 1870/80 tylko 38, w 1890—1900—36,ar. 1900 — 35.6 na 1 000 ludności. Daje się również dostrzedz pewna prawidłowość w rozkładzie liczby urodzeń według pór roku, t. j. urodzenia zdarzają się częściej w pewnych miesiącach, rzadziej w innych. Liczba urodzeń wszędzie się podnosi: w styczniu do marca z kulminacyjnym punktem w lutym (a na dalekiej północy w marcu), tudzież we wrześniu. Drugą prawidłowość dostrzeżono przy badaniu noworodków według płci. Stwierdzono stałą przewagę liczebną chłopców nad dziewczętami pomiędzy noworodkami. Siis-smilch ujął nawet tę przewagę w liczby, wykazawszy, że na 100 dziewcząt żywych rodzi się 105 chłopców. Obliczenie to utrzymało się dotąd. Ważny jest także podział noworodków na ś 1 u b u y c h i nieślubnych.. Noworodków martwych nauka o ludności nie zalicza ani do urodzeń ani do zejść, zdarzają się one częściej śród dzieci nieślubnych, śród chłopców, bardziej u matek starszych wiekiem, oraz więcej śród L-ci ubogiej. Liczba noworodków martwych jest największa we Francyi (4.5 na luO urodzeń wogóle), najmniejsza w Portugalii (1.6°/₀). Zejścia zdarzają się również z pewną prawidłowością. Przeciętna śmiertelność roczna

wynosi obecnie dla Europy 25 wypadków na 1 000 rn-ców, ze znacznemi atoli odchyleniami, odpowiednio do państwa. Najwyższą śmiertelność mają państwa bałkańskie, Rossya Europejska, Węgry i Hiszpania, najmniejszą: Anglia,

61.5%, Petersburg —68%, Moskwa — 73.8%). Kierunek emigracyi w granicach państw europejskich i emigracyi zamorskiej idzie ze wschodu na zachód. Większość emigrujących nie ciągnie dalej niż do sąsiedniego państwa. Fran-cya całą swą immigraćyę otrzymuje z Belgii, Włoch i Niemiec. Stale wymieniają między sobą emigrantów Niemcy i Austrya, Holandya i Belgia, Rossya i Niemcami z Austryą. Najbardziej rozproszeni po Europie są wychodźcy niemieccy; po nich idą angielscy, włoscy, francuscy. Największej liczby emigrantów zamorskich dostarczają Włochy,potem Anglia z Irlandyą, Węgry, Austrya, Hiszpania, Rossya oraz dzielnice Polski. —11) Wzrost L-e i. Wskutek nierówności między liczbą urodzeń i zejść, między ilością immigran-tów i emigrantów, L. wszystkich krajów zmienia się stale; w normalnych tylko warunkach wzrasta. Zniżka L-ci, zwłaszcza w ciągu wielu lat kolejno, świadczy o upadku dobrobytu bądź o niezdrowotności ustroju społecznego (Francya i Irlandya). O wzroście L-ci w Europie świadczy to, że w r. 1762 (Expilly) liczyła Europa 130 mil. głów, r. 1800 (Levasseur) — 170 mil., r. 1860 (Hausner) —283 mil., r. 1909 (Juraschek) — 430 mil. L-ci. Różnica L-ci między jedną datą a drugą, podzielona przez ilość lat między niemi, daje rzeczywisty przyrost L-ści. Wynosi on obecnie dla Europy 0.7% i określany

Irlandya, Szwecya i Norwegia. Najbardziej zagrożonem jest życie natychmiast po urodzeniu. Na 100 noworodków żywych umiera przed osiągnięciem roku w Niemczech — 17.6, w Austryi—23.1, w Rossyi—27.2, w Rumunii —

21.2,    we Włoszech — 16.1, we Francyi —

14.3,    w Anglii — 12.7, w Szwecyi — 8.1, w Norwegii — 6.9. To niebezpieczeństwo śmierci zmniejsza się stopniowo w drugim roku życia i dosięga najniższego stopnia w okresie lat 10 —15 — najmniej zagrożonym. Po tym okresie niebezpieczeństwo utraty życia wzrasta stopniowo i na schyłku lat ludzkich dosięga takiego samego napięcia, co i na początku życia. W pierwszym roku życia śmiertelność chłopców jest większa niż dziewcząt i przewaga liczebna chłopców znika po upływie roku: dziewczęta zaczynają przeważać. Napięcie śmiertelności dotyczy zarówno płci męzkiej jak i żeńskiej, ale linia krzywa dla mężczyzn jest silniej rozwinięta, ponieważ w niemowlęctwie życie kobiet jest mniej zagrożone, w pierwszych latach młodości śmiertelność kobiet nie tak szybko się zmniejsza, dopiero w latach średnich śmiertelność śród nich bywa często wyższą.

Vt

Ludność podwaja się w lat 696

Przy rocznym przyroście

348

0.2

232

0.3

174

0.4

139

0.5

116

0.6

95

0.7

87

0.8

77

0.9

69.6

1.0

63.2

1.1

58

1.2

53.5

13

49.7

1.4

46.4

1.5

34.8

2.0

23.2

3.0

Zwykle wysoki stosunek urodzeń idzie w parze (Bertillon) z wysokim wskaźnikiem śmier- bywa według wzoru: 100 telności, i odwrotnie. Najwyższą śmiertelnością i we Francyi, Anglii, Belgii, Holandyi, Szwecyi, (P —oznacza ludność danego kraju z ubiegłej Włoszech, Rumunii, Bulgaryi i Grecyi odznacza daty P’ — z daty późniejszej, n —ilość lat ubie-się zima, w Norwegii zaś, Danii, Niemczech, głych między temi datami). Na zasadzie tego Austryi i Szwajcaryi — wiosna, w Hiszpanii i wzoru można wyznaczyć okres czasu, w ciągu Rossyi — lato. Śmiertelność miast jest różną którego L. podwaja się. Określenie to ułatwi od śmiertelności wsi i kraju. Wogóle śmiertel- tabelka: ność w Europie zmniejsza się i zniżka ta stopniowo postępuje od południa ku północy (Bertillon). Z przewyżki urodzeń nad zgonami obliczają naturalny przyrost Ł-ci.'; Im wyższy jest wskaźnik urodzeń i niższy — zejść, tern szybciej odbywa się ten przyrost. Postępuje on w Europie nie tyle dzięki większej liczbie urodzeń, ile wskutek zmniejszenia się śmiertelności.—10) Z m i an a miejsca pobytu. Na jakość i ilość L-ci wpływają prócz ilości urodzeń i zejść, także i m i gr a e y e L-ci: zmiana pobytu miejscowego, wychodźtwo w granicach tegosamego państwa, wychodźtwo w granicach lądu Europy i emigracya zamorska. Danych o zmianach pobytu miejscowego dostarczają księgi ludności: w Anglii zmieniło w ciągu ostatnich lat 10-iu 30% ludności swe zamieszkanie. Zmiana ta odbywa się przeważnie na krótką metę, ku miastom. Najwięcej zaś ciągną ludność okoliczną ku sobie stolice, wielkie miasta i miasta przemysłowe (Londyn I Kwestya przyrostu L-ci jest przedmiotem liczy L-ci przybyłej — 37.6%, Rzym —55.4%, j polityki L-owej.    Obawy przeludnienia

Berlin — 58%, Warszawa 57%, Wiedeń — i występowały już w Starożytności (Arysto-

Walter Ra-

one

cou-

v.

teles i Plato zwracali uwagę na to, że nie należy dopuszczać do szybszego powiększania się ludności, niż pozwalają na to środki utrzymania) i w Wiekach średnich. Nanowo podniósł je włoch Giovanni Botero (1540 — 1617), który (w „Delie cause délia grandezza e magnificenza delle città“ 1598) przeprowadza myśl, że ponieważ w człowieku zdolność rozrodcza (virtus generativa) jest większa, niż zdolność do zdobycia środków do życia (virtus nutritiva)} — ludzkości zagraża przeto przeludnienie. Do tychsamych wniosków dochodzi leigh (1552 — 1618; „History of the World“), z tą poprawką, że niebezpieczeństwo przyrostu L-ci jest groźne nietylko wskutek braku środków do życia, ale i wskutek nawet trudności wynalezienia odpowiedniego podziału środków, choćby wystarczały. Matthew Hale (1609 -1676; „The primitive origination of Mankind“ (Lond. 1677) dowodzi, że ród ludzki ma dążność do wzrastania w stosunku geometrycznym i L. danego kraju może powiększyć się w czwórnasób w ciągu 34 lat. Czarny mór, głody, wojny i trzęsienia ziemi są dobrodziejstwem, gdyż utrudniają szybki przyrost L-ci. W tymsamym duchu pisał Josiah Child („A new Discousse of Trade“ 1690): emigracya jest niezbędna, ponieważ emigranci, zostawszy na miejscu, przyczyniliby się jedynie do powiększenia w kraju nędzy. Benjamin Franklin („Observations cerning the lncrease of Mankind and the Peopling of Countries“ 1751) porównywa ludzi do zwierząt i roślin, zdolnych do rozmnażania się bez końca. James Stewart („Inquiry into the Principles ot political Economy“ Lond. 1767) otwarcie oświadcza, że błędem nie do darowania jest popieranie przyrostu L-ci, kiedy środki do życia nie starczą nawet dla istniejącej rzeszy. Arthur Young („Political Arithmetic“ Lond. 1774) dalej snuje te wywody. Joseph Townshend („Dissertation on the Poor - laws“ Lond. 1787), woła, aby państwo określało rokrocznie ilość związków małżeńskich w celu uniknięcia przeludnienia. Takiesame głosy rozbrzmiewają w „Lezzioni di economia civile“ 1769) neapolitańczyka Antonio Genovesi, twierdzącego,że zbyt wysokie zaludnienie jest równie niebezpieczne jak zbyt nizkie. Geometryczny postęp w rozwoju liczebności L-i widzi i wenecyań-czyk Giammaria Ortes (1713 — 1790). Podobne teorye głosi we Francyi Herbert C. J. („Essai sur la police générale des grains“ 1754), w Niemczech: v. Chr. Wilh. Dohm (Ue. d. bürgerliche Verbessrung d. Juden“ Berlin 1781), v. Herrenschwand i Justus Moser („Patriotische Phauta sieen“); ale dopiero Malthus ( ob. ) nadał rozgłos tym wywodom, ku czemu dużo się przyczyniła obawa w Anglii pod wpływem Rewolucyi francuskiej. Malthus głosił swoją teoryę w sposób bezwzględny. W myśl tego Malthus odrzucał filantropię, żądał stawiania przeszkód ubogim przy

zawieraniu małżeństw, głosił jako zasadę dla ubogich jaknajmniejszą liczbę dzieci. Z pośród zwolenników Malthusa zasługują na uwagę: John Bird Sumner (1780 — 1862), arcyb-p kantuaryjski, który (w „A Treatise on the Records of the Creation“ 1816) usiłował pogodzić naukę Malthusa z boską harmonią wszechświata; Thomas Chalmers (1780—1848), który gorąco występował przeciw prawom o dobroczynności i dobijał się wydania prawa utrudniającego robotnikom zawieranie związków małżeńskich; Dawid Ricardo J. B. Say, Pel-legrino Rossi, J. St. Mili i H. Luden, K. H. Ray i R. Mohl. Do liczby późniejszych obrońców teoryi Malthusa neleżą G. Rümelin, L. Stein, W. Roscher, Schmoller, G. Cohn, A. Schaffie i Adolf Wagner; we Francyi — J. Ch. Garnier i Maurice Block, w Anglii — Bonar, w Polsce — Biliński, Głąbiński i Milewski. Wielu z obrońców Malthusa, przyznając ubogiemu prawo zawierania związków małżeńskich, poleca sztuczne środki w celu zapobieżenia zapłodnieniu (tak zwany neomaltuzy aniz m). Z takiemi radami wystąpił (1822) Francis Place, którego ideami tak przejął się Robert Owen, że zalecał członkom swojej kolonii „rozsądek w życiu małżeńskiem“. Syn Owena, Robert Dale O., wydał nawet pracę „Moral Psychology“ (1832), w której uzasadniał naukowo tę praktykę. W r. 1877 zawiązała się w Londynie Liga Maltuzyańska, która rozpoczęła propagować tę ideę, i w r. 1878 zaczęła wydawać mies-ik „Malthusian“ z dewizą: ,,dla istoty rozumnej sztuczne środki zapobiegawcze są równie naturalnemi jak naturalne-mi są przeszkody w życiu stawiane przez choroby i śmierć*⁴. Ze skrajnych Neomaltuzyanistów bardziej są znani: w Anglii —Charles R. Drys-dale (prezydent Ligi), Annie Besant, miss Martino, a w Niemczech — S. Stille i Otto. Zarówno starsi jak i młodsi zwolennicy Malthusa wierzą, że z niebezpieczeństwa niema innego wyjścia, prócz sztucznego zapobiegania urodzeniom. Dzisiaj te obawy osłabły w obliczu postępu produkcyi źródeł spożywczych i zmniejszającej się skali przyrostu L-ci. Przeciwnicy Malthusa, rekrutujący się pierwotnie z pośród ludzi serca (Godwin), dzisiaj mają na swe rozporządzenie argumenty naukowe i zaznaczają, że każda epoka rozwoju dziejowego ma inne prawo przyrostu L-i i że w miarę wzrostu indywidualności umysłowej stopa przyrostu będzie spadała (porównaj ciekawe wywody Herb. Spencera w jego Biologii). Marx wykazał m. in., na czem polega owo „przeludnienie“ współczesne. Niektóre z tycn poglądów dzisiejszych jędrnie opracował Proudhon: „Większa część ludności — („Système des contradictions économiques⁴⁴ Paryż 1846) — oddana jest monotonnej ciężkiej pracy, mniejsza żyje bez troski o jutro... i cywilizacya musi ulegać fatalnemu instynktowi rozrodczemu... a ponieważ środki

wzdłuż praw. brzegu Czeremoszu Czarnego. Od szczytu Listowatego (1 525 npm.) na płn zach. ciągnie się szeroki grzbiet górski z ob-szernemi połoninami przez szczyt Pnewie (1 585 m.). Tutaj rozdziela się na dwie odnogi górskie: wschodnia z nich bieży zrazu na wsch., potem na płu., jako dział wodny między Czeremoszem Białym a Hramitnym Wielkim; zachodnia ciągnie się na płn.-zach. przez szczyt Kamieniec (1525 m.), Stefulec Wielki (1 576 m.) aż po szczyt Babę Ludową (1586

m.), najwyższy w tern paśmie. Od tego szczytu wybiega na płn. grzbiet górski Odzirniński ze szczytem Tarnicą (1 558 m.), tworzący dział wodny między Moczeruym a Odzirnym potokiem, dopływami Probiny. Na płn. - zach. od

materyalne nie wystarczają..* więc pozostają recepty maltuzyańskie“. W tym sensie występowali przeciw Malthusowi i inni socyaliści. — Literatura: ob. Statystyka, Miasta, Malthus, Maltuzyanizm. A. v. Fircks „Bevölkerungslehre u. Bevölkerungspolitik“ (Lipsk 1898); G. v. Mayr „Statistik u. Gesellschaftslehre" (Fryburg 1897); R. Mayo-Smith „Statistics a. Sociology“ (New-York 1895); E. Levasseur „Statistique de la superficie et delà population des contrées de la terre“ (Paryż 1889); Fr. Ratzel ,,Anthropogeo-graphie“ (Stuttgart 1891); Kötzschke ,,Die Gefahren des Neumalthusiauismus“ (Lipsk 1895); Kautsky „Der Einfluss d. Volksvermehrung aux den Fortschritt d. Gesellschaft“ (1890).

E. Chw.

Ludolf Hiob, słynny oryentalista, zapocząt-    Baby Ludowej rozpościerają się hale Mihaile-

kował w Europie badania naukowe nad litera-    wa (1 448 m.) i Łukowiec (1506    m.). Od

turą etyopską (* 15 stycz. 1624 w Erfurcie—    ostatniej hali bieży na płn. ściana górska Wap-

f 8 kwiet. 1704 we Frankfurcie n. M.). Po ukoó-    niark, kończąca się szczytem Ludową (1466

czeniu studyów uniwersyteckich w Leydzie wie-    i 1 327 m.) nad Czeremoszem Czarnym. Stok

le podróżował po Niderlandach, Francyi, An-    ku północnej «tronie jest o wiele łagodniejszy

glii, Włoszech, Szwecyi i Danii. W Rzymie pod    tu istnieją większe strumienie (Hramitny Wiel-

kierunkiem abisyńczyka Georgiusza zapoznał    ki i Mały, Moczerny, Odzirny, Mihailewski

się z jęz. etyopskim, który stanowił odtąd głów-    i Probina). Stok południowy jest stromszy,

ny przedmiot jego zajęć naukowych. Znał podobno    w niektórych miejscach nawet nagle spada ku

dolinie Czarnego Czeremoszu, a małe strugi głębokiemi i wąskiemi opadają korytami. Na połoninach rozwija się bujna roślinność halna, wypasają się owce i bydło przez lato.—„Słown. Geogr.“.

Lüdowa (Lüde) Aleksandra, secundo voto Franciszkowa Żmurkowa, żona znanego artysty-malarza, znakomita współczesna artystka dramatyczna (* we Lwowie w 1858). Wykształcenie otrzymała domowe; kształciła się jednocześnie w malarstwie i w muzyce. Wystąpiła najpierw w operetce; potem spędziła kilka lat na scenie krakowskiej, pod kierunkiem Koźmiana. Wystąpiła na scenie teatru „Rozmaitości“ w Warszawie w r. 1881 i odra-zu zdobyła sobie sławę i sympatyę publiczności i krytyki. L. wytworzyła pierwszorzędne role w następujących utworach; „Półświatek“ Dumasa; „Hedda Gabler“ Ibsena; „Gniazdo rodzinne“ Sudermana; „Sen nocy letniej“, ,,Jak wam się podobaj „Opowieść zimowa“ Szekspira; „Niewierna“ i „Zgon miłości“ R. Bracco, „Turniej“, „Esterka“, ,,Dyana“, „Reduta“ Kozłowskiego; ,,Zemsta“ Fredry; „Dama kamelio-wa“ Dumasa, „Myszka“ i „Świat nudów“ Paille-roua;,,Lilia Weneda“ Słowackiego —i we wszystkich niemal wybitniejszych komedyach nowoczesnych. L. w każdej roli zwraca uwagę wybornem zrozumieniem przedmiotu, wytwor-nością i ogromnem poczuciem stylu. Obdarzona świetnemi warunkami zewnętrznemi, u-chodzi na scenie za mistrzynię dyalogu ko-medyowego. Pomimo lekkiego akcentu lwow-sko-rusińskiego, artystka ma świetną, bardzo wyrazistą dykcyę. przez siebie nadaje

K. A

dwadzieścia kilka języków. Pełnił kolejno przy różnych dworach książęcych w Niemczech obowiązki ochmistrza; r. 1690 prezydent Collegium imperiale historicum we Frankfurcie. Główne dzieła: „Historia aetiopica“ (Frankf. 1681, 21.), z późniejszemi „komentarzami“ (1691) i „dodatkami“ Q693); „Grammatica amharicae lin-guae“ i „Lexicon amharico-latinum“ (tamże

1698); „Lexicon aetiopicum“ (wyd. 2-ie 1699) i „Aethiopische Grammatik“¹ (1702). W dodanym do słów. etyop. „Syllabus vocum harmo-nicarum“ okazał, jak na ów czas, niepospolite zdolności porównawcze.

Ludolfina, Ludolfa liczba, ob. C e u 1 e n-Ludolf.

Ludomir, pseudon. Tadeusza Komara (ob.).

Ludovisi L u d w i k, kardyn. (* 1575- 1632), założyciel Villi Ludovisi (ob. niżej).

Ludovisi Villa, na płnoc od Rzymu, na terenie starożytnych ogrodów Sallustyusza urządzona w r. 1622 przez kard. Ludovico Ludovisi posiadłość, składająca się z pałacu, pięknego ogrodu, galeryi posągów i kasyna. W nowszych czasach przy rozrastaniu się Rzymu L. rozparcelowano; pozostało jedynie kasyno dell’

Aurora (nazwane tak od wspaniałego plafonu Guercina w sali parterowej), zbudowane przez malarza Domenichino (ob.). Znajdujący się w V. L. cenny zbiór rzeźb antycznych (Hera Ludovisi, Mars Ludovisi, grupa Elektra i Orestes i w. in.) przeniesiono r.

1891 do pałacu Piombino.—Por. Schreiber „Die antiken Bildwerke der Villa L.“ (Lipsk 1880). .'.

Postaciom odtwarzanym bardzo subtelne wy-

Ludowa, Łukowa, nazwa znacznego działu górskiego w Karpatach Czarnohorskich,

kończenie psychologiczne. — W d. 22 maja r. krewnych (u Dyjerów). Do tej kategoryi moż-1908 obchodziła jubileusz dwudziestopięcioletniej pracy na scenie warszawskiej.

na także zaliczyć L-a u względnie wysoko posuniętych Polinezyjczyków: brak pokarmu mięsnego, mimo obfitości jadła roślinnego i rybnego, przyczyniał się do utrzymania plugawego zwyczaju. 5) etniczne, nie idące w parze ze szczeblem kultury, ale głównie nieodłączne od pewnych plemion i poniekąd tworzące ich cechę duchowo-społeczną. Tutaj należą względnie wysoko stojące ludy: wyspiarze z arch. Fidży, Monbuttowie i Niam-niamowie Afryki środkowej i t. d. Zwłaszcza zasługuje ono na uwagę w okolicach, zasobnych w zwierzynę i w ogóle środki utrzymania, jak Afryka Środkowa: zdarzają się tutaj fakty wykopywania trupów i pożerania ich w stanie rozkładu. Działałam pobudka pochodzenia lubieżnego, tasa-ma, co stwarzała wilkołaków średniowiecznych i dzisiaj wywołuje w Europie pojawianie się gwał-cicieli-ludożerców. L. tej kategoryi jest odmianą popędu lubieżnego na podłożu epilepto-kształt-nem i należy do rzędu zwyczajów, które z trudnością dają się wykorzenić. L. dzisiaj zdarza się w Środkowej Afryce (porzecze rz. Uelle, Kassai), w porzeczu Amazonki i Ory-noko, w N. Holandyi i w Melanezyi; jeszcze na początku w. XIX obejmowało Polinezyę; w formie wilkołactwa zorganizowanego (święto terorystów) utrzymało się w Afryce zachodniej, w Kolumbii brytańskiej. Ale ongi musiało być rozleglej rozpowszechnione i zdaje się, że stanowi nieodłączną cechę dzikości. Istniało ono i w Europie: o tem świadczą podania (mitologiczne; nasze baśni o babie-jędzy), praktyki pewne przesądne (w tej liczbie bodaj pierniki odpustowe kształtu ludzkiego), materyały historyczne (np. w Szkocyi). Są ślady z czasów przedhistorycznych o istnieniu L-a (np. wykopaliska w Krapinie). —L i t. Andree „Anthropophagie“ (Lipsk 1887), najcenniejsza w tym przedmiocie monografia; K. Letourneau „Science et matérialisme“ (Paryż 1879); J. Lippert w „Kulturgech. d. Menschheit“; Bergemann „Die Verbreitung d. Anthropophagie“ (1893); Woewodskij „Kan-nibalizm w greczeskjich mifach“ (Petersb. 1874); L. Krzywicki „Z psychologii ludów: ludożerstwo i wilkołactwo“ („Wisła“ 1890; tamże bibliografia przyczynków do psychologii lubież-ników-ludożerców).    u K.

Ludu polskiego stowarzyszenie, ob. Polskiego ludu stowarzyszenie.

Ludwig (L u d e w i g, Ludwik), herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej w polu prawem czarnem—między dwoma złotemi u-kośnemi paskami—złota ostroga kółkiem do góry; w lewem zaś czerwonem - pół srebrnego orła. Nad koroną baronowską dwa hełmy u-koronowane: w pierwszym, z labrami czarno-złotemi, złoty krzyż; w drugim, z labrami czer-wono-srebrnemi—trzy pióra strusie białe. Nadany w w. XVII ze szlachectwem estońskiej rodzinie Briesemann w. Nettig, znanej następnie

J. L.

Ludowe uniwersytety, ob. University Extension Movement.

Ludożerstwo (K a n n i b a 1 i z m), objaw, zdarzający się wśród naszej cywilizacyi obecnej jedynie w nadzwyczajnych wypadkach (łodzie rozbitków, L. półobłąkanych erotyków, wybuch namiętności podczas dni wrześniowych r. 1792 i t. d.). Ale pomiędzy barbarzyńcami spotyka się L. o wiele częściej, zwłaszcza zaś zdarza się często wśród t. zw. ludów dzikich. W zakresie tej niższej kultury, barbarzyńskiej i dzikiej, należy zresztą wyróżnić parę kategoryi L-a: l-o) L. przypadkowe, które nie pozostaje w żadnym związku ze zwyczajami plemienia. Tutaj należą czyny niektórych Polinezyjczyków i Czerwonoskórych Ameryki płc., rzucających się w podniecieniu bojowem na zabitych wrogów. Częściej jednak próbowanie serca zabitego nieprzyjaciela i picie krwi jego podchodzą pod rubrykę następną, gdyż postępki takie wypływają z wierzenia, że spożywając serce mężnego wroga, spożywający nabędzie jego odwagi i waleczności. 2-o) L. z przesądów wypływające. Prócz tylko co przytoczonego przykładu, można tutaj wymienić zwyczaj australijski, gdy matka po śmierci dziecka (naturalnej, a jeszcze częściej gwałtownej) spożywa ciało jego w ufności, że tym sposobem odzyska cząstkę „duszy swojej“, którą wlała w dziecko przy urodzeniu. 3-o)

L. religijne, spożywanie mięsa ludzkiego lub używanie krwi (zwykle do ciast) podczas zwykłych obrzędów dorocznych lub, na wyższym szczeblu, w razie nadzwyczajnych zdarzeń dla odwrócenia klęski. Niekiedy L. bywa zastąpione przez ofiarę bogom z człowieka.

Objawy L-a religijnego są zazwyczaj przeżytkiem okresów wcześniejszych, kiedy L. było objawem codziennym. M. in. tutaj należy spożywanie prochów zmarłego (w postaci mączki mieszanej do potraw) przez rodzinę jego. Bodaj nasza „baba“ wielkanocna ma taki początek. 4-o) L. z głodu. Nieurodzaje, mniejsza przez jaką przyczynę wywołane, mogą nawet u barbarzyńców wyższego szczebla sprowadzić tłumne L., jak wśród mahdystów w Kordofa-nie i nad Nilem, wśród Beczuanów podczas zniszczenia, wywołanego przez Attylę zuluskiego, Czakę. Zwłaszcza w okresie dzikości głód zdarza się często jako następstwo przypadkowości źródeł utrzymania. L. jest więc tutaj bardzo rozpowszechnione. Nie mówimy już o okresach paroletniej posuchy, dzięki której plemię Birria (w Australii) pożarło wszystkie dzieci. Chodzi raczej o objawy powszednie, stateczne. Otóż w takim charakterze L. np. w N.-Holandyi jest tak pospolite u niektórych plemion, iż zwyczaj wyznacza z góry, jaką cząstkę ciała zmarłego ma dostać który z

'Jf

i

0 L-u: A. Stern „Otto L.“ Sauer „Otto L.“ (Praga

cc

Min.

pod nazwiskiem Ludwig, której jedna gałąź, w osobie Fryderyka, kapitana artyl. rossyjskiej, otrzymała tytuł baronowski polski r. 1774, a następnie r. 1776, w osobie brata tegoż, An-

rSiaii

SUI

Fig. 157. Ludwig (herb).

drzeja, generał-adjutanta Komisyi wojska kor., przypuszczona została do szlachectwa polskiego ze spolszczeniem nazwiska Ludwig na Ludwik. Źródła: „Volumina Legum“ VIII, 301; Kanclerska ks. 41, str. 236; Baltisches Wappenbuch; Rietstap.    D-

Ludwig Otto, pisarz niemiecki (* 1813 w Eisfeld w Turyngii — f 1865 w Dreźnie). Po śmierci ojca, L. jął się handlu; ale wolne chwile przepędzał na nauce i marzycielstwie. Roku 1839, uzyskawszy zapomogę od ks. meiningeńskiego, udał się do Lipska na studya muzyczne pod kierunkiem Mendelssohna. Nabawiwszy się choroby piersiowej, wrócił do Eis-feldu i poświęcił się twórczości literackiej. R. 1842 przeniósł się do Drezna, gdzie mieszkał do śmierci. Życie i twórczość L-a nastręcza dużo materyału do porównania z E. T. A. Hoffmannem. Pierwszy utwór L-a („Die wahrhaftige Geschichte v. d. drei Wünschen“ 1842

-    43) daje w nim wiernego ucznia romantyków, zwłaszcza Hoffmanna. W następnych u-tworach wysuwa się na plan pierwszy naturalizm sui generis, polegający na pełnem radosnej żądzy życia garnieniu się do świata, a wypowiadający się w technice bardzo staran-nem odmalowywaniem szczegółów. Z utworów epicznych zasługują na uwagę „Maria“ (nowela 1842), „Aus einem alten Schulmeisterleben“ (niedokończona powieść 1845 — 46), „Heithere-thei“ i „Aus d. Regen in die Traufe“ (nowela 1857), wreszcie powieść „Zwischen Himmel u. Erde⁴' (1856). Sławę zjednały L-owi tragedye: „D. Erbförster“ (1849); „D. Makkabäer“ (1851

—    52). Chcąc uniknąć błędów, wytykanych mu przez krytykę, jął się L. studyów nad Szekspirem („Shakespearestudien“, po śmierci autora, Lipsk 1871). „L.’s. Gesammelte Schrif-ten hrsg. v. E. Schmidt u. A. Stern.“ (Lipsk 1891 — 92, 6 t.) nadto wyszły jego „Studien“ (Lipsk (Lipsk 1893).

Ludwig Karol Fryderyk Wilhelm (* w Witzenhausen [elektorat Heski] 29 grud. 1816 — f w Lipsku 24 kwiet. 1895) fizyolog znakomity. Nauk. lekarskich słuchał w Marburgu i Erlangen w r. 1839 osiągnął dyplom doktorski w Marburgu; tamże w r. 1841 został pro-sektorem młodszym przy katedrze anatomii opisowej, w r. 1842 docentem fizyologii, a w 1846 prof. nadzw. anatomii porównawczej. W r. 1849 powołano L-a do Zürychu na prof. zwycz. anatomii i fizyologii: stanowisko to zajmował do r. 1855, w którym przeniósł się do Wiednia, aby w Josephinum tamtejszem objąć katedrę fizyologii i zoologii; w r. 1865 w kwietniu otrzymał katedrę fizyologii w Lipsku i stanął tamże na czele uniwersyteckiego zakładu fizyologicznego.—Dziełem najgłówniejszem L-a jest „Lehrbuch d. Physiologie d. Menschen“ (wyd. 2-e Lipsk 1858 —1861), z innych prac jego, b. licznych, wymieniamy jeszcze: „Beiträge zur Lehre v. Mechanismus der Harnsecretion“ (Marburg 1842); „Ueber endosmotische Aequivalente u. eudosmoti-sche Theorie“ (w „Zeitschr. f. rationelle Med.“ VIII), ,,Ueber den Druck den das fliessende Wasser senkrecht zu seiner Stromrichtung ausübt“ (w „Sitzungsber. der Wiener Akad.⁴'

1858), „Ueber d. Einfluss d. Halsmarks auf d. Blutstrom“ (tamże 1864), „Die physiologischen Leistungen d. Blutdrucks⁴' (Lipsk 1865), „Zusammenstellung d. Untersuchungen über Blutgase“ (w „Wiener med. Jahrbücher“ 1865), „Neue Versuche über die Beihilfe der Nerven zur Speichelabsonderung“ (w „Zeitschr. f. rationelle Med. 1851); nadto wydał „Arbeiten aus der physiologischen Anstalt zu Leipzig“ (11 roczników 1866 —1877; od r. 1877 w Du Bois-Reymonda „Archiv'⁴), w których pomieszczał prace własne i licznych uczniów, pod kierunkiem jego dokonane. Prace L-go i uczniów jego tu nie wymienione znaleść można w J. Muel-lera „Archiv“ (1843 — 1849), Henlego i Pfeu-fera „Zeischr." (1844-1855), „Verhandlungen der Züricher Naturf.-Gesellschaft“ (1852—1855), „Sitzungsber. der Wiener Akad. d. Wissenseh.“ (1856 — 1864) i ,,Ber. d. k. sächsischen Gesellsch. der Wissensch. zu Leipzig“ (1865 — 1876). Przytoczone prace dają wyobrażenie o przedmiotach głównie badanych przez L-a, lecz zajmował się on jeszcze wielu innemi, poczynił odkryć niemało, sprostował wiele poglądów mylnych i wynalazł różne sposoby badania nowe; do wynalazków jego między innemi należy też Kymografion (ob.). Odznaczał się zawsze pracowitością zdumiewającą, a profesorem był znakomitym. — Por.: „Biogr. Lex. d. hervorr. Aérzte“ (IV 61)    Dr J p‘

36 str.).

x-y.

dische Bauer im XVIII J.“ (doskonała monografia); „Die deutschen Reichsstände im Eisass und der Ausbruch der Revolutionskriege“ (1891). Zbierał materyały do wielkiej pracy o pochodzeniu i budowie nowoczesnego państwa badeńskiego, które po śmierci L-a (przedwczesnej, na tyfus) złożono w arch. badeń-skiem w Karlsruhe.—Por. nekrolog prof. Bre-slau’a w „Vierteljahrsch. f. Social-u. Wirt-schaftsgesch.‘‘ (IV, 221—225).

Ludwigsbrunn, wody mineralne w pro w. niem. Oberhessen w pobliżu Schwalheimu, powiat Priedberski, 2 kilom, od stacyi Grossker-ben kolei Kassel-Bockenheim. Źródła tamtejsze znane i używane są oddawna, należą do szczaw ziemno - solnych, zalecane bywają zwłaszcza do wstrzykiwań przeciwko cierpie-„Der Infi- niom nieżytowym odbytnicy i pochwy macicznej. Zakład leczniczy na miejscu nie istnieje, lecz L. wysyła corocznie po kilka milionów butelek wody swej.

Ludwigsburg, druga rezydencya królów wirtemberskich, główne miasto okr. Neckar, 2 km. od rz. Neckar, punkt węzłowy kolei żelaznych, wśród malowniczej miejscowości; proste ulice, piękne bulwary i aleje; wielki zamek królewski (16 budynków, 400 pokojów, wiele wspaniałych sal i galerya obrazów). M-ców ok. 20 000. Mieszkańcy zajmują się głównie wyrobem przedmiotów metalowych, organów i warsztatów tkackich. W okolicy piękne pałace letnie: Monrepos, Favorite i Solitude. W 1. 1758—1824 istniała słynna tu fabryka porcelany, wyrabiająca wspaniałe serwisy i t. p. w stylu roccoco.    Km>

Ludwi.gsb.afen, miasto w Palatynacie bawarskim na lewym brzegu Renu, naprzeciw Mannheimu, połączone kolejami żelaznemi z Neun-kirchen, Wormacyą, Grosskarlbach i Schauern-heim. Znaczne fabryki przetworów chemicznych, nawozów sztucznych, maszyn i wogóle wyrobów z żelaza i stali, przędzalnie i t. d. Ważne ognisko handlu. — L. założył r. 1843 Ludwik I Bawarski; ludność jego szybko wzrasta: w r. 1905 doszła do 72 286 m-ców; w ciągu ostatnich lat 20 potroiła się.

Ludwik, cesarze z domu Karolingów: 1) L. I Pobożny, syn Karola W. i Hildegardy (* 778—f 20 czerwca 840). W r. 781 koronował go pap. Adryan I z polecenia Karola na króla Akwitanii. L. udał się do swej prowincyi pod opieką Arnolda. Tu nabrał sprawności w sztuce wojennej i otrzymał staranne wychowanie. W r. 794 poślubił Irmingardę, córkę hr. Ingrama. Na mocy podziału państwa, podjętego przez Karola w r. 806, miał otrzymać prócz Akwitanii War-konię, Septymanię, Prowansalię i większą część Burguudyi. Po śmierci braci uznany za dziedzica całego państwa, był koronowany na współrządcę 11 wrześ. r. 813 w Akwizgranie. Po zgonie ojca usunął z dworu wszystko, co sprzeciwiało się surowej obyczajowości. Krok ten

Ludwig Alfred, sanskrycista i językoznawca (* 9 Paźdz. 1832 w Wiedniu), kształcił się tamże i w Berlinie; habilitował się w Wiedniu r. 1858; prof. filog. klasycznej i językoznawstwa w Pradze (1860 — 71). Główne zasługi L. położył jako tłómacz i komentator tekstów sanskryckich: ,,Der Rigveda od. d. heiligen Hymnen d. Brahmana“ (6 t., Praga 1876 — 88); ,,Die philosophischen u. religiösen An-schaungen des Veda“ (Praga 1871); ,,Ue. die Kritik d. Rigvedatextes‘‘ (tamże 1889); ,,Ue. die Methode bei Interpretationen d. Rigveda“ (1890). Wiele cennych prac pomniejszych z tej dziedziny L. zamieścił w Rozpr. i sprawozd. król. T-stwa naukowego w Pradze. Nie znalazły natomiast uznania prace czysto-językoznawcze L-a: „Die Entstehung der a-Deklination“ (Sitzugs-berichte d. Wiener Akad.“ 1867); nitiv im Veda‘‘ (Praga 1871), zwłaszcza zaś polemiczna rozprawa: „Agglutination oder Adaptation?“ (tamże 1873). Powszechnie przyjmowanej podówczas teoryi „aglutynacyi“ w tworzeniu się języków (ob.) przeciwstawiał L. teoryę stopniowego różniczkowania form gram. drogą przystosowania ich, czyli adaptacyi do potrzeb mówiącego. Teorya ta, wadliwie broniona przez L-ga, miała w sobie zdrowe jądro i dziś, po latach 40 zapomnienia, wraca w nowej postaci na porządek dzienny w nauce.—Por.: K. Appel „O istocie zjawisk językowych“ (Warsz. 1909,

K. A.

Ludwig: 1) Karol, malarz niemiecki (* 1839 w Römhild [Sachsen-Meiningen]), kształcił się w Norymberdze i Akademii monachijskiej, pracował nad pejzażem pod kierunkiem Pilotiego; w r. 1868 przeniósł się do Dusseldorfu. R. 1877 profesor malarstwa pejzażowego w Sztutgardzie, r. 1880 osiadł w Berlinie. Obrazy L-a odznaczają się pełnym poezyi wdziękiem, doskonałym rysunkiem i świeżym kolorytem, szerokiem a jednak dokładnem traktowaniem przedmiotu. Ważniejsze obrazy: Waląca się brama parkowa (galerya, br. Schacha w Monachium); Wiosna, Jato i jesień; Noc księżycowa; Pasmo św. Gotarda; Nocna burza na jeziorze badeńskim (1881); Letni dzień w Alpach graubindeńskich C1883); Wiosna w Tyrolu (1886); Poranek jesienny w starym parku (1892); Zamek górski w świetle księżyca i wiele innych. Z jego sióstr: 2) Augusta (* 1834) utalentowana malarka rodzajowa, a

3) Julia (* 1922 — fl894) znana nowelistka. Z jej prac ważniejsze: „Altes u. Neues“ (1868); „Mein Grossoheim“ (1884); „Aus goldner Zeit“ (1855); „Im kühlen Grund“ (1870).

Ludwig Teodor, jeden z najzdolniejszych przedstawicieli najmłodszego pokolenia historyków niemieckich, uczeń Knappa (* 1868 w Emmendingeu — f 16 paźd. 1905 w Strasbur-burgu). W r. 1902 profesor historyi w Strasburgu. Napisał: „Die Koustanzer Geschichtschreibung bis zum XVIII J.“ (1894); „Der ba-

Wiel Encykl. Pow«i. Ilustr. Ser.I T. XLÜ1-IV, Zesz. 350»,

s. p.

Dr j. p.

ig. p.

spowodował zanik ruchu umysłowego. Przeważny wpływ dostało duchowieństwo, bogato obdarowane. Ukoronowany przez pap. Stefana IV w Reims r. 816, uporządkował sprawę dziedzictwa po sobie. W r. 817 na sejmie w Akwizgranie podzielił państwo między synów swych: Pipina, L-a i Lotara; Lotar został współrządcą ojca i miał po nim objąć władzę cesarską. Po stłumieniu powstania Bernarda, który od Karola W. otrzymał był Włochy w lenno, L. oddał je Lotarowi. Po śmierci żony Irmingardy chciał usunąć się do klasztoru, ale za wpływem magnatów porzucił zamiar i poślubił Judytę, córkę hr. Weila (819). Przyjście na świat syna Karola z tego małżeństwa stało się przyczyną długoletnich wojen z synami starszymi. Gdy w r. 829 na sejmie w Wormacyi otrzymał Karol Alemanię z Alzacyą i inn. ziemiami, Lotar, który miał być jego opiekunem, zachował się wrogo względem woli ojca. L. pozbawił go współrządów i wyprawił do Włoch. Na dworze pozyskała wpływy Judyta, dążąca do zaprowadzenia rządów sprężystych i przeciwna szafowaniu dobrami na rzecz klasztorów. Zachowanie się to wywołało protest, a Pipin i Lotar w r. 830 rozpoczęli powstanie zwycięskie. Zjazd w Compiègne oddał ponownie współrządy Lotarowi, co w istocie było pozbawieniem władzy L-ka. Judytę zamknięto w klasztorze w Poitiers, Karola oddano pod opiekę Lotara, równającą się więzieniu. Ale podnieśli się zwolennicy L-a I i na zjeździe w Nimwegen (830) cesarz odzyskał swe stanowisko. W r. 831 w Akwizgranie nastąpił nowy podział państwa. Gdy L. oddał Akwitanię Karolowi, władca jej Pipin postanowił się bronić. L. pierwszy ruszył przeciw synowi i zwyciężył go, ale bez dalszych skutków. W r. 832 dokonał cesarz nowego podziału państwa, z wyraźnem dążeniem do zmniejszenia posiadłości Pipina i Ludwika, co w r. 833 doprowadziło do nowej walki. Pod Kolmarem opuściło cesarza wojsko, wobec czego oddał się wraz z żoną i Karolem w ręce synów. Karola wyprawiono do klasztoru w Prüm, L-a I osadzono w St. Medard, a Judytę w Tor-tonie. Mimo nalegań synów nie zrzekł się L. I tronu i nie chciał pozostać w klasztorze. Wkrótce wybuchła niezgoda między braćmi, wywołana samowolą Lotara; skorzystał z tego L. I i d. 1 marca 834 w St. Denis ponownie tron objął. W r. 837 dokonał nowego podziału państwa, oddając Karolowi Neustrazyę. To spowodowało znów niezadowolenie starszych synów i przerzuciło ich do obozu wrogiego ojcu. L. I zbliżył się do Lotara, który był udał się do Włoch i opornie względem ojca się zachowywał. Po śmierci Pipina cesarz podzielił ziemie jego między Karola i Lotara, co złagodziło niechęć tak obdarowanego ku ojcu. Teraz Ludwik syn, nie chcąc zadowolić się Bawaryą, zdecydował się mieczem wywalczyć rozszerzę-nie swych posiadłości. Jednocześnie w Akwi-tanii wybuchło powstanie na korzyść synów zmarłego Pipina. L. I udał się do Akwitanii, część panów uznała jego władzę i zjawiła się na dworze w Poitiers. Podczas wyprawy przeciw rokoszanom L. zachorował i zmarł na wyspie na Renie koło Ingelheimu, poleciwszy insygnia władzy przesłać Lotarowi.—Literatura: Mühlbacher ,,Die Regesten des Kaiserreiches unter den Karolingern“ (Innsbruck 1881, 1883). Simson ,,Jahrbücher d. fränk. Reichs unter L. dem Frommen“ (2 t., (Lipsk 1874 — 76); Fors ,,L. der Fromme vor seiner Thronbesteigung“ (Berliu 1858); L. M. Hartmann „Gesch. Italiens im Mittelalter“ (t. III Gotha 1908); Himly ,,Wala et L. le Débonnaire“ (Paryż 1849); Lavisse „Hist, de France“ II. — 2) L. II, najstarszy syn Lotara I (* 825—f 12 sierp. 875), przeznaczony przez dziadka na władcę Włoch, pozostał w nich, gdy ojciec Lotar I udał się na północ w r. 840. Z polecenia ojca podjął w r. 844 wyprawę na Rzym i utrwalił w nim prawa cesarskie, naruszone przez obiór papieża bez pozwolenia Lotara. Ukoronowany tamże został na króla Longobardów przez pap. Sergiusza II. Na czele wyprawy przeciw Saracenom, zagrażającym całym Włochom, odparł ich w r. 847. Zwycięstwo to przekonało o niezbędności działania zjednoczonemi siłami Chrześcian, a Lotar, dla dodania powagi L-owi, postanowił podnieść go do godności cesarskiej; koronacyi dokonał pap. Leon IV w Rzymie r. 850. W r. 852, podczas ponownej wyprawy przeciw Saracenom, posunął się L. aż do Bari, ale mimo wyłomu w murach miasta nie zdobył i musiał się cofnąć. W Rzymie tymczasem powstało niezadowolenie z kroków L-ka, którego wojska dopuszczały się rabunków, oraz z jego dość silnej ręki. Część Rzymian zwróciła się do Bi-zancyum, korzystając z naprężenia stosunków L-ka z domem cesarskim z powodu zerwania projektowanego małżeństwa L-a z księżniczką grecką. L. ruszył do Rzymu i tam władzę swą przywrócił (855). W tym czasie zmarł Lotar I, podzieliwszy swe państwo na północy od Alp leżące między dwóch synów młodszych. L. II miał pretensyę do trzeciej części ziem ojcowskich, bo Włochy był od dziadka otrzymał. W Orbe zjechali się bracia w r. 856 dla układów; gdyby nie stanowisko magnatów, przyszłoby do walki zbrojnej. L. zawarł pokój z braćmi, ale nie wyrzekł się pretensyi. Wkrótce przybył doń brat Lotar II w celu uzyskania u papieża unieważnienia małżeństwa z Thietbergą i ustąpił L-owi części posiadłości, objętych powstaniem Hucberta, brata Thietbergi (859). Wobec tego, że zarówno Karol zachodnio-frankoński jako i Ludwik niemiecki dążyli do zagarnięcia państwa Lotara, L. II, nie chcąc stracić swej powagi, musiał brata popierać i od papieża rozwiązanie mał-

Ludwik III i

c3

w

N

Ol

00

CJ'

Oł

żeństwa dla Lotara uzyskać. Na razie nie mógł się oddać tej sprawie, bo stosunki połuduiu Włoch wymagały jego obecności. Zaatakowali je Saracenowie, a książęta tamtejsi w walkach nieustannych swe siły rozpraszali. Zmusiwszy do uznania swej powagi Be-newent, zwrócił się L. II na północ, gdzie Karol Łysy zachodnio-frankoński uderzył na Kala, brata Ludwika. Wyprawa Karola Łysego była bezskuteczna, ale wykazała,

na

czego przy

nastręczającej się sposobności mógł L. II od stryja oczekiwać. W r. 863 zmarł brat cesarski Karol; L. II podzielił się jego państwem z Lotarem, otrzymując Prowancyą i lewy brzeg Rodanu prócz Vienne. Karol Łysy bec energicznej postawy synowców uznał. Nie udało się jednak Ludwikowi prowadzić unieważnienia małżeństwa brata mimo wyprawy podjętej w tym celu do Rzymu przeciw pap. Mikołajowi I (864). L. II udał się znów do płd. Włoch i tam narzucił władzę i walczył skutecznie z Saracenami; ale przyłączenia Włoch południowych do północnych nie dokonał, z braku sił dostatecznych. Nowy cesarz konstantynopolski Bazyli, pragnął zawrzeć przymierze z L. II dla wspólnej walki z Saracenami (868). Ale na przeszkodzie stanęła sprzeczność interesów włoskich obu cesarzów, która wyraz swój znalazła w nieu-znaniu tytułu imperatora przez Greków, do którego L. II rościł prawa. W r. 870 posłowie z greckiej Kalabryi prosili L-a II o ratunek przed Saracenami, gotowi uznać jego rządy. L. II zdobył Bari (871), główną podporę Saracenów. Dalszym zwycięstwom położyło tamę zerwanie układów z Bizancyum, oraz niechęć wasalów południowych. Zjednoczone siły greckie, saraceńskie i włoskie obaliły władzę cesarską. L. II dostał się do niewoli ks. Benewentu Adelchisa (13 sierp. 871) i dopiero 17 wrześ. wolność odzyskał, zaprzysiągłszy opuszczenie południa. Tak utracił łego panowania, którym poświęcił był spadek po bracie Lotarze II (zajęty sprawami południo-wemi, nie mógł upomnieć się o swe dziedzictwo po nim, które zagarnęli stryjowie, Karol i Ludwik), Mimo przysięgi podjął L. II nowną wyprawę na południe, lecz jej celu i upokorzenia Benewentu nie osiągnął. Wojsko pobiło wprawdzie Saracenów koło Kapui, ale nie złamało Adelchisa

wo-

umowę

prze-

swą

owoce ca-

po-

z Benewentu, który szukał pomocy w Bizancyum. Nie dokonawszy dzieła, zmarł L II w Brescii. Na nim wygasła dynastya karolińska we Włoszech. Liter. Mühlbacher „Regesten d. Karolinger“ (t. I Innsbruck 1883); Dümmler „Gesch. ostfränk. Reiches“ (I — II Berlin 1862 — 65); L. M. Hartmann „Gesch. Italiens im Mittelalter“ (Gotha 1908).—3) L. III, syn Bosona, króla Burgundyi Dolnej, i Irmengardy, córki Ludwika II (* 880—f 928). W r. 890 król burgundzki, w dziesięć lat później lougobar-

des

ces.

dzki, a w r. 902 ukoronowany przez pap. Benedykta IV na ces. rzymskiego. Berengar z Friaulu wziął go do niewoli w Weronie i o-ślepił r. 905, poczem L. III powrócił do Arles. Liter.: P. Fournier ,,Le royaume d’Arles et de Vienne“; Poupardin ,,Le royaume de Provence sous les Carolingiens“ 1901.—4) L. IV Bawarski, syn ks. górno-bawarskiego Ludwika Surowego i Matyldy, córki Rudolfa Habsburga (* 1287—f 11 paźdz. 1347). Wychowywał się z książętami austryackimi na dworze wiedeńskim. W r. 1302 objął ojcowiznę z bratem Rudolfem. Wkrótce doszło do walki między braćmi, z powodu opieki nad małoletnimi książętami dolno-bawarskimi. Zgoda między braćmi, której mocą Rudolfa dopuszczono do opieki i głosu elektorskiego, wywołała protest ze strony ks. austryackich Fryderyka i Leopolda i najazd na Bawaryę. L. pobił ich d. 3 listop. 1313 pod Gammelsdorf (około Landshutu). W 1314 obrany królem niemieckim przez 4 głosy elektorskie i ukoronowany w Akwizgranie d. 25 listop., gdy jednocześnie w Bonn arcyb-p koloński koronował Fryderyka au-stryackiego. D. 28 wrześ. r. 1322 spotkali się współzawodnicy pod Mühldorf: Fryderyk dostał się do niewoli. Pap. Jan XXII zwlekał z u-zuaniem któregokolwiek z nich, zatrzymując rządy Włoch jako zastępca cesarza w swych rękach. Gdy L. wysłał do Włoch Bertolda z Neifen jako wikaryusza państwa na pomoc Gibellinom, papież wytoczył proces przeciw królowi d. 8 sierp. 1323 i zażądał, aby zaniechał rządów do chwili decyzyi papieskiej. L. odrzekł, iż papież nie ma do tego prawa, tylko akt koronacyi doń należy. Papież ekskomuniko-wał króla, ten ogłosił apelacyę, d. 22 maja 1324; w obronie króla stauęli Minoryci, pozostający w sporze z papieżem. D. 11 paźdz. 1324 ogłosił papież L-a na pozbawionego tronu. Do walki z L-iem wystąpił Leopold austryacki w przymierzu z francuskim Karolem IV, dążącym do korony niemieckiej. L. nawiązał rokowania z Fryderykiem, wypuścił go z niewoli, a córka Fryderyka, Elżbieta, miała poślubić syna Leopolda, Stefana; gdyby książęta au-stryaccy nie przystali na umowę, zawartą w dniu 13 marca 1325, Fryderyk miał powrócić do niewoli. Tak się też stało; Fryderyk powrócił, ale od tej chwili zajął stanowisko współrządcy państwa (umowa d. 15 wrześ. 1325): obaj mieli wspólnie w Niemczech panować, a gdyby jeden udał się do Włoch, drugi miał rządzić w Niemczech. Umowa nie ustaliła pokoju. Papież popierał kandydaturę francuską. Po śmierci Leopolda (1326) przyszło w r. 1330 wreszcie do zgody z książętami austryackimi. L. przedtem udał się do Włoch i w d. 31 maja 1327 ukoronował się w Medyolanie na króla longobardzkiego, a d. 17 stycz. r. 1328 w Rzymie na cesarza rzymskiego za wolą ludu. Papież ogłosił wyprawę krzyżową przeciw L-owi,

(Berlin 1886);

Bayer“ (München 1901); Schrohe „Der Kampf der^Gegenkönige L. u. Friedrich um das Reich bis zur Entscheidungsschlacht bei Mühldorf“

S, Ehr.

we Włoszech podniosła głowę partya Welfów. L., chcąc przywrócić cesarstwu wpływy z czasów Ottona I, nakazał obiór nowego papieża i ogłosił, że ten nie może oddalać się z Rzymu dalej niż na dwa dni drogi, że rokosze przeciwko królowi będą karane konfiskatą dóbr, że w dokumentach mają być zaznaczane lata panowania króla. Na miejsce Jana XXII obrano Mikołaja V. L. stracił dużo czasu w Rzymie, o-pozycya nabrała sił, i cesarz musiał w r. 1329 z Włoch uchodzić. Mikołaj V upokorzył się przed Janem XXII. L. zaproponował papieżowi zgodę, ale Jan XXII domagał się detronizacyi cesarza. Z następcą Jana XXII, Benedyktem XII (od 1334), L. nawiązał rokowania nanowo,— bezskuteczne. Wreszcie zawarł umowę z Edwardem III angielskim w r. 1337, mocą której mieli rozpocząć wspólną wojnę przeciw Francyi. Wojna nie rozpoczynała się, zrażeni zaś do papiestwa elektorowie w Lahnstein zdecydowali się bronić swych praw zwyczajowych, pomagać sobie nawzajem i ulegać postanowieniom większości. Dnia następnego udali się do Rense (nad Renem) i d. 16 lipca r. 1338 ogłosili, że król obrany przez wszystkich lub większość elektorów nie potrzebuje starać się o zatwierdzenie papieża. Stany zatwierdziły to postanowienie. Sejm we Frankfurcie uznał (6 sierp.), że władza cesarska pochodzi od Boga, nie od papieża, i należy się obranemu przez elektorów. Ale uniezależnienia prawa do noszenia tytułu cesarza od woli papieża nie udało się L-Mi przeprowadzić. Papież nie uznał owych uchwał. L. jednak mógł spokojnie oczekiwać rozwoju wypadków. Zawarł był wprawdzie bliższe stosunki z Edwardem III, ale w wojnie zFrancyą udziału nie wziął. Gdy Francya zwróciła się doń o pośrednictwo, L. przerzucił się na jej stronę, usiłując tą drogą osiągnąć zgodę z papieżem. Benedykt trzymał się wciąż swego stanowiska. L. zraził ku sobie elektorów, pragnących przymierza z Anglią, i stracił wpływy do walki z papieżem; oddał się cały interesom domu swego. R. 1323 przyłączył do posiadłości dziedzicznych Brandenburgię, r. 1341 objął Bawaryę Dolną, r. 1342 Tyrol przez małżeństwo syna swego, również Ludwika. z Małgorzatą Maultasch, wreszcie r. 1346 odziedziczył, dzięki żonie swej Małgorzacie holenderskiej, Hollaudyę, Zelandyę, ziemię Fryzów i Hennegau. Ten wzrost potęgi L-a zaniepokoił książąt niemieckich i pod wpływem pap. Klemensa VI, 3 duchownych i 2 świeckich elektorów obrało królem Karola IV, r. 1346. L. wszakże zachował godność cesarską do śmierci.—Liter.: Riezler „Gesch. Bayerns“, T. II, 1880; tenże „L. IV;“ Preger „Der Kirchenpolitische Kampf unter L. dem Bayer“ (München 1877) oraz „Die Verträge L-gs des Bayern mit Friedrich d. Schönen“ (München 1883); K. Müller „Der Kampf L-gs d. Bayern mit der röm. Kurie“ (Tübingen 1879 —80, 2 t.); Altmann: „Der Römerzug L-gs des Bayern“

Steinberger „Kaiser L. d.

(Berlin 1902).

Ludwik — królowie niemieccy: 1) L. I ob. Ludwik I Pobożny 2) L. II Niemiec (843 —876), syn ces. L-a Ii Irmengardy, otrzymał przy podziale państwa wr. 817 Bawaryę i ziemie na wschód od niej. W r. 830 i 833 wraz z braćmi występował do walki z ojcem z powodu nadania ziem bratu przyrodniemu, Karolowi. W r. 834 przerzucił się na stronę ojca przeciw Lo-tarowi. Gdy po śmierci Pippina L. I pominął go przy podziale ziem po Pippinie, L. II nawiązał stosunki z Lotarem i wzniecił powstanie przeciw ojcu w r. 840. Po śmierci L-a I łącznie z Karolem toczył walkę przeciw Lota-rowi i odniósł zwycięstwo nad nim pod Fon-tenoy w r. 841. Pobił Sasów, poruszonych przez Lotara, i odnowił w r. 842 związek z Karolem. Poczem młodsi bracia zmusili Lotara do traktatu w Verdun (843) Na mocy tego traktatu L. otrzymał Frankonię wschodnią do Renu, Moguucyę, Spirę i Wormacyę. Jeszcze jako książę bawarski toczył walki z Bułgarami, Słowianami, Normanami. Po śmierci Lotara II, na mocy umowy w Mersen d. 22 stycz. r. 870, otrzymał przy podziale z Karolem niemiecką część Lotaryngii. Zamierzał zdobyć koronę cesarską po śmierci Ludwika II r. 865, ale ubiegł go w tera Karol, za co L. mszcząc się, najechał państwo zachodnio - frankońskie. Zmarł we Frankfurcie, pochowany w Lorsch. Pobożny, obdarzał Kościół dobrami, popierał naukę. Przez energiczną politykę wytworzył podstawy przyszłego państwa niemieckiego. — L i t e r.:Düm-mler ,,Gesch. d. ostfränk. Reiches“ (t. I — II, Lipsk 1887). — 3) L III Saski czyli Młodszy, syn poprzedniego oraz Emmy (f d. 21 stycz. 882 we Frankfurcie), dostał od ojca w r. 865 Frankonię wschodnią, Saksonię i Turyngię bez tytułu królewskiego. Powstawał przeciw ojcu w r. 866 i 871 bezowocnie. Brał udział w wyprawie do Frankonii zachodniej w r. 875. W r. 876 odparł atak Karola Łysego na swe ziemie; pobił go pod Andernach. Przy podziale państwa ojcowskiego dostały mu się Frankonia wschodnia, Saksonia, Turyngia i ziemia Fryzów. W r. 879 podjął wyprawę do Frankonii zachodniej, musiał wszakże poprzestać na Lotaryngii. W r. 880 objął, za zgodą słabego brata, Bawaryę. Toczył walkę z Normanami, którzy w r. 880 zadali byli klęskę jego wojsku. Pochowany w Lorsch. L i t e r.: Dümmler „Gesch. des ostfränk. Reiches“ (t. I—II, Lipsk 1887).—

4) L. IV Dziecko (* 893 w Oettingen — f 24 wrześ. 911), syn króla Arnulfa i Oty, za sprawą b-pa mogunckiego, Hattoua, królem niemieckim w r. 900 obrany, pozostawał pod opieką biskupa, który zań rządy sprawował. Panowanie jego nie było pomyślne, niepokoje we-

S. Ehr.

wnętrzne i najazdy Węgrów wyczerpały państwo i zmusiły je do płacenia daniny Węgrom. Na L-u wygasła dynastya karolińska w Niemczech.— L i t e r.: Diimmler p. wyż.; O. Dietrich „Beiträge zur. Gesell. Arnulfs v. Kärnten u. L-s des Kindes“ (Berlin 1890); Rintelen „Gesch. L-gs des Kindes u. Konrads I“.

Ludwik—królowie francuscy: 1) L. I ob. Ludwik Pobożny. 2) L. II Jąkał a, syn Karola Łysego i Irmentrudy (* 846 — f d.

10    kwiet. 879), r. 867 mianowany przez ojca królem Akwitanii, r. 877 obrany królem Fran-cyi. Rządy w państwie sprawował właściwie Hugo-Opat. Panowanie L-a, w przeciwieństwie do rządów poprzednika, odznaczało się pokojem i zaniechaniem planów włoskich. Pozostawił po sobie synów: Ludwika, Karlomana i pogro-bowca Karola Prostaka. — 3) L. III, syn L-a

11    i Ausgardy burgundzkiej (* 863 — f bezdzietnie w St. Denis 882). Na tron wstąpił r. 879, otrzymawszy przy podziale z bratem Karlomanem Neustrazyę i Austrazyę. Usiłowania swe skierował ku obronie granic państwa i r. 881 odniósł znakomite zwycięstwo nad Normandami, opiewane w t. zw. pieśni o Ludwiku, pod Saucourt. — 4) L. IV Ultrama-rinus (Zamorski), syn Karola Prostaka i Ethgiwy (* 921 — f 954), wychowywał się w Anglii. Powołany na króla przez Hugona z Francien i iu. panów, przybył do Francyi r. 936 i wkrótce rozpoczął walkę z Hugonem, celem złamania jego wpływów. R. 938 próbował przyłączyć do Francyi Lotaryngię, lecz Otton I w przymierzu z magnatami francuskimi zmusił go do zaniechania planów. L. poślubił siostrę Ottona I, Gerbergę, wdowę po Gisel-bercie lotaryńskim. Podczas wyprawy r. 945 do Normandyi Hugo wziął go do niewoli. R. 946 L. odzyskał wolność dzięki protestowi wasalów i ces. Ottona. Odtąd walczył w przymierzu z Ottonem przeciw Hugonowi; r. 950 pokonawszy, go ziemie swe odzyskał. — 5) L. V (986 — 987) (f 22 maja 987) za życia ojca Lotara uznany następcą tronu i koronowany w r. 979 w Compiègne. Zerwał z matką swą, Emmą, córką cesarzowej Adelaidy, a wychowanką ces. Ottona, która starała się utrzymać pokój między Francyą a Niemcami; zaatakował Adalberona, arcybkpa z Reims, popierającego współzawodnika, Hugona Capefa, arcybkp zobowiązał się stanąć na najbliższym zjeździe, w celu oczyszczenia się z zarzutów, w Compiègne. L. V zmarł na polowaniu w przededniu zjazdu. — Lot „Les derniers Carolingiens“ (Paryż 1892). — 6) L. VI Gruby, syn Filipa I i Berty (* 1078 — fi sierp. 1137); r. 1100 współrządca ojca, r. 1108 król. Energiczny i przedsiębiorczy, pchnął politykę w kierunku wzmocnienia władzy monarszej. Zmusił do uległości wasalów ziem dziedzictwa swego rodu w Isle-de-France i Orleanie, otaczał opieką Kościół i lud, broniąc od nadużyć ze strony szlachty. Mniej owocną była polityka jego względem potężnych seuioryi: tu starał się L. VI wyzyskać szczęśliwe zdarzenia, nie myśląc o podejmowaniu walki stanowczej. Przez długie lata toczył wojny z Henrykiem I ang. o Normandyę. Henryk I stanął na czele opornych L-owi VI seniorów i uciekł się do pomocy ces. Henryka V, którego najazd na Francyę skończył się jednak niepowodzeniem (1124). Wojna toczyła się do śmierci Henryka I (1135) przeważnie nieszczęśliwie dla L-a, który popierał Wilhelma Clitona, pretendenta do ks. Normandyi. Dla wzmocnienia stanowiska królów, L. ożenił syna swego L-a VII z Eleonorą, dziedziczką Akwitauii (1137). — Liter. Luchaire „Recherches sur les premières années de la Vie de L. le Gros“ (Paryż 1886); Sourges „Historiens de France“ t. XII i XIII; Luchaire „L. VI le Gros, Annales de sa vie et de son règne“ (1890); Thompson „The development of the French Monarchy under L. VI le Gros“ (1895).

7) L. VII Młody, syn poprzedniego i Adełaidy sabaudzkiej (* 1119 — f w Paryżu 18 wrześ. 1180), wstąpił na tron r. 1137. R. 1147 podjął niefortunną wyprawę krzyżową do Azyi Mniejszej. Po dwuletniej nieobecności powrócił do kraju, gdzie rządy sprawował Suger, zajmujący wybitne stanowisko na dworze francuskim za L-ów VI i VII. Po śmierci Sugera (1151) posypały się klęski. Rozwód z Eleonorą, dziedziczką Akwitauii (1152), która wyszła za angielskiego Henryka II, pozbawił L-a bogatej prowincyi, co było przyczyną długotrwałej wojny z Henrykiem. Wojna skończyła się utratą zachodniej i płd.-zachodniej części Fraucyi. Nadto musiał L. VII toczyć walkę z seniorami i wasalami. Za panowania L-a VII monarchia francuska cofnęła się na stanowisko z czasów Filipa I. W r. 1179 mianował swym współ-rządcą syna, Filipa II Augusta, który od tej chwili rządy przeważnie sprawował.— Liter. Hirsch „Studien sur Geschichte L-gs VII v. Frankreich“ (Leipzig 1892); Otto Cartellieri „Abt Suger v. Saint-Deuis“ (1898); Luchaire „Etudes sur les actes de L. VII“ (Paryż 1885).—8) L. VIII, Lew, syn Filipa II Augusta i Izabelli z Hennegau (* 1187 — f 8 list. 1226). Przed objęciem tronu franc, powołany był na tron angielski przez baronów, pragnących strącić Jana bez Ziemi za pogwałcenie Wielkiej Karty. R. 1216 wbrew woli papieża wylądował w Anglii. Po śmierci Jana bez Ziemi większość baronów oświadczyła się za synem Jana, Henrykiem III. L., pobity pod zamkiem Lincoln, pozbawiony posiłków, bo flota uległa zniszczeniu, zawarł umowę z Henrykiem II d. 11 wrześ. r. 1217 w Lambetb, zobowiązując się za 10 000 marek zł. do opuszczenia Anglii. Umowę tę odnowiono roku 1220 na cztery lata. W r. 1218 podjął L. wyprawę krzyżową przeciw Albigensom i popierającemu ich Rajmundowi VI, hr. Tuluzy, ale r.

1219 powrócił, nie doprowadziwszy do końca sprawy, do której zabrał się był bezwzględnie, wycinając heretyków. Po śmierci ojca (1223) objął tron i rozpoczął rządy od wyprawy na Akwitanię. Przyłączył do korony Poitou i przygotował grunt do zajęcia Gaskonii. R. 1224 rozpoczął ponowne kroki przeciw Albigeusom.

podstawie traktatu w Corbeil z Jayme’m Aragońskim (11 maja 1258) zrzekł się L. zwierzchnictwa nad Katalonią, Jayme zaś nad posiadłościami we Francyi południowej. Z Anglią zawarł L. IX pokój w Abbeville (1259), którym uznał prawa króla angielskiego do Perigordu, Limousin’u oraz południa Saintonge’u, uzyskał zrzeczenie się pretensyi do Normaudyi, Anjou, Touraine, Maine, Poitou i części północnej Saintonge’u. W walce ces. Fryderyka II z pap. Grzegorzem IX i Innocentym IV zachował neutralność, występując przeciw wykroczeniom stron obu. Nie skorzystał z zamieszania, jakie w Niemczech zapanowało r. 1250. To umiarkowane stanowisko L-a IX podniosło znaczenie Francyi w Europie. Wpływy francuskie objęły Włochy. Wewnątrz kraju pozyskała władza królewska niebywałą potęgę. Król karał surowo wykroczenia i zapewnił niezależną działalność parlamentowi. Z Rady koronnej, w której zasiadali baronowie i prałaci, powstały: właściwy Parlament jako sąd najwyższy i Chambre des comptes jako urząd finansowy. Nastawa! król ua zachowanie 40 - dniowego terminu przed rozpoczęciem walki między przeciwnikami, zastąpił pojedynek sądowy zeznaniami świadków, upoważnił do apelacyi od wyroków sądów miejscowych do wyższych, a następnie do królewskiego. Początkowo odnosiło się to do ziem koronnych tylko, lecz powoli rozszerzono apelacyę na wszystkie sprawy t. zw. główne (capitales). Uregulował L. sprawy monetarne: moneta królewska miała kursować i

ża co

Na wezwanie Amalryka, syna Szymona de Montfort, i nawoływania pap. Honoryusza III wyruszył przeciw Rajmundowi VII z Tuluzy.

Śmierć przeszkodziła dokończeniu pomyślnie rozpoczętej wyprawy. Zm. w Montpensier. Ożeniony był z Blanką Kastylską. — Liter. Petit-Dutaillis „Etudes sur la vie et le règne de L. VIII“ (Paryż 1894); Berger „Hist, de Blanche de Castille“ (Paryż 1895). — 9) L. IX Święty, syn poprzedniego i Blanki Kastylskiej (*

15 kwiet. 1215,— f 25 sierp. 1270). R. 1226 wstąpił na tron pod opieką matki. Wysoki, zgrabny, ruchliwy, blondyn o żywych oczach, wykazywał głęboką religijność. Zdolności wodza zastępował walecznością. Pełen troski o ład w państwie, przestrzegał wymiaru sprawiedliwości; miał wpływ na wasalów, pozostawał w bliskich stosunkach z biskupami i miastami. Wszystkie te zalety postawiły go wysoko wśród monarchów ówczesnych, szukających u niego rozstrzygnięcia spraw spornych.

na ziemiach magnatów, posiadających prawo bicia monety, w ziemiach zaś innych jedynie królewska miała mieć bieg przymusowy. Popierał L. miasta, nadając im ulgi i przywileje. W sprawach kościelnych stał na straży interesów korony, choć korzystał z usług duchowieństwa, szczególniej zakonnego, oraz przestrzegał ściśle ustaw Kościoła. W r. 1279 podjął L. IX nową wyprawę krzyżową, podczas której życie zakończył. Ożeniony był z Małgorzatą Prowan-salską. —L i t er.; „Le Nain de Tillemont „Vie de St. L.“ (Paryż 2846—51); Langlois „L. IX“ (Rev. d. Paris XVII); F. Faure „Hist, de L. IX“ (Paryż 1865); Lavisse-Langlois „Hist, de France“ III; Berger „St L. et Innocent IV“ (Paryż 1893); Wallon „St L. et son temps“. — 10) L. X, syn Filipa IV Pięknego i Joanny Nawarskiej (* 1289 — f 4 czerwca 1316). R. 1305 odziedziczył po matce Nawarrę i hrabstwo Szampanii. Po śmierci Filipa IV opo-zycya feudalna podniosła głowę, mając na czele Karola Valois, wuja królewskiego, i zażądała ustępstw od młodego króla, który objął r. 1314 tron. L. uległ, poświęcił doradcę ojca, Marigny’e-go, magnatom i dopuścił do skazania go na śmierć; poczynił też znaczne ustępstwa w dziedzi-

Unikając wojen, nawiązał stosunki z Henrykiem III angielskim. Na drodze ku pokojowej polityce stanął rokosz baronów, spowodowany nadaniem przez L-a II Owerni i Poitou bratu Alfonsowi, przeciw czemu zaprotestował Hugo de la Marche (1241), a związawszy się z królem angielskim i inn. baronami rozpoczął walkę. Po porażce Anglików pod Taillebourg w d. 21 lipca r. 1242 i dnia następnego pod Saintes baronowie ulegli; Hugo utracił część posiadłości, hr. Tuluzy zapłacił koszty wojenne (1243). Baronowie, którzy pozostawali w stosunku lennym do królów angielskiego i francuskiego jednocześnie, musieli wybrać jednego z nich na seniora (1244). R. 1244 udał się L. na wyprawę krzyżową, podczas której dostał się do niewoli; po uwolnieniu prowadził ją bez znaczniejszego powodzenia (ob. Krzyżowe wojny). Powrócił dopiero roku 1251, na wieść o śmierci matki i walkach między książętami w kraju, i zaczął przywracać ład nadwyrężony. Guido z Dampierre otrzymał dziedzictwo we Flandryi, Jan z Avesnes—w Henne-gowii, którego zrzekł się był Karol Andegaweński za odszkodowanie pieniężne. Podczas wyprawy krzyżowej powstały miasta prowansalskie przeciw Karolowi Andegaweńskiemu. Marsylia rozpoczynała walkę r. 1256 i 1262, ale pokonana, uległa karze surowej. Hrabstwo Tuluzy po śmierci Rajmunda VII przeszło do Alfonsa, brata L-a IX. Król powołał do życia „stany prowincyonalne“ w Langwedocyi, złożone z nie praw lennych i sądownictwa. Sprawę bi-prałatów, baronów i mieszczan. Niemniej po- cia monety przywrócił do stanu, w jakim była kojową była polityka jego nazewnątrz. Na za L-a IX, zniósł nowe zarządzenia w dzie

1494

dżinie podatkowej. Mieszczaństwo zostawił przy posiadanych prawach i upoważnił wło-ścian-poddanych do wykupu wolności w dobrach koronnych. Pozostawił po sobie córkę Joannę ze związku z Małgorzatą burgundzką i spodziewającą się potomka drugą żouę, Klementynę węgierską. — U) L. X I (1461 —1483), syn i następca Karola VII i Maryi Andegaweńskiej (* 3 lipca 1423 w Bourges —f 30 sierpnia 1483 w Plessis lez Tours). R. 1440 wystąpił wraz z magnatami przeciw ojcu, niezadowolony z wpływu na Karola VII Agnieszki Sorel i doradców mieszczańskich. Związek powstańczy, zw. Pragerya, miał na celu usunięcie doradców królewskich, przywrócenie praw magnatom, zapewnienie udziału w rządach L-owi. Rokosz był stłumiony i L. na razie prosił o przebaczenie, ale, udawszy się do Delfinatu, zachowywał się opornie względem ojca. Ostatecznie udał się na dwór Filipa burgundzkiego. Filip przyjął go, lecz pomocy nie udzielił, a Karol VII pozbawił syna Delfinatu. L., zasiadłszy na tronie po śmierci Karola VII, usunął dawnych doradców ojcowskich, a przywrócił do urzędów swych towarzyszów, w których widział sprzymierzeńców w walce z miastami, broniącemi się od nadmiernych ciężarów. Zniósł sankcyę pragmatyczną, niedogodną dla papieża, aby znaleźć u niego poparcie pretensyi do tronu nea-politańskiego. Gdy Pius II zawiódł jego nadzieje, wprowadził sankcyę nanowo, opierając się na niezadowoleniu parlamentu i kleru ze zmiany. Energicznie dążył do rozszerzenia władzy królewskiej. Przyłączył do Francyi, za pomoc okazaną Juanowi II aragońskiemu przeciw Katalonii, hrabstwo Roussillon i Cerdaigne. Zdała trzymał się od walk o Neapol, od wojny Dwu Róż w Anglii; tylko Małgorzata, żona Henryka VI, uzyskała niewielką pomoc od L-a, robiąc mu nadzieję zdobycia Calais. Wkrótce jednak zawarł L. pokój z Edwardem IV 11464). Za dziedzica Sabaudyi wydał siostrę Jolandę, a pretensyi do Genui zrzekł się na korzyść Franciszka Sforzy. Zabezpieczony nazewnątrz wystąpił przeciw potężnym wasalom. Za pośredniczenie w zgodzie między Filipem Burgundzkim i dziedzicem tegoż, Karolem z Charolais, otrzymał z powrotem, ustąpione na mocy pokoju w Arras, ważne miasta Peronne, Amiens i iu., które czyniły były Burgundyę panią Pikardyi, po-czem wystąpił przeciw Bretonii. Karol z Charolais stanął w jej obronie (1463). W grudniu r. 1465 na zjeździe w Tours feudałowie, zwołani przez króla, postanowili bronić się przeciw dążeniom L-a XI i utworzyli Ligę dobra publicznego (Franciszek Bretoński, Karol z Charolais, hr. z St. Pol, książęta Lotaryngii, Bourbon i Alençon, Duuois, Jan Andegaweński, ks. Nemours, hr. Armagnac i pan na Albret); przywódcą był brat królewski, ks. de Berry. Pod Montlhéry d. 16 lipca r. 1465

król poniósł porażkę, liga obiegła Paryż, ten wszakże pozostał wiernym królowi. Wreszcie doszło do pokoju w St. Maur d. 20 paździer. w którym L. XI uznawał prawa wasalów i rozszerzał ich posiadłości. Państwo jednolite zamieniło się w federacyjne, wasalowie wówczas tylko mieli spełniać swe obowiązki lenne, gdy te skierowane były na korzyść państwa lub dla obrony przed wrogiem. L. nie miał zamiaru dotrzymać umowy i czekał tylko chwili sposobnej do podjęcia walki. Znalazł przeciwnika potężnego w Karolu Śmiałym, Bur-gundzkim, temu na razie musiał ustąpić, obiecując d. 9 paźdz. r. 1468 w Peronne dotrzymać warunków pokoju w St. Maur, które był pogwałcił, zabierając ks. Karolowi de Berry Nor-mandyę. I teraz nie uległ, lecz, postarawszy się o sprzymierzeńców, opierając się na parlamencie paryskim i usposobieniu ludności, wrogie separatyzmowi feudałów, odniósł w końcu przewagę nad Karolem Śmiałym, zadokumentowaną pokojem w Senlis (1472). Z innymi wasalami rozprawił się energiczniej i w części drogą konfiskaty, w części drogą spadku rozszerzył posiadłości korony i zapewnił swój wpływ w jej posiadłościach lennych. Starał się utrzymywać samodzieluość w zdobytych ziemiach, zachowując ich prawa i zwyczaje. Popierał rozwój miast i opiekował się oświatą. Paryż był jego stolicą. Nie ufając magnatom, otaczał się ludźmi niższych stanów, którzy gotowi byli udzielać mu pomocy w bezwzględnem zwalczaniu nieprzyjaciół. Po śmierci Karola Śmiałego ogłosił Burgundyę za lenno wakujące i przyłączył ją do korony (1477). Po śmierci Renata Anjou objął Anjou i Bar (1480), Prowansalia dostała się Karolowi II hr. Maine’u, po którym odziedziczył posiadłości L. XI. Ożeniony był z Małgorzatą szkocką, następnie z Karoliną sabaudzką. Liter. Legeay „Hist. de L. XI“ (Paryż 1874); Buet „L. XI et l’unité française“ (Tours

1886); Sée „L. XI et les villes“ (Par. 1892); Rey „L. XI et les états pontificaux de France au XV s.“ (Paryż 1899); Zeller et Luchaire „L. XI et la maison de Bourgogne“ (Paryż 1887). — 12) L. X I I, syn ks. Karola Orleańskiego Valois i Maryi Clèves, prawnuk Karola V (* 27 czerwca 1462 w Blois — f 1 stycznia 1515), ożeniony z Joanną, córką L-a XI. Usiłował, jako najstarszy książę krwi, po śmierci L-a XI zagarnąć opiekę nad Karolem VIII, pozostającą w rękach siostry królewskiej Anny Beaujeu, lecz zwyciężony r. 1488 pod St.-Aubin przebył czas dłuższy w niewoli, w Bourges. Odzyskawszy wolność z rąk króla, oddał się całkowicie na jego usługi. R. podjął z królem wyprawę do Włoch i zgłosiwszy się z pretensyą do Medyolanu, jako wnuk Walentego Viscontiego, rozpoczął kroki przeciw Ludwikowi II Moro, ks. Medyolanu; ale powrócił do Francyi wraz z królem, nie osiągnąwszy celu.

Richelieu 1622 -1642“ temps de L. XIII“ (1903); Guillou de L. XIII“ (1897).

W r. 1498 wstąpił na tron francuski i, otrzymawszy rozwód z Joanną, ożenił się z wdową po Karolu VIII, Anną Bretońską, aby Bretonię dla korony zachować. Dbały o pomyślność narodu, zmniejszył podatki i uporządkował sądownictwo, za co pozyskał przydomek „Ojca ludu“. Mniej szczęśliwą była jego polityka zewnętrzna. W r. 1499 zdobywa Medyolan, traci go wkrótce, poczem zdobywa ponownie (1500); ks. Ludwik Moro dostał się do niewoli. W przymierzu z Ferdynandem Katolickim aragońskim i Izabelą kastylską, podejmuje L. wojnę z Neapolem. Ale przy podziale Neapolu przyszło do walki między sprzymierzeńcami; wódz hiszpański Gonsalvo z Cordovy zadał klęskę Francuzom nad Garigliano (1504), wskutek której L. XII zrzekł się Neapolu. W r. 1509 przystąpił do Ligi Kambrejskiej, skierowanej przeciw Wenecyi, i pobił Wenecyan pod Agna-dello. Przeciw Francyi utworzyła się Liga tówięta: pap. Juliusz II, Ferdynand Katolik i Wenecya, w r. 1511. Początkowo Francuzi prowadzili walkę pomyślnie pod wodzą Gasto-na de Foix; zdobyli Brescię i pobili wojsko hiszpańsko-papieskie pod Ravenną (1512), ale poniósłszy klęskę od Szwajcarów pod Novarą w r, 1513, musieli Włochy opuścić. Inne wojska francuskie, pod wodzą Longueville’a, zostały pobite przez sprzymierzone siły Henryka VIII angielskiego i Maksymiliana niemieckiego pod Guinegate d. 17 sierp. r. 1513. Po tych niepowodzeniach zawarł L. XII pokój z przeciwnikami r. 1514. Dla utrwalenia pokoju z Henrykiem VIII ożenił się po raz trzeci, z Ma-ryą, siostrą króla angielskiego. Pozostawił córki: Klaudyę i Reginę, z których pierwsza poślubiona była Franciszkowi I, jego następcy. Literatura: De Seyssel „Hist, de L. XII“ (Paryż 1558); Maulde La Clavière „Hist, de L. XII“ (1889—93, 6 t.); Pélissier „L. XII et Ludovic Sforza“ (1896). — 13) L. XIII, syn Henryka IV i Maryi Medyceuszki (* 27 wrześ. 1601 w Fontainebleau — f 14 maja 1643). Wstąpił na tron r. 1610; r. 1611 ogłoszono go pełnoletnim, a r. 1615 poślubił Annę Austrya-cką. Słabego charakteru, sam nigdy krajem nie rządził. Początkowo rządy sprawowała matka i jej protegowany włoch Concini; gdy ten w r. 1615 został zabity, władza przeszła do rąk zabójcy Conciniego Luynes’a, a matka królewska musiała z dworu ustąpić. Po śmierci Luynes’a (1621) i kilku latach rządów Vieu-ville’a, stanął na czele państwa w r. 1624 kard. Richelieu. R. 1630 próbowała go strącić rodzina królewska, z Gastonem Orleańskim i Maryą Medici na czele, lecz spisek utrwalił jedynie potęgę kardynała. Richelieu wyciągnął konsekwencye z dotychczasowego rozwoju władzy królewskiej we Francyi: złamał Hugenotów, przeprowadził centralizacyę admini-stracyi, zaniechał zwoływania stanów jeneral-nych, zniszczył przewagę szlachty, zamieniając

ją w dworaków. Utrwaliwszy władzę królewską wewnątrz Francyi i dokończywszy dzieła zapewnienia posłuchu rozporządzeniom, wychodzącym od monarchy, rozpoczął Richelieu kroki celem ugruntowania przewagi Francyi na-zewnątrz, co wywołało szereg wojen. Po zdobyciu La Rochelle w r. 1628 i pozbawieniu przywilejów politycznych Hugenotów (1629), wojska francuskie zajęły r. 1633 Lotaryngię, (ob. Lotaryngia). R. 1628 — 31 toczył L. walkę o następstwo w Man tui, którą po szczęśliwej wyprawie z r. 1630 oddał na mocy pokoju w Cherano w lenno ks. Nevers. Dla osłabienia potęgi Habsburgów wzięła Fran-cya udział w wojnie trzydziestoletniej. R. 1635 podczas wojny z Hiszpanią poparli Francuzi powstanie Katalończyków, a gdy ci wezwali ich pomocy w r. 1641, przyłączyli do Francyi hrabstwo Roussillon. L., chory już podczas wyprawy hiszpańskiej, zmarł niebawem w kilka miesięcy po Richelieu’m. Za czasów L a XIII w uporządkowanej i sprężyście rządzonej Francyi zjawiły się przebłyski pierwsze rozkwitu nauk i literatury, który dosięgnął takiego napięcia za L-a XIV. W r. 1635 założona została Akademia Francuska. Liter.: Bazin „Hist, de France sous L. XII“ (Paryż 1846 — 49); jakoteż: B. Zeller „Études critiques sur le règne de L. XIII“ (1879-1880, 2 t.); „La minorité de L. XIII 1610 — 1612“ (1892—97, 2 t.); „L. XIII, Marie de Médicis, chef du conseil“ (1898); „L. XIII Marie Médicis, Richelieu ministre“ 1899); Beauchamp „L. XIII d’après sa correspondance avec le card. de

(1902); Batiffol „Au „La mort

S. Ehr.

Ludwik XIV król franc. (* Saint-Germain-en-Laye-wrześ. 1638—f w Wersalu 1 wrześ. 1715), najstarszy syn L-a XIII i Anny Austryaczki. Po zgonie męża Anna kazała parlamentowi paryskiemu ogłosić siebie pełnomocną regent-ką, niezależną od rady regencyjnej, ustanowionej przez nieboszczyka, i zatwierdziła na posadzie prezesa rady królewskiej Mazariniego (ob.), a obdarzała go takiem zaufaniem, że aż dawała powód ogółowi do plotek, zawistnym zaś arystokratom („les importants“) i parlamentowi—do knowań buntowniczych. Podczas pierwszej „frondy“ parlamentarnej (1648) musiano wywieźć króla z Paryża do Saint-Germain; podczas trzeciej, L., ukończywszy lat 13, oznajmił parlamentowi z wysokości tronu, że stosownie do praw swego państwa chce sam objąć rządy. Jednaki nadal traktował Mazariniego jak ojca i okazywał więcej zamiłowania do łowów, zabaw, niż do spraw państwowych. Tymczasem kształcił się, nie w mądrości książkowej, której w całem swem życiu zamało posiadał, lecz właśnie w znajomości ludzi i praktyce politycznej. Pierwszy dowód zmysłu politycznego złożył w r. 1659, kiedy dał sobie wyper-

jest wielkie, dostojne,

Admini-

swadować zamierzone małżeństwo z ukochaną Ma-ryąMancini, siostrzenicą kardynała-ministra, i zaślubił Maryę Teresę, córkę Filipa IV hiszpańskiego, zgodnie z traktatem pirenejskim, zapewniającym nadto Francyi Artois, czyli Flandryę i parę in. miejscowości, pod warunkiem zrzeczenia się przez L-a pretensyi do spadku po Habsburgach hiszpańskich. Po śmierci kardynała (1661) dowiódł zaraz, że nie na wiatr zapowiedział swoim doradcom: „ Będę nadal swym własnym pierwszym ministrem. Panowie pomagać mi będziecie radami, gdy o nie będę pytał“: proces o kradzież pieniędzy skarbowych oraz dożywotnie więzienie „surintendant’a“ Fouqueta stały się in-auguracyą rządów osobistych. L. XIV nigdy pono nie wygłosił słów „L’Etat, c’est moi“, ale myślał i działał w tym duchu. Francy a—pouczał później prawnuka—jest państwem monarchicz-nem w całej rozciągłości tego wyrazu. Król reprezentuje cały naród, każda zaś osoba prywatna jest tylko jednostką wobec króla. Wszelka zatem moc, wszelka władza mieści się w ręku króla, i w królestwie nie może być innych władz okrom ustanowionych przez niego... Naród we Francyi nie stanowi ciała, mieści się on całkowicie w osobie króla“. „Wszelka własność należy do Francuzów jedynie z łaski monarszej. Władza tegoż pochodzi od Boga, bez pośrednictwa papieża“. „Ten, kto dał ludziom królów, chciał, aby ich czczono jak jego uczestników i zawarował samemu sobie rozpoznawanie ich postępków“. Zasady takie, rozwinięte przez Bos-sueta w Polityce wysnutej z własnych sł ó w Pism a Św. (1709), naśladowało wielu monarchów, ale rzadko który sprostał wzorowi w praktyce. „Rzemiosło króla — głosił i stwierdzał czynem L. XIV rozkoszne, o ile ktoś czuje się godnym wykonywania wszystkiego, do czego ono zobowiązuje“. „Panuje się przez pracę“—i panowanie bez pracy byłoby niewdzięcznością, zuchwalstwem wobec Boga, niesprawiedliwością i tyranią względem ludzi. Jakoż pracował L. bądź samoistnie, bądź z ministrami regularnie po parę godzin, rano i po południu, i nigdy nie zabraniał referować sobie spraw państwowych. Tą pracą, rozłożoną programowo na cały tydzień, dawał przykład poddanym, łagodził rażący widok dworskiego ceremoniału, zdobywał szacunek u narodu, podniecał Francyę do rozwoju sił narodowych. Nie miał talentu Riche-lieu’go, ani geniuszu Napoleona, zato miał wyjątkową umiejętność wyszukiwania i wyzyskiwania cudzych zdolności, zawsze darząc zaufaniem kilku naraz doradców. Przez 54 lata rządów osobistych miał tylko 17 ministrów — dowód jak rzadko mylił się w wyborze, ale wśród nich figurował wszechstronny finansista-administrator Colbert (ob.), dyplomaci Hugo de Lionue, S. A. de Pomponne, Colbert de Croissy, Torcy, minister wojny Louvois z pomocnikiem Vaubanem — oprócz ks. Beauvillers’a sami

Wielb» Enoykl. llustr. Ser. I. Tom XLU1-1V Zesz. 350b

ludzie nowi, z trzeciego stanu, jak marszałkowie napoleońscy, własną zasługą wywyższeni. Dzięki im panowanie L-a doszło ok. r. 1685 do zenitu świetności; dzięki znowu błędom jego samego od tego momentu zaczyna się upadek. Pycha bowiem ,,Arcychrześciańskiego Sułtana“, jak go nazywali Anglicy, rosła razem z jego podbojami, a nie cofała się przed przejawami takiego samoubóstwiania, jak owe „cudowne uzdrowienia“ za dotknięciem ręki królewskiej (,,Le roi te touche, Dieu te guérisse“) niezawsze skuteczne, bo niezawsze spotykające się z wiarą u pacyenta. „Gdyby nie strach przed dya-błem, który Bóg pozostawił mu w największym nawet nierządzie, kazałby się ubóstwiać i znalazłby adoratorów'* (Saint-Simon). Wszystko, co robił, robił po królewsku: „gdy rzucał laskę przez okno, aby nią nie uderzyć dworzanina, gdy znosił z jednakową godnością radość, gniew, nawet ból fizyczny, unikał przez ten niezamącony majestat słabości natury ludzkiej, — bywał niekiedy wstrętnym, lecz nigdy śmiesznym (Prévost Paradol)“ strował z pomocą szeregu rad: Rada Stanu albo R. Górna, złożona z samych ministrów; finansowa i t. zw. Conseil des dépêches; Rada Prywatna, rozpatrująca spory o kompetencyę, Conseil de conscience, złożona ostatecznie z samego króla i jego spowiednika. Powagę parlamentów poniżył, na czele prowincyi trzymał potężnych „intendentów“ do wszystkiego; o Stanach Generalnych czy Prowincyonalnych — nie było mowy. Cele polityki widział przeważnie zagranicą; od kraju domagał się środków: te też chronologiczny przegląd jego panowania wypada prowadzić według zwrotów w polityce zewnętrznej. — Ledwo objąwszy rządy, podczas pokoju poniżył Hiszpanię i papiestwo, zdobywając dla swych ambasadorów pierwszeństwo w ceremoniach dyplomatycznych. Ozdobił się sławą obrońcy chrześciaństwa, śląc 6 000-uy korpus przeciw Turkom pod St.-Gothard (1662). Odkupił w tymże roku od Anglików i ufortyfikował Dunkierkę; pieniędzmi ugruntował swój protektorat nad Szwecyą i Związkiem reńskim. Utrzymując wśród pokoju 60 000 wojska, przeczekał wojnę augielsko-holenderską, i, sprzymierzeniec Holandyi, pomagał jej tylko przeciw b-powi monasterskiemu. Zbudował naraz 60 okrętów liniowych i wypróbował je, ścigając na m. Śródziemnem piratów berberyjskich. Jak tylko umarli Filip IV (1665) i Anna Au-stryaczka (1666), wyszedł na jaw cel tych uzbrojeń: prawnicy wywiedli ze zwyczajów płd.-niderlandzkich, że mąż Maryi Teresy ma bliższe prawo ,,dewolucyjne“ do Niderlandów hiszpańskich niż przyrodni brat królowej, a syn Filipa z drugiego małżeństwa, Karol II. Wywody te poparł L. „wojną dewolucyjuą“ (maj — wrzesień 1667), podczas której w 35 000 wojska pod Tureniuszem zabrał Niderlandy, z dodatkiem Franche-Comté, zawojowra-

uego w zimie. Zdumione mocarstwa morskie lenderski zamordował Jana i Korneliusza de zawarły pokój w Breda, Anglia pogodziła | Wittów i władzę dyktatorską powierzył Stad-Hiszpanię z Portugalią po 28-letniej wojnie; książę- houderowi Wilhelmowi orańskiemu (ob. Wil-ta niemieccy zaczęli proponować pomoc Leopoldo-    heim III angielski). Gdy    L. zwlekał z osta-

wi I., Habsburgowi; trój przymierze protestanckie    tecznym ciosem, udało    się otworzyć tamy

(Anglia, Holandya i nawet Szwecya) sposobiło się morskie, i na zalaną równinę, pod Amsterdam, do obrony króla katolickiego przeciw królowi ar- wjechał zwycięski na morzu admirał Ruyter. eychrześciańskiemu. Wypadło się pomiarkować: Wraz skoalizowali się przeciw Francyi: neutral-kupić Karola II angielskiego kosztem popar-    ny dotąd Leopold I, Karol    hiszpański II, ,,Wiel-

cia pieniężnego przeciw własnym jego podda-    ki Elektor* brandenburski,    Fryderyk Wilhelm;

nym; zaspokoić Leopolda tajnym traktatem o    Stuarta Karola II zmusił    do neutralności par-

podzielenie Hiszpanii w razie bezdzietnej śmier- lament brytański; zato Sycylia zbuntowała się ci jej króla; zwrócić wreszcie Hiszpanom j przeciw Hiszpanom i obwołała królem L-a. Na Franche-Comté i Niderlandy prócz Lille i 10 i lądzie nierozstrzygnięta bitwa pod Senef (Kou-miast okolicznych (traktat akwizgrański *2 maja deusz z Wilhelmem), szereg zwycięstw Ture-1668). — Druga wojna spaść miała na odoso- I niusza w Alzacyi, niszczące jego wtargnienie aż

'T'

::

i—

ci :

1§1

ES

«À.

;T

ratflc [Mu w.¹

riu.r"cyUąrii

Fig. 158. Ludwik XIV (według obrazu N. Mignarda rytował N. Billy).

bnioną Holandyę. Taryfy niemal prohibicyjne , do Czarnego Lasu (1674) i śmierć pod Salzbach wielkiego pensyonarza de Witta, skierowane I (1675); na morzu zwycięstwa adm. Duquesne’a przeciw protekcyjnym taryfom francuskim, wy- pod Stromboli i Palermo nad Hiszpanami i Ho-wołały zgodną wojowniczość w Colberfcie i lendrami, zdobycie Cayenny i Tabago przez Louvois, rzadko zgodnych. Lionne przygotował d’Estrées’go —■ oto główne czyny Francuzów w L-owi koalicyę z Karola II Stuarta (traktat w tej wojnie, zakończonej traktatami w Nym-Dover), Szwecyi, Monasteru i niektórych książąt i wegen r. 1678-9. — L. XIV mający wówczas niemieckich. Wojnę zdobywczą, wypowiedzianą i 160 000 polowego wojska, zagarnął Franche-w r. 1672 bez wyłuszczenia powodów rozpo- j Comté, wyprostował z korzyścią dla siebie czął sam L. XIV miażdżącym najazdem Holan- J granicę niderlandzką, zapewnił sprzymierzeńcom dyi w 80 000 wojska pod kierunkiem adinini- » niemieckim i szwedzkim zwrot strat; Holendrom stracyjnym Louvois, strategicznym Kondeusza | przyznał tylko zniżenie taryfy Colberta z r. i Tureniusza, z udziałem znakomitego inżynie- i 1664. W omawianym okresie szczególnie roz-ra Vaubana. Wśród klęski powszechnej lud ho- ' szerzyły się zadania dyplomacyi Ludwikowej na

r—i aß

ta o-

wschodzie Europy. Względem Polski ,,Król-Słońce“, w ślad za Mazarinim, uprawiał politykę stręczycielsko-elekcyjuą, t. j. starał się przywiązać ją do siebie albo za pomocą małżeństw, albo przez kandydatury tronowe, rzadziej przez poparcie realnych interesów polskich, trudnych do pogodzenia z interesami innych sprzymierzeńców Francyi, tj. Szwecyi i Turcyi. Poczęści dlatego, poczęści skutkiem odpychającej taktyki korrupcyjnej nie miały powodzenia kandydatury vivente rege księcia ri’Enghien (1660—3) i ojca jego Kondeusza (1663,    1665,

potem (1668 - 9) ks. Neuburs statnia, ponowiona w roku 1674, okazała się tak niesympatyczną, że dla zapobieżenia obiorowi Karola lotaryńskiego poseł L-a, Forbin Janson, musiał poprzeć Sobieskiego. Za to traktatem jaworowskim r. 1675 uzyskał L. u Jana III punkt oparcia dla zbuntowanych Węgrów, obiecując nawzajem pomódz pieniędzmi Polsce do odzyskania Prus Elektorskich; przyczynił się pośrednio do rozejmu żórawińskiego (1676), układał plan ligi francusko-polsko-tu-recko-węgierskiej, który rozbił się o intrygi magnatów litewskich i powszechną w Polsce odrazę do półksiężyca. Od chwili stanowczego zwrotu Jana III ku Austryi Francya pracuje nad sparaliżowaniem rządu polskiego. Klęska dyplomacyi Ludwikowej była na Wschodzie tern dotkliwszą, że Zachód znowu groził zawieruchą, a L. nie umiał już powściągnąć swej pychy. Otoczony 10 000 urzędników ,, de la maison militaire“ i 4 000 ,,de la maison civile‘‘ zamieszkiwał kolosalny pałac wersalski, dzieło Mansarda, ozdobił Luwr ręką Perraulfa, dla kochanki, p. Montespan, zbudował był Trianon-szlachtę francuską nauczył dworskości serwili-stycznej, naród gnębił podatkami (w r. 1681 poczynił wydatków na 134 mil. przy dochodach 90-mil. fr.). Colbert ośmielił się ostrzedz króla, lecz stracił łaskę i umarł r. 1683 zrozpaczony a przeklinany. Tymczasem źródła bogactwa narodowego zaczynały wysychać skutkiem polityki wyznaniowej rządu. L. rozciągnął swój absolutyzm na sprawy Kościoła. Rozdawał dyecezye i beneficya, unormował, jak chciał, wypłaty wysyłane do Rzymu, rozszerzył swe „droit de régale“ (prawo do pobierania dochodów z biskupstw wakujących i obsadzania tam godności duchownych). Utrzymał przemocą prawo azylu dla przestępców, którego zrzekły się w Rzymie poselstwa innych państw, i uzależnił od siebie kler francuski, który, pod warunkiem niezrywauia z Kościołem Rzymskim, prz3^jął na synodzie ułożoną przez Bossueta Deklaracyę kleru gallikańskiego o władzy kościelnej w 4-ch artykułach (d. 19 marca 1682). Pap. Innocenty XI odrzucił ten akt, orzekający niezawisłość władzy królewskiej w sferze cywilnej oraz zależność papieża w dziedzinie wiary od soboru. Z Innocentym XII zawarto compromis, nie cofając deklaracji. Odszkodowaniem kleru za tę „wolność“, a właściwie niewolę gallikańską, były prześladowania jansenistów, potem hugonotów, którzy podczas Frondy najwierniej trzymali się dworu. Pod wpływem p. Mainteuon, następczyni oddalonej Montespan, a od śmierci Maryi Teresy (f 1683) morgana-tycznej żony L-a, szereg drakońskich edyktów (od 1681) uwieńczony został (18 października

1685)    odwołaniem Edyktu Nantejskiego (ob.). Dragonady wypłoszyły z Francyi 200 000 pracowitych hugonotów, na czem ogromnie stracił przemysł krajowy, zyskał konkurencyjny zagraniczny. — Jednocześnie L. czynił wszystko, aby ściągnąć na siebie nawałę groźniejszą od dotychczasowych. Prowokował nieprzyjaciół, pozwalając panu La Feuillade stawiać na Placu Zwycięstw pomnik króla, depcącego trzy symboliczne figury i palić przed nim ognie, jak przed ołtarzem. Założył r. 1680 „izbę odzyskującą“ (chambre de réunion) w Metzu, która, łączuie z parlamentem w Besanęon i radą w Breisach, sądzić miała pretensye Francyi do sąsiednich miejscowości. Tak „zasądzono“ lub bez sądu zabrano Strassburg (1681), Luksemburg (1683), niektóre posiadłości Spiry, Trewiru, palatyna, króla szwedzkiego (Zweibrücken), ks. wirtem-berskiego. miasto Cadale we Włoszech, własność ks. Mantuy (1681; podczas układów o nie minister inantuański Mattioli porwany został w Turynie r. 1679 i przesiedział do śmierci (1703) w Bastylii, jako „żelazna maska“. Papieżowi podczas sporu o obsadzanie arcy-bipstwa kolońskiego zabrano Venaissin. Król, to układając się z Mahometem IV przeciw Leopoldowi, to proponując drugiemu przeciw pierwszemu 60 000 posiłków, wysyłał wyprawy Duquesne’a do Tripolis (1681), do Algieru (1682 — 3), d’Estrées’go do Tunisu (1684), ledwo przyjmując przeprosiny doży genueńskiego Lesca-ri’ego w Wersalu; na mocy prawa cywilnego zażąda dla siebie od Rzeszy Niemieckiej części Pala-tynatu. A już od kilku lat istniał traktat „d’association“ między Holandyą, Szwecyą, cesarzem i Hiszpanią (1681), rozszerzony potem drogą akcesu Sabaudyi, Rzeszy, papieża, książąt włoskich, w ligę augsburską (17 lipca

1686) , a po rewolucyi angielskiej r. 1688 zamieniony w „wielki alians“, obejmujący i Anglię. L. uprzedził nieprzyjaciół okupacyą i barbarzyńskiem spustoszeniem Palatynatu (1687): Mannheim, Spira, Wrormacya, pałac elektorski w Heidelbergu — legły w gruzach. Osobną flotę i armię francuską otrzymał Jakób II Stuart na podbój Irlandyi, potem Brytanii; ta wyprawa, z początku szczęśliwa, zmarnowana przez długie oblężenie Londonderry, zakończyła się klęską nad rzeczką Boyne, poczęści dzięki wygnanym hugonotom, walczącym po stronie angielskiej (1691). Nie udał się też w r. 1692 atak eskadr Tourville’a i d’Estrées’go na brzegi irlandzkie. Wynagradzały poniekąd ten zawód zwycięstwa marsz. Luxembourga (ob.) w Belgii i Cati-

nata we Włoszech pod Staffardąr. 1690 i Marsaglią r. 1693 nad Wiktorem Amadeuszem sabaudzkim. Ten zawarł pokój (turyński) już w r. 1696, inni dopiero po wzięciu Barcelony przez Vendô-me’a r. 1697 w Ryświku. Pomimo głośnych tryumfów na lądzie L. musiał się wyrzec większej części „réunion’ôw, wypuścić z rąk trzymaną od r. 1634 Lotaryngię, odstąpić Hiszpanii znaczną część Niderlandów, uznać królewskość Wilhelma III i obiecać, że nadal nie będzie popierał Jakóba. Ustępstwa podyktowane były koniecznością przygotowań do walki o cały spadek po Habsburgach hiszpańskich. Jednym z etapów owych przygotowań—niefortunna próba osadzenia na tronie polskim po Sobieskim ks. Contiego (1693 — 7), a po jej upadku — również spełzła próba przymierza z nowym elektem, Augustem II. — Sukcesyjna wojna hiszpańska, wypełnia schyłek panowania L-owego (1700 — 14) i tworzy osobny podokres w dziejach Europy Zachodniej. L. XIV w listop. r. 1700, wysyłając wnuka, Filipa Bourbona, za Pireneje, powiedział doń przy ambasadorze hiszpańskim: „Monsieur, król hiszpański zrobił cię królem, magnaci proszą o ciebie, ludy ciebie pragną, a ja się zgadzam. Myśl tylko o tern, że jesteś księciem francuskim“. Sam siebie też nazwał L. pierwszym ministrem Filipa. Cel daleki leżał w połączeniu posiadłości hiszpańskich z koroną francuską, i dlatego zastrzeżono dla Filipa prawo sukcesyi we Fran-cyi. Ten cel nigdy się nie ziścił, a środki doń prowadzące postawiły państwo L-a na skraju przepaści. Była chwila w r. 1709, kiedy król, niedawno „nec pluribus impar“, teraz wielokrotnie pokonany przez Eugeniusza Sabaudzkiego i lorda Marlborough, wobec żądania nietylko zwrotu całej Hiszpanii Karolowi Habsburgowi, odstąpienia wielu terytoryów innym wrogom, oddania im na pastwę jedynych sprzymierzeńców: elektorów bawarskiego i ko-lońskiego, ale nadto wobec żądania, aby wypędził własnem wojskiem Filipa z Hiszpanii, odwoływał się w manifeście do wycieńczonego narodu: „Pragnąłem pozwolić wam cieszyć się pokojem, ale jestem przekonany, iż sami sprzeciwicie się przyjęciu na warunkach uwłaczających zarówno sprawiedliwości, jak honorowi imienia francuskiego“, Naród czynem, bo ofiarą w rekrutach, odpowiedział na tę odezwę. Po roku zgadzał się już L. płacić miliony na wyrugowanie „księcia Anjou“ z Hiszpanii, nawet na korpus posiłkowy w tym celu, byle samemu nie spełniać tego; wrogowie byli nieubłagani i nie do rozbicia w swej solidarności (m. in. Augusta II daremnie próbował L. odciągnąć od aliansu w r. 1711). Jedynie męstwo Hiszpanów, upadek whigów i lorda Marlborough w Anglii i wstąpienie Karola (VI) na tron cesarski (1711) uratowały Francyę. Pierwsza Anglia pokryjo-mu zgodziła się na pokój utrechcki d. 11 kwiet. r. 1713, potem cesarz przyjął pokój w

Rastadzie (1714). L. uznał prawa dynastyi hannowerskiej do Anglii, odstąpił tejże z posiadłości hiszpańskich Gibraltar i Minorkę, a w koloniach N. Ziemię i N. Szkocyę; Austryi oddał południowe Niderlandy, Sardynię, Neapol, Medyolan; Sabaudyi — Sycylię. Co najgorsza, niepowetowanie nadszarpnął siły swego państwa i uniemożliwił mu rozrost przez kolonizacyę. Daremnie następcy Colberta: Le Pelletier (1683 —9), Pontchartrin (1689 — 99), Chamillart (1699 - 1707), Desmarets (1707 — 14) wysilali swój fiksalizm, aby napełniać kasy, kiedy naród ubożał gwałtownie. Dług państwowy dochodził (według teraźniejszej ceny pieniądza) do 47₃ miliardów fr. Ludność zmalała o 2 miliony. Wśród publicystów słychać było głosy ostrej krytyki. Fénelon już r. 1693 przedstawiał królowi Francyę „jako wielki szpital spustoszony, bez żywotności¹⁴, piętnował nieprawości ambitnego despoty i próbował wpoić synowi Delfina, ks. burgundzkiemu, zasady odmienne („Przygody Telemacha“). Podobnie malował stan kraju de Boisguillebert w „Le Détail de la France⁴⁴ (1697) i „Factum de la France“; Vauban w „La Dîme royale“ (1707) pisał, że 7io ludności żebrze, ⁵/io nie ma z czego dać jałmużny, s/io pogrążona w długach i procesach. Rząd konfiskował dzieła, topił srebra królewskie, pogarszał monetę, zaciągał pożyczki na 10 — 12%, a nie ustępował: ścigał kalwinów coraz zawzięciej, z gallikani-zmu przerzucił się do jezuickiego ultramouta-nizmu (promulgacya bulli „Unigenitus“ r. 1713, rozpędzenie Port Royal’u). To wszystko nie przeszkadzało L-owi nadawać praw następstwa tronu dwóm synom z podwójnego cudzołóztwa, książętom Maine i Toulouse. Nadzieje Féneloua rozwiała śmierć Delfina (1711), potem ks. burgundzkiego i jego żony (1712), wreszcie najmłodszego z wnuków królewskich, ks. Berry (1714). Około gasnącego Króla-Słońca pod pokrywą niezamąconej etykiety tworzyły się kliki: jedna dewotów, z p. Maintenon i legitymowanymi bękartami na czele, druga płocha, rozwiązła, pod ks. Orleańskim. Trzecia koterya, liberalno - arystokratyczna, antyburżuazyjna (Fénelon, Saint-Simon, Beanvillers, de Chevreuse) rozpierzchła się ze śmiercią ks. burgundzkiego. L. żądny i czujny do ostatniej chwili, zamianował w testamencie szereg osób, mających czuwać nad 5-letnim prawnukiem, Ludwikiem; „legitymowanego“ księcia Maine zrobił ochmistrzem, marsz. Yilleroi guwernerem, nieżyczliwego Filipa Orleańskiego tylko prezesem regencyi, jedenastu innych członkami. Nie łudził się co do tego, czy wola jego będzie uszanowana; ale chciał spełnić „rzemiosło króla“ aż do końca. ,,Zanadto lubiłem wojnę“—mówił, umierając, do dzieciaka-następcy tronu: ,,nie naśladuj mnie pod tym względem, ani w zbyt wielkich wydatkach, jakie czyniłem“. Umarł d. 1 wrześ. r, 1715. — Pomimo wielu zewnętrznych cech

wi. K.

podobieństwa między świetnością L-a XIV a świetnością Napoleona,—m. in. podobnej sławy prawodawczej, jaką pierwszy zyskał, wydając ordonanse o procedurze cywilnej (Code Louis, 1667), o lasach i wodach (1669), ordonans kryminalny (1670), handlowy, (1673), o marynarce (1681), o koloniach (Code noir 1685), — panowanie jego bardziej zbliżone jest do panowania Filipa II hiszp., bo nie rozwój potęgi narodowej, tylko pochłonięcie wszelkiej swobody przez nieograniczony monarchizm było przewodnią ideą polityki. Historya, oddawszy co jest królewskiego królowi, a co społecznego społeczeństwu, nie przyjęła tytułu ,,Le Grand“, ofiarowanego L-owi przez magistrat paryski w r. 1681. Nie przyjął się także inny, "zasłużeń-szy tytuł ,,Louis l’Administrateur“. Natomiast ustalił się termin Voltaire’a: ,,Wiek Ludwika XIV“, obejmujący całą kulturę okresu 1645 — 1715, a usprawiedliwiony mniej lub więcej zręcznem naśladownictwem czarów wersalskich przez władców europejskich, zwłaszcza niemieckich (Fryderyk August I saski [nasz August II], Fryderyk I pruski i t. p.). Parę uwag o charakterze restrykcyjnym niechaj określi bliżej stosunek między ówczesnym absolutyzmem a rozkwitem sztuki i nauki. Czem była dla duchowieństwa ,,lista beneficyów“, tern dla li teratury i sztuki „lista pensyi“: była sposobem • nietyle wspomożenia kultury przez rząd, ile uświetnienia rządów absolutnych przez siły kulturalne narodu. Na liście pensyi znalazły się gwiazdy pierwszorzędne: Molière, Corneille, Racine, obok pomniejszych (Chapelain, Perrault, Quinault, i nawet tuzinkowych). Plebejuszów jak Lully, Le Nôtre, Lebrun, Mansard, Mignard nagradzano szlachectwem. Kadry dla talentu stanowiły akademie: na czele Akad. Francuska, umieszczona w pałacu królewskim, przejęta napoi sztuczną wdzięcznością za to dobrodziejstwo, pełna chwalby deklamatorskiej na cześć protektora, zarażającej nawet tak wybitne umysły, jak Racine’a. L. XIV daleki był od typu szlachetnego mecenasa w stylu Wawrzyńca Medici; ma wprawdzie zasługę, że wpuścił na scenę „Świętoszka“ Molière’a, ale na talentach (np. La Fontaine’a, Boileau) poznawał się późno za cudzą sugestyą, jednostronnie ceniąc w malarstwie „genre noble“ i prawidłowość, gardził rodzajowym realizmem Teniersów. Z nauk miał predylekcyę do astronomii, historyków traktował nie lepiej niż grubianin Fryderyk Wilhelm uczonych wogóle: Mézeray’a, lubo cenzurowanego przez Perraulta, pozbawił połowy pensyi za mimowolną niezależność sądów; włocha Primi’ego, któremu polecił czynuości historyografa, wsadził do Bastylii, czem przerażony inny historyograf, anglik Burnet, uciekł za morze. Filozofię traktował według wskazówek indeksu zakazanych ksiąg, t. j. proskry-bował nauki Kartezyusza, ignorował pobożnego protestanta Leibniza. Sam król zostawił nieco

„Oeuvres“ drukowanych po jego śmierci, zebranych pierwszy raz w wydaniu r. 1806 przez Grimoarda i Grouvelle’a (6 t.); najważniejsze są: „Mémoires pour l’instruction du Dauphin“, resztę stanowi korespondencya z monarchami, wodzami, dyplomatami, panią Maintenon. — Voltaire „Le Siècle de L. XIV“ (1740); Duc de Saint-Simon „Mém. sur le siècle de L. XIV et la régence“ (20    t., najnowsze wyd. p.

Boislisle’a); 'Lemontey „Essay sur l’établissement monarchique de L. XIV“; Gaillardin „Hist, du règne de L. XIV“ (1871 — 6, 6 t.); Chémel „Hist, de France pendant la minorité de L. XIV“ (1878 — 80, 4 t.); Michelet „L. XIV et la révocation de l’édit de Nantes“ (1875); Michaud „L. XIV et Iunocent XI“ (1882 — 3, 4 t.); Krohn „Die letzten Lebensjahre L.’s XIV“ (1865); Clément „La police sous L. XIV“ (1866); Philippson „Das Zeitalter L. XIV‘‘ (1879, w zbiorze Onckena); Ranke „Franz. Geschichte“ (t. IV, Lipsk 1869); Dareste „Hist, de France depuis les origines jusqu’à nos jours“ (wyd. 3-e, 1884, t. V); Bau-drillart „Philippe V et la cour de France“ (1890); Mony „L. XIV el le Saint Siège“ (1895); Lavisse el Rambaud „Hist. Générale“ (t. VI,

1895); Cambridge „Modern History: The âge of L. XIV“ (t. V); bliższe dane bibliograficzne u Lavisse’a-Rambaud i u Monoda „Bibliogr. de 1’hist. de France“ (1888, 319—43, 357 sq.). —Stosunki L-a XIV z Polską: Farges ,,Instructions de Pologne“ (t. I, 1888); Waliszewski „Polsko-francuskie stosunki w w. XVII“ (1889); „Marysieńka. Marie de la Grange d’Arquien, (1898); Archiwum spraw zagr. francuskie do dziejów Jana III (3 t.); Korzon „Dola i niedola Jana Sobieskiego“ (3 t., 1898); Lukas „Dyplo-macya Sobieskiego“ (Ateneum 1881, III); Ja-rochowski „Pierwotna polityka Jana III“ (Niwa

1880); „Polityka Jana III na podstawie dzieła

K. Waliszewskiego“ (Niwa 1882); ,,Rev. d’hist. diplomatique“ (1890, 1894); Jarochowski „Dzieje panowania Augusta II“ (2 t.).

Ludwik XV prawnuk syn Ludwika, ks. Burgundyi, i Maryi Adelaidy sabaudzkiej (* w Wersalu d. 15 lut. 1710 — f tamże 10 maja 1774). Blisko 60-cioletnie panowanie jego bywa dzielone na 6 okresów: regencyi 1715 — 23, rządów ks. Bourbon 1723 — 26, kard. Fleury 1726—43, kilku faworytek 1743—58, ks. Choiseula 1758 — 70, ks. d’Aiguillon, Tercy’ego i Maupeou 1770—4. Według testamentu L-a XIV ks. Filip Orleański miał być jedynie prezesem rady regencyjnej, do której wchodzili ks. Henryk Bourbon-Condé, Villars, Tallard i „legitymowani“ synowie po-boczni Ludwika XIV: książęta Maine i Toulouse, Villeroi, kanclerz Voysin i 6 innych panów. Potrafił jednak prezes wmówić parlamentowi paryskiemu, że L. XIV przed śmiercią wydał ustną dyspozycyę, jemu (Filipowi) przekazując regencyę nieograniczoną. Dzięki poparciu

Anglii parlament przyjął to tłómaczenie, wyje- ₍ powie odemuie b-p Fréjus, jakgdyby to poclio-dnawszy wzamianprawo czynienia remonstraeyj » dziło odemnie samego“. Biskup, niebawem kar-królowi, stwierdzone niebawem obecnością 5-let- dynał, doradził obywać się nadal bez pierwsze-niego władcy na uroczystem posiedzeniu (lit go ministra, sam ujął w ręce ster państwa i z de justice). Po 3 latach król-pacholę odebrał pomocą Chauvelina, energicznego ministra spraw prawa książąt krwi „legitymowanym*¹ opieku- zagranicznych, tudzież Orry’ego, generalnego nom. Czasy regencyi mają w dziejach ustało- kontrolera finansów, założyciela szos, kanałów, ną sławę jako okres najlekkomyślniejszego u- 1 koszar etc, prowadził politykę oszczędną, poko-żywania i gry giełdowej (ob. Law) i nienaturalnych sojuszów w stosunkach międzynarodowych, zadzierzgniętych przez karyerowicza ministra, księdza Dubois, a uwarunkowanych dążeniem Orleańczyka do ugruntowania swej władzy na przekór pretensyi Filipa V hiszpańskiego (poczwórne przymierze z Anglią, Austryą i Hollandyą przeciw Hiszpanii i wojna 1717—20, ob. Albe roni i Dubois). Po pokoju madryckim r. 1720 nastąpiło zbliżenie z Hiszpanią, powstał projekt ożenienia króla z infantką Wikto-ryą (wówczas czteroletnią). Chorowity, nerwowy i leniwy chłopiec z płaczem przyjął wiadomość, że dostanie żonę. Wychowawców miał nieszczególnych: Yilleroy nauczył go tylko etykiety i zepsuł pochlebstwami; guwernantka, p.

jową, ręka w rękę z niemniejszym zwolennikiem pokoju, anglikiem Robertem Walpole. Ten sojusz franko-brytański zdołał wbrew Austryi osadzić w Parmie i Placencyi don Carlosa, syna Filipa V (układ sewilski 1730). Śmierć Augusta II w Warszawie (1 lutego 1733) wywołała, po części za sprawą gorącego Chauvelina, Wojnę Sukcesyjną Polską, której celem w oczach szerokiej publiczności miało być niezbędne dla honoru Francyi przywrócenie teścia Lu-dwikowego, Stan. Leszczyńskiego na tron polski, a w oczach kierowników polityki wersalskiej—odwet na Habsburgach. Tylko ten drugi cel osiągnięto, bowiem Francya dzięki zwycięstwom Villarsa i Berwicka, w preliminaryach wiedeńskich r. 1735 i w ostatecznym traktacie pokojowym r. 1738 zdobyła dla infanta don Carlosa Sycylię, dla siebie Lotaryngią, oddaną w dożywocie Leszczyńskiemu. Franciszek Stefan lotaryński, mąż arcyksiężniczki Maryi Teresy (od 1737), przeniósł się do ostąpionych mu Parmy, Piacenzy i Guastalli, stamtąd w r. 1737 do Toscany, wreszcie, po trzech latach na tron Habsburgów. Na mocy układów wiedeńskich L. XV podpisał Sankcyę Pragmatyczną Karola VI; ale jak tylko Fryderyk II pruski dał przykład gwałcenia zobowiązań najazdem na oląsk (1741), stronnictwo anty-austryackie pod wodzą Bel-leisle’a porwało Fleurego do wojny 1741—8 w sojuszu z Hiszpanią, Neapolem i Prusami-za Maryą Teresą ujęły się Anglia i Sardynia. Fleury umarł, gryziony wyrzutami z powodu niepowodzeń oręża franc.; dopiero cudzoziemcy, hr. Maurycy saski (ob.) i Loewendahl uratowali honor przybranej ojczyzny. Wyekwipowana przez Francyę wyprawa Karola Edwarda (ob.) Stuarta do Szkocyi zakończyła się klęską; walki kolonialne, lubo szczęśliwe, nie wróżyły długich powodzeń: przezorność kazała zawrzeć pokój w Akwizgranie „po królewsku, nie po kupiecku“ na zasadzie wzajemnego zwrotu wszystkich zaborów. L. XV podczas wojny okazywał większe niż kiedykolwiek zainteresowanie się sprawami publicznemi, brał nawet udział w kampanii Maurycego r. 1745: toteż, gdy przebywał ciężką chorobę, Francya modliła się żarliwie za swego „ukochanego“ (Bien-aimé) monarchę. Przebłysk energii trwał niedługo. Słaby król pogrążał się w coraz większą rozpustę, darząc kolejno łaskami cztery faworyty z rodziny Nesle: hrabinę Mailly, markizę Vinti-mille, księżnę Lauraguais i księżnę (Jhûteauroux; po nich (1746-- 65>) zagospodarowała się w Wersalu żona rzeźnika Poissons, utytułowana mar-

Ventadour, rozwijała w nim miłość własną; a Fleury, biskup Fréjus,zewnętrzną nabożtiość.Prędko ujawniła się oschłość, ponure usposobienie, marna inteligencya. Nie raczyłby się niczego uczyć L. XV, gdyby go nie nastraszyła guwer-natka, że parlament chce zwołać Stany Generalne celem obioru króla wykształconego. W dzień śmierci ks. Filipa (2 grud. 1723) Fleury, wszechwładny nadługo władca sumieniu królewskiego, zrobił pierwszym ministrem Bourbo-na-Condé, z którego pomocą przeprowadził nowe dekrety przeciw jansenistom i protestantom. Gdy L. przebył niebezpieczną chorobę,

Bourbon i kochanka jego, pani de Prie, bojąc się przejścia tronu w ręce Orleańczyka-syna, postanowili ożenić króla z osobą, któraby im jaknajwięcej zawdzięczała. Z pośród stu kandydatek, kilkudziesięciu najmożliwszych i kilku najodpowiedniejszych, odrzucono i odesłano do Madrytu infantkę, nie przyjęto ręki Elżbiety Pie-trowny: wybrano potulną Maryę Leszczyńską, o 7 lat starszą od pana młodego. Ślub odbył się 5 września r. 1725. Dobre pożycie małżonków trwało około 10 lat, poczem L., zrażony przyjściem na świat wielu córek, a dwóch tylko synów, zerwał stosunek z żoną. W polityce niedobrane stadło wywołało odrazu komplika-cye: obrażeni Filip V i Katarzyna I połączyli się z Austryą (alians wiedeński 1725), po stronie Francyi stanęły mocarstwa morskie: Prusy, Dania i Szwecya (liga w Herrenhausen); ale zgon Katarzyny (1727) przerwał wojownicze projekty. Ks. Bourbon, niepopularny dla swych zarządzeń fiskalnych, spróbował wysadzić z siodła Fleury’ego, sam wszakże został pod konwojem odesłany do Chantilly. L. XV napisał wtedy do żony: „Pani, proszę, a w razie potrzeby rozkazuję Ci, robić wszystko, co Ci

grabina Pompadour. Nastał dla Francyi ośmio- j Puyzieulx, letni (1748 — 56) okres wypoczynku i dyplomatyczno-wojennych przygotowań do rozprawy z „dziedzicznym“ wrogiem zamorskim, okres zwany „wiekiem Antoniusza i Kleopatry“ (Voltaire).

„Kleopatra“ kosztowała Francyę około 72 mil. frank, (według dzisiejszej ceny pieniądza), a wydatki dworu w r. 1751 pochłonęły xji dochodów skarbowych. „Antoniusz“ nie przyczynił się niczem do odbudowy bogactw materyalnych kraju, a podbojów kulturalnych sztuki i mody francuskiej w Europie nie wyzyskał na swoją chwałę. Voltaire, Montesquieu, Rousseau, Mab-ly, Helvetius, Holbach, La Mettrie, Encyklopedya,

— wszystko czem szczycił się kraj, wyrastało w potęgę wrogą rządowi, i ciągnęło za sobą naród.

L.,coraz sceptyczniejszy, ociężalszy, o ile nie hulał w haremie, zwanym „jelenim parkiem“ (parc aux ćerfs), to polował, ucztował, albo w najlepszym razie czytał sprawozdania policyjne, podpisywał areszty {lettres de cachet), przeglądał listy zlustrowane w czarnym gabinecie, udzielał dy-misyi i nominacyi. W łupieztwie grosza publicznego sam maczał ręce. Na nowe prądy patrzał nieżyczliwie, a nie miał energii, by tłumić wolnomyślicielstwo. „Niedługo to potrwa—mawiał o swoim monarchizmie, — ale przynajmniej tak długo, póki mnie starczy. Po mnie niech sobie będzie potop“. Pozwolił tedy Pompadour protegować fizyokratów (ob.), za jej wstawień- ! terytoryum nictwem nie zniszczył „Eucyklopedyi“, próbował pozyskać swego „dworzanina“ Voltaire’a— kiedy najznakomitsze dzieła naukowe i literackie spotykały się z potępieniem to rady królewskiej, to parlamentu paryskiego. Kiedy parlament wystąpił do walki z arcyb. Beaumontem, prześladowcą resztek jansenizmu, król wziął stronę arcybiskupa, wygnał sędziów do Pontoise; wygnańcy nie ugięli się, skazali na wygnanie Beaumonta; sprawa oparła się o kuryę rzymską (Benedykt XIV) i doprowadziła do dymi-syi 180 radców parlamentu. Sędziowie utworzyli w Pontoise rodzaj klubu, roztrząsali podstawy prawa państwowego Francyi i, w razie wybuchu ludowego, byliby, jak sądził bystry spotrzegacz, margr. d’Argenson, gotowym senatem rewolucyjnym. Masy atoli dalekie były od rewolucyi; śpiewały piosnki szydercze, przebąkiwały o Ravaillac’u; w r. 1750 dwukrotnie gromadziły się na ulicach, chcąc iść do Wersalu. Obrażony majestat objeżdżał odtąd stolicę okolnemi drogami; ale gdy doszło do czynnego zamachu szaleńca Damiensa (7 stycznia 1757) o-krutnie ukaranego,Paryżanie zdradzili się z tern jak jeszcze serca ich lgnęły do „pomazańca Bożego“.

Ministrowie bez natchnienia z górj robili swoje: Machault ulepszał skarbowość, Rouillé budował okręty, chociaż nie doprowadził ich (112) r. 1754 nawet do połowy liczby, posiadanej przez W. Brytanię (243). Dyplomacyą kierowali po nieszłusznie oddalonym Chauvelinie rozumny d’Argenson 1744—47, przeciętny

1747—51,    marny Saint-Contest

1751—4, niezręczny Rouillé 1754 —7, — wszyscy przywiązani do tradycyjnego systemu przymierzy, który kazał powściągać Austryę i Rossyę przez związek z Prusami (1741—55), Szwecyą, Turcyą, niektóremi państwami Rzeszy i paraliżować za pomocą intryg magnackich Polskę, owładniętą przez kandydata rossyjskiego, Augusta III. Dopóki trwało przymierze z Prusami. a więc i rywalizacya z Austryą, stosunek Francyi do Rzplitej nie mógł się ukształtować inaczej, —doświadczył tego d’Argenson w r. 1746. Szczerzej, ale platonicznej, niż ministrowie sympatyzował z Polską sam Ł. XV; ale zanadto był leniwy, aby wpływać na nich otwarcie. Poczynając od r. 1745, skrycie forytował do tronu polskiego księcia Conti. Przez tajnych agentów, poczęści identycznych z ministeryałnymi, próbował paraliżować zabiegi gabinetów w Warszawie, Sztokholmie, Konstantynopolu, Dreźnie, później i w Petersburgu (z którym od r. 1748 —1776 zerwane były stosunki dyplomatyczne); ilekroć ten „Secret du roi“, inscenizowany przez hr, Karola Broglie i Terciera, był sprzeczny z polityką miuisteryalną, brało górę ministeryum. —Wobec Anglii zachowywano się z poniżającą cierpliwością; odwołano na jej żądanie dzielnego Dupleix’a z Indyi, aż doczekano się w r. 1754 wybuchu kroków nieprzyjacielskich na Ohio, nieprzysądzonem żadnemu mocarstwu w Akwizgranie. Kilka miesięcy namyślał się L. XV, zanim po zdradzieckim napadzie Anglików na eskadrę francuską wystosował do Londynu ultimatum; d. 13 stycz. r. 1756 wypowiedział wojnę. W tym momencie opuszczony przez Fryderyka II (traktat „west-minsterski“, anglo-pruski 16 stycz. 1756), zdecydował się L. na zupełne „odwrócenie przymierzy“, t. j. na traktat wersalski z Maryą Teresą I maja 1756, zacieśniony jeszcze 1 maja r. 1757 i 30 grud. 1758 — fakt epokowy w lii-storyi równowagi europejskiej, arcydzieło kanclerza austr. Kaunitza. Za ewentualną, w razie pogromu Fryderyka, anneksyę części Niderlandów wyrzekł się L. programu Richelieu’go i L-a XIV, skwitował w Polsce i Turcyi wobec Rossyi. Ministrowie spraw zagr. kard. Bernis (1757 — 8), ks. Choiseul 1758 — 61 i następca jego Choiseul-Praslin stali się rzecznikami nowego kursu, głównymi po stronie francuskie) aktorami Wojny Siedmioletniej. Wodzowie L-a wsławili się w Niemczech sromotnemi klęskami (Soubise, Clermont, Contades) albo demonstrowali skandalicznie nigdy niezapomniane łupie-stwo (Richelieu, Maillebois), maruderstwo, intrygi, niekaruość. Za Oceanem poszła sprawa jeszcze gorzej. Mimo akcesu Hiszpanii (pacte de familie 1761), pokój paryski 10 lut. r. 1763 oderwał od Francyi na rzecz Anglii: Minorkę, Senegal, Kanadę, Akadyę, Terre-Neuve, wsp. St. Vincent. Tabago, Dominikę; utracono prawo forty -fikowania kolonii indyjskich i Dunkierki od stro-

Wł. K.

ny morza; Floryda nabyta wzamian za Luizya-nę. Takie wyniki nie odstręczyły L-a od aliansu austryackiego, teraz jedynie możliwego, u-trwalonego nadto ślubem wnuka królewskiego Ludwika z arcyks. Maryą Antoniną (1765). Ks. Choiseul, r. 1761—6 minister marynarki i wojny, energicznie odbudowywał eskadry, pomagał Gribeauvalowi reformować artyleryę; potem jako minister spraw zagranicznych wrócił na wschodzie do polityki antirossyjskiej, gdyż popchnął na Rosy an Turków (1768), zaczął wspierać konfederatów barskich (1770); kupioną od Genuy Korsykę (1768) w nast. roku zmusił do uległości. W trudnej chwili starcia z Anglią śmiały ten minister padł ofiarą swoich nowatorskich zarządzeń: zmobilizował on był najpierw parlament paryski i inne parlamenty przeciw Jezuitom (ob.), potem wyjednał dekret królewski kasujący zakon w granicach Francyi (1764), zorganizował (1769) wspólną akcyę dworów burbońskich w Rzymie celem ostatecznego wytępienia Jezuitów. Tymczasem rozpolitykowani sędziowie zadarli ze wpływowym księciem d’Aiguillon i obudzili czujność L-ka XV o prerogatywy monarsze, który zaczął im przypominać: „Koronę dzierżymy od samego Boga; prawo stanowienia ustaw, według których poddani nasi mają się sprawować i rządzić, do nas jedynie należy, bez zależności i podziału.“ Parlament paryski stanął przy swojem prawie stosowania ustaw i zawiesił jurysdykcyę. Inne z nim się zsolidaryzowały, aż król musiał zaznaczyć (2 marca 1766), iż „sądownictwo we Francyi nie stanowi ciała.“ Wreszcie w r. 1770 łącznym wysiłkom kanclerza Maupeou,d’Aiguillo-na, nowej kochanki królewskiej, pani Du Barry, i bigotów udało się nakłonić L-a do wygnania ze stolicy obu Choiseulów. Książę opuścił Paryż jak tryumfator. Do miejsca jego aresztu domowego, Chanteloup, podążyły tłumy arystokratów, postępowców i snobów, liczących na powrót jego do ministeryum za następnego panowania. L. XV nie miał siły ani odwagi powściągnąć tych pielgrzymek, przedsiębranych „pour se désinfecter de Fair de Versailles“. Spadek po Choiseulach objęli La Vrillère, a po nim d’Aiguillon (sprawy zagraniczne), Maupeou (sądownictwo), Terray (finanse), D’Aiguillon siłą inercyi wspierał dalej pieniędzmi i oficerami Ba-rzan, ale wr. 1772 zdał i Polskę i Szwecyę i Tur-cyę na los. Maupeou dokonał w parlamentach wielu ulepszeń technicznych, chwalonych przez Voltai-re’a i Turgota, lecz zniesieniem dawnych kompletów i ustanowieniem nowych, kasatą „buntowniczych“ sędziów, odbiorem prawa remonstra-cyi, rozbiciem jurysdykcyi paryskiej—wzruszył powagę parlamentów, a samowoli administracyjnej otworzył szerokie pole. Odtąd fiskalizm kontrolera generalnego Terray’a nie miał granic. A pieniądze szły w ogromnej mierze na zachcianki pani du Barry. Nie zdążyła ona jednak uciułać sobie złotej toalety, gdy L. umarł na

ospę dnia 10 maja roku 1774. „Rozkładający się szybko trup był przewieziony kłusem bez eskorty do grobów królewskich w Saint-Denis, a przechodnie na nlicach Paryża urągali mu i wołali okrzykiem na jeleni: „Taïaut“, przypominającym jego Iowy i jego „park“ sromotny“ (Korzon). Delfin, Louis de France, umarł był 22 grud. r. 1765, żona 24 czerwca 1768; z córek przeżyły ojca: Marya Ludwika Teresa, Zofia Filipina i Ludwika Marya, kar-melitka. Zmarła w r. 1759 Ludwika Elżbieta była żoną infanta don Filipa.—Barbier „Chronique de la régence et du règne de L. XV“, 8 t., 1866; Lemontey „Hist, de la régence et de la minorité de L. XV“, 2 t., 1832; Cape-figue „L. XV et la société du XVIII s.,“    4 t,

1842; Tocqueville „Hist, philosophique du règne de L. XV“, 2 t., 1847; Michelet „L. XV, 1724 —57“, 1866; Jobez „La France sous L. XV,“ 5 t., 1864 — 9; Compardon „Madame de Pompadour et la cour de L. XV,“ 1868; Bonhomme „L. XV et sa famille“, 1873; Payol „Les guerres sous Li XV“, 6 t.; Vandal ,,L. XV et Elisabeth de Russie“; Broglie ,,Le secret du roi“ i szereg innych monografii o polityce zewnętrznej L-a XV; Boutaric ,,La correspondance secrète de L. XV“, etc. —Por. iteż Lavisse et Rambaud ,,Hist. générale“, t. VII.

Ludwik XVI August (1774- 92), trzeci syn delfina Ludwika i Maryi-Józefy saskiej (* 23 sierp. 1754. W początku ks. Berry, dopiero po śmierci starszych swych braci i ojca (1765) ogłoszony za następcę tronu. Ożeniony był (1770) z Maryą-Antoniną, austryacką, córką M.-Teresy. Od wczesnych lat, acz wychowany wśród zepsucia, odbijał od całego otoczenia swoją skromnością, pracowitością, umiłowaniem pokoju. Cichy, małomówny i nieśmiały, czas spędzał na łowach lub na dewocyi i pracy fizycznej, ze sprawami zaś państwowemi, do których dostęp za L-a XV nie był łatwy, bo zazdrośnie dzierżyli je w swych rękach ministrowie i kochanki królewskie, nie miał nawet sposobności się zapoznać. Stąd w opinii dworu delfin przez długie lata uchodził za niezdolnego i ograniczonego, i sąd jego w rzeczach publicznych miał być dziwnie niedojrzały, a nawet dziecinny i śmieszny. Opinia to przesadna:

L. wprawdzie nie odznaczał się szczególną in-teligencyą, brakowało mu prawie zmysłu oryen-tacyjnego, ale nie podobna mu odmówić ani wykształcenia, ani poczucia sprawiedliwości, ani dobroci. Bezwątpienia kochał swój naród i gotów był ponieść niejedną ofiarę, a to co wyrzekł, że tylko on i Turgot naprawdę kochają Francyę, nie było frazesem, lecz serdecznym wylewem jego uczuć. Wszystko wszakże, co czynił, czynił tak niezręcznie i nieudolnie, że nigdy nie zadawalał ani społeczeństwa, ani kamarylli dworskiej; cnoty jego, jak na władcę ogromnego mocarstwa, były zbyt drobne, zbyt małoznaczące, ażeby się dzięki nim mógł

utrzymać w burzliwej dobie rewolucyjnej, i kryciu przed królową, która po śmierci Maurepa-dlatego, nie posiadając przy tak skromnych sa wywierała decydujący wpływ na L-a XVI, cnotach żadnej zalety swoich poprzedników, skłonił króla do zwołania Notablów, okazało się, nie potrafił być ani królem monarchii konsty- jak zgubny był system ministra. Pomocy żadnej tucyjnej, ani głową kontr-rewolucyi. Na je- Calonne nie znalazł u Notablów. Nie znalazł jej duym punkcie L. XVI wykazał stateczność: był i Lomenie de Brienne, następca jego. Zgroma-wiernym synem rz.-katolickiego kościoła; reli- dzenie Notablów wprawdzie rozwiązano, ale gijność jego miała w sobie coś istotnie nie- kraj znajdował się odtąd w stanie gorączkowe-powszedniego. To jego przywiązanie do Ko- go napięcia i położenie dworu stało się niemal ścioła było powodem, że nici, które go sztucz- groźnem. Necker został poraź wtóry powołany: nie sprzęgały z Rewolucyą, zostały porwane, a zlecił mu L. XVI reformę finansową przy on sam, opuszczony od swoich, a zarazem ma- współudziale Stanów Generalnych, których się jąc przeciw sobie rozbudzoną nieufność naro- naród coraz energiczniej domagał, a których du, poczuł się w swojej samotności zupełnie zwołanie zapowiedział L. de Brienne (8 sierp, bezradnym i ostatnie miesiące rządów spędził w 17881 na trzy tygodnie przed swoją dymisyą. zupełnej rozterce duchowej. Panowanie L-a XVI Zwołanie tych Stanów francuskich było konieczno-rozpada się na dwa okresy; pierwszy—okres ścią i L. XVI w manifeście do narodu (24 prób podźwignięcia monarchii z upadku i ra- stycz. 1789) przyznał to jawnie. Ale kouiecz-towania jej przed bankructwem finansowem ność ta w oczach jego nie miała jeszcze cech (1774 — 1789); drugi zaś bierze początek w dniu tragicznych. Przystając w sierp. r. 1788 na zwołania Stanów generalnych i trwa do 10 zwołanie stanów, zwracał się, jak sądził, sierp. r. 1792. Wstąpienie L-a XVI na tron jeno o pomoc do poddanych — nic więcej; powitano radośnie. Oczekiwano odeń gruntów- żywił przekonanie, że wszystko się odbędzie po nych reform w państwie, a że znaną była jego myśli rządu. Tymczasem program Neckera, skromność i chęci dobre, więc wierzono w jego wyłożony królowi w kilka miesięcy później (27 zamiary. Pierwsze lata panowania były zapo- grud. 1788), zawierał niejeden uszczerbek pre-wiedzią zmian na lepsze. Młody król powołał rogatyw korony. Jednak L. XVI dał swojo przy-do swego boku Vergenne’a, Turgota, St. Ger- Zwolenie i dopiero kiedy agitacya wyborcza maina (wydział wojny), Malesherbes’a (wydział odsłoniła przed nim ogrom żądań, postanowił podatków, a później spraw wewnętn.); ale, bronić swoich przywilejów. To postanowienie niestety, dał im do pomocy, Maurepas’a, in- uwydatniło się przy otwarciu Stanów w mowie tryganta starej szkoły i dworaka bez zdolności, królewskiej i w pierwszym zatargu z trzecim sta-Zwłaszcza działalność Turgota (sekretaryat ma- nem. Z zatargu tego majestat L-a XVI wyszedł rynarki, a później kontrola gener. finansów) poważnie nadszarpany (mocya Sieyèsa 17 zapowiadała się korzystnie: zniósł on wewnętrz- czerwca, przysięga w kręgielni 20 czerwca), a ne granice celne, które tamowały rozwój handlu kasacya postanowień Zgromadzenia Narodowego, i wolny dowóz zboża, wygotował projekt re- —23 czerw. 1789— była, co najwyżej, protestem formy przemysłowej i tytułem próby zniósł rozpaczy. Wtedy L. postanowił siłą brutalną urządzenia cechowe w okr. paryskim; ale te wymódz poszanowanie dla swych nakazów: w dążenia rozbiły się o opozycyę parlamentów tajemnicy skupił dokoła Paryża i Wersalu i dworu, aż L. XVI, idąc za opinią otoczenia, znaczne oddziały wojsk cudzoziemskich i, po-uniemożliwił mu dalszą pracę. Malesherbes, zbywszy się Neckera (11 lipca 1789), zagrozi! widząc, że nic nie poradzi, sam się podał do niemi stolicy i Zgromadzeniu. Na to lud pary-dymisyi, a za nim niebawem St. Germain. Na miej- ski odpowiedział zdobyciem Bastylii (14 lipca) sce Turgota (po krótkotrwałych rządach Clugny'e- i już nazajutrz musiał L. oświadczyć, że będzie go) L. XVI, za wstawieniem się Maurepasa, powo- stanowił odtąd jedność z narodem. D. 16 lipca łał Neckera (1777). Zasługą Neckera było spo- musiał Ludwik udać się na ratusz paryski, rządzenie dokładnego budżetu i pierwsze opu- uznać tam władze nowe i gwardyę narodową blikowanie go drukiem; ale reformy nie nawiele i powołać z powrotem Neckera. Ale myśl o się przydały, a nawet z powodu wojny amerykań- pokonaniu Zgromadzenia przy pomocy wojska skiej (1778) długi państwowe wzrosły. Gdy nie odstępuje go. W październiku, kiedy gwar-zaś Necker zapragnął uciec się do oszczędno- dya dworska zapewniła go o swem przywiąza-ści i reformy administracyi, spotkał go los Tur- niu, nie omieszkał powrócić do swych planów, gota. Po chwilowym zarządzie finansów przez ale lud, wywarłszy zemstę na gwardyi królew-Joly de Fleury’go i Ormessona,    powołano Ca-    skiej, uprowadził L-a z rodziną    do    Paryża

lonne’a    (1783 ob. ten artykuł).    Lekkomyślna    (5—6 paźdz. 1789).    Chciano go mieć    pod    bokiem

gospodarka Calonne’a miała za główną wytycz- odtąd, pomimo wszystko jednak ufano mu: o tern, ną tylko pychę bankruta, który, chcąc mieć jak głębokie było przywiązanie do dynastyi, kredyt,    popisuje się swą rozrzutnością i trwoni    świadczy pogląd    ludu, że tylko    L.    potrafi

majątki    z trudem nagromadzone.    Ale ta gospo-    zapobiedz nędzy    i uchronić go    od    głodu,

darka lekkomyślna nadzwyczajnie podobała się Prócz kilku teoretyków republikaniztnu nikt dworowi. Kiedy w lutym 1787 Calonne w u- j nie myślał o detrouizacyi. Rocznica zdobycia

Wielka Enc. Powsz. II ustr. Ser. I. Tom XLIII—IV. Zesz 350b.

Bastylii i święto federacyjne (14 lipca 1790) nastręczyły królowi sposobności do zamanifestowania swego pozornego zbratania się z ludem, ale tylko pozornego, bo dwa dni przedtem Zgromadzenie zawotowało konstytucyę cywilną kleru, a ta zbudziła w królu nanowo ducha opozycyi. Właściwie bunt w nim był podwójny: zniesławionego króla i katolika wiernego. Odtąd oczy L-a zwracają się coraz częściej ku zagranicy. Wespół z Maryą-Antoniną rohi przedstawienia dworowi cesarskiemu i u-mawia się potajemnie o interwencyę zbrojną.

na karę śmierci i wyrok ten d. 21 styoz. wykonano na placu Rewolucyi. Ciało króla pochowano ua cmentarzu św. Magdaleny. W r. 1815 L. XVIII kazał zbudować kaplicę ekspiacyjną i szczątki swego brata przenieść uroczyście do kościoła w St.-Denis. —L i t e r a t u r a. Prócz prac ogólnych o historyi Francyi i o Rewolucyi: Bournisseaux „Histoire de L. XVI“ (Paryż 1829); Bertrand de Moleville „Hist, de la Rév. Fr.“ (Paryż 1801—3); Beaucourt „Captivité et derniers moments de L. XVI“ (Par. 1892 — 3); Souriau „L. XVI et la Révolut.“ (Par. 1893); Soulavie „Mém. historique sur la vie de L. XVI“ (Par. 1801); de Falloux „L. XVI“ (Par. 1840); Jobez „La France sous L. XVI“ (Par. 1877); Wahl franz. Revolution“ 1908; Cherest .,La chute de l’ancien régime“ (Par. 1884).

Ludwik XVII (L oui s-C harle s deFrance et de Bourbon), drugi syn L-a XVI i Maryi-Antoniny (* 27 marca 1785 w Wersalu). Otrzymał po przyjściu na świat nienadawany już od w. XVI członkom rodziny królewskiej tytuł ks. Normandyi, a po śmierci starszego hrata Lu-dwika-Józefa-Ksawerego-Franciszka (f 4 czerw. 1789) został następcą tronu. Po wypadkach sierpniowych (10 sierp. 1792) dzielił losy całej rodziny, osadzony w Templu z rodzicami, z siostrą swoją, ks. Maryą-Teresą, i ciotką, ks. Elżbietą. Kiedy wiadomość o ścięciu L-a XVI przedostała się do obozów emigracyi, brat L-a XVI, hr. Prowancyi (w Hamm, w Westfalii), uznał 8-oletniego delfina za króla, pod imieniem L-a XVII, siebie zaś ogłosiwszy rejentem, mianował młodszego swego brata, hr. Artois, generalnym namiestnikiem Królestwa. Jednocześnie został L. obwołany królem przez ks. Kondeu-sza, naczelnika armii emigranckiej, i przez przywódców powstania wandejskiego, i to fikcyjne wstąpienie na tron zanotyfikowała dyplo-macya emigrancka najważniejszym dworom europejskim. Powstały wśród emigracyi projekty uprowadzenia rodziny królewskiej z więzienia, ale dwukrotne zamiary (marzec, czerwiec 1793), które miano wykonać przy pomocy komisarzy Komuny paryskiej, spełzły. Tymczasem w Wandei ukazały się asygnaty z podobizną L-a XVII, akty powstańcze wydawano w jego imieniu, prasa rojalistyczna zapowiadała rychłe osadzenie „króla“ na tronie. To wszystko, jak i krążące po Paryżu pogłoski, że małemu delfinowi oddaje rodzina w więzieniu honory królewskie, skłoniło Konwencyę do zajęcia się losem więźnia. D. 1 lipca 1793 Kom. Ocal. Publiez, wydał dekret nakazujący merowi Paryża oddzielenie L-a od matki, „pod której wpływem nigdy-by się nie wychował na dobrego republikanina“, przeniesienie go do innej części Temple’u i oddanie tam pod opiekę — guwernera, którego wybór pozostawiono Radzie gener. Komuny paryskiej. Wybór Komuny padł na szewca Si.

„Die Vorgeschichte der

M. Sz.

Wreszcie wykonywa dawno zamierzony plan; ucieka zagranicę z rodziną; ale go poznano i sprowadzono do Paryża (Varennes — 20 czerwca). Ponieważ większość Zgromadzenia, oraz szerokie masy ludu były monarchicznie usposobione, ograniczono się więc do zawieszenia jego władzy, którą mu po kilku tygodniach zwrócouo, kiedy zaprzysiągł kartę konstytucyjną (4—14 wrześ. 1791). Ale hasła republikańskie czyniły postęp (mocye klubu Jakobinów, mocya Korde-lierów, manifestacya na Polu Marsowem—lipiec

1791) , a w wybranej w październiku Legislatywie utworzyło się już kilka partyi o mniej-szem lub większem zabarwieniu republikań-skiem: L. musiał przybrać pozę monarchy konstytucyjnego. Po nowym zatargu z reprezen-tacyą narodową, z okazyi dekretów przeciw nieposłusznym prawu księżom, jakgdyby zrezygnowawszy, zaczął przyjmować wszystkie nakazy Legislatywy; nawet zdecydował się wziąć ministeryum z łona Żyrondystów (24 marca

1792) , nie przestał jednak konspirować. Podczas gdy rząd, chcąc uprzedzić najazd nieprzyjacielski, wypowiedział wojnę Austryi, L. wydał cesarzowi plany kampanii i obrony. Teraz czekał tylko pomocy wroga w celu zduszenia Rewolucyi: kiedy Zgromadzenie prawodawcze wydało dekret nakazujący utworzenie obozu z wojsk ludowych pod Paryżem, a nadto w końcu maja zawotowało nowe obostrzenie przeciw opornemu klerowi, L. wszedł w świeży zatarg ze Zgromadzeniem i pozbył się ministeryum z Żyrondystów. To było hasłem do nowych ruchów ludowych. Lud wkroczył do Tuileryów,

L. musiał znosić obelgi tłumu i dawać świadectwa swej lojalności (20 czer. 1792). Wejście Prusaków na ziemię francuską doprowadziło wreszcie do katastrofy. D. 10 sierp. 1792 L. został znów napadnięty w Tuileryaeh i schronił się z rodziną w gmachu obrad Legislatywy; przyaresztowany, był zaprowadzony do więzienia w pałacu Luksemburskim, w kilka dni potem zamknięty w jednej z wież Temple’u. D.

20 września 1792 zebrała się Konwencya Narodową, tegoż dnia ogłosiła obalenie tronu we Francyi, a nazajutrz Rzeczpospolitą. Niebawem rozpoczęły się obrady Konwencyi nad losem L-a i rodziny królewskiej, a d. 11 grud. 1792 wytoczono mu proces o zbrodnię zdrady. D. 17 stycz.

1793 zapadł wyrok: 361 głosami L. został skazany i mona, gorliwego wyznawcę skrajnego republi _

sch le

kanizmu. Simon głęboko się przejął swoją misyą i choć postępowanie jego względem L-a nie było ani wynikiem wyrozumowanego okrucieństwa, ani tajemnych instrukcyi Komuny, ale wypływało raczej z brutalnej szczerości, jednak opieka jego odbiła się na zdrowiu i ua duchu dziecka. Tylko Simonowi trzeba przypisać zachowanie się L-a podczas procesu matki, bo jedynie na gruncie przygotowanym przezeń mógł Hébert wymusić z dziecka okropne, a fałszywe zeznania. Wskutek dekretu Komuny w sprawie kumulacyi urzędów (2 stycz. 1794), Simon, jako członek Rady gener. Komuny, zrzekł się stanowiska dozorcy i d. 19 stycznia wyprowadził się z Tempie. Nadzór nad L-em objęła zwykła straż municypalna, zastosowano do niego ogólny regulamin więzienny. W celi więziennej był sam, schorowany, źle odżywiany i dopiero po 10 thermidora los jego poprawił się nieco. Barras kazał złagodzić regulamin i do czuwania nad L-em wyznaczył kreola Laurenta, człowieka dobrego, obcego fanatyzmowi anti-rojalistycznemu. Ale choroba L-a—skrofuły i ogólny marazm—-rozwijała się. W połowie brumaire’a r. III dodano Laurento-wi pomocnika w osobie Domina, a kiedy Laurent podał się do dymisyi, wyznaczono Lasne’a na drugiego dozorcę. Na początku floréala r. III (kwietnia 1795) dozorcy zażądali pomocy lekarskiej. Komitet bezp. powsz. wydelegował dr. Desaulta, a kiedy ten umarł nagle d. 1 prairiala, wysłano do Templu Pelletana i Dumangina. D. 8 czerw. 1795 L. umarł. Pochowano go na cmentarzu Ste Marguerite, we wspólnym grobie, tak, że mimo przedsięwziętych za Restauracyi poszukiwań szczątków jego niepodobna było odnaleść. W śmierć L-a nie wierzono przez długi czas i rozpuszczano pogłoski, że porwany z więzienia, żyje zagranicą. Zwłaszcza tajemnicza śmierć dra Desaulta otworzyła pole dla przypuszczeń i oszustw. Dowodzono, że rząd zgładził D-a, ponieważ ten spostrzegł, że dziecko, które mu kazano leczyć, nie jest synem L-a XVI. Przytaczano ustępy z protokułu lekarzy, którzy zrobili sekcyę na trupie L-a XVII i, mając wątpliwości co do tożsamości trupa, odpowiednio zredagowali raport. Ale ten raport lekarzy, poza kilku niejasnościami, nie zawiera nic podejrzanego; z czterech lekarzy wydelegowanych do sekcyi — Lassus i Jeauroy znali L-a osobiście. W kilkanaście lat po śmierci L-a XVII zaczęli się zjawiać pseudo - Ludwicy: niejaki Jan-Marya HervagauJt, syn krawca ze St. Ló (policya Fouchégo poradziła z nim sobie szybko); Mathu-rin Bruueau, który po kiłkakrotnem odsiedzeniu kar więziennych znikł nagle, gdy wygnano Burbonów; miejsce jego zajął Henri Hébert, który przybrał tytuł ks. Richemont; ledwie rząd Ludwika-Filipa zdołał się uporać z nim, zjawił się nowy pretendent Karol Wilhelm Naun-dorff (ob.).—Liter.: Nettement „Hist, populaire

de L. XVII“ (Par. 1864); Beauchesne „L. XVII. sa vie, son agonie, sa mort“ (kilka wydań): Eckard „Mein. hist, sur L. XVII“, Provins „Etude histor. sur L. XVII“ (Bruks. 1884); Chantelauze „L. XVII, son enfance; sa prison et sa mort au Temple“ (kilka wydań—Paryż); Bîoy „Le fils de L. XVI“ (Par. 1893); nadto „Bulletin de la soc. d’études sur la question L. XVII“ i „Rev. de la question L. XVII.“ Sz Ludwik XVIII Stanisław - Ksawery, (1814—1824) (* w Wersalu d. 17 listop. 1755 — f 16 wrześ. 1824), czwarty syn delfina Ludwika i Maryi Józefy sasko-polskiej; otrzymał tytuł hr. Prowaucyi i ożenił się r. 1770 z Maryą-Józefiną-Ludwiką, córką Amadeusza III Sardyńskiego. Charakteru wręcz odmiennego niż brat, L. XVI, świetnie się czuł w atmosferze dworskiej i otoczeniu dziadka swego; z natury zaś sceptyk, umiał przetwarzać wpajaną mu bigoteryę w libertynizm, a ducha wolności, swej epoki w swawolę i niemal cynizm. Zdolniejszy od braci, znajdował dworaków, co schlebiali jego „umysłowi filozoficznemu“, a jego talencik literacki szybko doczekał się uznania, kiedy pierwsze lata panowania L-a XVI nastręczyły sposobności do puszczenia w świat paszkwilów, epigramów i uskrzydlonych słówek. Jemu miała do zawdzięczenia Marya-Antonina swą niepopularność u ludu i przezwiska obmierzłe, które miotano na nią już przed Re-wolucyą. Po wstąpieniu L-a XVI na tron L. rzucił się do frondy dworskiej biał opinii publicznej i uchodził za gorącego przeciwnika despotyzmu ministeryalnego. Popularność jego wzrosła, kiedy po zwołaniu poraź drugi Notablów wystąpił jako prezydent jednej z sekcyi za zdwojeniem trzeciego stanu. Ale wobec wyrosłej Rewolucyi zaczął knowania reakcyjne i popularność przekształciła się w nieufność narodu. Dopóki żył Mirabeau, hr. Prowaucyi lubił się uciekać do jego rad, po jego śmierci zaczął myśleć o ucieczce i o iu-terwencyi obcych mocarstw. Pierwszy plan ucieczki nie udał mu się; wreszcie uciekł tego samego dnia, kiedy uciekała rodzina królewska. Wybrał drogę na Bruksellę, stąd udał się do Koblencyi i tu wśród emigracyi ogłosił się generalnym namiestnikiem królestwa. Wezwany przez Zgrom. Narodowe do powrotu, odpowiedział, że nie uznaje konstytucyi, ani nie poczuwa się do obowiązku usłuchania króla, ponieważ uważa go za pozbawionego wolności (grudzień 1791). D. 16 stycz, 1792 Zgromadzenie pozbawiło go praw do tronu. L. niebawem na czele kilkutysiącznego oddziału emigrantów i w otoczeniu wojsk ks. Hohenlohego wkroczył do Francyi. Po bitwie pod Valmy schronił się do Niemiec i osiadł w Hamm (Westfalia). Na wieść, że L-a XVI ścięto, ogłosił syna jego królem Francyi, brata swego, hr. Artois, namiestnikiem generalnym, a siebie samego rejentem królestwa aż do pełnoletności L-a XVII

(d. 28 stycz. 1793). Jednocześnie zapowiedział angielskim, nie czuł w sobie mocy, żeby się swój przyjazd do Bretanii, ale pojechał do oprzeć ministrom ( Blacas, Dupont, Vitrolles, Werony. Zmuszony na żądanie Bonapartego Beugnot). Rozpoczęło się prześladowanie repu-opuścić terytorya weneckie, udał się przez Szwajcaryę do Niemiec, zamieszkał wśród wojsk ks. Kondeusza i po pokoju w Campo-Formio (1797), gdy nadto wypadki 18 fructidora (4 wrześ. 1797) jeszcze bardziej osłabiły jego szanse powrotu do Francyi, wyjechał z Niemiec i osiadł w wyznaczonej mu przez ces.

blikanów i bonapartystów, wolnomyślicieli i protestantów, wznowiono cenzurę, przywrócono gwardyę królewską, a oczekiwano jeszcze konkordatu i przywrócenia monopolu Kościołowi, unieważnienia kontraktów sprzedaży dóbr narodowych. Opozycya rosła, bonapartyści i republikanie zbliżyli się nawzajem, a kiedy Napoleon wylądował pod Cannes, spotkano go entuzyastycznie. Na wieść o tern L. XV111 z rodziną zaprzysiągł konstytucyę — zapóźno. W nocy z d. 19 na 20 marca opuścił Tuilerye i przez Lille udał się do Gandawy w towarzystwie hr. Artois, syna jego ks. Berry i niewielkiego oddziału gwardyi królewskiej. Powrócił do Francyi dopiero po klęsce pod Waterloo, wydawszy przedtem (d. 28 czerwca) prokiamacyę do narodu, w której przyrzekł amnestyę i swobody konstytucyjne. Teraz musiał się poraź drugi układać z najazdem nieprzyjacielskim. Francya została zalaną przez wojska koalicyi, musiała znosić kilkoletnią okupacyę i opłacić olbrzymią kontrybucyę. Z drugą Restauracyą pomimo obietnicy powrócili do kraju ultra-rojaliści i działali z jeszcze większą zaciekłością. Zapanował biały terror, krajem rządziła sławna „chambre introuvable“, bardziej roj al i styczna niż król, ustanowiono w każdym departamencie sądy połowę (Cours pré-

wyjątkowe zaczęły znikać stopniowo. Pierwotna fala białego terroru ocknęła się r.1820 po zabójstwie ks. Berry i w r. 1822 wskutek zamieszek i konspiracyi wojskowych. Ale już od r. 1820 L. XV111 nie mieszał się do spraw państwowych. Rządził przyszły Karol X; on sam najlepiej się czuł zdała od wszelkiej polityki, otoczony wystawnym dworem, który mu znosił plotki i powtarzał raporty tajnej polL cyi. — Liter. ,»Correspondance et écrits de L. XV111“ (Par. 1824); Petit ,,Hist. contemp. de la France—L. XV111“ Par. 1885); Beauchamp „Vie de L. XV111“ (Par. 1825); Viel-Castel „Hist, de la Restauration“ (10 t„ 1860 — 78); E. Daudet „Hist, del 'Emigration“ (nowe wyd. 1909); Alb. Sorel ,,L’Europe et la Révol. franç.“ (4 części); A. Rain ,,L’Europe et la Restauration“ (1908); A. Kraushar „Burboni na wygnaniu⁴“ Imbert de St. Amand „La cour de L. XV111 (Par. 1891). Pamiętniki L-a XV111 r. 1831 — 33 są apokryfem.—Ch. Seignobos „Hist. polit.de Europe contemporaine“(przekł. pol.),

Ludwik, delfin Francyi (Monseigneur

Pawła I Mitawie. Pobyt ten przypadł na okres porażek francuskich nad Renem i we Włoszech, a odrodzenia się ruchu w Wandei. Pokoju lunewilskim Paweł I wypowiedział L-owi gościnność w Mitawie. L. przeniósł się do Warszawy, pruskiej naówczas, i z Bonapartym nawiązał rokowania o zwrot tronu; wynosił jego zasługi i wyznaczał mu rolę, którą w Anglii odegrał gen. Mouk. Bonaparte zbywał L-a napół-ironicznie, napół groźbami, w końcu, chcąc się go pozbyć, zaproponował mu znaczne summy tytułem odczepuego. L. odrzucił propozycyę i w r. 1804 puścił w świat uroczysty protest przeciw aktowi „uzurpacyi“. R. 1805, po krótkim pobycie w Kalmarze, wrócił do Mitawy, ale stąd po niespełna 2 latach wygnała go umowa tylżycka (1807). Przez Szwecyę, gdzie się przez jakiś czas zatrzymał, udał się do Anglii i tutaj, w Hartwell, doznał względnego spokoju, na żołdzie angielskim. Koalicyi europejskiej przypomniał się, kiedy ta w tryumfalnym pochodzie zbliżała się do Francyi. Za j votales), i rola rządu ograniczyła się do wyko-pośrednictwem brata swego rozpoczął per- { nywania aktów zemsty, zadekretowanych przez traktacye z dworami, a kiedy hr. Artois na | izbę. Dopiero po rozwiązaniu tej izby we wrze-tyłach armii nieprzyjacielskiej wszedł do Frań- j śniu r. 1816 i przyjściu do władz umiarkowa-cyi, droga do tronu była już utorowana. Reszty j nych rojalistów i t. zw. doktrynerów prawa dokonały intrygi Fouchćgo i Talleyranda. Talleyrand stanął na czele rządu tymczasowego i d. 5 kwiet. r. 1814 ogłosił opracowany przez senat projekt konstytucyi, która, uznając re-stauracyę Burbonów, wzywała L-a XVIII na tron francuski. Król dnia 24 kwietnia opuścił Anglię; musiał po wylądowaniu we Francyi, na żądanie Aleksandra 1, uroczyście przyrzec utrzymanie swobód narodowych (deklaracya z St. Ouen, d. 2 maja 1814). Ale kiedy przyszło do objęcia władzy, nie chciał przyjąć korony z rąk Senatu i kartę konstytucyjną sam „nadał“, kładąc u jej spodu fikcyjną datę 19-go roku swego panowania (4 czerwca). Pierwszym zadaniem L-a XV111 było zapewnienie Francyi przynajmniej części tery tory alny cli zdobyczy Rewolucyi i złagodzenie poniżającej umowy hr.

Artois z koalicyą. Przez traktat paryski (d. 31 maja 1814)udało się L-owi X“lll zatrzymać Mulhuzę, Avignon, Chambéry i t. d.; pozatem cofnęła się Francya do granic z przed r. 1792.

M. Sz.

O reszcie terytoryów miał zadecydować Kongres wiedeński. W czasie kiedy Talleyrand bawił w Wiedniu, we Francyi rozpoczęła się Grand Dauphin) (*1661 — f 1711), syn restauracya starego porządku, wbrew obietni- ; L-a XIV i Maryi Teresy austryackiej. Po com. L. XV111, choć pragnął panować w duchu ; śmierci Périgny’ego r. 1670 guwernerem L-a

został Bossuet, który napisał dla niego „Discours sur l’histoire universelle“. Jednak wykłady nauczyciela nie zdołały poruszyć ciasnego umysłu ucznia. Z chwilą, gdy wyszedł z pod opieki nauczycielskiej „nic nie czytał w ciągu całego swojego życia (St. Simon) oprócz bieżących wiadomości (w „Gaz. de France“), szukając tam nekrologów i kroniki ślubnej“. L. pozostawał w ścisłej zażyłości ze swymi foworyta-mi i pod ich wpływem skrupulatnie zachowywał etykietę, drżał wobec ojca i marzył o przy-szłem panowaniu, które pozwoliłoby mu obsypać przyjaciół urzędami; najbardziej lubił polowanie, potem teatr, potem kobiety; dużo jadł i był graczem namiętnym. W r. 1680 poślubił Maryę-Aunę bawarską, córkę elektora Ferdynanda. Z małżeństwa tego miał Ludwika ks. Burgundyi, a późniejszego delfina (* 1687 — f 1712),

wę do Włoch. Adoptowany w r. 1380 przez Joannę 1 neapolitańską, udał się r. 1382 do Włoch, poprzednio koronowany przez papieża w Awenionie, ale w Neapolu Karol Durazzo zamordował królową i zajął tron. Walka o Neapol wyczerpała jego fundusze, wtedy tron ów przekazał synowi swemu: 3) L-o will (f 1417). Ten koronowany r. 1390 w Awenionie, na króla, walczył lat dziesięć napróżno o tron przeciw Ładysławowi. I późniejsze próby owładnięcia Neapolem spełzły na niczem, mimo sojuszu z papieżem Janem XXI11 i Florencyą. Syn jego 4) L. III (f 1434). Pap. Marcin V uznał go za prawowitego następcę Joanny 11, która r. 1423 adoptowała L-a i zrobiła księciem Kalabryi. R. 1424 wszedł do Neapolu, ale większa część tego królestwa pozostała w ręku Alfonsa V aragońskiego. Po śmierci L-a III prawa jego przeszły na jego brata, Renata (René) ks. Lota-

Red.

Ludwik a r agoń c z y k, król Sycylii (* 1338 —f 1355), syn Piotra 11 i Elżbiety karyntyj-skiej. Objął tron po ojcu r. 1342 pod opieką wuja Jana Randazzo, a od r. 1453 matki swojej. Neapolitańczycy r. 1354 zajęli pół Sycylii, którą im odebrał r. 1356 następca L-a,

Red,

Filipa, późniejszego króla hiszp., i Karola ks. de Berry. R. 1688 L. otrzymał dowództwo nad ryngii. armią przeciw Niemcom i pod kierunkiem Duras’a i Vauban’a zdobył Filipsburg i Mannheim. Podczas tej kampanii wykazał męstwo, ale nie powierzauo mu więcej dowództwa dłużej nad kilka dni. R. 1691 wszedł do Rady stanu.

Wierny wskazówkom, otrzymanym przy tej

Ludwik 1, król hiszpański (* 1707 — f 1724), syn Filipa V i Małgorzaty sabaudzkiej. Uznany za następcę tronu r. 1709; r. 1722 poślubił M-lle Montpensier, d. 17 stycz, r. 1624 objął tron po abdykacyi ojca, ale d. 31 sierpnia już zakończył życie na odrę, a ojciec

Red.

Km.

sposobności od ojca, odgrywał tam rolę bier- brat jego Fryderyk 111. ną. Za życia żony miał wiele intryg miłosnych, zwłaszcza M-me de Choin miała nad nim wielką władzę; zdaje się, w końcu poślubił ją potajemnie. Pod koniec życia starał się żyć coraz bardziej w odosobnieniu.

znowu ujął rządy.

Ludwik Ernest, ks. bruuświcki (*    1718

w Wolfenbüttel—f 1788 w Eisenach), syn ks. Ferdynanda Albrechta 11. R. 1737 w służbie cesarskiej walczył przeciw Turkom, r. obrany księciem Kurlandyi, ale Elżbieta ros-syjska nie dopuściła do objęcia rządów. Uczestniczył w służbie austryackiej w wojnie o spadek tronu austr. i o Śląsk, w r. 1750 wstąpił do służby holenderskiej. W. r. 1759 — 66 był opiekunem małoletniego Wilhelma V. Gdy r. 1780 wybuchła wojna z Anglią, r. 1784 musiał opuścić Holandyę, oskarżony o bezczynność.

1740

Ludwik, delfin Francyi (* w Wersalu 1729 — f w Fontainebleau 1765), syn L-a XV i Maryi Leszczyńskiej. R. 1745 poślubił Maryę-Teresę Bourbon, hiszpańską, która zmarła w kilka miesięcy po ślubie. Po raz drugi ożenił się w r. 1747 z Maryą-Józefą, córką Augusta polskiego i saskiego. Cnotliwy i nabożny, mało udzielał się dworowi. Ojciec robił mu wyrzuty z powodu jego stosunków z Jezuitami i, podejrzewając go o ambicyę, trzymał zdała od spraw.

Red.

Ludwik-Filip I, król francuzki (1830 — 1848) (* w Paryżu 6 paźd. 1773 — f 1850), najstarszy syn L-a Filipa-Józefa, ks. orleańskiego, i L-ki-Maryi-Adelaidy burbońskiej, otrzymał z początku tytuł ks. Valois, potem r. 1785 ks. Chartres. Wszystka korupeya ancien-régime’u, duch fronderski, przewrotność, a obok tego przywary burżuazyi zogniskowały się w nim. Życie swoje strawił na egoistycznem wyzyskiwaniu każdej sytuacyi i gromadzeniu milionów. Dziewięcioletni chłopiec był oddany pod opiekę pani de Genlis, i jej-to miał w dużym stopniu do zawdzięczenia ową fałszywą bezinteresowność. Kiedy wybuchła Rewolucya, L.-F., jak i ojciec, stanął po stronie zwolenników monarchii ograniczonej,

Km.

Zdaje się, że delfin, bardziej nabożny niż ambitny, mało cierpiał z tego powodu. Zmarł w kilka miesięcy po śmierci M-me Pompadour, która stale podtrzymywała nieufność ojca względem niego. Pozostawił dwie córki: Klotyl-dę (królową Sardynii) i Elżbietę, oraz trzech synów: Ludwika XVI i XVIII i Karola X.

Ludwikowie, królowie neapolitańscy: 1)

L. (f bezdzietnie 1362j, syn Filipa ks. Tarentu. Poślubiwszy Joannę I neapolitańską r.

1346, musiał uchodzić z żoną z Neapolu przed L-em I węgierskim, ale niebawem wrócił i r.

1350 był koronowany. Usiłował bezowocnie owładnąć Sycylią. 2) L. 1 Anjou (* 1339 — f 1384), syn Jana francuskiego; r. 1360 odda- | ny w zastaw Anglikom uciekł z niewoli r.

1363 i był mianowany przez brata, Karola V, wielkorządcą Langwedocyi, po śmierci zaś brata narzucił się na regenta małoletniego Karola VI — po to. aby gromadzić fundusze na wypra

zapisał się do gwardii narodowej, bywał na śnie, pod płaszczykiem bezinteresowności i ja-posiedzeniach Konstytuanty i klubu Jakobinów i kaptował stronników na wypadek detroniza-cyi L-a XVI. Na wiosnę r. 1792 wybrał się do armii, brał udział w pierwszych potyczkach, a komenderowany do wojska Dumouriez'a, jako dowódca jednego ze skrzydeł, uczestniczył w zwycięskiej bitwie pod Jemmapes (6 listopada).

Kiedy Konwencya ogłosiła rzeczpospolitą, L.-F. poszedł w ślady ojca: wyrzekł się tytułu książęcego, przybrał przydomek Egalité i stał się w wojsku jednym z najgorliwszych głosicieli zasad republikańskich. Znalazł w Dumouriez’ie oddanego sojusznika dla swoich planów, ten zaś w nim dogodnego kandydata na tron królewski. Po nieszczęśliwej bitwie pod Neer-winden (18 mar. 1793) weszli oni w układy z nieprzyjacielem i wygotowali plan inwazyi, ktorego skutkiem miało być przywrócenie władzy królewskiej: konspiracya ta rozbiła się o energiczne zarządzenia Konwencyi i wierność armii republikańskiej, która nie poszła za swoimi wodzami. Kiedy komisarze zjawili się z dekretem Konwencyi, zostali z rozkazu Du-mourieza wydani nieprzyjacielowi, poczem D.

w otoczeniu nielicznego oddziałku

i L.-F.,

konnicy schronili się do obozu Austryaków. Zdrada L.-F-a odbiła się na jego ojcu: osadzony w więzieniu, został zgilotynowany (6 listop.

1793). Zaczyna się w życiu L.-F-a 20-letni okres, pełen naprzemian to wylewów legity-mistycznych, to intryg przeciw Burbonom, przed którymi, znienawidzony, chroni się najpierw, ażeby potem, po zaskarbieniu sobie ich względów, módz dalej, pod ich bokiem, przeciw nim knuć spiski. Dla zatarcia śladów po sobie, jako i zamanifestowania swego demo-kratyzmu, jako zwyczajny p. Chabaud-Latourt przyjmuje miejsce nauczyciela szkoły szwajcarskiej. Ta kary era trwała kilka miesięcy. Po śmierci ojca znów występuje na widownię. Prócz Dumourieza, z którym nie przestaje prowadzić konszachtów, werbuje sobie wpływowego sojusznika, gen. Montesquiou, stwarza sztab drobnych popleczników i objeżdża Europę we wszystkich kierunkach, nie spuszczając z oka Francyi. R. 1796, po przewrocie w Skandynawii i Danii, osiedla się w Hamburgu. Pozycya Dyrektoryatu ówczesna otwiera pole dla spisków kontrrewolucyjnych. Rząd dyrektoryatu, chcąc się go pozbyć, wdał się z nim w targi. Wzamian za wolność zwróconą rodzinie Filipa - Egalité, uwięzionej w r. 1793, wziął od L.-F-a obietnicę wyjazdu do Stanów Zjednocz. Stamtąd wrócił L. dopiero w r. 1800 z nadzieją, że teraz uda mu się zdobyć tron. Rachuby zawiodły: Napoleon ujął rządy; pozostała drobna podjazdowa walka. L.-F., osiadłszy w Anglii, za wdaniem się matki swojej zbliża się do Burbonów, i choć ani hr. Prowancyi nie bardzo ufa jego zapewnieniom, ani też dwory europejskie, niczem się nie zraża, a jednocze-skrawego legitymizmu, nie przestaje intrygować we własnym interesie. R. 1808 jedzie do Włoch, przebywa na dworze Ferdynanda sycylijskiego, wespół z królem i ks. Leopoldem salerneńskim układa plan dywersyi . w Hiszpanii przeciw Józefowi Bonapartemu, a rzekomo na korzyść Burbonów; jedzie ńawet do Hiszpanii, biorąc sobie do pomocy ks. Leopolda: ale rząd angielski nie pozwolił im wylądować, ks. Leopolda zatrzymał w Gibraltarze, a L.-F-a odesłał do Anglii. R. 1809 L.-F. zjawia się znowu na dworze w Palermo, żeni się z córką Ferdynanda, Maryą-Amalią, i powołany przez juntę sewilską do objęcia kierownictwa nad powstaniem katalońskiem, udaje się do Hiszpanii, ale po kilku miesiącach osiada z powrotem na dworze teścia. W 1, 1810 — 11, kiedy Cesarstwo było u szczytu potęgi, L.-F. skazany był na bezczynność i dopiero kiedy klęski posypały się na Francyę, staje znowu do roboty. Pod pozorem służenia Bur-bonom emisaryusze jego skłaniają żołnierstwo do zdradzenia Napoleona, a kiedy Koalicya posunęła się ku Francyi, zaczynają wysuwać jego kandydaturę i krzewią wątpliwości co do śmierci Ludwika XVII. Ale L.-F. skoro dowiedział się o intronizacyi hr. Prowancyi., pośpieszył do Francyi, wytoczył przed L-em XVIII swoje zasługi, otrzymał potwierdzenie wszystkich swoicli tytułów, dostał z powrotem bezprawnie ogromny majątek ojcowski i mianowany był 15 maja 1814 generał-szefem huzarów. Na wieść o wylądowaniu Napoleona udał się z hr. Artois do Lyonu podniecać armię, a wróciwszy do Paryża z rodziną królewską d. 16 mar. 1815 zaprzysiągłKonstytucyę. Zmuszony uchodzić, udał się do Anglii, a Talleyrand zręcznie, choć bezskutecznie, podniósł sprawę jego kandydatury na Kongresie wiedeńskim. Wrócił do Francyi po Waterloo, niebawem jednak musiał udać się do Anglii, niejako na banicyę za wyszłe na jaw niektóre intrygi. L. XVIII przebaczył mu dopiero r. 1817. W Paryżu zajął się jedynie pomnażaniem milionów, procesowaniem się z wierzycielami ojca i wiudy-kacyą wątpliwych należności; ale duch fronder-ski szybko w nim odżył i salony jego pałacu stały się punktem zbornym przywódców liberalizmu (Lafitte, Dupont de l’Eure, Beranger), których dążenia podsycał dyskretnie, nie narażając się dworowi. Po wybuchu rewolucyi lipcowej spojrzenia mieszczaństwa zwróciły się na niego. On sam siedział na wsi pod Paryżem i udziału nie brał w wypadkach lipcowych, śledził je tylko bacznie. D. 30 lipca, na wniosek Lafitte’a, izby zaofiarowały L.-F-owi generalne namiestnictwo Królestwa. Komedyę ociągania się L.-F. po mistrzowsku odegrał. Karol X podpisał abdykacyę na korzyść ks. Bordeaux i sam mianował L. F-a rejentem państwa; ten, choć ujął władzę niby tylko chwilowo, umiał

przecież w ciągu kilku dni przygotować grunt dla siebie i był przez izbę ogłoszony d. 7 sierpnia królem Francuzów (Burboni nosili tytuł królów Francyi); w dwa dni później zaprzysiągł zmodyfikowaną kartę konstytucyjną. § 14, który pomógł Karolowi X do wykonania zamachu stanu, wymazano, jak i wstęp do konstytucyi, że jest ona nadaną z woli królewskiej; za chorągiew narodową uznauo trójkolorową; religia katolicka przestała być państwową. Najważniejsze»] zadaniem nowego rządu było wyplenienie trądycyi barykadowej. W kilka miesięcy po wstąpieniu na tron nadarzyła się sposobność: powstanie polskie. Niebawem wybuchły ruchy we Włoszech i rola, jaką Francya, wbrew La-fitte’owi, odegrała wobec włoskich liberałów, nie różniła się od roli w sprawach polskich.

czaństwa) z bezwzględnością opierało się naciskowi ludu. Na wszystkie wołania o reformę wyborczą Guizot miał odpowiedzieć: zbogacaj-cie się, a będziecie mieli udział w rządzie. Nazewnątrz to ministeryum troszczyło się wyłącznie o popieranie dynastycznych interesów Orleanów (sprawa krakowska, śluby hiszpańskie, rozluźnienie się ponownej przyjaźni z Anglią —    1846). Wreszcie rozgoryczenie

przybrało potężne napięcie. Kiedy w grudniu r. 1847 L. F. stanowczo oświadczył izbom, że na reformę wyborczą nie zezwoli, rozpoczął się szereg demonstracyi (bankiety), wreszcie 22 lut. r. 1848 doszło do wybuchu. L.-F. zrzekł się korony na rzecz swego wnuka, hr. Paryża, ale było zapóźuo. D. 24 lutego uciekł z Paryża do Anglii. Tam pod nazwiskiem hr. Neuilly spędził ostatnie dwa lata życia. Umarł 26 sierp. 1850. Literatura: Pisma L.-F-a: „Discours, allocutions et réponses“ 17 t. Par. 1833 — 47, „Mon journal" (pamiętnik 1815, 2 t. Par. 1848); L. Blanc „Hist, de dix ans“ (Par. 1842 — 44); E. Régnault „Hist, de huit ans“ (Par. 1871, wyd. 3-e); Douglas „Life a. times of L. Ph.“ (Lond. 1848); Guizot „Mém. pour servir a l’histoire de mon temps“ (kilka wydań); Montalivet „Le roi L. Philippe“ (Par. 1851); Thureau-Dangin „Hist, de la monar. de juillet" (1884—92); d’Haussonville „Hist, de la polit, ext. du G-t franq. de 1830

M. Sz.

Wprawdzie wojska francuskie zajęły Ankonę; ale była to tylko dyworsya uczyniona Austryi.

Nawet przy okazyi powstania belgijskiego musiał L.-F., wbrew własnym interesom dynastycznym, dać świadectwo swym zachowawczym tendencyom i poświęcić kandydaturę swego syna. Dla utrzymania przyjacielskich Stosunków z jedyną swą naonczas aliantką,

Anglią, również zawiesił podbój Algieru i powrócił do niego dopiero po poróżnieniu się z Anglią. Ale w kraju niezadowolenie wzrastało (sprzysiężenie legitymistyczne z lutego 1832, powstanie w Wandei wskutek zjawienia się

księżnej Berry, insurekcya kwietniowa z r.    à 1848“ (Par. 1850).

Llldwik Filip, hr. Orleanu, i inni książęta

Ludwik Napoleon, ob. Napoleon III. Ludwik Bon aparte, król holenddrski, ob.

1834 w Lyonie i w Paryżu i zamachy na życie L.-F-a Fieschiego i t. d.). L.-F. uważał, że po- z tego domu, ob. Orleańscy książęta, większona nieco przez obniżenie cenzusu garstka bogatego mieszczaństwa (liczba wyborców

po reformie wyborczej r. 1831 dochodziła do    Bonaparte Ludwik.

200 tysięcy) powinna wystarczać. W ciągu 4 Ludwik, od r. 1342 król węgierski, od r. 1370 lat zmieniło się pięć ministeryów (Lafitte, Ca-    polski, syn Karola Roberta Andegaweńezyka i

simir-Perier, Thiers, Guizot) ale żadne nie    Elżbiety, córki Władysława Łokietka i Jadwigi,

zdołało uporać się z trudnościami, wreszcie * Wstąpił na tron węgierski po śmierci ojca, r. 1836 — 1840 rządziła krajem na zmianę to ! prowadząc dzielnie rządy według zasad wy-anarchia parlamentarna, to samowola królew-    tkniętych przez ojca, dążąc nietylko do przy-

ska, przyczem 5 ministeryów zdążyło się zmie- ! wrócenia Węgrom dzielnic utraconych, lecz i nić (Thiers i Soult [dwukr.J, Mole). W dodatku | podniesienia praw do tych krajów sąsiednich, Ludwik Napoleon dwukrotnie zjawił się we    do których Węgry mogłyby mieć choćby naj-

Francyi i chciał wywołać insurekcyę (Stras-    drobniejsze pretensye. Jeszcze r. 1339 jego

sburg 1836, Boulogne 1840). Po odparciu    ojciec zawarł z Kazimierzem W., królem pol-

drugiego spisku ks. Bonapartego i zduszeniu r. j skim, układ co do sukcesyi Andegawenów w 1839 insurekcyi republikańskiej (Blanqui, Bar- i Polsce wrazie bezpotomnej śmierci Kazimie-bès) rządy L.-F-a znalazły się jakgdyby na dro-    rza, a niedługo potem zaznaczył swoje prawa

dze utrwalenia. Niebawem zagroziło im nie-    do Rusi, Wołoszczyzny i Neapolu. R. 1343 po

bezpieczeństwo. Kwestya wschodnia, która    przytłumieniu ruchu Sasów siedmiogrodzkich,

wybuchła w r. 1839, przeszła w r. 1840 w o-    skierowanego przeciw prawom podatkowym

strą fazę i pozycya L. F-a, który, wbrew opinii    Karola Roberta, uznał w-da wołoski Aleksati-

krajowej, chciał utrzymać i utrzymał pokój, była    der zwierzchnictwo Węgier. Następne lata po-

zachwiana. Wisząca w powietrzu wojna wy-    święcą L. Kroacyi i Dalmacyi, pragnąc złamać

wołała ogromne ożywienie, walka stronnictw j przewagę możnowładztwa i Wenecyi, a w przybrała ostry charakter, namiętności znajdo- j części wojnie we Włoszech, gdzie walczy z Joan-wały ujście w zamachach na życie króla i j ną o królestwo Neapolu, chcąc pomścić śmierć członków jego rodziny. Powołane w paźdz. j zamordowanego brata swego Andrzeja (1345). r. 1840 ministeryum Soult - Guizot (wcielenie i Wuj L-a, Kazimierz W., zajął Ruś Czerwoną, wszystkich konserwatywnych dążności tniesz- ¹ lecz nie mógł własnemi siłami utrzymać jej

wobec Litwy i Tatarów. Ponieważ posiadanie Rusi musiało interesować L-a, jako sukcesora bezdzietnego Kazimierza, i jako króla węgierskiego, używającego tytułu „rex Galliciae et Lodomeriae“, przeto wraz z Kazimierzem wyprawia się r. 1351 i 1352 na Ruś przeciw Litwie, wreszcie r. 1352 zawiera z Kazimierzem układ, mocą którego Ruś wraz z Polską po bezpotomnej śmierci Kazimierza przypadała jemu, wrazie zaś gdyby Kazimierz zostawił męskich potomków, przysługuje Węgrom prawo odkupienia Rusi za 100 000 fl. Zwrócił L. baczną uwagę i na południe: r. 1356 uznała Bośnia zwierzchnictwo Węgier. Mniej pomyślnie szło L-owi z Serbią, której władca Stefan Duszan, ogłosiwszy się carem Serbii (1346), stworzył wielką potęgę na pół w. Bałkańskim. Kiedy jednak w r. 1356 zmarł car Stefan, a jego synowie wszczęli między sobą walkę, zebrał L, wojsko przeciw Serbom,— z wojskiem tern jednak uderzył na Wenecyę, żądając odstąpienia Węgrom wybrzeży dalmackich. Po zaciętej walce zdobył r. 1357 Spalato, następnie i Zarę, miasta zaś pobrzeżne, znużone uciskiem Wenecyi, chętnie łączyły się z Węgrami. W r. 1358 zmuszoną była Wenecya zawrzeć pokój z L-im, mocą którego wszystkie wyspy i pobrzeże między Quarnero a Durazzo przeszły do Węgier. Ponadto doża zrzekł się tytułu księcia Kroacyi i Dalmacyi. Węgry posiadały teraz tak upragniony oddech ku Adryatykowi, tern potrzebniejszy dla L-a, który nigdy nie tracił z oczu spraw królestwa neapolitańskiego. Teraz, po pomyślnej wojnie z Wenecyą, mógł walczyć szczęśliwiej z Serbią, której krótkotrwałą wielkość rozbili niedługo potem Osmanowie. Król Twerdko z Bośnii, wypędzouy przez magnatów i brata, uznał zwierzchnictwo L-a i uzyskał jego pomoc. W końcu zabrał L. Bul-garyi okrąg widdyński i utworzył z niego i z kilku węgierskich powiatów osobny banat. Jednak utrzymanie tych zdobyczy, jak i księstw lennych, nie było łatwe. — Wołosi nie chcą uzuać zwierzchności węgierskiej, tak, że w jesieni r. 1368 musi się L. przeciw nim wybierać, co kończy się klęską węgierską. Podobnież nie mógł L. utrzymać banatu widdyń-skiego wobec napaści cara bułgarskiego Szyszmana, wskutek czego utworzył z okręgu widdyńskiego osobne księstwo lenne. Stanowisko Węgier na półw. Bałkańskim było mocno zachwiane pojawieniem się Osmanów, robiących coraz-to większe postępy. Pod parciem nowej potęgi rozluźniły się węzły łączące państwa bałkańskie z Węgrami, tak, że częśc ich uwolniła się z pod zwierzchności węgierskiej zupełnie, część uznawała ją tylko nominalnie.Sprawom włoskim poświęcał L. baczną uwagę.Popierał gorliwie missyę kard. Albornoza (1355) i .trzymał stronę papieską przeciw Viscontim. We Włoszech też pozyskał wielką powagę i znaczenie. W r. 1359 myślano nawet w Niemczech o zastąpię-

niu Karola IV L-em. Przedewszystkiem popierał każdego przeciwnika Johanny neapolitań-skiej i Wenecyi,— pierwszej był przeciwnikiem dla interesów dynastycznych, drugiej dla ko-lizyi interesów Węgier na półwyspie Bałkań-j skini z potężną i zaborczą Wenecyą. Przeciw tej ostatniej popierał w r. 1373 Franciszka z Carrary; w pięć lat później walka odświeżona zakończyła się pokojem w Turynie (1381): We-necya musiała odstąpić Tryest patryarsze z Akwilei. Przeciw Johannie popierał Urbana VI, kiedy Neapol stanął po stronie papieży awi-niońskich. Zawsze bowiem było myślą L-a zapewnić swym następcom koronę neapolitań-ską. D. 5 list. r. 1370 zmarł w Krakowie Kazimierz W. W myśl układów wyszehradz-kich z r. 1339, rozszerzonych następnie w r. 1355, po bezpotomnej śmierci wuja miał L. objąć i tron polski. L. był już przygotowany do swej roli na pierwszą wiadomość o ciężkiej chorobie Kazimierza, —wysłał bowiem na dwór polski swego zaufanego doradcę ks. Władysława Opolczyka, aby tu, pod pozorem wyrażenia współczucia choremu, pilnował interesów węgierskich. Władysław Opolczyk nie był jednak w stanie przeszkodzić Kazimierzowi w sporządzeniu d. 3 list. r. 1370 testamentu na łożu śmierci, w którym obdarowywał, prócz zapisów na rzecz wdowy, córek, synów naturalnych, Kościoła, swego wnuka, księcia Kazka szczecińskiego, ziemiami sieradzką, łęczycką, kujawską z zamkami Kruszwicą, Bydgoszczą, Wielatowein i Wałczem. W ten sposób nie cały obszar państwa miał przejść w ręce L-a, —część dostawała się ks. szczecińskiemu rozrywając terytoryalną jedność. L. pośpieszył jednak sam do Krakowa i w dwa dni po śmier-J ci Kazimierza stanął na Wawelu. Kanclerz Janusz Suchywilk przystąpił teraz do L-a z zapytaniem: czy może wystawić przywileje darowizn, poczynionych testamentem Kazimierza? O ważność rozporządzeń darowizn na rzecz I ks. Kaźka i synów naturalnych zaczął się spór, który, oczywiście, w interesie L-a, rozstrzygnięto na niekorzyść obdarzonych. Żeby ks. Kaźka nie zrażać, wszczęto z nim układy, chcąc go inaczej, oczywiście skromniej, wynagrodzić. Równocześnie toczą swe rokowania o koronacyę Wielkopolanie: żądają, aby, zgodnie z tradycyą i przywiązaniem tytułu królewskiego do Wielkopolski, koronacya odbyła się, nie w Krakowie, gdzie koronował się Łokietek i Kazimierz, ale w Gnieźnie, miejscu koronacyjnem Przemysława, Wacława i poprzednich królów. L., któremu chodziło o najszybsze utwierdzenie się w Polsce, przeprowadza d. 17 listop. swą koronacyę w Krakowie, obiecując tylko ukazać się w katedrze gnieźnieńskiej w regaliach, czego jednak nie wykonał. Równocześnie z korouacyą nadał Kaźkowi, ks. szczecińskiemu, jako wynagrodzenie za zwalony zapis, ziemię Dobrzyńską, Bydgoszcz, Wałcz i Wielatowo w lenno, zaś wierny dynastyi andegaweńskiej Władysław Opolczyk otrzymał jako lenno ziemię wieluńską, z zamkami Wieluniem, Bolesławiem, Brzeźnicą, Krzepicami, Bobolicami i Olsztynem. Z Krakowa udał się król do Wielkopolski, gdzie krótko zabawił, poczem wrócił, zostawiając rządy w Polsce w rękach swej matki Elżbiety, siostry Kazimierza W-go. Byta to kobieta stara i słaba, lubo uzdolniona i niegdyś odgrywająca wybitną rolę polityczną, — charakter nizki, przewrotna intrygantka, oddana całem sercem sprawom dynastycznym Andćgaweuów, niezbyt ( interesująca się krajem, z którego pochodziła, i któremu brat jej tyle swych sił poświęcił. Rządy jej nie były pomyślne. Bezpośrednio po śmierci Kazimierza, kiedy L. jeszcze bawił w 1 Polsce wpadł Santok w ręce Brandenburczyków, Kiejstut zaś z Lubartein zdobyli Włodzimierz. Przeciwko tym zamachom nie występuje re-gentka; zato widzimy ją bardzo energicznie działającą nad nowem ukonstytuowaniem rządu państwa. Usuwa ludzi zasłużonych i dzielnych, którzy jednak nie byli chętni nowej dynastyi; byli to przeważnie Wielkopolanie: nad nimi teraz panowie małopolscy biorą górę. Na miejsce rozumnego i energicznego podkanclerzego Janka z Czarnkowa, który zyskał był wielki wpływ na rządy w ostatnich latach życia Kazimierza, wynosi Elżbieta Zawiszę z Kurozwęk, ambitnego dworaka; starostwo wielkopolskie, ku oburzeniu Wielkopolan, osadza Małopolaninem Ottonem z Pilcy, co podkopało znaczenie starosty i sprowadziło zamęt w tej dzielnicy. Najbardziej był L. ze swą matką zainteresowany w sprawie Rusi Czerwonej, którą należało zapewnić koronie węgierskiej. D. 10 paźdz. r. 1372 nadał przeto L. całą Ruś ks. Władysławowi Opolczykowi we władanie, przez co odrywał kraj ten od Polski, uważając go jakby za swą osobistą własność. Niedługo po tern zjawia się w Wielko-polsce, i tak już niechętnej L-owi, ks. Władysław Biały ex-książę gniewkowski a następnie mnich w Citeaux i Dijon, jako pretendent do spuścizny po Kazimierzu. We wrześniu r. 1373 zajmuje prawie bez oporu Inowrocław, Gniewków, Złotoryę i Szarlej. Starosta wielkopolski Sędziwój z Szubina, następca Ottona z Pilcy, odzyskuje zajęte grody, ale Władysław Biały, przesiadując w Drezdenku u panów von der Ost i posiadając w Wielkopolsce i na Kujawach życzliwych, stawał się sąsiadem niebezpiecznym, który musiał rozżarzać i tak już tlącą się Wielkopolskę. W rachubach L-a i jego matki jedno co wszystko psuło, to to, że L. posiadał tylko córki, gdy dziedzictwo polskie było zapewnione tylko potomstwu płci męskiej. Dla zapewnienia powolności ze strony rycerstwa wszczął z niem L. spór o płacenie poradl-nego, którego rycerstwo i duchowieństwo bało się „jak zarazy“. W jesieni r. 1373 L. odbył zjazd w Koszycach z rycerstwem i dygnitarzami duchownymi i tu zaczął się targ o niepłacenie

Wiel. Encykl. Powsz. Ilustr. Ser. I. Tom XLIII-IV Zesz. 350b.

ciężkiego poradluego i o uznanie prawa córek do sukcesyi. O rezultatach tego pierwszego zjazdu koszyckiego prawie nic nie wiemy: zdaje się, że ani król, ani panowie świeccy i duchowni, nie dopięli swego, — król zadowolił się tein, że mieszczanie (niektórzy przynajmniej, np. poznańscy) uznali prawo sukcesyjne córek L-a. Zdobycz taka była względnie najłatwiejszą, lubo niewiele wartą wobec oporu szlachty i duchowieństwa. We wrześniu r. 1374 odbył się powtórny zjazd w Koszycach, na którym L. wyjednał przyznanie praw do tronu swoim córkom, wrazie gdyby się syna nie doczekał, Polacy zaś mieli uznać za swego króla tę z córek, którą on sam lub jedna z królowych, Elżbieta Łokietkówna lub Elżbieta Bośniaczka, naznaczy, i tej mieli hołd złożyć i wierność zaprzysiądz. Rzeczywiście na swego następcę w Polsce wyznaczył L. swą córkę pierworodną Katarzynę, której panowie polscy hołd złożyli. Ale to ustępstwo, zrobione interesom dynastycznym L-a, nie mogło dojść do skutku bez ofiar ze strony króla. D. 17 wrześ. r. 1374 wydał L. akt, zapewniający szereg swobód i praw szlachcie polskiej, który stanowił odtąd fundament stosunku między szlachtą a królem. Król znosił wszelkie daniny i ciężary, zostawiając dla siebie i swych następców jedynie poradlne, zmniejszone do kwoty 2 groszy z łanu- szlachta zobowiązaną została do służby wojennej, jednak za szkody poniesione po za granicami kraju, mają w całości wynagradzać panujący. Zamki królewskie ma podczas pokoju utrzymywać burgrabia, w czasie wojny mieszkańcy powiatu; nowy gród, tylko o ile staje za wiedzą i wolą baronów, ma prawo do pomocy przy budowie od poddanych. Urzędy ziemskie zapewnia król ziemianom tej ziemi, w której zawakują; starostwa Polakom wogóle, wyjmując jedynie osoby krwi panującej (co było zwycięstwem Małopolan wobec opozycyi Wielkopolan przeciw Ottonowi z Pilcy; nadto była to zapewne pogróżka pod adresem Władysława 0-polczyka). Również dziełem opozycyi było zapewnienie ze strony korony, że nie uszczupli krajów do państwa polskiego należących, owszem, odzyska kraje utracone. Był to zatem przywilej ogólny, fundament swobód, a ciężki cios dla rozwoju władzy monarszej, przez uszczuplenie dochodów, o których pomnożenie należało teraz za każdym razem prosić, przez zapewnienie dostojeństw ziemianom, co znowu wyszło na korzyść magnatom: przeto na miejsce centralizacyi, do której dążenia widzimy w polityce wewnętrznej Kazimierza W-go, usankcyonowano decentrali-zacyę, gdyż dostojeństwa ziemskie zamykały się w coraz-to ciaśuiejszych ramach interesów partykularnych i prywatnych. Akt koszycki, mimo że był wielkiem ustępstwem na rzecz szlachty, jako dzieło głównie Małopolan, z których rekrutowali się stronnicy L-a, nie był mile widziany w Wielkopolsc.e, i tak już po ni aeoszemu traktowanej przez L-a i jego matkę. Powodu do walk nie zbrakło tu nigdy, gdyż szlachta tutejsza, wojowniczo usposobiona, wzorująca się na rycerstwie branden-burskiem, chętnie imała się broni, wszczynając drobne walki, napadając i łupiąc niejednokrotnie. Różne jeszcze względy podsycały niezadowolenie Wielkopolan; Janusz Suchywilk dostał arcybiskupstwo gnieźnieńskie dopiero po ułagodzeniu oporu L-a (1374), na biskupstwo poznańskie dostał się ( 1375) nielubiouy w Wielkopolsce przyjaciel Zawiszy z Kurozwęk, Mikołaj z Kurnika, kreatura partyi węgierskiej. Kokietował on z książętami mazowieckimi, którzy liczyli, jako możliwi kandydaci do tronu polskiego, sporo zwolenników, przeto przyczyniał się do powiększenia zamętu w Wielkopolsce. R. 1375 Władysław Biały spróbował znowu szczęścia w Wielkopolsce, zdobył podstępnie Złotoryę, Gniewków, a choc starostowie z powodzeniem walczyli z zaborcą, zdołał się on jednakże utrzymać w Złotoryi. W końcu odstąpił Złotoryę Bartoszowi z Wissenburga, — ale w każdym razie walka jego jednała mu zwolenników i przyczyniała się do rozluźnienia stosunków w Wielkopolsce. Elżbieta-matka odjechała z Krakowa pod koniec r. 1375 i objęła z powrotem stanowisko regentki dopiero w r. 1376. Obecność regentki w Krakowie nie powstrzymała Litwinów od wyprawy w głąb’ krajów małopolskich aż pod Tarnów,— zaś w Krakowie doszło nawet do krwawych rozruchów skierowanych przeciw Węgrom. Elżbieta wobec tego z końcem r. 1376 lub początkiem 1377 opuściła Kraków, udając się na Węgry, — obsadziwszy przedtem starostwa oddanymi sobie ludźmi, głównie Małopolanami. Sam L. miał teraz wystąpić dla uspokojenia kraju. Zacząć miał od ukrócenia napadów litewskich. Przy tej sposobności zamierzał załatwić parę spraw na Rusi, która doskonale się rozwijała pod rządami tak zdolnego administratora, jakim był Władysław Opolczyk. Popierał on ko-lonizaeyę, otaczał opieką miasta i kupców ruskich, zakładał klasztory i kościoły katolickie, pokierował orgauizowaniem kościoła katolickiego na Rusi, pracy, zaczętej a nie ukończonej, Kazimierza W-go. Przełamał opór b-pów lubuskich, roszczących sobie pretensye do Rusi,— i w r. 1375 Grzegorz XI ustanowił arcyb-pstwo halickie katolickie z suffraganiami w Przemyślu, Włodzimierzu i Chełmie. Z Litwą zachowywał Władysław pokój, przynajmniej wyprawa litewska r. 1376 nie dotknęła ziem ruskich. Ludwik, przybywszy r. 1377 na Ruś, zwrócił się przeciw Litwie, obiegł Jerzego Narymuntowicza w Bełzie i zmusił do poddania się; nadto miał zająć Chełm, Grabowiec, Horodło i Siewołoczę, tudzież zmusić Lubarta do hołdu i dania zakładników. Jerzy Narymuntowicz otrzymał Lubaczów i czynsz na żupach bocheńskich. Następnie oddał L. zarząd namiestniczy Polski Władysławowi

Opolczykowi, ale opór szlachty przeciw Władysławowi był tak silny, że sparaliżował zupełnie działalność nowego regenta. Trwała ona od list. 1377 do paźd. r. 1378. Na ten czas przypada walka z Bartoszem z Koźmina, z którym Opolczyk zmuszony był w końcu zawrzeć rozejm. Opór szlachty przeciw Władysławowi zmusił Ludwika do odwołania regenta, i powierzenia rządów z powrotem Elżbiecie. Równocześnie odebrał król Opolczykowi Ruś, a wzarnian oddał mu Dobrzyń, Gniewków i Bydgoszcz, osierocone przez śmierć Kazka szczecińskiego. Stało się to w końcu r. 1378. Równocześnie prawie zaostrzyła się sprawa o po-radlne, którego duchowieństwo wielkopolskie płacić nie chciało; nadto w końcu r. 1378 lub początku 1379 umarła królewna Katarzyna. W połowie r. 1379 odbył się w Koszycach trzeci zjazd, mający na celu uznanie drugiej z rzędu córki Ludwika, Maryi. Wielkopolanie z arcyb-pem Januszem opierali się żądaniu królewskiemu, z którem zgadzali się znów panowie małopolscy. Dopiero gwałtem wymógł L. na Wielkopolanach złożenie hołdu. Tymczasem, wskutek wybuchu schizmy papieskiej i oświadczenia się za Klemensem VII Ioanny neapoli-tańskiej, L., powołauy przez Urbana VI do Neapolu, wTysyła tam swego siostrzeńca Karola ks. Durazzo, przeznaczając go na króla Neapolu,— Karol składa uroczyste zapewnienie, że do dziedzictwa Węgier i Polski nie rości sobie żadnych pretensyi. Schizma wywarła Wpływ także i na stosunki polskie: zdarzały się wypadki odwoływania się do Awinionu, a ucisk fiskalny kury i rzymskiej budził wśród kleru żywe niezadowolenie. Nadto Klemens VII zawezwał Władysława Białego do podniesienia swych praw do tronu polskiego i w tym celu uwolnił go od ślubów zakonnych (1382). Jednak Władysław już nie skorzystał z nadarzącej mu się okazy i, — był stary i złamany, a w kraju większej partyi nie posiadał. R. 1380 zmarła królowa, Elżbieta matka, która, zdaje się, jeszcze po ustąpieniu z Polski Władysława Opolczyka, jakiś czas krajem zawiadywała. L. wyznaczył teraz do zarządu państwem wielkorządców, nadto sam przybył w r. 1381 na czas dłuższy dla przypilnowania i uporządkowania spraw państwowych. Mimo to, zwłaszcza w Wielkopolsce, trwały niepokoje, i wytwarzały się prądy rządom węgierskim nieprzyjazne. Bartosz prowadzi walkę ze starostami, łupi i rozbija. Ks. Ziemowit mazowiecki rozpoczyna walkę z arcybiskupem gnieźnieńskim i szuka sobie stosunków w Wielkopolsce, aby po śmierci Ludwika kandydować o koronę. W początkach r. 1382 umierają jeden po drugim: Zawisza, biskup krakowski, Mikołaj z Kurnika, biskup poznański, i Janusz Suchywilk arcybiskup gnieźnieński,—filary stronnictwa węgierskiego, albo lojalni dygnitarze kościelni. Na katedrę krakowską wybrano miłego Ludwikowi Jana Ra

rouie Jan Zapolya i głosił, że należy raz usunąć obcych pretendentów od tronu, a natomiast swoich tylko dopuszczać, powierzając rządy państwa wyłącznie palatynowi, który zastępuje króla w razie jego małoletności. Powoływał się w tym względzie na ustawę r. 1485, mając widocznie siebie na myśli; zwłaszcza, że zgon palatyna Emeryka Pereny’ego (5 lut. 1519) łacną wakansu nastręczał sposobność; lecz nomi-nacya na ten urząd Stefana Bathorego, kandydata partyi dworskiej, zawiodła jego nadzieję. Turcy nie przestawali trapić Chorwacyi. Ban Piotr Berislavié wzywał pomocy papieża, który ogłosił krucyatę, lecz ta, z powodu Re-formacyi, nie mogła przyjść do skutku; bo Franciszek I francuski zebranych na krucyatę pieniędzy nie złożył Berislaviéowi, Wenecya zaś, będąc w przymierzu z Turkiem, uuikała wojny z sojusznikiem swoim. Panowie chorwaccy, zamiast bronić kraju, zabawiali się rozterkami. Tymczasem Turcy, oprócz Klisu, Cetyoia i Skradynia (Scardona), zdobyli jakąś twierdzę w pobliżu Zadaru (Zara), skąd uprowadzili w jasyr 400 jeńców. Trwoga opanowała Węgrów i Chorwatów. Sejm w Budzie Tymczasem nadchodzi wiadomość o uchwalił po 2 złote z każdej wsi na dwa lata.

dlicę, ale wybory w Poznaniu i Gnieźnie padły na osob> nieciesząee się zaufaniem króla, który też postanowił dołożyć wszelkich starań, aby ich zatwierdzeniu przez kuryę przeszkodzić. Elekci ci mieli być w porozumieniu z Ziemowitem ks. mazowieckim, nawet Dobrogost, elekt gnieźnieński, miał się zobowiązać, że zaraz po śmierci Ludwika ukoronuje Ziemowita na króla. Elekci udali się po zatwierdzenie do Rzymu, ale zostali aresztowani w Treviso. Arcybiskupem gnieźnieńskim został Bodzanta, dawny wielkorządca krakowski z czasów Kazimierza W., poznańskim—Jan, syn ks. Bolesława, bratanek Władysława Opolczyka, obaj oddani Andega-wenom. Widocznie L. wobec niepewnej sytua-cyi i wzburzonych umysłów w Polsce pragnął ważne te posterunki za wszelką cenę oddanymi sobie ludźmi obsadzić. D. 15 lipca 1382 odbywa się zjazd L-a ze starostami polskimi, którzy składają hołd 14-letniemu Zygmuntowi Lu-xemburczykowi, mężowi Maryi, jako przyszłemu władcy. Zygmunt też natychmiast rusza do Polski, którą miał objąć. W początku sierpnia r. 1382 jest już w Krakowie,, w końcu t. m. już na Kujawach, gdzie zaczyna walkę z Bartoszem.

śmierci L-a 11 wrześ. 1382. —Liter.: Caro J.

Ossolińskich“ t. IV); Breiter E. „Władysław ks. Opolski“ (Lwów 1889),

Wissemburga“ („Przegl. powsz.“ 1889); Pot-kański K. „Daty zjazdów koszyckich 1373, 1374 i 1379“ („Rozpr. wydz. hist. filoz. Akad. Umiej,“ t. XXXIX); tenże ,,Sprawa restytucyi r. 1374 i 1381

Oponowała jednak szlachta, nie chcąc pienię-„Gesch. Polens“ t. II; Fessler-Klein „Gesch. v. dzy tych użyć na cele wojenne. Mikołaj Zrin-Ungarn“ t. II; Szajnocha K. „Król Louis“ („Bibi. ski, Franc. Berislavié Doborski i Piotr Beri-Warsz.“ 1853, t. III i odpowiedni ustęp z dzie- slavić pośpieszyli z liojnemi ofiarami. Król, ła „Jadwiga i Jagiełło“); Szujski J. „L. wę- zuiewolony protestacyą sejmujących w Budzie, gierski i bezkrólewie po jego śmierci" („Dzie- zawarł rozejm jednoroczny z Turkiem za poła“ ser. II, t. VII); Leniek J. „Władysław średnictwem Bakacsa, chcąc zyskać na czasie. Biały“ („Przewód, nauk. lit.“ 1887); Szaranie- R. 1518 Turcy zajęli opactwo topuskie, Boczan . wicz I. „Rządy Władysława Opolczyka“ („Bibl. na północ i Jezero na zachód Jajczy. Dubrownik (Raguza) uznał zwierzchność sułtana, spła-oraz „Bartosz z cając haracz. Wyprawa Berislaviéa do Bośnii na niczem spełzła. Szlachta węgierska, zebrana w Toinie, ucłiwaliła wprawdzie ofiary, ale nie wzięła udziału w wyprawie bośniackiej, acz w tym celu postanowiła była zebrać się w (tamże t. XXXIX); Pór Lu- Baczu. Berislavié obiegł twierdzę turecką dwik „Nagi Kazrnér lengyel Kiraly csaladi Camerioti, lecz, na wieść o odsieczy bega bo-ćlecte“ (1903—Życie rodzinne Kazimierza W.); śniackiego, nakazał odwrót. Rozejm trzyletni oraz „Magyar-ruthén érintkerések a XIV sza- z sułtanem Selimem za pośrednictwem Bar-zadban“ (Budapeszt 1904.— Stosunki Węgrów j naby Belaja, pozwolił L-owi ubiegać się o

z Rusią w w. XIV).

S. Ktrz.

skiego, aby, w zastępstwie elektora czeskiego, głos swój dał za nim, zastrzegając, że w razie upadku jego pretendentury, głos elektora czeskiego decydować ma o elekcyi Karola hiszpańskiego, który się winien ożenić z siostrą L-a Anną, po rozwiązaniu małżeństwa jej z Ferdynandem. Zygmunt I polski, zajęty sprawami z Zakonem, nie mógł uwzględnić żą-

koronę cesarską po śmierci Maksymiliana Ludwik II J a g i e 11 o ń c z y k, król węg. i cze- (1519). Ponieważ Ferdynand I ożenił się z ski (1516 — 26) (* 1 lipca 1506 — f 29 sierp. córką Władysława, Anną, przeto L. odwołał 1526), syn Władysława Jagieł., króla węgier- j siostrę swoją z Wiednia, a adoptowany przez sko-chorwackiego i Anny de Caudale, hr. de Maksymiliana, poprosił papieża i Wenecyę o po-Foix. Koronowany na króla węgiersko-chor- parcie w sprawie elekcyi, w adoptacyi bowiem wackiego (1508), następnie na czeskiego w cesarskiej widział podstawę swoich uroszczeń. Pradze, gdzie tamtejsi mieszczanie, poróżuiw- Zdołał przytem nakłonić Jerzego brandenbur-szy się z Węgrami, 16 z nich zabili (1509).

Po śm. Władysława (13 mar. 1516) opiekę nad L-em sprawowali na Węgrzech i Chorwacyi: Tomasz Bakacs, arcybp ostrzyhomski, Jan Bornemisza i Jerzy brandenburski, w Czechach zaś: Leon z Rożmitalu, Brzetysław Szwihow-sky i Karol ks. Ziembicki. Burzył szlachtę węgierską przeciw opiekunom marzący o ko-dania partyi dworskiej, domagającej się opieki na arcybpa kolocskiego, pokonał Ferhada pa-nad małoletnim L-m. Chociaż się jeszcze nie skończył rozejm trzyletni, zagrożone przez Turków Lika i Korbawia, własność Torkwata Karloviéa, udały się pod opiekę Wenecyi, ale ta, oprócz pieniędzy, obrony im zapewnić nie mogła, bo Turcy nawiedzili ogniem i mieczem jej kotary: szybenicki (Sebenico) i zadarski (Zara). W tym czasie zginął w potyczce z Turkami nad rz. Korjenicą Piotr Berislavic (1520).

szę w Syrmium (1524), posyłając głowę wodza tureckiego do Budy. Jajeza, mężnie się broniła pod dowództwem Piotra Keglevica i Błażeja Cserego; tylko odsiecz Krzysztofa Frangepa-na, „obrońcy Chorwacyi i Dalmacyi“, ją uratowała. Na stolicy arcybpiej w Ostrzyhomiu zasiadał bp jagerski Ladysław Szalkay, główny partyi dworskiej przywódca. Ten wraz z Bathorym zawładnął umysłem króla. (Idy Zapolya zażądał schedy po Ujlakim, Bathory, pod-mówiony przez Szalkaya, ogłosił wyrok, przyznający koronie dobra Ujlakowe. Burzyła się szlachta, podniecana przez Verböczego. Postanowiono zebrać się w Varsâny, lecz przeniesiono się do Pesztu, gdzie król zagaił sejm (8 czerw. 1525). Domagano się wyboru mężów, którzyby, mimo rady stanu, rządy sprawowali. Cudzoziemcy mieli być usunięci, a mincarze królewscy Fuggerowie i Szonencsós, podskarbi, pozbawieni urzędów. Sprawa spadkowa po Ujlakim miała być ponownie rozpatrywana. Wybrano Habran na miejsce zebrania partyi Zapolyowej. Szalkay, na wieść o zajęciu Seweryna przez Turków, w Zapolyi winę tego upatrywał. Zebrani rycerze na polach Rakos, mimo zaleceń pokojowych bpa ni-trzańskiego Stef. Podmaniczkiego, głosowali za wojną z Turkiem, za pozbawieniem urzędu kanclerskiego Szalkaya i spaleniem Szoroncsé-sa, ponieważ był neofitą. Uchwalono wygnanie protestantów, którzy w r. 1524 po raz pierwszy pojawili się w Siedmiogrodzie. W Hatvauie pojednał się Szalkay z Zapolyą, a Szorencsés odzyskał łaskę gminu szlacheckiego. . Ustanowiono nowe rządy, złożone z 8 rycerzy, palatyna, najwyższego kanclerza i podskarbiego. Urząd palatyna otrzymał Verböczy. Par-tya dworska usiłowała podkopać partyę Zapolyi. Aleksy Thurzo, jeden z rzeczników partyi dworskiej, założył tajemne stowarzyszenie „Kalandos“, t. j. awanturników, którzy, przeciągnąwszy szlachtę na swoją stronę, spowodowali upadek Verböczego. Ten zbiegł do Siedmiogrodu, a wzburzony przez Kalandosów lud nieomal domu jego nie zniszczył. W tern gruchnęła wieść, że sułtan ze 100 000 wojska wyruszył ze Stambułu; w. wezyr Ibrahim zajął Petrowarażdyu. Król z 3 000 wojowników przybył do Toina, gdzie siły jego, wzmocnione oddziałem polskim pod Leonardem Gnojeń-skim, wzrosły do 20 — 28 000. O milę od Mohaczu (Mohńcs) rozbito namioty, ale nie posłuchano rady Gnojeńskiego, aby obóz oszańco-wać taborem z wozów. Król uderzył na janczarów. Oddział z 32 młodzieńców dotarł do

namiotu Selima II, lecz pancerz sułtana, odpierający strzały, ocalił mu życie. Grzmiało 300 dział tureckich, skrzydła zwycięstwo Turków stało się faktem spełnionym. Węgrzy zostawili na polu bitwy 24 000 poległych; zaledwie 500 ocalało. Król w

Tegoż roku nowy sułtan Soliman Ił zażądał haraczu od Węgrów za pośrednictwem czausza Prehranza, a gdy posła jego uwięziono i następnie stracono, wypowiedział wojnę. L. wyprawił do Wormacyi proboszcza brzetysław-skiego Hier. Balbi i protonotaryusza Stef. Ver-böczego, wzywając pomocy. Baszowie szmede-rewski i vrbaski zburzyli Srebernik, Tasnę i Sokol, a Knin spalili. Niebawem sam sułtan wyruszył na czele licznego wojska. Padł Sa-bacz, broniony przez Szymona Lagody’ego, Zem-lin i kilka warowni. Turcy w Belgradzie załogę w pień wycięli, a zamieszkałych tam Serbów przewieziono do Stambułu, gdzie dotąd dzielnice miasta i wioska nad Bosforem noszą miano Belgradu. Poddały się Turkom: Kulpe-nik, Barić, Berkas, Slonkamen, Mitrowica, Kar-lovic i Ilok. Zadowolony sułtan powrócił do Stambułu, gdzie uwolnił Wenecyę od wszelkich ceł. Ciągłe te wojny z Turkami obudziły w wyspiarzach Krku, Rabu i Pago dawnego ducha korsarzy, którzy pod nazwą Uskoków (ob.) trapili najazdami Turków, Wenecyan i Dub-rowniczan. Niektórzy panowie chorwaccy, nie widząc w L-u obrońcy, zamierzali uznać panowanie Karola V, lecz odwiódł ich od tego arcybp ostrzyhomski Tom. Bakacs. Nawet Turcy usiłowali sobie zaskarbić względy Chorwatów. L. podczas tej wojny bezczynnie czas spędzał w Mohaczu, powierzywszy rządy na Węgrzech Bathoremu, o co Zapolya, mając po swojej stronie protonotaryusza Stefana Verbö-czego, niepokoił umysły szlachty, która wprawdzie na sejmie w Budzie uchwaliła podatki na Turka, ale wnet z zapału ochłonęła. L., ogłoszony pełnoletnim, udał się z małżonką, Ma-ryą austryacką, do Pragi, gdzie oboje uroczyście koronowani (1522). Podczas nieobecności króla rządy Węgier sprawował Bathory. Turcy przywłaszczyli sobie Ostranicę i Skradyń; na własnąrękę Zapolya, zawezwany przez Rumunów, przywrócił im na Wołoszczyźnie wojewodę Radula U, którego Turcy byli uwięzili, narzucając Włada. Panowie przywłaszczali sobie pieniądze zbierane na Turka, co wywołało opo-zycyę partyi Zapolyowskiej na sejmie w Budzie (w kwiet. 1523). L. musiał usunąć Bathorego.

Z przełamaniem prawego

Uchwalono podwójne podatki, nakazano zwołanie pospolitego ruszenia (insurekcyi), zniesiono konfederacye magnackie i ogłoszono karę śmierci z konfiskatą na wyznawców konfesyi augsburskiej. Paweł Tomory otrzymał paliusz

ucieczce utonął w bagnie (29 sierp. 1526). Pod namiotem sułtańskim złożono 2 000 głów węgierskich i chorwackich.—Źródła: „Corpus decretorum juris hungarici“ Budae MDCCXLI Tom. I: Bat-thyany, Leges ecles. I; Fessier „Gesch. Ungarns II“; Smicziklas, Povj. hrvatska I; Hammer „Gesch. d. osmanischen Reichs III“ Pest 1829; Mesie „Banovanje Petra Berislavica za kralja Ludjevita II“ („Rad jugoslav. Akad.“ III, 1 — 64j; Mesie „Hrvati nakon bana Berislavica do mohaezke bitke“ („Rad jugosl. Akad.“ XVI11

J. F. G.

Red.

Ludwik, królowie bawarscy:!) L. I Karol August, najstarszy syn króla Maksymiliana Józefa (* 1786 — j 1868 w Nicei), wychowany przez wykształconych pedagogów; studyował w Getyndze prawo państwowe, filozofię i histo-ryę. Pomimo nienawiści ku Napoleonowi musiał służyć w armii franc., jako dowódca oddziału bawarskiego; od r. 1813 zato występował stale jako zacięty przeciwnik Bonapartego. W 1. 1815 — 25 oddawał się głównie sztuce; polityką zajmował się niewiele. Po wstąpieniu na tron w r. 1825 usiłował wprowadzić w życie zasady liberalne: zniósł cenzurę, popierał naukę i sztukę, zwłaszcza budownictwo (gmachy publiczne); dawał poparcie wyzwalającej się Grecyi, której królem został w r. 1832 syn jego. Od r. 1837 jednak wzrosło w siłę stronnictwo ultra-montańskie, i ku niemu przechylił się L., pośrednio wskutek swej romantycznej miłości dla kościoła katolickiego i urządzeń średniowiecz-ces. L-a IV i Małgorzaty holenderskiej. Na nyclr. powstało wiele klasztorów, wznowiono rzecz braci zrzekł się spadku po matce, spo- cenzurę, zaniedbano szkolnictwo i naukę. Od r. dziewając się, iż przez małżeństwo z córką 1847 był już L. igraszką w rękach awanturni-Kazimierza W. polskiego otrzyma tron polski, czej Loli Montez (ob.), od której zależą odtąd zmia-

1877, str. 77-164).

Ludwik, nazwa wielu książąt bawarskich: 1) L. 1 Keilheimczyk (* 1174 w Keilheim

—    y 1231 ), objął rządy po ojcu Ottonie 1 r. 1183. Stronnik Hohenstauffów, pomagał im przeciw swemu krewnemu Ottonowi Wittelsba-chowi, za co jego ziemie otrzymał. R. 1221 brał udział w wyprawie krzyżowej, ale wrócił się z pod Damietty. Przez Fryderyka 11 mianowany opiekunem małoletniego króla rzymskiego Henryka. Zamordowany na moście w Keilheim, pono z poduszczenia Fryderyka 11.—2) L. 11 Surowy (* 1228 w Heidelbergu—f tamże 1294), syn Ottona. Rządził 1253

—    55 pospołu z bratem Henrykiem, poczem przy podziale otrzymał Górną Bawaryę i Pa-latynat nadreński. Przezwisko swe nosi z powodu osądzenia na śmierć r. 1256, skutkiem zazdrości, pierwszej swej małżonki Maryi bra-banekiej. Udzielił zasiłku pieniężnego i towarzyszył swemu siostrzeńcowi, Konradowi szwab-skiemu, do Włoch, ale zmusił go do zrobienia siebie jego dziedzicem i po skazaniu Konrada na śmierć odziedziczył jego ziemie. Przyczynił się do wyniesienia na tron cesarski Rudolfa Habsburga, którego córkę Matyldę r. 1275 pojął za żonę — najpotężniejszy książę Niemiec południowych, był podporą Rudolfa. Po śmierci L-a synowie: Rudolf i Ludwik (ob. Ludwik IV cesarz) podzielili się ziemiami ojca. — 3) L. Starszy, ks. bawarski, margrabia brandenburski (* 1315—f 1361), nastarszy syn ces. Ludwika IV i Beatryczy głogowskiej, otrzymał i r. 1325 w lenno marchię brandenburską; za jego rządów nieletnich Marchia została obłożona klątwą przez papieża i spustoszona przez Polaków. Przez ożenek z Małgorzatą Maul-tasch r. 1342 uzyskał L. Tyrol. Po śmierci ojca, r. 1347, stał się seniorem domu Wittels-bachów, występował przeciw Karolowi IV, póki ten r. 1350 nie odstąpił mu Górnych Łu-życ. Przy podziale z braćmi r. 1346 otrzymał

z bratem przyrodnim, Ludwikiem Rzymianinem, i z rodzonym Ottonem Górną Bawaryę, a później wzamian za oddaną im Marchię brandenburską objął sam Górną Bawaryę. —4) L. R z y m i a n i u (* 1330 —1365), brat przyrodni poprzedniego i syn

Przy podziale ojcowizny otrzymaj pierwotnie część Górnej Bawaryi, później oddał ten spadek za Brandenburgię i Łużyce Górne. Złota bulla r. 1356 podniosła go do godności elektora. Niechętny braciom, którzy walczyli o spadek po bracie L-ku starszym, wszedł w sojusz z ces. Karolem IV, który po bezdzietnej śmierci L-a i Ottona odziedziczył Marchię. — 5) L. brodaty, ks. bawarsko-ingolstadzki (* 1365 — f 1447), syn Stefana II. Towarzysząc siostrze swej Elżbiecie (Izabelli), żonie króla Karola VI, do Francyi, poślubił tam Annę Bourbon, a po jej śmierci Katarzynę Alenęon i z nią dostał ziemie w Normandyi. Jako szwagier Karola VI franc., wywierał wpływ znaczny na rządy jego i zgromadził wielkie skarby. R. 1413 uwięziony przez Paryżan, był skazany na śmierć przez delfina, ale nie stracony. Ambitny, maczał rękę w zamieszkach niemieckich; z powodu sporu w Konstancy! r. 1417 z kuzynem swoim, Henrykiem Bogatym, otrzymał odeń parę pchnięć sztyletem. Uwikłany w nieustające spory i walki, nawet z własnym synem z małżeństwa z Anną, L-iem Garbatym (* 1404 — f 1445), był przez tego wzięty do niewoli, a po jego śmierci dostał się w ręce Albrechta brandenburskiego i później r. 1446 w ręce swego wroga śmiertelnego, Henryka z Landshut. Umarł w niewoli. 6) L. IX Bogaty, ks. bawarsko-landhucki (* 1417—y 1479), syn skąpego Henryka Bogatego. Wstąpiwszy na tron r. 1450, prowadził jeden ze świetniejszych dworów ówczesnych. Zwyciężywszy Albrechta Achillesa brandenburskiego, przywrócił Bawaryi dawne wpływowe stanowisko. Znacznie przyczynił się do rozwoju handlu, przemysłu i nauk; założył r. 1472 uniwersytet w Ingol-stadzie.

ny ministeryów, aż w r. 1848 wrzenie, głównie dyom przyrodniczym, zyskał doskonałą zuajo-klerykałów i studenteryi, skierowane przeciw tej awanturnicy, zmusiło L-a do złożenia korony.

L. nie był mężem stanu, jednak dążył do połączenia Niemiec. Jako człowiek prywatny popierał w dalszym ciągu sztukę i naukę, obcował z mężami wszelkich stanów. Wydał Poezye (4 t.) i parę tomów prozą.—Por. Sepp „L. IK.v.B.“; Heigel „L. I K. v. B.“; Reidelbach „K. L. I u. seine Kunstschöpfungen“. — 2) L. Il Otto Fryderyk Wilhelm, syn Maksymiliana II i Maryi (* 1845). W r. 1864 wstąpił na tron po niespodziewanej śmierci ojca. Sprawami państwa nie zajmował się; obdarzony skłonnościami marzycielskiemi, oddawał się zwłaszcza muzyce, sprowadził na czas jakiś na dwór swój Wagnera i głęboko uległ jego wpływowi. W r.

1869    ożenił się z ks. Zofią bawarską. Próbował wprowadzić reformy w duchu liberalnym i wyzwolić się z pod przewagi pruskiej. W r.

1870    rząd jego stanowczo wypowiedział się przeciw uroszczeniom Rzymu, a Monachium stało się ogniskiem schizmy starokatolickiej. W wojnie franc.-pruskiej stanął narazie po stronie Prus, później nie miał sił wycofać się z pod ich wpływu. W późniejszych latach jego skłonność

do samotności i mizantropia wzrosły. L. usunął Mittelmeers“ (Lipsk 1899). się zupełnie od spraw publicznych, budował piękne pałace, na co obracał wielkie summy, obciążając długami listę cywilną. W r. 1886 ogłoszono go za chorego umysłowo, detronizo-wauo, poczem bezpośrednio L. utonął w jeziorze — domyślać się można samobójstwa, popełnionego pod wpływem zwyrodniałej chuci

N. Ö.

mość języków, a obdarzony wybitnym talentem do rysunków i malarstwa, obracał swoje dość znaczne dochody wyłącznie prawie na cele naukowe i podróże. Owocem tego były liczne dzieła geograficzne, przez samego L-a ilustrowane a wydawane bezimiennie. Ważniejsze: „Der Djebel Esdnum“ ć 1873); „Levko-sia, die Hauptstadt v. Cypern“ (Praga 1873); „Eine Spazierfahrt im Golf v. Korinth“ (tamże 1876); „Die Karawanenstrasse v. Aegypten nach Syrien“ (Praga 1878); wspaniałe „Die Balearen“ (Lipsk 1869 — 91, 7 t.; skrócone wydanie Würzburg 1897, 2    t.), na paryskiej

wystawie wszechświatowej odznaczone złotym medalem; „Die Sorben an der Adria“ (Lipsk 1870 — 79); „Um die Welt ohne zu wollen“ (wyd. 4-te 1886); „Lose Blätter aus Abbazia“ (Würzburg 1886); ,,Paxos und Antipaxos“ (tamże 1887); ,,D. Liparischen Inseln“ (Praga 1897); ,,Benzert“ (tamże 1898); ,,Bougie“ (Lipsk 1900);    ,,Helgoland“ (wyd. 2-e, tamże 1901);

,,Zante“ (Praga 1904). L. jest szefem 58-go austryackiego pułku piechoty. W r. 1889 został członkiem honorowym cesarskiej Akad. Nauk. Por. Woerl „Erzherzog L., als Forscher des

M. Ko.

Ludwik, wielcy książęta hessen-darmstadzcy: 1) L. I U 1753 —f 1830), kształcił się w uniwersytecie w Leydzie, służył czas jakiś w armii rossyjskiej. W wojnach przeciw rewolucyjnej Francyi brał udział w oblężeniu Mogun-cyi; zmuszony cofnąć się, udał się do Saksonii; skutkiem pokoju lunewilskiego utracił swe posiadłości na lewym brzegu Renu, wzamiau otrzymał r. 1803 ziemie mogunckie i Westfalię. W r. 1806 wstąpił do Związku Reńskiego, uznany został za niepodległego wielkiego księcia. Na kongresie wiedeńskim uzyskał wzamiau za Westfalię Hessyę nadreńską. W r. 1820 nadał krajowi konstytucyę; starał się rządzić według zasad liberalnych, popierał naukę i sztukę, głównie teatr. Syn jego: 2) L. II (* 1777 — f 1848). Po wstąpieniu na tron wszedł w zatarg ze stanami z powodu długów, stale trwał na stanowisku reakcyjnem. Nie mogąc podołać wypadkom r. 1848, oddał współ-rządy synowi: 3) L. III (* 1806 — f 1877), początkowo przeciwnik absolutyzmu i ultramon-tanizmu, już w r. 1850 zaczął wprowadzać system biurokratyczno-reakcyjny, nadawał wielkie prawa duchowieństwu, prowadził stale walkę z Izbą deputowanych. W r. 1866 brał udział w wojnie przeciw Prusom, i tylko to, że był szwagrem ces. Aleksandra 11 rossyjskiego, ocaliło go od utraty władzy. 4) L. IV, bratanek poprzedniego, syn ks. Karola Heskiego i pruskiej ks. Elżbiety (* 1837 — f 1892). Rządził liberalno

płciowej (pederastyi).

Ludwik I F i 1 i p Marya Ferdynand, król portugalski (* 1838—f 1889), syn króla Ferdynanda (ks. koburskiego) i królowej Maryi II; początkowo nosił tytuł ks. Oporto. Objął tron w r. 1861, po bracie Pedro 11. W r. 1886 gabinet rozwinął konstytucyę w kierunku liberaluym, wykonanie jej jednak stało się zależnem od woli króla: pozostała więc martwą literą. Ożeniony z córką Wiktora Eman. II, króla włoskiego, miał z nią dwóch synów.

Ludwik Józef Antoni, arcyks. austrya-cki, najmłodszy brat ces, Franciszka (* 1784 we Floreucyi—f 1864). Walczył w r. 1809, później prowadził studya matemat. - przyrodnicze, odbywał podróże naukowe z bratem, arcyks.

Janem. R. 1835, za panów. Ferdynanda I, został naczelnikiem t.zw. konferencyi państwowej tajnej, która składała się z arcyks. Karola, Kolowrratha,

Metternicha i z niego samego; w tym charakterze, jako przedstawiciel systemu „stateczności“

Franciszka I, stał się L. przedmiotem nienawiści ludowej. Rewolucya r. 1848 odsunęła go od spraw państwowych.

Ludwik-S al va t o r, ks. toskański arcks. nie. austryacki (* 1847 we Florencyi), syn Leopolda II, podróżnik i autor wielu prac kra- (* 1655— t 1707 w Paryżu), wychowywał się joznawczych. — Od młodości oddawał się stu- i w Badenie. R. 1675 — 78 walczył w armii

G.

N. G.

Ludwik Wilhelm I, margrabia badeński

x. o.

lied.

1900).

w i k.

wkrótce przebudowany.

Ludwika — kopalnia węgla brunatnego we wsi Kuźnica Masłońska, pow. będziński. Powstała w r. 1891. Początkowo prowadzona przez właściciela, Michała Poleskiego, r. 1893 wydzierżawioną została Robertowi Stephani’emu, pod którego zarządem znakomicie się rozwinęła, produkując do 3 mil. pud. węgla rocznie, i więcej. R. 1899 dzierżawa przeszła w ręce Jana Me-gerholda, który prowadził kopalnię do r. 1905. Od r. 1906 L. jest nieczynną. Najlepsze pod względem wydajności czasy stanowi okres r. 1893 —1900. Wogóle: r. 1891 kopalnia wydała 148 532 pud. węgla, r. 1892 k. w. 856 060 p. w., r. 1893 k. w. 2 938030 p. w., r. 1894 (danych brak), r. 1895 (danych brak), r. 1896 k. w. 1 865 980 p. w., r. 1897 k. w. 3 162 460,

1898 2 949 690 p. w., r. 1899 k. w. 3 621 540 ! p. w., r. 1900 k. w. 1 609 076 k. w. 1 739 873 p. w., r. 1902 p. w., r. 1903 k. w. 1 341 3 k. w. 1 213 766 p. w., r. 1 0 p. w.

r.

d-

O -i

cesarskiej przeciw Francyi. Tron objął w r. 1677. Jako feldmarszałek w służbie cesarskiej walczył w r. 1683 pod Wiedniem. W r. 1689 utrzymał naczelne dowództwo armii cesarskiej na Węgrzech przeciw Turkom. R. 1693 dowódca nad armią cesarską nad górnym Renem. W r. 1696 starał się napróżno o koronę polską. Brał udział w wojnie o sukcesyę tronu hiszpańskiego.

Ludwik Fryderyk Chrystyan (zwykle zwany L. Ferdynand) (* 18 list. 1772, zginął 10 paźd. 1806), syn ks. Ferdynanda a synowiec Fryderyka II. Ekscentryczuy, miał młodość dość burzliwą. R. 1792 przy oblężeniu Mo-guncyi, na czele pułku swego zdobył szańce Zahlbach; również odznaczył się r. 1794 w Palatynacie. Podczas pokoju oddał się sztuce, zwłaszcza muzyce, ale swojemi przemówieniami, rozrzutnością i rozpustą ściągnął niełaskę króla, był r. 1800 uwięziony i osadzony w Magdeburgu. Oswobodzony, obejściem swojem zyskał popularność w Berlinie i usiłował doprowadzić do skutku przymierze prusko-austryackie. R. 1806 otrzymał dowództwo nad strażą przednią korpusu ks' Hohenlohe; ale w bitwie pod Saalfeld oddział jego był do szczętu zniszczony, a sam L. zginął. Na miejscu śmierci L-a wystawiono r. 1823 pomnik.

Ludwik, imię czterech landgrafów Turyngii, ob. Turyngia.

Ludwik Amadeusz, ks. Abruzzów, syn byłego króla hiszpańskiego Amadeusza (* 29 stycz. 1875 w Madrycie). Wstąpiwszy do marynarki włoskiej, odbył r. 1893 — 94 pierwszą większą podróż morską do Erythrei, a w r. 1894 wyruszył w podróż dokoła świata. Już wtedy słynął jako wyborny turysta alpejski i wejście jego na górę św. Eliasza w Alasce (5 514 m. npm.) i określenie jej wysokości wywołało wtedy wiele zajęcia. Powróciwszy, zamierzył przedostać się do bieguna półn. Wyruszył z Chrystyanii w czerwcu r. 1899. Jest to jedna z pomyślniejszych podróży w lody północy: wprawdzie podczas zimowania r. 1899 —1900 na zacli. wybrzeżu wyspy Rudolfa (arch. Franciszka Józefa) pod 81°55’ szer. płc., niekiedy przy temp. 52° poniżej zera, L. odmroził sobie parę palców, które musiał poddać amputa-cyi, ale kapitan marynarki Cagni puścił się z 9 ludźmi d. 11 marca 1900 na północ, z których część jedną (zginęła podczas powrotu), następnie drugą odesłał, a sam z trzema towarzyszami dosięgną! 86°33’ (nieco dalej niż Nansen; i po 115 dniach podróży powrócił do okrętu. Okręt Stella Polare zawitał z powrotem do Hammerfestu d. 5 wrześ. 1900. Włochy zgotowały niezmiernie entuzyastyczne przyjęcie L-owi. Wyprawa jego wykazała, że wyspy Oskara i Petermanna nie istnieją, a w. Rudolfa ma mniejszą ku północy rozciągłość niż przypuszczał Payer. Opis wyprawy na szczyt S. Eliasza podał Filippi: „La spedizione di

principe L. al Monte S. Elia“ (Medyolan

Ij. k

Ludwik z Grenady, ob. z Grenady Lud-

Ludwik z Krzewią, psend. Ludwiką Or-p i s z e w s k i e g o (ob.).

Ludwik z Posiewa, pseud. L. Jucewi-c z a (ob.).

Ludwika kanał wybudowano r. 1834 — 45 za L-a I, króla bawarskiego, między Dunajem a Menem podług planu Pechmann’a. Licząc od Dunaju, kanał zaczyna się pod Kelheim, a pierwszą jego część, długości 32.9 kin., stanowi skanalizowana rzeka Altmühl, poczem następuje kanał właściwy, przepływający pod Norymbergą i wpadający do spławnej rz. Regnitz, w pobliżu Bamberga, w oddaleniu 8.3 km. od Menu. Głębokość kanału 0.95 — 1.40 mtr., a na całej jego długości od Dunaju do Menu, wynoszącej 177.6 km., zbudowano 101 śluz po większej części o długości użytkowej 32.1 mtr., szerokości 4.5 mtr. i głębokości 1 — 1.46 mtr. —Pomimo wielką ilość śluz i małą głębokość kanału, panował na nim ruch b, ożywiony po części z powodu, iż stanowił on połączenie wodne m. Czarnego z m. Północnem. Później jednak, wskutek wybudowania kolei żelaznych, płytkość kanału i liczne jego śluzy spowodowały b. znaczne zmniejszenie się ruchu statków, a kanał, nieodpowiadający już wymaganiom współczesnym, będzie prawdopodobnie

u. o.

w., r. 1901 w. 1 461 896

w., r.

w.

Kolm.

Ludwika ordery: bawarski ob. Ordery serya II, t. V—VI, str. 500, heski tamże str. 501, francuski tamże str. 506.

Ludwika Ul ryk a, królowa szwedzka, siostra Fryderyka W., żona Adolfa Fryd. szwedzkiego (* 1720 — f 1782). Obdarzona wielką siłą woli i ambicyą, usiłowała wpłynąć na usamoistnienie polityki słabego i chwiejnego

Ludwika Mary a, królowa polska, ob. Ma

Ludwika Sabaudzka, ks. d’Augoulème (* 1476 — f 1531), żona Karola Orleańskiego, ks. d’Ang., matka Franciszka I, kr. franc., re-gentka podczas pierwszej jego wyprawy do Włoch (1515—6) oraz drugiej i uwięzienia (1524—6); kobieta chciwa, ambitna, mściwa, rozpustna. Narzędziem jej był kanclerz Duprat; na nich obojga spada opowiedzialność za niemoc skarbu, gwałty i okrucieństwa (śmierć Semhlançai’a). Popierała naukę i sztukę, zostawiła pamiętniki „Journal“ (wyd. w „Mém. relatifs à l'hist. de France“).— Por.: Maulde de Clavière „L. de Savoie et François I“ (Par. 1825).

Ludwinów, dawniej miasteczko, dziś osada, pow. kalwaryjski, na wzgórzu, w miejscu uścia rz. Sudoni do Szeszupy—1472 m-ców r. 1908 (698 starozakonnych, 610 katolików, 152 luteran i 12 prawosławnych). Kościół parafialny (z r. 1715, obecnie murowany), synagoga żydowska, sąd gminny, urząd pocztowy, szkoła elementarna i ewangelicka. L. był erygowany w r. 1719 przez Ludwika Konst. Pocieja, za przywilejem Augusta II. W w. XIX L. przeszedł na własność rządu. Z części dóbr w r. 1835 wydzielono majorat dla hr. Berga, późniejszego namiestnika.

E, Chw.

Ludwipol, miasteczko, pow. rówieński, na Wołyniu, przy trakcie z Korca do Pińska, nad rz. Słuczą, ok. 1 200 m-ców, przeważnie starozakonnych, dość ożywiony handel, 3 jarmarki. Browar i 2 duże młyny.

Ludwisarnia (stopniowo przekształcone z niem. Rothgiesserei), zakład do odlewania większych wyrobów ze spiżu, jak dzwonów, posągów a zwłaszcza dział. Aczkolwiek już w w. XIV za panowania Kazimierza W. spotykamy wzmiankę o działach w Polsce, nazywanych wtedy „puszkami“, rzecz wątpliwa, czy je wtedy już odlewano w kraju; może czyniono to już w w. XV, ale brak i na to dowodów, że wówczas istniały u nas L-e. Wiadomości pewne o L-ach polskich w Krakowie i Lwowie pochodzą dopiero z pierwszej ćwierci w. XVI; w Wilnie L-ę założył Zygmunt August i pod jego panowaniem była też najczynniejszą; oprócz już wymienionych w granicach Rzplitej istniały jeszcze wtedy L-e w Malborgu i pod Kwidzynieni w Prusach królewskich. W Warszawie L. założona została dopiero na początku w. XVII, stała się z czasem najgłówniejszą i przetrwała do końca Rplitej. — Por. K. Górskiego „Hist. Artyleryi Polskiej“ (Warszawa 1902, str. 13. 41, 53, 54, 61, 71, 80,    114,

147, 176, 212, 227, 308, 309 i 311) i B. Łozińskiego „O odlewniach lwowskich“ (Kraków 1901 w T. VI „Sprawozd. Kom. do badania sztuki“).

Z Ludziska Jan (Johannes de Budzisko albo L u d z u s k o), lekarz i matematyk

nila, ale sejm odniósł stanowcze zwycięstwo w polityce wewnętrznej i zewnętrznej i postanowił [ rya Ludwika, wziąć udział w wojnie 7-letniej przeciw Fryderykowi II. Zamach stanu, dokonany przez jej syua, Gustawa III, r. 1773 dał jej częściowe zadośćuczynienie. Popierała przemysł, sztukę, naukę, założyła z własnych funduszów szwedzką akademię nauk, bibliotekę i muzeum Drothning-holm.—Por.: Arnheim „Die Memoiren der Königin v. Schweden Ulrike L.“ (Halle 1888).

Ludwika Augusta Wilhelmina Ame-1 i a, królowa pruska, jedna z wybitniejszych kobiet swego czasu, córka ks. Karola Ludwika Meklembursko-Strzelickiego i Fryderyki Karoliny ks-ki hesko-darmstadzkiej (* 10 mar. 1776 — f 19 lipca 18091. Przyszła na świat w Hannowe-rze, gdzie ojciec jej był gubernatorem ang. Osierocona w 6-ym roku życia wskutek śmierci matki, wychowywała się pod kierownictwem panny Wollzogen, potem babki, Maryi L-ki darmstadz-kiej w Darmstadcie, i Szwajcarki de Gélieux.

W 1. 1791 -- 1793 bawiła u siostry, Karoliny ks. Sasko-Hildburghausen. Powracając stąd poznała we Frankfurcie n. M. następcę tronu ! pruskiego, Wilhelma; zaręczona z nim, poślubiła go d. 24 grud. 1793. Urodą swoją, dobrocią zjednała sobie wszystkich. R. 1797 mąż jej wstąpił na tron. L. towarzyszyła mężowi w jego podróżach po kraju, niosąc pomoc potrzebującym. Po wybuchu wojny r, 1806 udała się z mężem do Naumburga, a po bitwie pod Jeną do Królewca i Kłajpedy. Nadaremnie usiłowała osobiście wyjednać łagodniejsze warunki u Napoleona 1, z którym porozumiewała się w Tylży d. 6 lipca 1807: Napoleon traktował ją z powściąganem lekceważeniem. Przebywając już po zawarciu pokoju w Królewcu, oddawała się studyom nad historyą i literaturą niemiecką. Dotknięta boleśnie ciężkiem położeniem Prus i zależnością od Francyi, nie traciła ufności w przyszłość, podtrzymywała męża, który zupełnie podupadł na duchu, wpłynęła na powołanie do urzędowania Steina, z którym, jako też z Scharnhorstem i Gneiseiiau’em uznała potrzebę reform politycznych. W końcu grudnia r. 1808 zrobiła z mężem 6-tygodniową wycieczkę do Petersburga. W grudniu r. 1809 powróciła do Berlina: ostatnim jej czynem było utorowanie drogi Hardenbergowi do mi-nisteryum. Umarła podczas odwiedzin ojca swe- i go na zamku Hohenzieritz (pod Nowemi Strzeli-cami). Pochowana w ogrodzie pałacowym w Charlottenburgu, gdzie pomnik dłuta Raucha; inny r. 1879 postawiono w Thiergartenie (dziełoEncke-go). Imię jej nosi fundacya dla wychowania dziewcząt oraz jeden z orderów pruskich.

Prócz licznych biografii: Adamiego, Kluckhohna,

Engela, Horna, Steina, por. Hudson „Life a. times of L., queeu of Prussia“; Braun „L. Königin v. Preussen, in ihren Briefen“ (Beri.

1888); Martin „Briefe d. Königin L.“ (Berlin

E. Chw.

Red

Red.

1887).

krakowski w połowie pierwszej w. XV; zapisał , nem, na pagórku zielonym, srebrna wieża o się do uniw. Jagiellońskiego r. 1418, pierwszy dwóch piętrach blankowanych, w lewem zaś, stopień filozoficzny osiągnął r. 1422; gdzie do- ! czerwonem — ręka zbrojna z mieczem. Nad tar-pełnił wykształcenia nie wiadomo, był jednak- ' czą dwa hełmy ukoronowane: w pierwszym że potem profesorem nauk lekarskich w Krako- ' pięć piór strusich: jedno błękitne i jedno czerwie, a r. 1441 należał do grona pięciu profesorów, wyznaczonego przez rektora Jakóba Parkosza (ob.) do przejrzenia i poprawienia urządzeń uniwersytetu. Obyczajem lekarzów ówczesnych Jan z Ł. zajmował się astrologią i matematyką, o czem świadczy rękopis jego, przechowany w bibliotece obserwatoryum astron. w Pulkowie (ob.): „Tabulae rev. magi-stri Ioh. de Lineriis scripte per mag. Ioh. de Ludzusko anno 1424.“ — Por. Kośmińskiego „Słown. lek. polskich“ (284) i J. Lachsa „Kronika lekarzy krakowskich do końca XVI wieku“

i?

äsU'

Wi

Mi

(Kraków 1909).

Dr J. p.

Fig. 160. Lueger (herb).

wone między trzema srebrnemi, w drugiem ręka zbrojna z mieczem. Labry przy pierwszym błękitne, przy drugim czerwone, podszyte sre-\ brem. Nadany Józefowi L-wi z przydomkiem v. I Thumfeld, naczelnikowi pow. sanockiego w Ga-; licyi, d. Il lut. 1787, przez ces. Józefa II. — Źródła: Poczet szlachty galicyjskiej; Hefner; Rietstap.

Lugano (Lago di L., także Cer es i o), obfitujące w zatoki jezioro, 274 m. npm., przyjmuje wody rz. Agno i za pośrednictwem rz. Trezy łączy się z jez. Lago Maggiore. Przestrzeni 50.46 km. kw., z czego 19.49 km. kw. należy do kantonu Tessyn, reszta do włoskiej prowiucyi Como. Długość od Porlezzy do Pon-! te Tresa 35 km., największa szerokość (Luga-| no-Cavallino) — 3 km., średnia szerokość - 1 km.;

; największa głębokość, przy wejściu do zat. Por-! lezzy, 28.s m. Od cieśniny Melidzkiej głębokość gwałtownie zmniejsza się, tak, iż w zatokacli Capolago, Porto i Agno wynosi zaledwie 84.94 m., a rniędy Laveno i Ponte Tresa—tylko 50 m. R. 1874 przeprowadzono brzegiem kolej żelazną, przecinającą jezioro pod Melidą. Że-j gluga parowa od r. 1856.

Ludzisko, herb polski z nadania. Na tarczy w polu srebrnem—na pagórku zielonym ze strumieniem, wijącym się wężykowato, drzewo palmowe. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pomiędzy dwoma skrzydłami białemi—zielone

o.

t—

Fig. 159. Ludzisko (herb).

drzewo palmowe. Labry zielone, podszyte srebrem. Nadany wraz z nobilitacyą Marcinowi Steiubornowi, właścicielowi dóbr Ludzisko, przez Fryderyka Augusta ks. warszawskiego r.

i).

1812.—Źródła: Borkowski (podaje rok nadania 1810); Siebmacher 111,2,392; Ostrowski.

Km.

Luecke, ob. Lücke.

Lugano, miasto w Szwajcaryi, kant. Tessyn, dawniej naprzemian z Bellinzoną i Locarno stolica kantonu; w przepięknej okolicy, na brzegu jeziora L. Z zabytków przeszłości: zbudo-

Lueger Karol, polityk austryacki (* 1844 w Wiedniu). Odbył studya prawnicze; w r.

1874 adwokat. Wszedłszy r. 1875 do rady miejskiej wiedeńskiej, wystąpił jako rzecznik poglądów demokratycznych, ale później przerzucił się do antysemitów. Rozpoczął wtedy j wany według planów Bramantego, ale nie wy-gorącą agitacyę w tym kierunku i wysłany kończony, kościół św. Wawrzyńca, kościół Sta. przez dzielnice drobnomieszczańskie Wiednia w Maria degli Angeli z Ukrzyżowaniem B. Lui-r. 1885 i 1891 do Rady państwa, oraz do sejmu j niego, kościoiy św. Marty i św. Rocha. M-cow dolno-austryackiego, działał w tym duchu. Wy- j 8 000, przeważnie katolików. Kilka fabryk ty-bory municypalne w Wiedniu r. 1895 powołały ! tuniu, przędzalnie jedwabiu i papiernie. Znacz-większość chrześciańsko-społeczną, L. był wy- J ny handel winem, jedwabiem i bydłem. Jako brany na burmistrza; ale cesarz nie zatwier- j miejscowość zdrowa i piękna jest L. licznip

dził go. Dzisiaj piastuje tę godność.

lied.

j odwiedzaną stacyą klimatyczną. W pobliżu

Lueger (Lig er), herb polski z nadania, j miasta góra San Salvadore (909 m.), z której Na tarczy dwudzielnej w polu prawem, błękit- I roztacza się widok przecudny. Po drugiej stro-

"i

li Cli w.

nie jeziora szereg jaskiń (Cantine di Caprino), prawdopodobnie Bagnères de Bigorre. — 3) L. w których trzyma się znakomicie wino. I?-F-    Cloatum, miasto Remów; dzisiaj Laon, w dep.

Lugard Fryderyk, podróżnik angielski    Aisne.—4) L. Batavorum, w krainie Batawów,

blizko uścia Renu; założył je razem z Novio-magum (dzisiaj Nymvegen) Wespazyan; dzisiaj Ley da (ob.).

Lügebil Karol, filolog klasyczny rossyjski, wychowany w Petersburgu, kształcił się na uniwers. [petersburskim, gdzie później wykładał greczyznę, przyczynił się do założenia towarzy-zawrócił stwa pedagogicznego („Sobranie“). Główne prace L-a: „De Venere Coliade Genetyllide“ (Ptb. 1858—rozprawa na magistra); „Ue. d. Wesen u. d. histor. Bedeutung d. Ostrakismos in Athen“ (Lipsk 1861), „Iistorjiko-tjiłołogjiczeskija izslje-dovanija (Ptb. 1868; również po niem. Lipsk 1871).

Km.

Ig. P.

scrofuleuses“ (t-że 1844; przekł. niem. Siegen 1843 i Lipsk 1845); prace drobniejsze pomija-Por.: „Biogr. Lex d. hervorr. Aerzte“

Dr J. P.

(* 1858 w Madras), pierwotnie oficer w armii indyjskiej, r. 1889 przyjął propozycyę T-wa Wsch.-Afrykańskiego. R. 1890 z polecenia jego udał się de Victoria Nyanza i zawarł korzystne dla T-wa przymierze z królem Ugandy. W maju r. 1891 wyruszył zwycięsko przeciw królowi państwa Unyoro. Przedarł się przez ziemie Buddu do jez. Alberta Edwarda przez Unyoro do Ugandy i w końcu r, 1891 dotarł do stolicy Mengo. W wojuie domowej r. 1892 w Ugandzie liczne wyrobił przywileje dla protestantów. Powtórną podróż po Afryce odbył r. 1894 z polecenia Royal Niger C-y w sprawie rozgraniczenia tam wpływów pomiędzy Anglią i Francyą i w Borgu zawarł d. 5 listop. 1894 korzystną umowę, wyprzedzając francuza Decoeur. Napisał ,,The Rise of our East-African Empire or Early efforts in Uganda a. Nyassaland“ (Loud. 1896; 2 t.).

Lugdun, ob. Lyon.

Lugdunum, wyraz celtycki, oznaczający podobno „pagórek kruków“, miasto: 1) stolica Callia Lugdunensis, dzisiaj Lyon (ob.). R. 43 przed Chr., uzyskawszy jako Copia Claudia Augusta konstytucyę miejską, szybko się wzmogło; urządzono olbrzymie wodociągi, wybudowano pomiędzy Acarem i Rodanem wspaniały amfiteatr, kilkanaście świątyń i przepyszny pałac jako rezydencyę cesarską, w którym August dwukrotnie czas dłuższy mieszkał, a ces. Claudius się urodził; Caligula chętnie tutaj przebywał i wyprawiał ludności igrzyska. Położenie miasta wpływało korzystnie na rozwój jego handlowy. Ces. Claudius, szczególny miasta protektor, nadał mu osobne przywileje (mianował możnych mieszczan senatorami rzymskimi z prawem ubiegania się o najwyższe dostojeństwa). L., po wielkim pożarze, który je zniszczył, podniosło się za Nerona tianowo. Było siedzibą rzymskiego namiestnika i rezy-dencyą cesarza podczas jego pobytu w Gallii. Kwitnęły tara szkoły, szczepiące kulturę grecką i rzymską. Pod koniec w. 11 poczęło się chrześciań-stwo krzewić w L-e. R. 197 po Chr., kiedy spory o tron pomiędzy Sceptymiuszem Sewerem i Albiiiusern wybuchły, splądrowano i spalono L. kilkakrotnie. W późniejszych wiekach podkopały go najazdy ludów germańskich, bunt Bagandów, wzrost innych miast gallijskich, aż zdobyli je Saraceni w r. 725. — 2) L. Aquitaniae, albo L. Convenarum, urbs Conve-niensis, w Akwitanii, na północ od Pirenejów, w ziemi Konwenów, pochodzących prawdopodobnie od niedobitków Sertoryuszowego stronnictwa w Hiszpanii. R. 595 po Chr. zburzone, odbudowane dopiero w r. 1120, otrzymało nazwę St. Bertrand de Comminges. Do dziś znaczne ruiny starodawne. W pobliżu były sławne łaźnie Âquae Convenarum, dzisiaj

S. Dr/..

K. A.

LugO, obwód w prow. Galicyi (Hiszpania) nad O. Atlantyckim, 9 881 km. kw. obszaru. Kraj przeważnie górzysty (na płd.-wschodzie Sierras de Picos i del Caurel). Wybrzeże skaliste, poprzerzynane zatokami (uścia licznych rzek). Klimat łagodny i wilgotny. Ludności r. 1907 było 459 000 dusz. Główne zajęcia rolnictwo i hodowla bydła. Dużo lasów, łąk, pastwisk, pokładów rudy i źródeł mineralnych. Tkactwo i garncarstwo; mieszkańcy wybrzeża trudnią się rybołówstwem (wywóz ryb solonych znaczny).

LugO, miasto we Włoszech, dep. Ravenna, przy kolei żel. Castel Bolognese-Ravenua. Liceum, gimnazyum, szkoła techniczna, biblioteka (15 000 tomów). Znaczny handel zbożem, winem, bydłem, konopiami i jedwabiem; we wrześuiu odbywa się w L. głośny jarmark; m-ców ok. 10 000.

Lugol J. G. A. (* w Montauban [dep. Tarn-et-Garonne] 10 sierp. 1786—-f w Paryżu 16 wrześ. 1851) lekarz wykształcony w Paryżu, gdzie w r. 1812, po obronieniu rozprawy „De l’adolescence considérée comme cause de plusieurs maladies et comme époque critique de quelques autres“, dyplom doktorski otrzymał. Początkowo z powodzeniem wielkiem wykładał prywatnie działy różne lekarskie; następnie, zostawszy lekarzem szpitala św. Ludwika, zajął się bardzo gorliwie badaniem zołz (scrophulosis) i przyczynił się niezmiernie do poznania bliższego choroby tej; pierwszy przeciw niej zaczął stosować jod (ob.) i jego przetwory, do jego czasu w sztuce lekarskiej wcale nie używane jeszcze. Napisał o tern „Mém. sur l’emploi de l’iode dans les maladies scrofuleuses, sur l’emploi des bains iodurés etc.“ (Paryż 1829 —1831; przekł. niem. Lipsk 1836) i „Rech, et observations sur les causes des maladies

my. —

(IV, 64).

Lugola rozczyn jodowy (Solutio lodi Lu-goli) jest to jod czysty z dodatkiem ilości wła-

ściwej jodku potasowego, rozpuszczony w ilo- i po r. 1533), należał do szkoły Leonarda da Vinci, ści większej lub mniejszej wody przekroplonej, Łączył w pędzlu swym przedziwną naiwność poraź pierwszy zalecany jako lek przez L u- i serdeczność z pięknością zewnętrzną. Kolo-gola (ob.). Lekarz ten, przekonawszy się o czę- ryt ciepły i bogaty, kompozycya wszechstrou-stej skuteczności jodu przeciwko objawom róż- na, wyrazistość postaci nadzwyczajna. Freski nym zołz (ob.), przepisywał rozczyn ten do u- ₍ L-ego z życia Maryi i Chrystusa są w Medyola-żytku wewnętrznego i zewnętrznego i przyrządzać go kazał o mocy czworakiej: 1) najsłabszy, S. I. L. pro usu interno, zadawany przez usta, zawiera tylko b. mało jodu, 2) S. /. L. pro usu externo zawiera ilość jego podwójną, służąc do przemywań i wstrzykiwali, zwłaszcza pod powieki, i do wpuszczania w przetoki (ob.), 3) S. I. L. rubefaciens, zawierający wiele jodu (15) i jodku potasowego (30), rozczy-nionych w ilości wody stosunkowo niewielkiej (180) używany bywa do opatrywania owrzodzieli zołzowatych, albo jako dodatek do kąpieli ciepłych (90 — 120 gr. na kąpiel); nakoniec 4)

nie w kościołach San-Giorgio, Sta-Maria dełle Grazie i św. Ambrożego, oraz w muz. Brera. Z nich zasługują na uwagę: Madonna siedząca na tronie (1521) i Pochowanie ciała św. Katarzyny. Z późniejszych prac L-ego wyróżniają się freski z życia N. M. Panny w Saronno (1525) i w Lugano (1530 Męka Pańska). Z obrazów L-ego są cenione: Córka Herodyady z głową Jana Chrzciciela (we Klorencyi), św. Rodzina (w Paryżu i Madrycie), Chrystus śród uczonych w Piśmie (Londyn), św. Katarzyna ( Monachium) i św. Hieronim (w Wiedniu).

Luis d’argent, albo Luisblanc, oh. Ta

li- Cli w.

Luisinns A loi si US, ob. Luigini.

Luitpold Karol Józef W il h. Ludwik, ks. regent bawarski, drugi syn Ludwika I (* 1821 w Würzburgu). Oddawał się z zamiłowaniem wojskowości, w r. 1866 dowodził dy-wizyą w wojnie pruskiej i brał udział we fran-cusko-pruskiej w r. 1870 — 71. Gdy bratanek jego Ludwik 11 zapadł na rozstrój umysłowy, objął d. 10 czerwca r. 1886 rządy w charakterze regenta, a po jego śmierci również w imieniu obłąkanego Ottona. Doszedłszy do władzy, wbrew życzeniu partyi klerykalnej u-trzymał ministeryum Lutza (ob.). Starania gor •

S. I. L. caustica, roztwór b. stężony (jodu 30, lar biały, jodku potasowego i wody po 00) jest lekiem żrącym, przykładanym na wrzody otręt-

wiałe.

Dr J, V,

Luidor (Louis d’or) złoty pieniądz francuski, 24 liwry, zawierał czystego złota 7.33 grm., nazwę otrzymał od wyobrażonego na stronie głównej popiersia Ludwika XIV. Wybijano pojedyncze i podwójne L-y. W w. XVIII tejsa-mej dobroci bito monetę złotą w Antwerpii i zwano ją również L-ami. Za Bonapartych ten gatunek monety określono Da 20 łr.: zawierała czystego złota tylko 5.08 grm. i nazwaną została od wyobrażenia popiersia Napoleona—Napo-leondorem. W połowie w. XVIII Prusy i nie- ' liwe o dobrobyt kraju zjednały mu powszechną którzy z książąt niemieckich, do przesady naśla- ‘ miłość narodu, czego dowodem było złożenie dujący wszystko co francuskie, wprowadzili w i w 80-letnią rocznicę urodzin księcia r. 1901 swych posiadłościach nową monetę, wzorowaną j daru narodowego 1 700 000 mk. na cele dobro-na L-ach, lecz wybijaną w gorszeni złocie j czynne; w roku tym wzniesiono również w (6.0 grm. cz. złota), naznaczono jej cenę 5 talar., j kilku miastach bawarskich pomniki L-owi. Z nazywano zaś od wyobrażenia panującego, i tak j małżeństwa z ks. Augustą toskańską (f 1864) Prusacy mieli Frydrychsdory, Sasi—Augustdory, ma ks. L. 3 synów i córkę niezamężną Tere-Hannowerczycy—Georgdory, Brunświgczycy — sę (* 1850), znaną w literaturze pod imieniem Karlsdory i t. d. Wybijano je również pojedyń- T-y Bawarskiej.—Por. Du Moulin Eckart „L. cze i podwójne, t. j. wartości 5 i 10 tal. w- w W| von Bayern, ein historischer Rückblick“ (Zweibr.

Luidprand, L i u d p r a n d, pochodził z rodziny longobardzkiej, wychowanie otrzymał na dworze w Pawii, i tu zwrócił na siebie uwagę króla Hugona. Już jego ojciec i ojczym bywali w poselstwach w Konstantynopolu, i tam posiadali stosunki; korzysta! z nich L.. kiedy w r. 949 został przez króla Berengara wysłany do Konstantynopola. Na dworze Berengara czynny był jako kanclerz. Poróżniwszy się z Be-rengarem i królową Willą, schroni! się na dwór króla Ottona I i tu, spotkawszy się w lutym r. 956 z hiszpańskim biskupem Race-mundem z Elwiry, zaczął za jego podnietą pisać historyę swoich czasów (958—962). Dzieło to, sięgające swą treścią do r. 949, nazwał „Antapodosis". Opisuje tam dzieje całej Europy od czasów Karola III Tłustego, ze szcze-

Luigini (Luvigini) Alojzy, lepiej znany 1901). jako A. Lui si nus (* w Udine na pocz. w.

XVI) lekarz wenecki, wydawca b. cennego zbioru kilkudziesięciu prac najdawniejszych o przymiocie (ob.): „De morbo gallico omnia quae exstant apud omnes medicos cuiuscunque na-tionis“ (Wenecya 1566 —1567, 2 t. in fol.), wyd.

Dr j. p.

2-e pod napisem zmienionym „Aphrodisiacus sive de lue venerea in duo Volumina bipartitus etc.“ (tamże 1599 in fol.; wyd. 3-e przez Boer-haavego, Leyda 1728). — Dla nas zbiór ten stał się osobliwie ważnym przez to, że w nim jest umieszczony przedruk zupełny książeczki dziś zaginionej lekarza krakowskiego Jana Solfy (ob.). —Por.: „Biogr. méd.“ (VI, 135) i „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (IV. 71).

Luini Bernardino, malarz włoski (* mię-dzy^l475 a 1480 w Luini nad Lago Maggiore — f

góluem zamiłowaniem dzieje Niemiec, Bizan- ₍ rozległe prerye; na północy i zachodzie rzędy cyum, a przedewszystkim Włoch. Ponieważ spisuje głównie to, co usłyszał, przeto popełnia dużo błędów, a nadto grzeszy stron-nośeią i namiętną nienawiścią ku tym , których nie lubi. Otto I cenił L-a wysoko, w r. 961 dał mu biskupstwo w Cremonie, w r. 963 wysłał go w poselstwie do Jana XII; później L. brał udział w zebraniu kościeluem, które Jana

1883).

Luizyady, archipelag przy południowym brzegu N. Gwinei. Trzy wyspy większe: S a i n t Aignan (275 km. kw., 3000 m-ców), Południowo - Wschodni a (Tagula, 990 km. kw.),

Rossel (770 km. kw. 1000— 1 200 m-ców) i. kilkanaście małych; cała powierzchnia archipelagu 2 200 km. kw. (40 mil kw.). Wyspy są przeważnie wysokie i górzyste, pokrywa, je bujua roślinność (gatunki tesame, co na N.

Gwinei). Przy końcu w. XIX znaleziono na Saint-Aignan i w. Południowo-Wschodniej złoto.

R. 1890 wydobyto go za 12 000 f. st.; r. 1894 było już wyczerpane. — L. odkrył Torres r. 1606; Bougainville nadał im nazwę r. 1768.

R. 1888 zbadał je dokładniej Macgregor.

Luizyana (L o u i s i a n. a), państwo związkowe (stan) Unii Północno-Amerykańskiej, pomiędzy 29° a 33° szer. półn. i 89°5’ a 94° dług. zach. od Greenwich. Od północy graniczą z L-ą stany Arkansas i Mississippi, od wschodu Mississippi, od zachodu Texas, od południa zat.

Meksykańska. Obszaru 126 — 180 kim. kw.

(2 291 mil kw.). Brzeg morski, długi na 2 080 km., obfituje w zatoki, w dobre porty ubogi; b. nizki, tak, że na przestrzeni 40 — 50 km. od

morza ulega zalewom. Środek kraju zajmują ¹ jeszcze słabo rozwinięty; zato kwitnie handel

XI1 złożyło z tronu papieskiego. Sprawy lat 960-—964 opisał w dziele „Historia Ottonis¹'. W r. 968 udaje się L-d do Konstantynopola jako poseł cesarski, starający się o rękę ee-sarzówny bizantyjskiej dla młodego Ottona 11. Z legacyi tej powstała jego ciekawa „Relatio de legatione Constantinopolitana“ napisana dla cesarza. W r. 969 i 970 mamy ostatnie pewne wiadomości o L-e; czy żył jeszcze w r. 971 jest rzeczą niepewną. Z cennych jego dzieł korzystało wielu pisarzy średniowiecznych; dziś należą one do rzędu najciekawszych zabytków w. X, lubo wymagają ostrożności w korzystaniu, gdyż L. zawsze był pisarzem stronnym. Liczne wydania dzieł L-da dziś nie zadawalają krytyki, nawet wydania w „Mouum. Ger-maniae, Script.“ t. 111, str. 264 — 363 i przedruk w „Scriptores Rerum Germanicarum iu usum scholarum“ Dńmmlera (1877). Pisali o L-dzie: Koepke „De vita et scriptis Liudpran-di“ (Berlin 1842); C. Dändliker u. J. J. Müller „Liudprand von Cremona“ (M. BUdingers „Untersuchungen zur mittl. Gesell.“ 1    1871);

Kautsch „Ueber Liudprand“ („Progr. des Gym-nas. zu Leoben“ 1888); A. Lanelli „Una lega-zione a Constantinopoli uel secolo X“ (Brescia

S. Ktrz.

is. p.

niewielkich wzgórzy urozmaicają nieco krajobraz. Brzegi rz. Mississippi poniżej Baton Rouge tak nizkie, że należało ująć rzekę w sztuczne wały, aby bronić kraj od wylewów. W północnej części L-y poziom lądu szybko się podnosi i pod Natchez brzegi dochodzą do 60 mtr. — Żadne z państw stanów Unii Amerykańskiej nie jest tak bogate w wody, jak L. Mississippi przebiega L-ę na rozciągłość 936 kin. Przez część północną płynie spławna Red River (816 km.); wpada do Mississippi w miejscu, z którego oddziela się spławna odnoga tej rzeki —Atchafalaya (347 km). Nadto spławne rzeki większe i odnogi Mississippi: Lafourche Bayou, Sabine, Pearl River, Wishita, Bayou Maçon, Calcasieu, Black, Bayou Tensas i 34 pomniej

sze. Długość ogólna wód spławnycli w L-ie: 6 051 km. Liczne jeziora (Pontchartrain, Borgne, Grand, Bestineau, Bodeau, Cross i in.). Klimat L-y nie jest zdrowy: zimą z powodu wiatrów północnych znaczne nieraz bywają chłody, latem upały straszne; w licznych bagnach tworzą się szkodliwe wyziewy; żółta gorączka grasuje co rok prawie, orednia ciepłota roczna w Nowym Orleanie 21°, w Shrewport na północy L-y 17.7°. Roślinność, zwłaszcza w części południowej, b. bujna; dojrzewają pomarańcze, oliwki, figi. Położone wyżej części L-y pokryte są wielkiemi lasami sosnowemi; lasy wogóle zajmują ³/- kraju. Faunę reprezentują: niedźwiedź czarny, wilk, pantera (te trzy gatunki znacznie są przerzedzone), wiewiórka, oppossum, aligator, żółw, grzechotnik, orzeł, sęp, różne sowy, pelikan, żóraw, gęś dzika i w. in. Zasoby minerałów użytecznych nie są jeszcze zbadane dostatecznie; w czasach nowszych odkryto znaczne pokłady soli kamiennej w Petit Ansa. Wydobywana jest siarka, nafta, węgiel brunatny, gips, ruda żelazna, w ilościach niebardzo wielkich. — Ludność wynosiła w r. 1900: 1381 625 m-ców (729 612 białych, 650804 czarnych, 616 Azyatów, 593 Indyan); Polaków 50 000. Znaczna część białych pochodzi od pierwszych osadników francuskich. Szkoły początkowe liczyły,'; r. 1907: 222 120 uczniów; szkoły średnie 2 888 uczniów; uniwersytet w Baton Rouge 540 studentów. Jest kilka szkół wyższych specyalnych. Stosunki gospodarcze w dziedzinie rolnictwa uległy przewrotowi po zniesieniu niewolnictwa; wielu z dawnych plantatorów straciło cały majątek i opuściło kraj. W czasach nowszych przez osuszanie błot (co rok 2 000—4 000 ha.), zyskano sporo ziemi, zdatnej pod uprawę. Głównie uprawiają tu bawełnę, trzcinę cukrową, ryż i wino. W r. 1908 produkcya ryżu wyniosła 7Ł/₂ mil. doi., bawełny 37 mil. doi. W r. 1908 L. posiadała 190 tys. krów i wołów, 480 tys. innego bydła, 180 tys. owiec, 670 tys. świń. P r z e m y sł L. jest

(ognisko główne Nowy Orlean, dzięki Mis-    uprawiali najbrudniejsze interesy. Biali z partyi

sissippi i jej dopływom połączony drogą wod-    demokratycznej byli dotkliwie prześladowani,

ną z jej olbrzymiem dorzeczem). W r. 1905    Dopiero w r. 1877, gdy prezydent Unii, Hayes,

czynnych było w L-e 2 091 zakładów przemy-    odwołał z L-y wojska związkowe, demokraci

słowych (55 000 robotników). Wartość produk-    wrócili do władzy; wielu czarnych wtedy

ig. r.

eyi 186 mil. doi., z czego na cukier przypada-    wyemigrowało,

Lukâcs Władysław (* d. 24 paźdz. 1850 w Zelatna) mąż stanu węgierski; kończył nauki w Budapeszcie; r. 1874 profesor ekonomii w Akademii w Raab; pó 2-letniem nauczycielstwie zajął się górniczemi interesami swego ojca. Powołany r. 1878 na posła do parlamentu węgierskiego, brał czynny udział t-w pracy wielu komisyi finansowych, a zjednawszy sobie uznanie prezesa ministrów węgierskich, We-kerlego, otrzymał stanowisko sekretarza w de-legacyach. Będąc powtórnie prezesem gabinetu,

ją 73 mil. Handel Nowego Orleanu w r. 1907 wykazał przywóz wartości 42 mil. i wywóz 159 mil. doi. Według konstytucyi z r.

a w r. 1895 tekę ministra tegoż wydziału. Po upadku Banffy’ego, w lutym, r. 1899. L. odgrywał wielką rolę jako rozjemca pomiędzy walczącemi o władzę stronnictwami. Ogłosił drukiem po węgiersku r. 1879 cenne studyum naukowe o teraźniejszości i przyszłości kopal nictwa węgierskiego metali szlachetnych.

Lukajskie, ob. Bahamskie w y s p y.

Lukania, łac. Lucania, gr. Aenxcma, kraina Dolnej Italii (dzisiejsze prowincye Principato ci-teriore i Basilicata), pomiędzy rz. Silarus i Laus nad m.Tyrrheńskiem, pomiędzy Metapontum i Thu-rii nad zatoką Tarentyńską, graniczyła ku pin. z Samnium i Kampanią, ku wsch. z Apulią, ku

1879 każdy obywatel, biały, czy czarny, po skończeniu lat 21 może być wyborcą, o ile mieszkał przez rok w L-ie i przez miesiąc w okręgu wyborczym. Gubernator i urzędnicy wyżsi wybierani na 4 lata. Władza prawodawcza spoczywa w ręku senatu (41 senatorów) i izby poselskiej (115 posłów). Do kongresu Unii wysyła L. 2 senatorów i 6 reprezentantów; 5 sędziów trybunału najwyższego Wekerle powierzył D-owi zarząd finansów, mianuje na lat 12 gubernator za zgodą senatu; resztę sędziów wybiera ludność. Dług państwa wynosił w r. 1890:    12 mil. doi., dług miast

E. Chw.

17 mil.; U. podzielona jest na 59 parafii. Stolicą stanu Baton Rouge. — Dzieje. L-ę odkrył hiszpan Fernando de Soto; pierwszą kolonię założył r. 1682 francuz Le Salle i na cześć Ludwika XIV nazwał L-ą. Osada ta, jak i kilka następnych, rozwijała się powoli. R. 1717 założono Nowy Orlean. Około tego czasu L., która została przekazana Kompanii Mississippi i w 1. 1717—20 była terenem spekulacyi Law’a, zaczyna nabierać znaczenia. Po upadku Law’a objęła L-ę franc. Kompania Indyjska. R. 1763 Francuzi odstąpili    część L-y na wTschód od    płd. z Bruttium; zwana L-ą przez Grekówr od

Mississippi Anglii,    zachodnią zaś Hiszpanii.    białych wapiennych odnóg Apenuinów, które, z

Według traktatu w    San Ildefonso (1800) część    wyjątkiem równiny nad zat. Tarentyńską, na-

leżały do liczby najżyzniejszych w całej Italii; odnogi te L-ę całą wypełniają (najwyższy ich szczyt g. A 1 b u r n u s, dzisiaj Alburno, w pobliżu m. Paestum). Pomiędzy miastami Welią i Buxentum sięga w morze przylądek Palinurus, z portem dogodnym (dzisiaj Porto di Palinuro). Pomiędzy produktami L-ii słynęło bydło rosłe i silne t (ob. Lucas bos) i nierogacizna (lu-canicae albo lucanae, rodzaj kiełbas, były w Rzymie osobliwym przysmakiem). Lasy roiły się od dziczyzny, na równinach dojrzewały piękne winogrona. — Mieszkańcy, Luc a ni, Asoxavot, należeli do szczepu Samnickiego, poczęli tutaj napływać skutkiem ver sacrum (oh.) r. 420 przed Chr. i podbili z czasem Clionów i Ojuotrów, którzy od najdawniejszych czasów tutaj siedzieli. Konstytucya ich była demokratyczną: podczas wojny wybierali naczelnego wodza, królem zwanego. Wybrzeże Grecy zaludnili koloniami (ob. Wielka Grecya ), od czasów zaś Pyrrhusa mieli tutaj znaczenie b. wielkie, choć właściwymi panami krainy byli odtąd Rzymianie. Od Wojny Sprzymierzonych, t. j. od r. 90 — 89 przed Chr., obchodzili się Rzymianie z L-ami bardzo surowo, a uważając ich wszystkich za niewolników, używali ich do posług najniższych. Oprócz greckich osad (Pae-

ta wróciła do Francyi. Obawiając się, że im L-ę mogą odebrać Anglicy, Francuzi sprzedali ją w r. 1803 Unii Amerykańskiej za 15 mil. doi. W tych czasach prawie cała ludność biała L-y (50 000) była francuską, nadto liczono 40 000 niewolników. L. oprócz swego teryto-ryum obecnego, obejmowała wtedy ziemie leżące na zachód aż do Gór Skalistych. Uchwała kongresu r. 1804 podzieliła te ziemie na tery-toryum Orléans (obecna L.) i terytoryum L.

(ziemie zachodnie). Orléans w r. 1812, pod nazwą L-y, przyjęte zostało jako państwo związkowe do Unii. Podczas wojny z Anglią w r. 1814 L. stała wiernie przy Unii; w styczniu r. 1815 bronił jej Jackson z powodzeniem.

D. 26 stycz. r. 1861 L. wystąpiła z Unii; jednak r. 1862 opanował ją admirał północny Farragut; w lipcu r. 1863 poddał się Vicksburg, wkrótce Port Hudson. Do r. 1868 stan rządzony był przez władze wojskowe, dopiero w tym roku przyjęto go z powrotem do Unii. Rządził L-ą potem przez szereg lat prawie samowładnie prezydent Kellog, w imieniu partyi republikańskiej, która opierała się na Murzynach i wojsku związkowem. Pojawiło się wtedy w L-ie wielu aferzystów i awanturników z północy (carpet - baggers), którzy pod opieką władz

stum    v.    Posejdonia Velii    (Elea),    Buxeutum,    cy przysłali mu    kaznodzieję reformowanego

Thurii v.    Taurium, Heraklejopolis    i    Metapon-    Antoniego Legera    (1628). L. założył własną

tum) były najznaczniejszemi miastami: Potenta, drukarnię w Carogrodzie r. 1627 i księgi roz-Grumentum, Acherontia, Blanda, Atinum, Po- rzucał bezpłatnie po całej dawnej Grecyi. Bi-rum    Popilii, Tegianum    (Diano)    i    Eburum    skupi łacińscy na    wyspach Archipelagu tamo-

(Eboli).

S. Dr/..

celach nieprawych: chciał sprowadzić Kozaków na m. Czarne i pobrzeża tureckie. Uwięziony i ścięty, a zwłoki jego rzucono w morze. Synod, obradujący we wrześniu r. 1638, rzucił klątwę na jego wyznanie wiary. („Enc. Orgelbr.“ większa).

Lukas Stanislaw, historyk polski, jeden z najdoskonalszych uczniów, jakich wydała lwowska szkoła prof. Łiskego (f 1882 we Lwowie). Pierwsza praca: „Przyłączenie Mazowsza do Korony Polskiej“ wyszła r. 1875 („Przew. nauk. i literacki“). W dwa lata później (w „Bibl. Warsz.“) wychodzi rzecz największa, zakrojoua na wysoką skalę, „Erazm Ciołek“, w której erudy-cya i talent L-a wystąpiły w całej pełni. W r. J879 („Album młodzieży“, poświęcone Kraszewskiemu) ukazuje się rzecz „O rzekomej wyprawie na Turka r. 1497“; r. 1880 (Rozpr. Akad. Umiej.) „Rozbiór Podługoszowej części kroniki B. Wapowskiego“, we wstępie do którego znajdują się cenne uwagi krytyczne nad kroniką Miechowity. Dwie ostatnie prace L-a ukazały się w „Ateneum“ (1881): „Dyplomacya Sobieskiego“ (1888); „Kwestya niemiecka na schyłku w. XVIII“. Ale najuważniejszą spuścizną po L. są 42 tomy wypisów z archiwów zagranicznych, złożone w Ossolineum. Te t. zw. „Teki Lukasa“ zawierają kopie aktów historycznych, zaczerpnięte głównie z archiwów francuskich: Spraw zagranicznych, Narodowego, wreszcie Orleańskiego w Chantilly, a objaśniające stosunki Erancyi z Rzecząpospolitą r. 1632 — 1673. „Teki“, uiewyzyskane przez swego twórcę, dostarczyły lwiej części materyału prof. Czerniakowi do napisania rozpraw: „Sprawa Lubomirskiego r. 1664“ i „Plany wojny tureckiej Władysława IV“. Praca nad siły podkopała szybko zdrowie L-a, którego jeden z kolegów i du-

} wali obieg książek Lukarowych. Nasz Smo-Lnkarys Cyryl, jeden z głównych porno- { trycki napisał i ogłosił do potryarchy list, w cników Konstantego Ostrogskiego w sprawie j którym cios mu śmiertelny zadał (1628). Czuł przeciw Unii, potem patryarcha carogrodzki, ' L. potrzebę usprawiedliwienia się i ułożył w r. postać znakomita nawet w dziejach Kościoła 1629 swoje wyznanie wiary, które przetłómaczył powszechnego. Grek z Kandyi, pobierał nauki na grecki i starał się rozpowszechnić (1631). w Padwie, później udał się do Genewy, zkąd Wyznanie to było kalwińskie. Ta swawola powróciwszy, zyskał przyjaźń u Melecego Pegi, utrzymywała się dlatego, że i L. i sam kościół patryarchy aleksandryjskiego, który go wyświę- jj grecki był pod panowaniem Turcyi. Wielu Gre-cił na kapłana, a był najzaciętszym wrogiem i ków i Słowian przechodziło na muzułmanizm. Rzymu. Wtedy-to przybył L. do Polski, w j Wygnany powtórnie r. 1634, potrafił L. jeszcze której odnawiano unię florencką, żeby prze- I raz powrócić do patryarchatu 1637. Pomimo szkadzać Kościołowi katolickiemu. W duszy był * tych prześladowań nie wyrzekł się Kalwina, protestantem. W Wilnie został rektorem szko- j Wtedy rozdrażnienie ludu i duchowieństwa ły. Uczony, zdolny i zuchwały, walczył z Ko- doszło do ostatnich granic. Zebrał się synod ściołem łacińskim. Zasługują na monografię jego i w Carogrodzie i potępił L-a jako kacerza. Wy-trudy w Polsce. Później przecież wyniósł się na ] kryły się i inne jego sprawki. Pełen nie-Wschód. Intrygant, r, 1602 został patryarchą | uawiści ku Polsce, znosił się z Kozakami i nad-aleksandryjskim. Rozpoczął natychmiast tajne 1 używał swego patryarszego stanowiska w rokowania z Korneliuszem van Hagen, posłem holenderskim w Carogrodzie i zapalonym kalwinem, żeby kościół grecki nakłonić ku nowinkom genewskim. Krył się z tern, bo starał się wprzódy dostać na trou patryarszy carogrodzki, ale gotował materyały do przyszłej walki. Pisywał do Jana Uytenbogaerta, sławnego kaznodziei w Hollandyi, i do arcybkpa Canterbury, Grzegorza Abbota. Do Anglii posłał greka Mitrofana Krytopulosa, ażeby tam się wyuczył teologii protestanckiej. Kazał mu zwiedzić zbory niemieckie. Popierali go czynnie ajenci dyplomatyczni państw protestanckich (Szwecyi, Anglii i Hollandyi). Po długich usiłowaniach stanął u kresu swoich życzeń: przeniósł go sułtan na patryarchat carogrodzki r. 1621. Chwiał się jednak na nim, wstępował i ustępował na wygnanie, którein pospolicie był Rodos. Utrzymywał stosunki z Anti-miosem, jawnym ewangelikiem. Przeciw usiłowaniom protestanckim wystąpiły silnie państwa katolickie, tern bardziej, że na początku w. XVI1 patryarcha Neofites sprzyjał unii z Rzymem, i że go czynnie popierali inissyonarze jezuiccy, obecni dla tego umyślnie w Carogrodzie. Na obalenie Antimiosa, jako „bardzo niebezpiecznego heretyka“, wpływała Eraucya: Antimios chciał podważyć lub osłabić przynajmniej kościół rzymski, w Grecyi zaś i w ogóle na Wschodzie myślał zaprowadzić luteranizm. Został jednak usunięty z rozkazu wielk. wezyra w kwietniu r. 1623, a po krótkich rządach arcybiskupa Ama-zyi był przywrócony we wrześniu. Człowiek bez żadnych zasad, z Turkami spiskował przeciw ehrześciaństwu, aby na swojem postawić.

Uderzył na kościół grecki z różnych stanowisk jednocześnie. Usunął jezuitów, którzy kościół ten pociągali ku Rzymowi. Na ich miejsce Genewczy-chowych spadkobierców nazwał słusznie „bohaterem nauki“. Zmarł on w młodzieńczym prawie wieku, nie zebrawszy owoców swej pracy.

Lukka (Lucca), miasto we Włoszech, stolica prowincyi t. n., leży na żyznej równinie, połączona dr. żel. z Pizą, Pistoją, Viareggio i Ponte a Moriano. Miasto otoczone walem, przez który prowadzą 4 bramy. Z placów: Piazza Grande z pomnikiem ks. Maryi Ludwiki Burbońskiej. W czasach nowszych wzniesiono w L-ce pomniki Wiktora Emanuela II i Garibaldiego. Katedra romańska San-Martino (z w. XI; w w. XIV wykończona w stylu gotyckim); obok wielu cennych zabytków sztuki (cudowny krucyfiks, rzekomo roboty św. Nikodema); bazylika San Giovanni (z w. IX). kościół S. Michele (z w. VIII), starożytna bazylika S. Frediano (z w. VIII); palazzo publico, dawniej pałac książęcy, z w. XVI z pięknym zbiorem obrazów; szczątki amfiteatru i teatru starożytnego. Gmina L.

ok. 75 000 m-ców, z czego na miasto wypada mniej niż połowa. — Przędzalnie i tkalnie jedwabiu, fabryki ttaneli, wstążek, nici,

Dr. Ig. B.

należała pod względem administracyjnym do Etruryi. Tu r. 56 przed Chr. Cezar, Pompejusz i Crassus się zebrali, aby swój sojusz odnowić. Powierzchnia amfiteatru starożytnego ( 124X9" m. kw.) świadczy o wielkości starodawnej. Za czasów Longobardów L. była stolicą księstwa; potem należała do Marchii Toskańskiej. Podczas walki Henryka IV z Matyldą stała po stronie cesarza i otrzymała odeń w r. 1081 przywilej, zapewniający znaczne swobody. W w. XIII trzymała z Gwelfami; r. 1308 stronnictwo demokratyczne wypędziło z miasta szlachtę; wskutek walk, na tein tle wynikłych, r.

Lukcejusze (Luc ce i, Lucceia gens), plebejuszowski ród rzymski. Wybitniejsi jego członkowie: 1) Lucius Lucceius, przyjaciel Cycerona. W r. 60 przed Chr. ubiegał się z Cezarem o godność konsularną, napróżno. Od tego czasu poświęcił się całkiem studyom naukowym i począł pisać dzieje Marsyjskiej i pierwszej wojny domowej. Cicero pragnął, aby L. jego zasługi około rzeczypospolitej jako konsula co rychlej, nawet kosztem prawdy, wielbił, lecz zaburzenia, które wybuchły w państwie, nie dozwoliły L-owi przyrzeczenia dotrzymać. Mimo to zostawał z Cyceronem w przyjaznych stosunkach i wysłał do niego po stracie córki Tullii słowa pocieszenia. Miał ma on także pisać mowy przeciw Kąty li nie. Asco-tiius mianuje go sprawnym i wykształconym mówcą. W wojnie domowej oświadczył się za garbarnie, fabryki przetworów z tytuniu. Kwit-Pompejuszein, którego był zaufanym powierni- ! nie handel. Seminaryum, liceum, gimnazyum, kiem. — 2) Gajus L. Hirrus, stawił jako szkoła techniczna, akademia sztuki, dwie aka-trybun ludowy w r. 53 przed Chr. wniosek, demie nauk, biblioteka publiczna, 5 archiwów, aby Pompejuszowi dyktaturę powierzyć, R. i bogatych w dokumenty, 3 teatry, wiele insty-54 starał się razem z Cyceronem o godność augu- tucyi dobroczynnych. Siedziba władz prowin ra, lecz bez skutku, napróżno też ubiegał się o cyonalnych, izby handlowej i rzemieślniczej, urząd edyla. Cicero szydzi z niego jako z ją- W odległości 27 km. od L-i w górach słynne kały. Gdy tenże prosił senat o odznaczenie kąpiele Bagni di Lu cc a. — Dzieje. L u c a, go zaszczytem tryumfu, głosował L. wraz z krańcowy punkt Via Clodia, przez Rzymian r. Katonem, aby go tylko suplikacyą (ob.) wy- 178 przed Chr. skolonizowana, później była rzym-szczególniono. W wojnie domowej stanął po skiem municipium. Od czasów ces. Augusta stronie Pompejusza, który go wysiał jako posła do Orodesa, króla Partów. Przez Cezara ułaskawiony, wrócił po bitwie pod Pharsalos do Rzymu. W r. 43 przez tryumwirów z kraju wywołany, uciekł do Sycylii i przyłączył się do stronnictwa Sekstusa Pompejusza. — S) L.

Albinus, ok. r. 59 po Chr. za Nerona następca Festusa w namiestnictwie Judei. Zarzucano mu na tym urzędzie niesłychaną surowość i przedajność. Tacitus wspomina go niezawodnie jako namiestnika Mauretanii Caesa-riensis i Tyngitańskiej. Ces. Vitellius, dla ambitnych planów, jakie L. objawił za ces. Ottona, kazał go stracić wraz z żoną i powierni- 1315 opanował ją Castruccio Castracani i po-

kiem.

S. Orz.

i ciągnął do sojuszu z Gibelinami. Cesarz

Lukka (Lu cc a), prowincya włoska, do r. Ludwik nadał mu tytuł księcia L-i i obdarzył 1847 księstwo niepodległe, potem prowincya go częścią terytoryum pizańskiego i florenckie-Toskanii. Graniczy od zachodu z mórz. Liguryj- go. Po jego śmierci (1328) L. drogą kupna skiem, od północy z prow. Modena i Massa e przechodziła kolejno do Spinolów genueńskich, Carrara, od wschodu z Florencyą, od południa króla Jana czeskiego, do Rossich z Parmy, z Pizą. Rozległość 1445 km. kw., m-ców | Scaligerów z Werony, wreszcie do Florencyi, 329 594 (1906). Na północy wypełniają L-ę sto- I od której oderwała ją Piza. Niepodległość odzy-ki Apenninów. Przy brzegu morskim leży oto- skała L. w r. 1370, utrzymywała ją zaś wobec czone bagnami jezioro Massaciuccoli. Wiele Florencyi dzięki pomocy Genui. Rządy, zrazu źródeł mineralnych. Uprawa ziemi wzorowa. demokratyczne, stopniowo przechodziły w ręce Główne produkty: pszenica, kukurydza, rośliny arystokracyi. R. 1799 zajęli L-ę Francuzi. Na-strączkowe, wino, oliwa, figi. Hodowla na wiel- poleon zrobił ją księstwem (1805), którego rzą-ką skalę (jedwabniki bydło); łomy marmuru. dy oddał swej siostrze, Elizie Bacciocchi i jej Przemysł zajmuje się głównie przerabianiem mężowi. Po upadku Napoleona księstwo L-ę o-

marmuru, jedwabiu i bawełny.

Ig. F.

trzymała młodsza linia Burbonów. W r, 1847

L-ę przyłączono do Toskanii, zaś książę Karol i Kollacyi, gdzie L-ę o późnej porze przy koło-Ludwik objął rządy Parmy, po śmierci doży-    wrotku zastali. Przy tej sposobności rozgorzał

wotniczki tego księstwa, cesarzowej Maryi Lu-    Sextus Tarkwiniusz namiętnością ku L-i; wró

dwiki.

ił:. p

cił po kilku dniach potajemnie do jej miesz-

Luknow (Łuck-, wym. jLm[franc.]kno ), m-sto    kania, doznał tutaj gościnnego przyjęcia, w

w Indyacli Wschodnich, druga stolica zjedno-    nocy zakradł się do komnaty jej, zagroził jej

czonjch prowincyi angielskich Agra i Oudh,    śmiercią, gdyby wołać miała o pomoc, i zażą-

leży po obu brzegach rz. spławnej Gumti (do-    dał powolności. Na drugi dzień, skoro Tar-

pływ Gangesu), połączone kolejami żel. z Cawn-    kwiniusz odjechał, L. ojcu i mężowi opowiedzia-

pore, Bairam Ghat, Lahore i Delhi. M-ców    ła swe shańbienie i, odebrawszy od nich przy-

*264 049 (³/- Hindów, ²/₅ Mahometan). Część po-    sięgę, iż pomszczą ją, śmierć sztyletem sobie

luduiowa, stare miasto, zamieszkane gęsto przez    zadała. Brutus (ob.), wróg Tarkwiniuszów,

wyzyskał sprawę w celach politycznych i przysięgą na sztylet L-i związał obecnych, że ich zemsta rodzinę królewską ścigać będzie. Lu-krecyusze ze zbrojną gromadą podążyli do Rzymu, i Brutus wypędził z niego Tarkwiniuszów. Publicznego pomnika nie wystawiono L-i, jednak przedstawiano ją i śmierć jej często na gemmach.— 3) Lucius L. Flavius Tri cip., w r. 393 przed Chr. konsul, pobił Ekwów, a w dwa lata Wolsyńczyków; konsulat sprawował jeszcze w latach 388 i 387; podczas rozpraw w senacie w r. 390, czy nie należy Rzymu jako stolicy do Veji przenieść, oświadczył się przeciw wnioskowi. — 4) Spurius L., w r. 206 przed Chr. edyl ludowy, w r. 205 pretor; w r. 206 udał się jako propretor do Gallia Cisal-pina, gdzie mu przez dwa lata władzę przedłużano, aby odbudował Genuę; w r. 200 odznaczono go poselstwem do Afryki. — 5)Gajus L. Gallus, pretor w r. 171 przed Chr wodził flotą w wojnie przeciw Perseuszowi, a

ludność uboższą, składa się z domków glinianych,—uliczki wązkie i kręte. Nowe miasto, wzdłuż Gumti, zawiera wiele wspaniałych gmachów i ogrodów. Z okresu Assafa-ud-Daula pochodzą piękne pałace, które, od czasów zdetronizowania dynastyi, chylą się ku upadkowi:

do-

cieństwern i chciwością; skutkiem skarg Ateń-czyków i Chalkidejczyków skazał go lud rzymski na wysokie grzywny.

Ofella, zrazu zwolennik Maryusza, przeszedł później do obozu Sulli i z jego rozkazu oblegał w r. 82 przed Chr. Praeneste, które zdobył; młodszy Marius, dowódca oblężonych, zadał sam sobie śmierć; wielu pojmanych senatorów zabito z rozkazu L-a; kiedy r. 83 o względy Judu się ubiegał, aby bez uprawnienia posiąść godność konsula, kazał go oburzony na samowolę dyktator zamordować. — 7) Titus L. Carus, poeta rzymski (* 98 przed Chr., odebrał sam sobie życie d. 15 paźdz. 55, gdy skutkiem zażycia trunku miłosnego w obłęd umysłowy popadł). Napisał w heksametrach poemat filozoficzny, z 6 ksiąg złożony, Dc rerum. natura (O naturze wszechrzeczy). Dzieło to, poświęcone poecie Memmiusowi, przedstawia naukę Epikurejczyków o powstaniu i trwaniu świata, mając wyraźnie na celu wybawienie człowieka od urojonego strachu przed karą bogów i śmiercią. L. nietylko dokładnie badał filozofów greckich, których twierdzenia po części zbija, po części uwielbia, lecz także sam własne spostrzeżenia czynił. Jako główne czynniki bytu przypuszcza nieskończo-

5) Kwintus L.

i?, f.

Meczet Imambura z mauzoleum Assafa-ud-Daula, z białego marmuru; „pałac pereł“ (Motimahall), słynny z bogatego zbioru rękopisów wschodnich; wielki meczet (Dżami-masdżyd). Wielkie i piękne ogrody leżą w różnych dzielnicach miasta. W dzielnicy płd.-wschodniej pałac Constantia, zbudowany przez Francuza, Klaudyusza Martin, który z prostego żołnierza wzniósł się na stanowisko rezydenta kompanii Wsch. Indyjskiej.—L. uchodzi za ognisko główne muzyki i poezyi hinduskiej; teatry hinduskie cieszą się wielką sławą. T-stwo naukowe hinduskie Dżalsah-Tahzib. —Ludność zajmuje się tkactwem, wyrobem szkła, garncarstwem i handluje płodami rolnictwa. — L. stało się miastem znacz-niejszem dopiero od chwili, gdy Saadat Chan, w wojnie przeciw Grekom zniesławił się okru-założyciel królestwa Oudh, przeniósł tu swoją stolicę. Za rządów Assafa-ud-Dauli Ł. doszło do szczytu potęgi i wielkości. Podczas powstania Sypajów w r. 1857 zamordowano w L. dwa tysiące Anglików. Miasto zdobyli d. 19 mar. 1858 Campbell i Outram, którzy przeciw mieszkańcom krwawych potem dopuścili się represyi.

Lukrecya, roślina, ob. Glycyrrhiza.

Lukrecya, żona Tarkwiniusza Kollatyna, ob. Lukrecy us ze.

Lukrecyusz, poeta, ob. Lukrecy usze.

Lukrecyusze (Lucretii, Lucretia gens), starodawny, w najstarszej gałęzi pa-trycyuszowski ród rzymski: 1) Spurius L,

T rici pitinus, senator rzymski, przez Tar-kwiuiusza Pysznego mianowany prefektem stolicy, objął po L. J. Brutusie r. 509 przed Chr. godność konsula, umarł wkrótce. — 2) Lucretia, córka poprzedzającego, dla urody swej i cnotliwości wielbiona. Wyszła za mąż za Luc. Tark. Collatinusa, w miasteczku Kollacyi, spokrewnionego z królewską rodziną Tarkwiniuszów. Wzorową gospodynią okazała się, gdy skutkiem zakładu, podczas oblężenia Ar-dei, czyja żona jest najcnotliwszą, dwóch młodych Tarkwiniuszów, wraz z mężem jej, z obozu najpierw udało się do Rzymu, gdzie królewskie synowe przy hojnie zastawionym stole, a ztąd do i ną ilość atomów, które, niepochwytne i wiekui-

ską, na płd. z Lotaryngią i Francyą, na zach, i północy — z belgijską prowincyą, również L-em zwaną. Obszaru 2 587 km. kw.; kraj lesisty, pagórkowaty; wzniesienie n. p. m. dosięga miejscami 565 mtr.; na urodzajnym południu przeważają formacye tryasowe, jurajskie, na kamienistej północy pokłady dewoń-skie, często występują nawet na powierzchni ziemi; zupełny brak węgla kamiennego. — Ludność w r. 1905 — 246 000 m-ców, pochodzenia germańskiego, mówi jednak zepsutą nieco francuzczyzną; francuski jest językiem obowiązującym w sądach i urzędach, ale przy-tem i niemiecki jest z nim równouprawniony. Przeszło 98$ ludności katolicy. L. tworzy odrębną dyecezyę. Klimat nieco ostrzejszy, niż w Belgii. Połowa przestrzeni kraju pod polami or-nemi (1246 kim. kw.), lasów 775 km. kw., łąk 407 km. kw. Pod winnicami 876 ha, — Hodowla bydła stosunkowo rozwinięta. Nadto ludność znajduje zarobek w dobywaniu rudy żelaznej; w r. 1893 kopalń tej rudy byto 56 (robotników w r. 1906 — 6 876),wartość produkcyi w r. 1893: 7.8 mil. fr., r. 1906—18.0 mil. fr.; hut żelaznych było 7 (robotników

ste, w bezgranicznej, pustej przestrzeni w bezustannym są ruchu i przez nieprzeliczone kom-binacye tworzą poszczególne jestestwa. Składa się i dusza ludzka z owych atomów i jest dlatego co do istoty swej cielesną, bo razem z ciałem powstaje i zanika. Myśli i uczucia ludzkie polegają na spostrzeżeniach zmysłowych, powstających pod wrażeniem obrazów, które bez przerwy od dotykalnych przedmiotów się odrywają. W ostatnich dwóch księgach przedstawia L. dzieje świata według rozmaitych stopni jego rozwoju. Materyał taki mało się nadaje do przedstawienia poetyckiego, umiał go wszakże L. ująć w zaokrągloną całość z wielkim artyzmem (zwłaszcza wspaniały opis zarazy morowej, na końcu dzieła umieszczony, zasłużonej zażywa sławy). Dbał L. troskliwie o formę językową, na której ubóstwo i twardość często się uskarża. Ostrość, śmiałość, a nieraz i cierpkość wyrażeń nadaje utworowi wdzięk szczególny. Dzieło to, dla nagłej śmierci poety w szczegółach niewykończone, przejrzał Cicero przed ogłoszeniem go publicznem. — Wydania: „Editio princeps“, ßrixen 1475, fol.; Manutius P., Wenecya 1500, 1515; Lemaire, Paryż 1822, 2 t.; Munro, wyd. 4-e Cambridge 1889, 3 t.; III księgę objaśnił Heinze, Lipsk 1897; tekst wydali: Beruays, Lipsk 1874, wyd. 3-e; Brieger, Lipsk 1899.—Na niemiecki przełożyli: Knebel L., Lipsk 1821; Bossart-Oerden, Berlin 1865; Binder, Sztutgart 1868 i uast.; Seydel, Monachium 1881. — Por. For-biger „De L-i carminé a scriptore serions ae-tatis denuo pertractato“, Lipsk .1824; Beruays J. „De emendatione L-tii commentatio, Bonn 1847; Suckau E. „De L-ii metaphysica et mora-li doctrina“. Paryż 1857; Montée „L. considéré comme moraliste“, Paryż 1861; Hoitze F. W. „Syntaxis L-anae lineamenta“ Lipsk 1868; Kühn G. „Quaestiones L-anae grammaticae et metricae“, Wrocław 1869; Martha „Le poème de L.“ Paryż 1889; Giri „II suicidio di T. L.“, Palermo 1895.

1785), wartość produktu—24

S. Drz.

mil. fr. Nadto rozwija się przemysł garbarski, rękawiczniczy, cukierniczy, wyroby fajansowe, papierowe, włókniste, browary i wyrób octu. Głównym przedmiotem wwozu jest koks, węgiel kamienny i zboże. L. wchodzi w skład niemieckiego związku celnego; przecina go sieć kolejowa długości 525 km. (1907); sieć ta w znacznej części jest w zawiadywaniu niemieckiej dyrekcyi kolejowej dla Alzacyi i Lotaryngii. R. 1881 wprowadzono przymus szkolny (2 szkoły normalne dla kształcenia nauczycieli i nauczycielek, gimnazyum w Diekireh, progimuazyum w Echternach, szkoła rolnicza w Ettelbrück; Athenaeurn, seminaryum duchowne rz. katolickie i 746 szkół ludowych). — Kon-stytucya mouarchiczna, nadana d. 9 lipca r. 1848 (uległa zmianom w 1856 i 1868); zgromadzenie prawodawcze składa się (ord. wybor-Lnkretylis, łac. Lucretilis, kształtna, 1208    cza z d. 28 maja 1879, zrewidowana 1892) z

m. wysoka góra, wspominana przez Horacyusza    45 posłów, wybieranych bezpośrednio przez

(Carm. I, 17,    11), w pobliżu Sabińskiej jego    kantony na lat 6; wybory połowy posłów⁷ od-

willi, część dzisiejszego Monte Gennaro. s- I)rz- bywają się co 3 lata; parlament posiada orzecz-Lukryńskie jezioro {Lacus Lucrinus), pier-    nictwo w dziedzinie prawodawstwa i uchwala-

wmtnie część wschodnia zat. Kumańskiej, w Kam-    nia (lub odmawiania) budżetu. Prezydent rządu

panii, w pobliżu zat. Bajańskiej i Puteolańskiej;    jest jedynym ministrem państwowym, prócz niego

ces. Augustus kazał je wielkiemi przekopami z    są dyrektorowie generalni finansów, sprawiedli-

jez. Awernejśkiemi z morzem połączyć, przez co    wości i spraw wewnętrznych. Rada państwa

ważny port morski, Portus Julius, wytworzył,    złożona z 15 członków. Wojsko składa się z

Przedstawiali ua nim Rzymianie walki morskie    dwóch kompanii (ochotników i żandarmów;

i in. igrzyska. Słynęło ono z obfitości ryb, a    300 żołnierzy i 8 oficerów). — Obowiązuje ko-

nie sąd pokoju. Podział administracyjny: gmin w 12 kantonach, a te tworzą 4 okręgi

S. Iirz.

szczególuie z wybornych ostryg, które z mo- ' deks cywilny francuski. Najwyższy sąd w sto-rza, przez tamy przypływającego, do niego się | licy; 2 sądy okręgowe oraz w każdym kanto-dostawały. Dzisiaj Logo Lucrino.

Luksemburg, Wielkie księstwo, r. 1815 —    131

1866 wchodziło w skład Związku Niemieckiego;    (jeden — Luksemburg—miejski, dwa mieszane

od r. 1867 tworzy państwo niezależne i neu-    Diekireh i Grevenmacher, i wiejski--Luksemburg).

traîne; graniczy na wschodzie z prow. Nadreri- « —Dzieje. Nazwa pochodzi od starego zamku

Wielka Enc. Powsz. II ustr. Ser. I. Tom XL11I—IV. Zesz , 351a

Liikselburg, powstałego w w. X. W połowie w.

pyszne aleje parkowe; 7 kościołów rz. katolickich (katedra w stylu gotyckim). Stary pałac z r. 1580 uległ w r. 1893 — 99 przebudowie; w ratuszu — bogate ozdoby, obrazy mistrzów francuskich i holenderskich, biblioteka miejska. Z przepysznego zamku namiestnika hiszpańskiego, ks. Mansfelda (1545 —1604), na przedmieściu Klausen, pozostał mur i dwie bramy z rzeźbami rzymskiemi. — Po zburzeniu fortecy znacznie się rozwinął handel i przemysł (fabryki rękawiczek, trykotów, tkalnie, fabryki

E. Gr.

XIV za ces. Karola IV, gród ten, będący stolicą hrabstwa t. n., poduiesiono do godności księstwa; do połowy w. XV pozostawał własnością książąt z domów niemieckich; r. 1444 dostał się pod panowanie Burgundów; przeszedł do nich do Habsburgów, potem w połowie w.

XVI do Hiszpanii; księstwo zaliczone było jednak nadal do cesarstwa niemieckiego; na zasadzie pokoju Pirenejskiego, r. 1659, Hiszpania odstąpiła południową część L-a Francyi; po pokoju

w Utrechcie hiszpańska część powróciła do tytoniu, browary).

Austryi; r. 1795 zdobyli ją Francuzi, skutkiem    Luksemburski pałac, ob. Paryż,

czego na zasadzie pokoju w Campo Formio r.    Luksemburski dom (dynastya L.), od Eber-

(ob. Jan Lukseinbur-

1797 została formalnie Francyi odstąpiona i harda z Friulu, który posiadał wielkie dobra utworzyła departament ,,des Forêts“. Kongres w Lotaryngii. Jeden z potomków, Siegfried, Wiedeński wytworzył z L-a odrębne księstwo, otrzymał drogą zamiany zamek Luksemburg wchodzące w skład Związku niemieckiego; od- i oddał go synowi swemu Fryderykowi. Podano je Wilhelmowi I holenderskiemu, jako tomstwo męskie Fryderyka wygasło na Konra-odszkodowanie za stratę dziedzictwa nassau- dzie II (1136) i dobra po kądzieli przechodziły skiego. Po wybuchu rewolucyi belgijskiej r. przez ręce hr-ów Namur, wreszcie dostały się 1830, cały prawie L. (prócz fortecy Związku Valeranowi hr. Limburga, który dał począ-niemieckiego wraz z jej obwodem) ogłoszony ! tek dynastyi Luksemburskiej. Syn jego, Hen-został przez rząd tymczasowy brukselski za J ryk Ił Wielki (f 1272), zostawił Henryka część składową Belgii (28 paźdz. 1830). — Na j III (zginął 1288 pod Woringen), Henryka IV zasadzie traktatu londyńskiego (1839) część i (cesarza niemieckiego, ob. Henryk VII) i wschodnia wielkiego księstwa, choć powróciła ! Bald w i na, arcybpa Trewiru (f 1354). Hen-do Holandyi, miała jednak pozostawać państwem J ryk IV oddał L. synowi swemu Janowi, odrębnem i wchodzić w skład Związku nie- ! królowi czeskiemu mieckiego. R. 1842 L. przystąpił do związ- czyk), ten zaś synowi swemu Wacławowi ku celnego niemieckiego. Wilhelm 11 oktrojowai (f 1383), który otrzymał tytuł książęcy. Dru-konstytucyę stanową, którą r. 1848 zniesiono gim synem Jana był ces. Karol IV (ob.).

i nadano konstytucyę nową, wzorowaną na belgijskiej; konstytucyę tą zniósł jednak r. 1856 Wilhelm 111; izby zachowały tylko prawo zatwierdzania ustaw rządowych; wybory były pośrednie. W czasie wojny r. 1866 L. ogłoszono za państwo neutralne; pozostał jednak w Związku celnym, a forteca — w ręku Prus; ta okoliczność wywołała nieporozumienia dyplomatyczne, tembardziej, że król holenderski sprzedał w r. 1867 L, Napoleonowi 111. Skutkiem tych nieporozumień zwołano w r. J867 konferencyę do Londynu: d. 11 maja ogłoszono neutralność L-a, gwarantowaną przez wielkie mocarstwa, oraz Belgię i Holandyę; równocześnie postanowiono zburzyć fortecę pruską i usunąć z L-a wojsko pruskie; r. 1890 książę panujący w L-u przestał być równocześnie królem holenderskim; pomiędzy obu państwami istniała bowiem tylko unia osobista; L. otrzymał swojego wyłącznie księcia, Adolfa Nassau-skiego. — Lit.: Schotte „Gesch. des L-rger Landes“ (1882); Gläsener „Le grand duché de L., historique et pittoresque“ (1886); Van Wer-necke „Beiträge zur Gesch. des L-ger Landes“; Eysehen „Statsrecht des Grossherzogtums L.“ (1889); Eltz „Aus L’s Vergangenheit u. Gegenwart“ (1896); Pflips „L-ger Land“ (1894).

Luksemburg, stolica w. ks. Luksemburskiego; 21000 m-ców (1905). Na miejscu dawnych murów fortecznych, zburzonych r. 1872, prze-

j Dynastya L. wydała jeszcze cesarzów Wacława j (ob.) i Zygmunta (ob.), synów Karola IV; jej majątki przez małżeństwo Elżbiety, córki Karola IV, przeszły w dom austryacki. Ale dom L. istniał nadal w młodszej linii swojej, pochodzącej od Vale rana, młodszego syna Henryka 11 pod nazwą L.-Ligne. Ta gałąź, która dostarczyła Francyi wielu wpływowych mężów, rozpadła się na liczne odnogi (L.-Saint-Pol, L.-Brienne, L.-Piney, L.-Fiennes).—Por.

Vigner ,,Hist. 1619).

de la maison de L.“ (Paryż

Red.

Lat“ (II, 579

S. Dr*.

Luksoryusz {Luxoriu.s*), rzymski poeta, żyjący r. 496 — 534 po Chr. w Afryce; z epigramatów jego, treści po największej części sprośnej, napisanych wzorem Marcyalisa zręcznie, z bujną fantazyą i przeważnie w dysty-chach poprawnych, dochowało się około 100; wydał je Burmann w „Antliol. i nast.); uzupełnili je: Meyer w „Epigrammata“, str. 296 — 384, i Riese (I, 24 i nast.).

E. Gr.

Luksor, wieś w Egipcie, o półgodziny drogi na południe od Karnaku, na brzegu Nilu; nazwa arabska (El-uqsur) pochodzi od ruin świątyni miejscowej. Znajdująca się tutaj na 255 m. długa świątynia Ammona, rozpoczęta przez Amenofisa III, skończona przez Ramzesa II, należała do rzędu najwspanialszych świątyń egipskich. Aleja sfinksów łączyła ją z Karnakiem. Przy wejściu do świątyni od północy wznosiły

Ię. P.

i. F. G.

niech w pole rusza. Wysłany w r. 66 przez senat jako jego następca Pomp ej us zazdrościł L-wi odprawienia wjazdu tryumfalnego do Rzymu, który w r. 63 się odbył dopiero. Zemścił się za to L., stawając jako przeciwnik jego na czele optymatów. Um. L. r. 56 w obłędzie umysłowym. L. był łagodnego charakteru, czego w Azyi dowiódł, według sił oszczędzając ludność w ponoszeniu ciężarów, od wojny nierozłączonych; odznaczał się sprawiedliwością względem mieszkańców podbitych prowincyi, wyrozumiałością nawet względem swych wrogów. W wojsku, które burzyło się na jego zbyt pańskie występowanie i surowość bezwzględną, niebył lubio-ny. Majątek miał olbrzymi, jego bogactwa niemal przysłowowemi się stały. Zużył je po powrocie z wyprawy do Azyi na biesiady, które z niesłychanym przepychem wyprawiał. Weszły one w przysłowie jako „Lukullusowe biesiady,“ Rozgłosu zażywały jego wille Tusculum i Bajae, urządzone ze zbytkiem ogromnym i wykwintnym artyzmem. Rzym przyozdobił sła-wnemi

„Lukullusowemi

S. Dr z.

się 4 kolosy i 2 obeliski, z których jeden, 20 m. wysoki, r. 1831 przywieziono do Paryża (na plac de la Concorde). L. odwiedzają liczni turyści. Ob. Egipt, T. XVIII tabl. str. 852 —3 nr. 58.

Luksus, ob. Zbytek.

Luksze Jan, prawnik czesko-morawski (* 1756—f 1824). Gimnazyum kończył wmieście rodzinnem Litomyszlu i w Brnie na Morawach, filozofię i prawo w Wiedniu. Mimo obowiązków adininistracyjno-sądowych zajmował się badaniem prawa krajowego i obcego. Prace jego: „Uebersicht d. Stellen u. Aemter in Mähren seit 1623“ (Berno 1804); „Notizen v. d. polit, u. Ju-stizverfassung Mährens seit den ältesten Zeiten bis 1628“ (tamże 1806); „Besondere Rechte d. Personen Mährens u. Schlesiens“ (1814; wyd.

3-ie 1844); „Das alte u. neue Recht Mährens u. Schlesiens“ (tamże 1818, dwie części. Pozostałe trzy ogłosił Chr. d’Elvert w „Weitere Beitr. zu österr. Rechtsgeschichte“).

Lukullusowie (Luculli), gałąź plebejuszow-skiego rodu Licyniuszów (ob.). Ważniejsi członkowie: 1) L u c i u s L i ci nius L., razem z Aulu-sem Postumiuszem Albinusem konsul w r. 151 przed Chr., podbił w Hiszpanii Wakcejczy-ków i Kantabrów. — 2) Lucius Lic. L., walczył w r. 102 przed Chr. jako propraetor z niewolnikami na Sycylii; po walkach zrazu szczęśliwych poniósł klęskę. Kiedy wrócił do Rzymu, oskarżył go augur Quintus Servilius o sprzeniewierzenie grosza publicznego, za co go ba-nicyą ukarano.— 3) Luc i us Lic. L., z przydomkiem Ponticus, najstarszy syn poprzedzającego (* 106 przed Chr.); wystąpił daremnie ze skargą przeciw Serwiliuszowi (ob. JV6 2). W wojnie przeciw Sprzymierzonym i Mitrydatesowi, odznaczył się męstwem, w szczególności w Gre-cyi i Azyi, gdzie w r. 87 pod rozkazami Sulli jako kwestor liczne wyspy i miasta Mitrydate-sa zdobył i flotę jego pobił. W r. 79 wyprawił jako edyl wspaniałe igrzyska; w r. 77 piastował godność pretora, a r. 74 konsula, razem z Markiem Aurel. Cottą. Kiedy Mitrydates znów oręż podniósł, wyruszył przeciw niemu jako naczelny dowódzca, pobił go pod Kyzikos, oraz w r. 73 w bitwie morskiej w pobliżu w. Lesbos, a w następnych latach zadał mu tak ciężkie klęski, że król w ucieczce schronił się do zięcia swego, Tygranesa armeńskiego. Gdy tenże wzbraniał się teścia w ręce Rzymian wydać, wtargnął L. w r. 69 do Armenii, odniósł zwycięstwo nad 20-krotnie silniejszem wojskiem pod Tygranocertą, w r. 68 pobił obu królów pod Artaksatą, musiał jednak, dla rozruchów we własnem wojsku, cofnąć się do m. Nisibis na leże zimowe. Powiodło się Mitrydatesowi pobić doszczętnie oddział rzymski legata Tryaryusza pod Zelą i wzmocnić swe siły wojskiem armeń-skiem, gdy L-a dwa krnąbrne legiony na bezczynność skazały, oświadczając, że, ponieważ sam łupami wojennemi się zbogaca, sam też

ogrodami“ (horti Luculli) i przepyszuemi pałacami, w których sobie i przyjaciołom pobyt uprzyjemniał przez bogate zbiory ksiąg i płodów sztuki. Popierał i cenił wysoko uczonych, artystów i poetów, np. A r c h i a s a (ob.); sam wytrawny znawca literatury greckiej, napisał po grecku dzieje Wojny Sprzymierzonych. Sulla dał mu do przejrzenia własne pamiętniki. Uczcił pamięć L-a i Cicero, dając imię jego drugiej księdze dzieła swego „Ac a demie a“. Pewne źródła podają, że L. miał pierwsze wiśnie z ziemi Pontyjskiej, z m. Kerasus'(po łacinie cerasus= wiśnia) do Italii sprowadzić, ale to w istocie odnieść tylko można do pewnej nowej ich odmiany. 4) L i c. L. (imienia źródła nie podają), syn poprzedzającego, otrzymał po śmierci ojca wychowanie pod opieką Cycerona i Katona. Matką jego była Servilia, siostra przyrodnia Marka Katona. W Wojnie Domowej stanął po stronie Brutusa i Kassyusza, śmierć znalazł podczas u-cieczki z pod Philippi r. 42 przed Chr.—5) MarcusLic. Luc., brat Luc. Lic. L-a, na mocy adopcyi przez Marka Terencyusza Warrona zwany Marcus Terentius Licinianus Varro, zwyciężył r. 83 przed Chr. stronników Maryusza; r. 73 konsul, a zawiadując jako prokonsul pro-wincyą Macedonią, pobił dzikie szczepy, na północ od niej aż po Dunaj zamieszkałe. W sprawach publicznych brał żywy udział. Cyceronowi, żyjącemu naonczas na wygnaniu, świadczył chętnie dużo przysług. Mniej uzdolniony od brata, żył skromniej, a życie wkrótce po nim zakończył.

Lukuaio (łac. Luciom, Lucomo), wyraz od etruskiego imienia Lauchme, oznacza dostojnego księcia albo kapłana. Stało 12 takich książąt na czele tyluż skonfederowanych państw Etrusków, z pomiędzy których jeden pierwsze zajmował miejsce; prawdopodobnie wybierano

S, Orz.

tg. r.

ig. p.

Red.

Red.

Km.

na L-nów najstarszych synów rodzin arystokratycznych.

Lulea, miasto w Szwecyi, stolica prow. Norbotten, na półw. Sandö, przy uściu Luleelfu (ob.) do zat. Botnickiej, połączone koleją żel. z Malmberget. Warsztaty okrętowe; znaczny handel drzewem, żelazem, rybami "i skórami. M-ców ok. 5 000. L. założono r. 1621.

Ltlleelf, znaczna rzeka w Szwecyi Północnej; powstała z połączenia dwóch rzek: Stora-L. i Lilla-L., które mają źródła w pobliżu wysokiej na 1880 mtr. góry Sulitelma. Stora-L. niedaleko od źródeł tworzy znaczny wodospad, potem płynie tarasami przez szereg jezior, wreszcie przy końcu spada wśród skał z wysokości 75 mtr. (wodospad Niómmelsaska). Lila-L. płynie zrazu niezwykle piękną doliną górską, rozlewając się w wielu miejscach w jeziora. Pod Wuollerim tworzy znaczny wodospad, za którym zaraz łączy się ze Stora-L. Odtąd rzeka jest zwana L. i wpada pod Lulea do zat. Bo-tnickiej. Długość 408 km. Spławną jest na przestrzeni 45 km. od uścia. W czasach nowszych pobudowano wzdłuż tej rzeki kanały, aby ominąć liczne wodospady.

Lulek, roślina, ob. Hy ose y am us uiger.

Lulka (pers. Iule, za pośrednictwem tur. lilie), fajka do palenia tytuniu. U nas jako krajowy wyrób były z gliny i drzewa. Do długich cybuchów pierwsze miejsce trzymają gliniane stambułki. Do krótszych cybuchów drewniane kublówki.

Lullier Karol Ernest (* 1838-f 1891), marynarz, zaznaczył się w służbie brakiem karności, pojedynkami. R. 1870 Rząd obrony narodowej wysłał go do Kopenhagi, a następnie do N.-Yorku. L., wróciwszy do Paryża, oddał się całkowicie na usługi Komuny, był mianowany dowódcą gwardyi narodowej i owładnął tortami; ale Komuna, obawiając się jego wpływów i podejrzewając go o zamiary dyktatury, usunęła go d. 25 marca i nawet kazała uwięzić. Uciekł i nawiązał rokowania z rządem; jednak został osądzony na śmierć we wrześniu r. 1871, ale karę śmierci zastąpiono mu karą robót ciężkich, a później uwięzienia. Miał następnie ostre zatargi z innymi członkami byłej Komuny, skwapliwie przystał do bulaużyzmu. Napisał kilka rzeczy dotyczących głównie marynarki. Najciekawsza „Mes cachots“ (1881).

Lullus Rajmund (Ramon Lui), jeden z najosobliwszych ludzi w. XIII (* ok. 1235 w Palmie (Majorka) — f 1315 w Bougie). Po młodości awanturniczej, ujrzawszy 5 razy ukrzyżowanego Chrystusa, usunął się od świata na Majorkę, tam napisał ok. r. 1275 „Ars Magna“ i większość swych poezyi oraz prac arabskich; r. 1276 założył klasztor Minorytów, który winien był zająć się studyami nad arabszczy-zną; r. 1285 przebywał w Rzymie, potem w Paryżu, Montpellier, Genui, wreszcie r. 1291—3 w Tunetanii (tu usiłuje nawrócić mahometan i pisze traktaty o alchemii), a wróciwszy do Rzymu ułożył swoją „Arbor Scientiae“.R. 1298 spędza w Paryżu, później mieszka na Majorce i w wielu innych miejscach, aż r. 1309 wraca do Paryża, pisze tam „Liber contraditionis inter Raymon-dum i Averroistam“ i ma odczyty na które tłumnie ściąga publiczność. R. 1311 jest obecny na soborze w Vienne, zwiedza różne miasta i zahacza o Tunetanię. Doctor illuminâttis pozostawił 486 dzieł: z teologii, alchemii, filozofii i t. d., pisał po arabsku i katalońsku. Z nich wydano 129 (dużo apokrytów, jak się zdaje). Sądził, iż wynalazł niezawodny sposób zmuszania innych drogą rozumowania do uznania istotnej prawdy. Sposób ten postanowił stosować do żydów i mahometan w celu skłonienia ich do przyjęcia chrześciaństwa. „Ars magna“ Lulli, podjęta później przez Brunona, Atanazego Kir-chera i in., a nawet pochwalona w zasadzie przez Leibniza, polegała na mechanicznej metodzie odnajdowania niezawodnego rozwiązania wszystkich zagadnień naukowych drogą systematycznego kojarzenia pojęć podstawowych. W tym celu L. skonstruował maszynę i związał swój system z mistyczną teoryą liczb kabały. W alchemii zrobił kilka odkryć. Szczegółowy wykład logiki u Prantl’a („Gesch. der Logik“ Lipsk 1867). Większą część dzieł L-a zawierają jego „Opera omnia“ (wyd. Salzingera, 10 t., Moguncya 1721—42). Rosello wydał poezye L-a „Obras rimadas“ (1859), a r. 1886 krytyczny zbiór wszystkich jego dziei. L pozostawił po sobie całą szkołę, lulli stów, którzy oddawali się marzycielstwu religijnemu i alchemii. Por. Helfferich „R. L. und die Anfänge d. ka-talonischen Literatur“ (Berlin 1858).

Luliy Jan Chrzciciel de (* 1633 we Florencyi — f 22 marca 1687 w Paryżu), słynny kompozytor muzyczny, twórca opery francuskiej. Pochodził z rodziny zubożałej, sta-roszlacheckiej. L. był dzieckiem „cudowuem“; w 12-ym roku życia, śpiewając własne piosenki i towarzysząc sobie na gitarze, tak zachwycił swym talentem podróżującego po Włoszech księcia de Guise, że ten go zabrał ze sobą do Paryża, a potern darował księżniczce Montpeusier, siostrze królewskiej, której obiecał przywieść z podróży jako gościniec małego Włocha. Z początku umieszczono go w kuchni w charakterze kuchcika, następnie w gronie służby książęcej, pozostawiono mu jednak dość czasu do zajmowania się muzyką i kształcenia w grze na skrzypcach. Wkrótce L. doszedł do tak wielkiej biegłości na tym instrumencie, że mu ofiarowano poczesne miejsce w gronie skrzypków nadwornych. Gdy się jednak księżniczka dowiedziała, się, że niewdzięczny Włoch dopisał muzykę do wierszy satyrycznych przeciw niej wymierzonych, wypędzono go ze dworu księżnej. Lecz szczęście nie odstępowało go ani na chwilę, Ukończywszy studya teoretyczne u Gi-gault’a i innych organistów, otrzymał miejsce

A. Pol.

Por.

I>r J. P

skrzypka w kapeli Ludwika XIV. Tu umiał przedstawić się tak korzystnie, że acz liczył zaledwie 19-ty rok życia, król mianował go głównym inspektorem swej kapeli (1652), a wkrótce dyrektorem drugiego zespołu skrzypków !kró-lewskich, zwanych „petits violons“ (pierwszy zespół, starszy, zwał się „grande bandę“). Odznaczywszy się na tern stanowisku jako kapelmistrz i jako kompozytor tańców, otrzymał posadę kompozytora nadwornego. Odtąd poczyna się działalność artystyczna L-go, która go uczyniła ulubieńcem Ludwika XIV i rozsławiła po świecie, a głównie jako twórcę narodowej opery i stylu francuskiego. Powodzenie swych oper L. zawdzięcza przedewszystkiem libretom, przerabianym z ówczesnych arcydzieł literatury francuskiej, oraz nowości formy, urobionej wprawdzie na wzorach szkoły toskańskiej, lecz przez niego udoskonalonej. To udoskonalenie zasadzało się na dość ścisłem zespoleniu wszystkich czynników operowych: śpiewu, chórów, orkiestry, oraz deklamacyi i maszyneryi w jedną całość logicznie uporządkowaną. On pierwszy powołał chóry do poważnego udziału w akcyi; on pierwszy urabiał deklarnacyę muzyczną i starał się uzmysławiać w muzyce nastroje uczuć bohaterów scenicznych; wreszcie urobił nową formę uwertury, oraz formy aryi (której dawał wstęp i zakończenie instrumentalne) i tańców wchodzących w skład każdej prawie opery ówczesnej; wreszcie w instrumen-tacyi dokonał zmian poważnych w grupowaniu instrumentów z sobą i zapewnieniu orkiestrze pewnej samodzielności w operze. Jako człowiek odznaczał się charakterem niezbyt czystym. Chytry, intrygant, nie wyrzekał się żadnego środka, który mógł go doprowadzić do celu zamierzonego. Był równie kompozytorem znakomitym, jak reżyserem, tancerzem, wirtuozem, inspicyentem, dekoratorem i t. d. Rozkochany w jego talencie wszechstronnym, Ludwik XIV obsypywał go złotem i zaszczytami, a nawet poddawał się jego wpływom, z których chciwy Włoch umiał ciągnąć olbrzymie korzyści. Umarł krociowym panem. Z jego oper największego powodzenia dostąpiły; „Uroczystość Amora i Bachusa“ z piękną muzyką baletową, „Kadmus“, „Alcesta“, Tezeusz“, „Atys“, „Izys“, „Psyche“, „Faeton“, „Roland“, „Acis i Galatea“ i „Ar-mida“, ostatnia praca L-go; wszystkie one w ciągu stu lat przeszło były dawane na scenach francuskich z powodzeniem uiezmienuem. Oprócz oper L. napisał wiele baletów, muzyki kościelnej i t. d.

Lumbago, bolenie lędźwi, wąsad, ob. Postrzał.

Lumbrictts, robak, ob. Dżdżownica.

Luminiscencya, ob. Fosforescencya. Lumniczer Aleksander (* w Kapuvârze na Węgrzech 1824—f 1892) lekarz. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Peszcie i Wiedniu, dyplom doktorski uzyskał r. 1844 w Peszcie,

poczem r. 1845—1846 doskonalił się w chirurgii pod przewodnictwem Scliuha w Wiedniu, a po zwiedzeniu Berlina, Paryża i Londynu r. 1848 zaczął w Peszcie wykładać chirurgię wojskową i wstąpił jako lekarz do wojska węgierskiego. Podczas wojny o niepodległość r. 1849 kolejno był lekarzem sztabowym, naczelnym i kierownikiem służby zdrowia w ministeryum wojny. Po złożeniu broni przez Węgrów pod Vilâgos, osiadł w Peszcie i zajął się wykonawstwem lekarskiem, głównie zaś chirurgicznem; r. 1861 został tamże ordynatorem honorowym peszteńskiego szpitala św. Rocha; r. 1868 otrzymał w uniwersytecie docenturę, r. 1878 mianowano go prof. nadzw., r. 1880 zwycz. chirurgii. Jako członek król. węg. stowarzyszenia lekarskiego, r. 1868 wybrany został na wiceprezesa, r. 1880 na prezesa; r. 1881 powołano go na przewodniczącego królewsko- węgierskiej Radzie Zdrowia, nakoniec r. 1885 został radcą w ministeryum i członkiem Izby Magnatów. W wydawnictwie „Orvosi Hetilap“ egłosił kilkanaście prac chirurgicznych (1859 — 1870); pisywał także po niemiecku w „Wiener med. Wochenschr.“ (1863) i w „Pester med.-chir. Presse“ (1879 i 1880). -„Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (IV, 65).

Luna (jako łacińskie imię pospolite — księżyc), gr. SsA/jwp Mïjvrj, bogiui księżyca, córka Hyperyona i Tei (Theia), albo, jak inne legendy opiewają, Euryfuessy, lub Zeusa i Latony, siostra Heliosa (= słońce) i Los (= jutrzenka), wnuczka Tytana, stąd Tcrïjvtç, litania, zwana, Nie wspomina jej Homer jako bogini, natomiast t. zw. hymn Homerowy, na cześć Hermesa napisany, mieni ją córką bogini Pallady, a inny hymn, również pseudo-homerowy, opisuje ją jako piękną, kędzierzawą, su7tXó%a[ioę, bia-łoramienną, AsuxwXsvoç, w złoty dyadem na głowie zdobną, skrzydlatą, tavooiîrtepoç, boginię, na zaprzężonym w dwa białe rumaki rydwanie po przestworzach nieba, aby śmiertelnym nocną porą łagodnem światłem świecić, jeżdżącą. W przeciwieństwie do brata swego Heliosa, który, słońca blaski olśniewające zsyłając, pędzi na niebie, czterema oguistemi końmi powożony, jest L. cichem, łagodnem zjawiskiem, której rydwan ciągną muły, albo krowy, rogami swemi półksiężyc symbolizujące. Z Endymiona (ob.) powiła 50 córek, symbolizujących 50 miesięcy księżycowych jednej Olimpiady, a z Zeusa Paudyę, Eos i Nemeę. W Grecyi cześć jej oddawano szczególnie w Olimpii, w Paplios i w Elidzie, gdzie słynął zdobuy w rogi jej posąg. W późniejszych czasach pomieniano ją z Hekatą, Persefoną i Artemidą i utożsamiono w kulcie. Od Artemidy wyróżniali ją artyści greccy tylko twarzą pełniejszą, sutszem ubraniem i obłączystą zasłoną głowy. — W Rzymie miała L, na pagórze Awentyńskim świątynię, którą Servius Tullius jej poświęcił, a drugą na Palatyńskim

pod wezwaniem Isodurna (— Nocna); inną i (1104). Arcybiskupi L-dzcy aż do czasu Reformacyi świątynię wybudował na cześć jej podobuo j mieli uroszczenia do supremacyi nad wszystki-

Titus Tatius. Przy Via Sacra stała kaplica, poświęcona jej i bożkom słońca (Sol). Pod jej wezwaniem czcili Rzymianie trzeci dzień tygodnia (dies Lunae, franc, lundi), liczyli bowiem dni według najstarszego kalendarza swego od soboty. Rzymskie monety wykazują L-a albo w postaci księżyca samego, albo jako jego boginię, służącą często jako symbol i główny atrybut cesarzowych. W późniejszych czasach Cesarstwa pomieszano cześć jej z kultem Mitry (ob.).

Luna, gr. Aoöva, do Liguryi zaliczane miasto w płn.-zachodniej części Etruryi, nad rz. Makrą, przy Via Aemilia; jako rzymska kolonia stanowiło strategicznie ważny punkt w wojnach przeciw Ligurom; prócz sera znakomitego słynęło z bogatych w pobliżu łomów pięknego białego marmuru, dzisiaj karraryjskim zwanego; ruiny jego, Luni, w sąsiedztwie m-czka Sarzany. — Lunae portas, gr. EsÀ'/jv/jç Xtjrrjv, port L-y, dzisiaj Golfo di Spezia.

Lunacya, odmiana księżyca, ob. Księżyc. Lunaria L. ( = Miesiącznica). Rodzaj roślin dwuliściennych z rodziny krzyżowych (Cruciferae) z grupy Łuszczynkowych. Owoc—łuszczynka elliptyczna. mocno spłaszczona i osadzona na długiej stosuukowo szypułce. Nasiona oskrzydlone. 1) M. trwała (L. re-diviva) rośnie w cienistych lasach górskich na ziemi wilgotnej, dosięga 1 metra. 2) M, dwuletnia (L. Hennis) hodowana u nas w ogrodach dla swych purpurowo-lioletowych kwiatów, zebranych w gęste grona; kwiaty bez woni. Łuszczynki wąskie.

Lunarium — przyrząd do poglądowego przedstawienia ruchów^ księżyca, brany niekiedy za jedno z t. zw\ tellury um (ob.).

Lunatyctwo, ob. Somnani bu li zm. Lunatyk, ob. Sómnambu 1 i z m.

Lund, miasto w Szwecyi, w prow. Malmö-hus, nad rz. Höjea, niegdyś spławną, połączone kolejami żel. z Falköping, Malmö, Trelle-borg i Kjeflinge. Pośrodku miasta plac Lunda-gard; otaczają go: katedra w stylu romańskim (poświęcona w r. 1145), dawny gmach uniwersytetu (obecnie biblioteka, 120 000 t., 2 000 rękopisów), nowy gmach uniwersytetu (muzeum historyczne, gabinet numizmatyczny) i stary ogród botaniczny. Przy pobliskim placu Tegnera, ozdobionym przez pomnik tego poety, który był w L. profesorem, wznosi się muzeum zoologiczne i bursa studencka. W północnej stronie miasta leży Helgonabacken, wzgórze z pięknym parkiem. M-ców 18 770    (1905). Prze

mysł i handel nieznaczny. Uniwersytet; kilka szkół średnich.—L. wspominany jest już w najstarszych kronikach skandynawskich jako miasto zamożue, znane z żeglugi i handlu. Znaczenie L-u wzrosło jeszcze od chwili, gdy się stało stolicą biskupa (1048), a później arcybiskupa

S. Dr*.

S. Dr z.

mi prałatami skandynawskimi. Za tych czasów m-to było duchowną stolicą Danii, na której królów arcybiskupi L-u znaczny wpływ wywierali. Oprócz katedry liczyło wtedy 21 kościołów i 6 klasztorów. Dopiero wyprawa Karola VIII do Skanii (1452) zadała cios pomyślności L-u. Reformacya przyprawiła je o upadek. Prócz katedry i kościoła św. Piotra wszystkie kościoły zburzono; mieszkańcy wpadli w nędzę i znaczna ich część rozbiegła się. R. 1058 L. z całą Skanią dostał się Szwecyi, późniejsze wojny za Karola XI (zwycięstwo Szwedów pod L. r. 1676) i Karola XII ciężko znów miasto kosztowały. Dopiero w w. XVIII L. powoli zaczął się podnosić; przyczynił się do tego w znacznej mierze uniwersytet, założony r. 1668. Igr- y-Lund Troels Fryderyk, historyk duński (* w 1840 w Kodamie), w r. 1871 uzyskał doktorat za pracę „Om Sokrates’ Laere og Personlighed“; r. 1888 profesor. Wydał obszerne dzieło: „Danmarks og Norges Historie i Slutningenaf det 16 de Aarli.“(Kopenhaga 1879 — 1891, 11 t.), zawierające wiele bardzo ciekawych szczegółów z życia kulturalnego ludów skandynawskich w. XV. Z innych prac: „Hi-storiske Skitser“ (1875); „Mogens Heinesön“ (1877); „Christian den Fjerdes Skib paa Skan-

„Om Kulturhistorie“

E. Chw.

derborg“ (2 t., 1893); (1894).

E. M.

A. i :

Lunda Józef (* we Lwowie w pierwszej ćwierci w. XIX—*j* w Port-Said 23 wrześ. 1875), lekarz. Walcząc jako ochotnik w wojsku wę-gierskiem, po bitwie pod Temeszwaręm schronił się do Turcyi, skąd r. 1850 udał się do Paryża, gdzie wstąpił do wydziału lekarskiego; po ukończeniu nauk przybył do Wiednia i, po złożeniu egzaminów na czas niedługi (1860— 1862) osiadł we Lwowie jako lekarz, zajmując się przytem gorliwie sprawami publicznemL Opuściwszy Lwów, przebył lat kilka w Serbii i Turcyi europejskiej; na koniec wyjechawszy do Egiptu r. 1870 osiadł stale w Port-Said, gdzie do śmierci zajmował się wykonawstwem lekar-skiem. — Por,: Kośmińskiego „Słown. lek. polor j. p.

skich“ (284).

Lunda (Ul un da), kraj w Afryce płd., obejmujący część dzielnicy południowej państwa Kongo, pomiędzy 5°30' a 13°szer. płd., i 19°40’ a 30°20' dług. wsch. od Greenwich, rozpada się na dwie części: państwo Muata Jamvo (ob.) PK a se mb e (ob.). Mieszkańcy, K a 1 u n-d a, należą do grupy Bantu, nieco jaśniejszej cery niż murzyni wybrzeża nadatlantyckiego, pokojowi, ale tchórzliwi i przesądni. Rolnictwo jest podstawą utrzymania (kasawa, pataty, jam, kukurydza, proso, boby, trzcina cukrowa, krzew bawełniany, konopie, tytuń; rzadziej banany); hodowla bydła b. nieznaczna.

Lundell Jan August, filolog szwedzki (* 1851); r. 1891 prof. języków słowiańskich w Upsali,

L. K.

lir. J.

Br. J.

shire’u. Rozległość 3.7 km. kw., Latarnia morska.

Dr St. K.

Dr St. K.

Lunel, miasto we Francyi, dep. Hérault, na równinie żyznej, ale niezdrowej, przy kanale L., połączonym z kanałem des Etangs, stacya węzłowa dr. żel. Lyońskiej. Pod miastem winnice (znane wino Muscat-Luneł); wyrabiają tu także absynt i różne wódki. M-ców 6 500. F Luneta, ob. Lorneta.

Luneta (budownictwo) bywa stosowana przy ścianach okiennych, tworzących zarazem raur wezgłowiowy sklepienia, np. piwnicy, w celu albo umożliwienia wybudowauia okieu w ścianie okiennej, albo wykonania ich wyższe-mi, t. j. sięgającemi powyżej linii wezgłowio-dy, drożdży, octu, farb, wyrobów drucianych wej sklepienia głównego, wskutek czego piwni-i bednarskich, browary, gorzelnie, saliny (rocznie 300 000 centn.), z kąpielami solankowemi łomy wapna i gipsu, znaczny handel winem, zbożem, drzewem, sianem, słomą, wełną, woskiem, minogami i kwiatami. Miasto istniało już r. 795, a wzrosło skutkiem zburzenia r. 1189 przez Henryka Lwa Bardowiku, skąd wielu

autor alfabetu fonetycznego narzeczy szwedzkich, używającego zasłużonej sławy w Szwecyi; od 1878 redaktor przeglądu, założonego w celu pogłębienia tego systematu. L. zajmuje się też badaniem stosunków pomiędzy robotnikami i chlebodawcami. Założył, wespół z Nóreeuem i Hjaernem, kursa uniwersyteckie dla nauczycieli.

Lundgren Egro n-S e 1 i f, malarz szwedzki (* w Sztokholmie 1815 — f tamże w 1875). Uczeń Coguefa w Paryżu, w Rzymie uległ wpływom Thorwaldsena, bawił w Neapolu, odtwarzając obrazy z życia włoskiego, w 1849 przeniósł się do Hiszpanii, r. 1851 do Londynu, gdzie pod opieką królowej Wiktoryi wykonał ilustra-cye do Szekspira i wiele dzieł dla dworu. Odbył liczne podróże (Indye). Wiele dzieł jego znajduje się w zbiorach osobistych po królowej Wiktoryi.

Lundy, wysepka granitowa przy uściu kanału Brystolskiego, 14 km. od brzegu Devon-

m-ców 150. is• r.

Lüneburg, miasto w Prusach, w prow. Hanno-werskiej, reg. i pow. L-kim nad rz. spławną Ilmenau; 1905r. 26 751 m-ców (25 339 ewangelików, 927 katolików i 175 żydów). Pułk dragonów, komenda okręgowa, poczta, telegraf, telefon, dwa dworce dr. żel. (linie: Lehrte-Harburg, Wittenberge-L., L.-Buchholz, Büchen-L. i kolejka powiatowa: Karze-L.); filia banku Rzeszy, bank hannowerski, kasa oszczędności i pożyczkowa, bank zaliczkowy, regencya, urząd ziemiański, sądy ziemskie, przysięgłych i okręgowy, izba handlowa, główny urząd celny, urząd poborowy królewszczyzn, iuspekcya procederowa, urząd nadleśuy, trzy kościoły ewangelickie: pięcionawowy św. Jana z XIV w., w najczystszym stylu gotyckim z wieżą 116 m. wysoką, ś. Michała z w. XV (groby książąt luue-burskich) i ś. Mikołaja z w. XV (wielka główna nawa i wieża 107 m. wysoka). Kościół katolicki, synagoga, Johanneum (gimnazyum humanistyczne i gimnazyum realne), ewangelickie seminaryum nauczycielskie w dawnym klasztorze ś. Michała, fundowanym naprzód na Kalk-bergu (904—1552), szkoła zimowa agronomiczna, biblioteka miejska (ok. 40 000 tom.), muzeum przyrodnicze, zakład karny, dom obłąkanych, kilka szpitali, starożytne domy, piękny ratusz na wielkim rynku, starożytny budynek aa skład towarów, lejarnia żelaza, zakład wyrobów emaliowanych, bielarnia wosku, przędzalnia włosia, fabryka cementu, sody, sztucznych nawozów, tapet, pluszu, płótna, musztar-mieszkańców przeniosło się do L-a. Po wymarciu r. 1369 starszej linii książąt L-skich, miasto rozstrzyga wojnę sukcesyjną na korzyść ks. sasko'witteuberskicli w krwawej nocy ś. Urszuli d. 21 paźdz. 1371, w której odpiera napad ks. Magnusa brunświckiego. Gdy później synowie tegoż zajęli księstwo, To zachował niezależność, mając silne oparcie w hanzie niemieckiej, do której od r. 1367 należał. W początku w. XVI przyjęło reformacyę, a w końcu tegoż wieku osiągnęło najwyższy swój rozkwit. W wojnie 30-letuiej otwarło swe bramy Szwedom, których niebawem zmusił Jerzy brunświcko Jiine-burski do kapitulacyi. Odtąd z zamku Kalkber-gu trzymali kiążęta na wodzy miasto, które straciło dawne swe znaczenie i coraz bardziej upadało. Pod miastem stoczono d. 2 kwiet. r. 1813 z Francuzami pierwszą zwycięską bitwę po lewym brzegu Łaby. — Jürgens „Gesch. der Stadt L.“ 1891; Xeumann „Orts-u. Verkehrs-Lexikon d. deut. Reichs“ (1905).

Lüneburska puszcza, po większej części nieurodzajna, wrzosem pokryta kraina w Prusach, prow. hannowerskiej, reg. liineburskiej; pła-skowzgórze do 167 m. wysokie, w północnej stronie dość stromo opadające ku bagnom, w których źródła rzek Oste, Este, Seeve, Wümme, Böhme, Luhe i lüneburskiej Kalkberge; na południe zniża się stopniowo ku rz. Aller, a na płd.-wschód łączy się z płaskowzgórzem Starej Marchii (w prowincyi saskiej). Na pochyłości ku rz. Aller liczne trzęsawiska, ku Łabie urodzajne pola i lasy. Najodludniejszą częścią jest powiat Fallingbostel. Mieszkańcy trudnią się pszczelnictwem, hodowlą małych, czarnych o-wiec t. z. Heidschnucken (brebis des landes) i uprawą tatarki, czego innego uprawiać nie można, bo ziemia jest przeważnie tak twarda, że nie przepuszcza ani wody ani korzeni drzew. Neumann „Orts-u.-Verkehrs-Lexikon d. deuts. Reichs.“ 1905.

ca lub inna przesklepiona część budynku otrzymuje lepsze oświetlenie. W stosunku do sklepienia głównego L. jest sklepieniem mniejszem o kierunku prostopadłym (rzadko ukośnym) względem pierwszego, zaczyna się od okna. okrążając je górą lub górą i po bokach, a sięgając w głąb’ budynku, łączy ze sklepieniem

b. o.

Dr. J. F.

A. L.

lg. F.

głównein, zastępuje je częściowo i tworzy z nim żebra w miejscach złączenia. L-y stosujemy także nad drzwiami.

Luneta (Ir. lunette), nazywana też po polsku dwuramiennikiem, w f o r t y f i k a c,y i stałej jest rodzajem okopu, składającego się z dwu wałów prostych, od pola opatrzonych rowem mniej lub więcej głębokim i szerokim, stykających się z sobą na kształt i podobieństwo litery lac. V. Rozwartość kąta, zwróconego przeciwko nieprzyjacielowi nie powinna być mniejszą od 60°, a może być tylko małoco większą od 90°. Jeżeli kąt jest b. ostry, oba wały zbliżają się do siebie za bardzo, ścieśniając przez to wnętrze L-y, a nadto obszar pola przed kątem leżący, nie dosięgany przez pociski broni ręcznej, wzrasta w miarę zmniejszania się kąta. deżeli zaś jest b. rozwarty, obrońcy nie mają dosyć zasłony bocznej, a szyja L-y (t. j. miejsce między obu końcami rozbież-nemi wałów) staje się za szeroką, więc też nieprzyjaciel tern łatwiej przez nią do wnętrza wtargnąć zdoła, jeżeli mu się uda obejść L-ę i uderzyć na jej tyły. — Dawniej L-y, używane były zwłaszcza przez V a u b a n a (ob.), do wzmacniania obronności r a we lin ów (ob.), mianowicie w ten sposób, że jedną wznoszono przed kątem wystającym rawelinu i po jednej przed obu bokami jego; te L. boczne zazwyczaj miewały wały o długości nierównej. Stawiano też dawniej nieraz L-y w kątach wstępujących t. zw. drogi zakrytej przed rowem głównym twierdzy (por. Fortyfikacya), albo też wysuwano je na kąty występujące stoku twierdzy przed narożniki i raweliny (ob. te wyr ), a wtedy nieraz do końców wolnych wałów dostawiano jako boki pod kątem rozwartym wały krótsze, zwłaszcza jeżeli kąt L-y był więcej niż prosty; w tych razach też często szyję L-y zamykano murem. — L-y takie widywać można tylko w twierdzach starych; obecnie już ich nie budują. --W for tyfika-cyi poi o w ej dwuramiennik zwie się str załą (Ir. la flèche), a wtedy dopiero przybiera nazwę L-y, jeżeli kąt jego jest rozwarty, a do wałów dodano boki, wtedy też często jego szyja zamykana bywa za pomocą ostrokołu, lub parkanu silnego. Okopy półkoliste albo półeliptyczne również nazywano L-ami. L. wychodzą dziś z użycia.

Luneta południkowa —najniezbędniejsze narzędzie astronomiczne, zwane także kołem południko wem lub narz ędzi em przejść. Tworzy je luneta, której oś optyczna znajduje się w płaszczyźnie południkowej obserwatoryum astronomicznego i którą za pomocą osi obrotowej można do poziomu ustawić pod dowolnym kątem, odczytywanym na kole mierniczem usta-wionem równolegle do płaszczyzny południkowej. W ognisku szkła podmiotowego lunety znajdujemy pierścień z „siatką pajęczą“, któ-

rą składa 5 — 15 nici pionowych i 1 — 2 poziomych. Oś obrotowa za pośrednictwem widełek spoczywa na dwu słupach marmurowych, ustawionych na podmurowaniu, wztiiesionem od samych fundamentów gmachu, a to dla uniknięcia możliwych wstrząśuień. Dla zmniejszenia tarcia osi w widełkach, oś tę za pośrednictwem bloków i przeciwwag zawieszamy pod sklepieniem sali obserwacyjnej, mającej w sklepieniu i ścianach wycięcie w płaszczyźnie południka. Obserwator, ustawiwszy lunetę na obraną gwiazdę, tak, by ją widzieć na poziomej (lub pośrodku między dwiema nićmi poziomemi siatki pajęczej), notuje chwilę przejścia jej przez poszczególne nici pionowe (ku czemu służy ustawiony w pobliżu narzędzia chronometr wybijający sekundy) oraz wskazaną na kole wysokość danej gwiazdy w zaznaczonej chwili; z danych tych określa sprostowanie czasu miejscowego według znanego wznoszenia się prostego obserwowanej gwiazdy, lub też jej wznoszenie się proste i zboczenie. Do osiągnienia bezwzględnej dokładności w rachunkach wprowadzamy liczne poprawki. Pochylenie osi obrotowej lunety do poziomu odczytujemy na libełli połączonej ze wspomnia-nemi wyżej widełkami. Kąt między osią geometryczną lunety (sprowadzoną do poziomu) a południkiem, t. zw. poziomołuk narzędzia, otrzymujemy przez obserwowanie gwiazdy podbiegunowej. Wpływ kąta między osią geometryczną a optyczną lunety, t. zw. kollima-cyi, usuwamy za pomocą przekładania osi w widełkach tak, iż koło miernicze miewamy to po prawej to po lewej ręce; dla uniknięcia takiego przekładania, używamy narzędzia o dwóch kołach mierniczych, symetrycznych względem lunety. Ze względu na nierówności ręcznie (a więc przez znaczny przeciąg czasu) nacinanych podziałek na kole zamiast jednego no-niuszu uciekamy się do całego ich szeregu, umieszczając je na drugiem kole, spółśrodko-wem z pierwszem; wobec jednak technicznej _ niewykonalności ostatniego warunku uwzględniamy w rachunkach błąd, zwany mimośrodem a zawczasu obliczany dla danego narzędzia.— Wreszcie, dla uniknięcia błędów przv notowaniu chwili przejścia, uciekamy się do automatycznych chronografów. Bliższe szczegóły popularne w „Ziemia i niebo“ Kramsztyka (Cz. 1,    194 i nast.), „W państwie gwiazd"

Meyera.

Lunéville, miasto we Francyi, dep. Meurthe-et-Moselle, nad Meurthą. Kość. św. Jakóba (XVIII), wielki pałac ostatnich książąt lotaryńskich (o-becnie koszary), z pięknym parkiem; ratusz; pomnik poległych r. 1870/71 i pomnik Gré-goire’a (ob.). Kolegium, biblioteka, muzeum, izba rolnicza. Fabryki rękawiczek, koronek, browary. Handel zbożem, winem i tytuniein. Dawna rezydencya Stan. Leszczyńskiego. W r. 1801 pokój m. Francyą a Austryą.

Lunewilski pokój. Kiedy bitwa pod Hohen-    r. J769. — Źródła: Voluminia Legum VII, str.

I>.

linden (d. 3 grud. 1800), którą gen. Moreau    803; ks. kanclerska 42, str. 135.

Lunula Hippocratis (półksiężycHi-pokratesa) najprostszy przykład figury krzywo-linijnej o kwadraturze wymiernej. Wystawmy sobie kwadrat wpisany w koło i, przyjmując jeden z jego wierzchołków za środek, promieniem równym bokowi kwadratu zakreślmy łuk, który przejdzie przez dwa inne wierzchołki kwadratu. Łuk ten odetnie od koła część płaszczyzny w kształcie sierpa, równoważną, jak łatwo zauważyć, połowie kwadratu; jakoż, oznaczając jej pole przez x, a promień koła przez r, mamy na mocy powyższego wykreślenia:

wydał arcyks. Janowi, zakończyła się zupełną porażką Austryaków i droga do Wiednia stała otworem przed wojskami franc., Austryi nie pozostawało nic innego, jeno wycofać się z koalicyi i zawrzeć pokój z Rzpltą francuską.

W ślad za rozejmem (w Steyer d. 25 grud.), po uzyskanem przez Austryę zezwoleniu Anglii, z którą ją łączyła konwencya specyalna, na traktowanie z Francyą, zebrali się w Lune-ville’u (d.    1 stycz. 1801) pełnomocnicy obu

x + V₄ tc (r V2)- — ‘/i Tc r² -f- V, (r V2 )² czyli x — V₂ (r V2 )²; figura ta właśnie stanowi t. zw. „półksiężyc Hippokratesa“.— Co do figur, zwykle w podręcznikach podawanych pod tą nazwą a tworzonych przez zataczanie na bokach trójkąta prostokątnego półokręgów, to jakkolwiek również mają one kształt półksiężyca a raczej dwu stykającycłi się półksiężyców, i również kwadratura icli jest wymierna, kon-strukcya ta jednak z Hippokratesem nic wspólnego

A. Ł.

mocarstw—Cobentzl i Józef Bonaparte,— i d. 9 lut. podpisali traktat, w głównych punktach powtórzenie najważniejszych klauzul umowy z Cam-po Formio (17 paźdz. 1797). Wpłyuął on stanowczo na losy drugiej koalicyi; reszta bowiem mocarstw:

Rossya, Anglia, Neapol, Turcya, Portugalia również niebawem pozawierały przymierza z Francyą. W Art. 2 i 6 Austrya potwierdziła zapewnione Francyi w r. 1797 (Campo-Formio) prawa do Belgii i lewego brzegu Renu, zrzekając się na korzyść jej Fricktalu, hrbstwa Falkensteiui posiadłości między Zwizachem a Bazyleją; nadto obowiązała się dać Bryzgowię księciu Modeny    nie ma.

i odszkodować w. ks. toskańskiego, którego Lupa (franc, loupe), s o c z e w k a (ob.) szkla-posiadłości we Włoszech — Toskania i część    na, z dwóch stron wypukła, osadzona w pier-

Elby — przeszły na rzecz infanta ks. Parmy,    ścieniu rogowym, kościanym, metalowym lub

względnie na rzecz utworzonego w paźdz. r. 1800 drewnianym. Używa się jej dopatrzenia na przed-królestwa Etruryi (Art. 4 i 5). W. ks. toskań- mioty w bliskości oka znajdujące się. Zegar-ski arcks. austryacki Ferdynand otrzymał zse- mistrze i w ogólności wszyscy mający do czy-kularyzowane i wyniesione do godności elekto- nienia z przedmiotami drobnemi i delikatuemi, ratu arcyb-stwo salcburskie. Ze swojej strony zwykli oko uzbrajać lupą, którą albo⁻ trzyma-Fraucya przyznała Austryi Istryę, Dalmacyę ją w ręku, albo przywiązują do oka, albo też i Wenecyę (miasto i adryatyckie wyspy wene- umieszczają na stosownej podstawie. Można ekie) i zobowiązała się wrócić dawnym wła- otrzymać gatunek L-y, napełniając szkło wklę-ścicielom wszystkie zdobycze na prawym brze- słe wodą zupełnie czystą, gu Renu. Kraje między Adygą a Padem włą- Lupacz Prokop, humanista czeski (* 1530 czono do Rzpłtej Cyzalpińskiej (Art. 3 i 6).    — j 1587). Mieszczanin praski, kształcił się

mentis...“ (Praga 1584). L. miał pisać obszerną kronikę czeską. Zebrał nawet materyały do Karola IV w dwóch książkach: jednej łacińskiej, przełożonej na czeski przez Pawła Lu-cina (1579), drugiej czeskiej ,,Historia o cis. Karlovi“ (Praga 1584. nowe wyd. W. Hanki

J. F. O.

Francyi zależało na możliwie rychłem zakoń- pod kierunkiem najznamienitszych uczonych, czeniu układów, Austrya więc podpisała traktat osiągnął stopień bakałarza (1558) i magistra L-ski w imieniu nietylko w swojem, ale i Rzeszy (1561), w końcu powołany na profesora uni-niemieckiej. Zgromadzony wkrótce w Regensbur- ' wersytetu w Nymburgu (1562—63). W tym cza-gu sejm Cesarstwa d. 9 marca zatwierdził go sie otrzymał nobilitacyę szlachecką, i odtąd pisał i zajął się wyznaczeniem odszkodowania ksią- się „z Hlawaczowa“. W r. 1569 zrzekł się profe-żętom wyzutym z własności na lewym brzegu sury i osiadł w Domażlicach, gdzie zasiadał Renu. T. L. zadecydował o losach legiouów w radzie miejskiej. Prace jego wierszowe, polskich. Niepotrzebne już Bonapartemu, zostały przeważnie łacińskie. Zostawił liczne utwory najpierw wcielone do wojsk Rzplitej Cyzalpiń- przygodne (elegie, epithalamia, panegiryki,-rześkiej i król. Etruryi, a następnie wysłaue do czy treści nabożnej i t. p.), nadto historyczne: kolonii francuskich (San-Domingo). —L i t e r a- „Rerum Boemicarum Ephemeridis historicae tura: C. F. de Martens „Recueil de traités liber primus“ (Norymberga 1578). Za uzupeł-d’alliance, de paix, de trêve etc“ (t. Vil); F. W. nieme tej pracy uważać należy „Rerum Boe-Ghilany „Diplomat. Handbuch“ (t. 1); Neumann L. micarum Ephemiris sive Kalendarium histori-„Recueil des traités“; Sorel Alb. „L’PFiropeet la cum ex reconditis veterum annalium monu-Révol. française“.

1848). — „Naućny Slovn.“

Lunnow, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem — półksiężyc srebrny. Nad tarczą korona szlachecka, a w niej orzeł srebrny wzlatujący, z pierścieniem złotym w prawej szponie. Nadany z nobilitacyą Stan. Łodwigow-skiemu, pocztmistrzowi w Radomiu, d. 12 grud.

Wiel. Eucykl. Powsz. Hu»tr. Ser. I. Tom XI.III-1V Ze*z. 361a.

S. I)rz.

S. Orz.

Km.

Dr A. 3. (i.

S. Orz.

Ig. V.

Ig. r.

Lupanar, lupanar ium, łacińska nazwa domów nierządu w państwie rzymskiem.

Lupercus: 1) bóstwo rzymskie, którego kult 1 zaprowadził w Italii Evander z Arkadyi, stąd utożsamić je można z Panem (ob.). Święto jego, Lupercalia, Lapercal, Lupercale sacrum, obchodzono w lutym; nosiło ono znamiona błagalnych obrzędów, oczyszczających pasterzy jako i stada kóz ich i owiec; z tego względu zwano je także febraalus (od czas. fcbruare — czyścić, przebłagać), februum środek oczyszczający, jako też skórę ofiarowanego koźlęcia, a miesiąc, w którym święto obchodzono, Februarius. Najstarszą siedzibą rzymskiego kultu była jaskinia w pagórze palatyńskim, Lapercal. Na kapłana bóstwa owego Lupercus można było być kilkakrotnie wybieranym (godność ta nie była dożywotną).Na starszych pomiędzy nimi wybierano przedewszystkiem członków rodów Fabiu-szów i Kwintylianów, zwanych natenczas Fabiani i Quintîliani; od r. 44 przed Chr. przybrano do nich na cześć Cezara członków rodu Juliów i zwano ich Julii, Juliani. D. 15 lutego, na który główne święto przypadało, składali oni przy jaskini wspomnianej L-owi, odpowiadającemu zupełnie likiejskiemu Panowi, białe kozy, a pierwotnie, jak Servius poświadcza, białych kozłów; skórami ofiarowanych zwierząt przepasywali sobie gołe lędźwie, pokrwawione noże ofiarne przyciskali do czoła dwom dorodnym młodzieńcom, a plamy krwi ścierali wełną, w mleku zmaczaną, przyczem młodzieńcy głośnym śmiechem byli winni wybuchać. Po spożyciu biesiady ofiarnej, uzbroiwszy się w rzemienne pasy, ze skór owych rznięte, przebiegali od ( strony wzgórza Palatyńskiego główne ulice stolicy i chłostali każdego przechodnia, przyczem mężatki rzymskie naumyślnie zachodziły im drogę, aby chłostę odebrać, w przekonaniu, że przez to bezpłodności zapobiegną. Przechowywano w tejże jaskini wanienkę, w którą złożył Amulius Remusa i Romulusa (Owidyusz); obok jaskini pokazywano stare figowe drzewo, Liais Iiumina-lis, pod które przyszła wilczyca, aby niemowlęta mlekiem swem karmić. Od wilczycy (łac. lupa) miało miejsce to otrzymać nazwę Luper-cal. (Inni wywodzą ją od czas. laere = myć, i rzecz capra — koza; najbardziej prawdopodobny jest wywód od rzecz, lues — zaraza, i czas. Joarcere=oszczędzać, bronić). Ponieważ Lupercalia, obchodzone zresztą także w Praeneste, Nepete, Peruzyi, Yellitrae i Nemausum, były świętem oczyszczenia, na luty przypadającem, miał ze względu tego Numa ustanowić miesiąc ów jako ostatni rzymskiego roku. — Niektóre źródła wspominają małżonkę L-a, Luperca. — 2) Według Suidasa, uczony gramatyk, rodem z Berytos, żyjący krótko przed panowaniem ces. Klaudyusza; z pism jego licznych nic się nie przechowało.

Lupia a. Luppia: i) rzeka spławna, Rzymianom znana, w płc.-zach. Germanii, dzisiaj

Lippe; — 2) znaczna miejscowość w środkowej Germanii, w sąsiedztwie gór Melibocus, pomiędzy Wezerą i Łabą bodaj tam, gdzie dzisiaj Eimbeck albo Lüthorst.

Lupul Jan, polityk austryacki (* 1836 w Czerniowcach), właściciel ziemski, obrońca interesów rumuńskich na Bukowinie. W r. 1866, jako przedstawiciel własności rolnej, wszedł do sejmu bukowińskiego, gdzie należał do par-tyi rumuńskiej; jednocześnie był członkiem parlamentu austryacki ego. R. 1897 członek Rady państwowej, a w r. 1898—jej drugi wiceprezes.

Lupulina (glandulae łapali), mąka chmielowa, składa się z gruczołów olejowych chmielu, otrzymywanych przez odsianie świeżo wysuszonych żeńskich kwiatów tegoż. Gruczoły te znajdują się zwykle pod płatkami banieK chmielu; w stanie świeżym stanowią proszek zielo-nawo-żółty, o połysku żywicy, z czasem żółkną, wreszcie brunatnieją, mają mocny zapach chmielu i smak b. gorzki i aromatyczny. W skład L-y wchodzą: olejek eteryczny, kwas garbnikowy, goryczka, żywica, kwercytryna, kwas waleryanowy, kwas jabłkowy, sole i t, p. przez wyługowanie wodą alkoholowego wyciągu L-y otrzymuje się lup uli t jako brunatną, nader gorzką, massę o zapachu chmielu. L-a znalazła zastosowanie jako środek leczniczy przy chorobliwej wrażliwości czuciowych nerwów narządów płciowych, przy cierpieniach żołądka, atakżejako środek znieczulający Lupulus, ob. Chmiel.

Lupus, herb polski, oh. Gryz im a.

Lupus, Publias Rutilius, krasomówca rzymski, współczesny Seneki, napisał dzieło „Schemata lexeos“ (2 księgi), zawierające w streszczeniu opracowanie dzieła retora Gorgia-sa (ob.): O figurach stylistycznych. W zupełności się ono nie przechowało; ważne bardzo, bo mieści liczne dobre przekłady z dzieł greckich mówców, które w oryginale po części zaginęły. — Wyd. Aldina, Wenecya 1523; Cap-peronnier, Strasburg 1756; Ruhnken, Lejda 1768, powt. przez Protschera 1831; Jacob, Lubeka 1837; najpoprawniejszy tekst w Halina „Rhetores Latini minores“, 1863 I, 3 i nast. — Por. Działaś G. „Quaestiones Rutilianae“ (Wrocław 1860, dyss. doktorska); tegoż „Rhe-torum antiquorum de figuris doctrina“ (Wrocław 1869); Schmidt C. „De Rutilio Łupi“ (Wrocław 1865).

Lurgan, miasto w Irlandyi, lir. Armagh. Dobrze zabudowane; kilka fabryk płótna, gorzelnie, browary. M-ców 12 000.

Luri, osada na Korsyce, na półwyspie Cap Corse, z kopalnią antymonu; m-ców 600. Handel cytrynami i korkiem. W pobliżu wieża średniowieczna Seneki.

Luria Salomon (znany jako MahaRSzaL), jeden z najwybitniejszych rabinów ' polskich w. XVI (* w Poznaniu albo w Brześciu ok.

Należał on kabalista żydowski i twórca nowego systemu kabalistycznego (* w Jerozolimie 1534 — f w Safed d. 5 sierp. 1572). Młodość spędził L. w Kairze, gdzie studyował nauki talmudyczne pod kierunkiem uważanego powszechnie jako autorytet, rabina Dawida ibu abi Zimry (znanego jako RaDBaZ). Studya te nie zadowoliły fantastycznej wyobraźni L-go: oddaje się zupełnie kabale, prowadząc odosobnione życie ascetyczne i mając rozmaite wizye. Dawał nawet do zrozumienia, że się uważa za mesya-sza. Ok. r. J569 wraca do Palestyny i tu się otacza kołem uczniów, z pośród których najwybitniejszym byl przybyły z Włoch (z Kalabryi), Chaim Vital Calabrese (1543 — 1620). — Teorya kabalistyczna L-go z trudnością daje się ująć wielką wagę do czystości stylu i do grama- w system. Zajmowały go przedewszystkiem tycznego poznania hebrajszczyzuy. W przeciw- j dwa zagadnienia: akt stworzenia świata, czyli stawieniu do swego przyjaciela, Mojżesza Isserle-sa, rab. krakowskiego, z którym był w ciągłej korespondencyi, był przeciwnikiem filozofii.

1510 — f w Lublinie 7 list. 1573), do sławnego rodu Luriów, pochodzącego z Niemiec: spędził młodość w Poznaniu, gdzie studyował nauki talmudyczne pod kierunkiem swego dziada, Izaaka Klaubera. Poczem był rabinem i przewodnikiem uczelni talmudyeznej w Brześciu, Ostrogu, a od r. 1555 w Lublinie (istnieje tu po dzisiaj synagoga jego imienia). L. odznaczał się nieugiętością charakteru, bezwzględnością i samodzielnością sądu, przez co miał dużo przeciwników. Jeden z pierwszych powstawał przeciw pilpulistycznej (t. j. subtelnie kazuistycznej i dyalektyczuej) metodzie w studyowaniu talmudu, wówczas panującej w Polsce, i wprowadził zasadę krytyki tekstual-nej, opartej na badaniu źródeł. Przywiązywał

jakim sposobem Bóg, jako istota nieskończona, ujawnia się w świecie skończoności, a następnie istota duszy ludzkiej. Co do pierwszego, to uczył, że Bóg w pewnym momencie swojej woli skoncentrował siebie samego (Sod ha-cym-cum), a od tej koncentracyi powstało światło nieskończone, które za pomocą gradacyi przybrało kształty świata materyalnego. Są więc jakby kanały łączące skończoność z nieskończonością, zwane o b 1 i cz a(Parcuphim,gr. îrpôawzov). Taki związek skończoności z nieskończonością odzwierciadlają także dusze ludzkie, które wszystkie jakby zostały stworzone z Adamem i są wypływami, czyli „iskrami“, jego duszy. Przez grzech pierwszego człowieka (a więc przyjmuje L. rodzaj grzechu pierworodnego) zaszedł zamęt w klasyfikacyi dusz i pomieszały się dusze dobre ze złemi. Przeto muszą dusze ludzkie odbywać wędrówkę, t. j. podlegać metem-psychozie, a nawet dusze dobre, jeśli zaniedbały lub nie miały okazyi spełnienia swego przeznaczenia, muszą się złączyć z duszą człowieka pobożnego i przy jej pomocy się wznieść i zadanie swoje spełnić. Proces ten nazwał L. poczęciem dusz (Ibbur, superphretatio). Dopiero gdy pierwotna kłasyfikacya dusz będzie przywrócona, nastaną czasy mesyaszowe. By czasy te przyśpieszyć, trzeba prowadzić życie świętobliwe i ascetyczne. Teorye swoje wykładał L. ustnie; są one wyłożone szczególnie w dziełach wzmianko wauego Chaima Vital a: „Ec Chajim“ (t. j. drzewo życia, 6 toin., Korzec 1784). Sam L. pisał tylko kilka hymnów ara-mejskicli na dzień sobotni. Kabała L-go wywarła ogromny wpływ na życie rytualne Żydów, wnosząc w nie pierwiastki mistyczne,

Kabałę znał i studyował, ale nie dozwalał, by miała praktyczne stosowanie w życiu religijnym. W jego dziełach, a zwłaszcza respon-sach, można znaleźć dużo przyczynków do hi-storyi życia i obyczajów Żydów polskich w w.

XVI. Szczególnie powstaje przeciw nadużyciom rabinów, obluźnieniu się moralności i obyczajów, a w obronie obyczajów odziedziczonych.

Napotykają się w jego dziełach wyrazy polskie, używane w jęz, potocznym żydów (podkreśla jednakże w jednem miejscu, że ludność ta mówi zgrubiałą niemczyzną). Dzieła jego wyszły wszystkie po jego śmierci: „Szeeloth u-teszu-both“ responze (Lubi. 1575); „Chochmath Sze-lanoch“ (Mądrość Salomona), uwagi krytyczne do tekstu 19 traktatów talmudycznych (Krak.

Por. Graetz „Gesch. d. Juden“, IX, 409 i nas.; D. Kahana „Eben Negef“ (Wied. 1873, 23 i nas.); Schechter „Studies in Judaism“, ser. II-a (Filadel. 1908, 251 i nas.).

Lurlei, skała na Renie, ob. Lorelei. LÜrssen Chrystyau, botanik niemiecki (* 1843); kształcił się w Jenie, r. 1884 profe-

1582); „Zemiroth le-Szabath“ pieśni na dzień sobotni (Lubi. 1596); „Atereth Szelomoch“ (Korona Salomona), komentarz do dzieła „Szaare Dura“ Izaaka z Düren (Bazylea 1599; pisał do tego dzieła prócz tego rozmaite glossy); „Amude Szelo-moh“ (Filary Salomona), komentarz do dzieła ,,Sefer Micwoth Gadol“ Mojżesza z Coucy (Bazylea 1600); „Jerioth Szelomoh“ (Opony Salomona), komentarz do komentarza Raszi’ego do Pięcioksięgu (Praga 1609); „Jam szel Szelomoh“ (Morze Salomona), nowele do 7 traktatów talmudycznych, które wyszły pojedynczo (Kraków 1615 i t. d.; razem w jednym tomie w Szczecinie 1861—62). Prócz tego zachowały się niektóre jego dzieła w rękopisie. Warto nadmienić, że o synagodze L-go w Lublinie krążą śród ludu legendy, jedna z nich posłużyła za temat KI. Junoszy („Cud na Kirkucie“), nie wolne od przesądów i pojęć mrocznych. —Por. Graetz „Gesch. d. Juden“ IX, 436 i nast.

Horodecki „Kerem Szelomoh“ (Drohobycz 1896);

Nisseubaum „Lekoroth ha-Jeliudim be-Lublin“

Dr s. F.

(Lubi. 1899), 20 str.; Epstein „Miszpachath

Luria“ (Wied. 1901).

Di- s. r.

Luria Izaak Aszkenazy (znany jako A R I, t. j. Aszkenazy Rabbi Izaak), wybitny

ig. p.

ckich r. 1892.

( 1899).

otrzymał we Freiburgu dyplom doktorski, po-czem zajął stanowisko asystenta chir. przy Stromeyerze (ob.) i odbył podróże naukowe do Wiednia, Paryża i Włoch półn. Powróciwszy do ojczyzny osiadł w mieście rodzinnem jako lekarz, ale niedługo zajmował się wykonaw-Lusohin v. Ebengreuth Arnold, au- stwem, ponieważ r. 1849 powołano go do Tü-stryacki historyk prawa i ekonomii politycznej bingi na prosektora Ji prof. nadzw. anatomii (* 1841 we Lwowie). Po ukończeniu gimnazyum i po ustąpieniu F. Arnolda (ob.) otrzymał ka

sor botaniki w Ak. leśnej w Królewcu. Spe-cyalnie zajmował się fizyologią roślin. Ważniejsze prace: „Ueber d. Eintiuss d. rotlien u. blauen Lichtes auf die Strömung d. Protoplasmas“ (1868); „Zur Keimungsgeschichte d. Osmunda-ceen“ (1871); „Beitr. zur Entwickelungsgeschichte d. Farnsporangien“ (1872 — 73); „Me-dicinisch-pharmaceutische Botanik“ (1877—82). Opracował jeden dział w „Kryptogamenflora

v. Deutschland, Oesterreich u. d. Schweiz“. Do spółki z Frankiem wydaje „Bibliotheca bo-tanica“ (Kassel od r. 1886).

Lurystan, prowincya w Persyi, granicząca z prow. Kirmauszachan, Chusistan, Irak-Adżmi i z odn. Perską. Jej granice nie są dokładnie określone, to też nie można obliczyć jej powierzchni. Jest to kraj górzysty, mało dotąd zbadany. L. w sensie etnograficznym roz ciąga się dalej w kierunku połudn. - wsch. niż prowincya L. i dzieli się na Wielki L. (Lu ri-Buzur g) i Mały L. (Lu r i-K uczi k). Pierwszy jest ojczyzną szczepów Kuhgelu, Maa-maseni i Bachtyarów, drugi zaś szczepu Feili. Wszystkie te szczepy są pochodzenia aryjskiego i dzielą się na plemiona, przeważnie nawzajem się zwalczające. Wśród wysokich łańcuchów górskich, ciągnących się z półn.-zachodu tia południo-wschód, leżą plaskowzgórza i żyzne doliny, gdzie rosną figi, granaty, wino. Stoki gór porosłe dębami. Na zachodzie ciągnie się łańcuch wzgórzy bogatych w naftę, bitum i źródła siarczane. Szczyty gór są po większej części płaskie, stoki poorane potokami górskie-mi. Osad znaczniejszych L. nie posiada; zawiera sporo ruin miast dawniejszych.

Luschan Feliks, znakomity etnograf niemiecki współczesny, profesor antropologii i etnologii w uniw. berlińskim, dyrektor berliń. Museum für Völkerkunde (* 1854 pod Wiedniem), uczył się medycyny, antropologię stu-dyował w Paryżu (1871), 1878—9 służył jako lekarz wojskowy w armii okupacyjnej w Bośni], r. 1880 objechał Dalmacyę i Czarnogórze, od r. 1881 rozpoczął badania Azyi Mniejszej pod względem archeologii i antropologii, badania wieloletnie, prowadzone z olbrzymim nakładem środków i pracy; badania te ujawniły nadzwyczajne wyniki, rzucające zupełnie nowe światło na pochodzenie etnograficzne ludów Azyi Mniejszej, starożytnych Żydów i t. d. Badania L-a, poparte przez naukę angielską i amerykańską, przyczyniły się do krytycznego badania materyału antropologicznego Biblii. Prace L-a „Reisen in Lycien, Milyas und Ki-byratis“ (1888); „Ausgrabungen zu Sendschirli“ (od 1893); „Alterthümer von Benin“ (1904). Wiele hałasu wywołał referat L-a o Żydach

wygłoszony ua zjeździe antropologów niemie-

s. p.

w Nowem Mieście (Rudolfswörd) w Krainie, uczęszczał na uniw. wiedeński, który ukończył w 1864. Wstąpił następnie do sądu, pracował w wielu archiwach, gdzie nabrał zamiłowania do badań nad historyą prawa i stosunkami ekonomicznemu R. 1873 docent historyi prawa au-stryackiego, r. 1881 profesor. Z prac zasługują na wzmiankę: „Entstehungszeit d. österr. Landrechts“ (1872); „Vorschläge u. Erfordernisse f. eine Geschichte d. Preise in Oesterreich“ (1874); „Gesell, d. ältesten Gerichtswesens in Oesterreich“ (1879); „Vorläufige Mittheilungen ii. d. Geschichte deutscher Rechtshörer in Italien“ (1892); „Das Wertverhältnis d. Edelmetalle in Deutschland während d. Mittelalters" (1892); „Die Handelspolitik d. österr. Herrscher im Mittelalter“ (1893); „Oesterreichische Reichs-geschichte“ (największe dzieło, Bamberg 1895 —1896), „Grundriss d. öesterr. Reichsgesch.“

E. Chw.

Luschin Franciszek Ksawery, chwilowo arcybiskup lwowski (f 1835). Naprzód biskup Trydentu w Tyrolu, prekonizowany za Leona XII r. 1823. Tu przepędził na pasterstwie lat 10. A kiedy rząd austryacki Polaka arcyb. Ankwicza przeniósł do Pragi, Niemca L-a dał Polakom do Lwowa. Pierwszy to raz w Kościele zastosowano ten system po 37 arcybiskupach Polakach. Biskupowi trydenckiemu służył tytuł księcia, L. zatrzymał tytuł ten we Lwowie. Z urzędu był prymasem królestw Galicyi i Lodome-ryi. Odbył wjazd na stolicę lwowską 9 listop. r. 1834 i tegoż dnia wydał list pasterski do dye-cezyi po łacinie, według wzoru austryackiego. Ledwie rządy objął, a już w lutym r. 1835 mianowany księciem arcybiskupem Gorycyi. Drugi list pasterski po łacinie z pożegnaniem do dyecezyi lwowskiej wydany we Lwowie d. 7 maja r. 1835. Następcą jego mianowany Pisztek, z pochodź. Czech, ale zniemczony, który z biskupstwa Tarnowskiego posunął się (w czerwcu 1835). „Enc. Orgelb.“ więk.

Lusohka Hubert v. (* w Konstancy i 27 lip. 1820—f w Tybindze 1 maja 1875), lekarz, anatom znakomity. Początkowo wyuczył 'się aptekarstwa i dopiero r. 1841 wstąpił do wydz. lek. we Freiburgu; r. 1843 spędził na nauce w Heidelbergu, poezem wrócił do Freiburga. Złożywszy pod koniec r. 1844 egzamin w Karlsruhe, zajął się wykonawstwem lekarskiem w Me-ersburgu, w roku zaś następnym, po obronieniu rozprawy „Entwicklungeschichte der Form-bestandtheile d. Eiters u. d. Granulationen“

Dr 3. P.

180).

Cyprze. M-ców liczy L. 1 300.

Lusignan, ród wpływowy w Poitou, który wziął nazwę od miasta L.; rodowody jego są niepewne, do czego przyczynia się ciągłe powtarzanie imienia Hugona; na braciach Hugonie XII (f 1302) i Gwidonie (f 1308) wygasa we Francyi ród ten, a siostra ich Jolanta odstę-

j nigsgestalten d. Hauses L.“ (Halla 1881). Druga I gałąź panowała w Armenii, Jan Konstan

1344.

tedrę zwycz. i zajmował ją do śmierci. — L. był badaczem b. poważnym i śród anatomów w. XIX zajmował stanowisko nadzwyczaj wybitne; naukę zbogacił odkryciami różnemi, drobuemi wprawdzie na pozór, ale mimo to cennemi. Drukiem ogłosił mnóstwo prac większych i mniejszych, posiadających bez wyjątku wartość znaczną; z pośród nich wymieniamy: „Die Brust-organe d. Menschen in ihrer Lage“ (Tübinga 1857, w przekł. polskim K. Dobrskiego „Położenie organów piersiowych człowieka“, Warszawa 1872; fol. m. z 6 tabl.); „Die Halbgelenke d. menschlichen Körpers“ (Berlin 1858, z 6 tab.); „Die Anatomie d. Menschen in Rücksicht auf d. Bedürfnisse d. prakt. Heilkunde bearb.“ (Tübinga 1862—67, 2. t.); następnie szereg monografii w „Denksehr. d. Akad. d. Wissenseh. zu Wien“ (1862 —1878), zajmujących się anat. topograficzną, z nich „Die Lage d. Bauchorgane d. Menschen“ wydano też po polsku p. u. „Położenie organów brzusznych człowieka“ (Warszawa 1874; przekł. K. Dobrskiego, z 5 tab.) i wiele in., wydanych bądź osobno w Tiibindze (1850 — 1853), bądź w poważnych wydawnictwach naukowych (od r. 1859). —Por.: „Allgem. Deut. Biogr.“ (XIX, 653), „Biogr. Lex. d. hervorr. Aerzte“ (IV, 68) i Koźmińskiego „Słown. lek. polskich (284).

Luschki gruczołek (Glandula coccygęa), obecnie właściwiej nazywany kłębkiem guzie 2 n y m a. ogonowym (Glomus coccygeum); ciałko to, zazwyczaj mające średnicy 2—2.5 mm., znajdujące się u człowieka na końcu kości ogonowej, czyli guzicy, a będące zakończeniem tętnicy kuprowej średniej (Arteria sacra-lis media), poraź pierwszy opisane w „Hirnan-liang u. Steissdrüse“ (Berlin 1860) przez odkrywcę H. Luschkę (ob.), który zaliczył je do gruczołów, nie jest nim wcale, ponieważ badania późniejsze, zwłaszcza J. Arnolda i C. J. Ebertha, dowiodły, że jest to raczej splot naczyń krwionośnych najdrobniejszych, miejscami rozszerzonych, lub workowato wydętych, otoczonych tkanką łączną, i b. bogato'unerwiony. Znaczenie fizyologiczne narządu tego dotąd jest niejasne. — Por,: „Podręcznik histologii ciała ludz.“ (wyd. H. Hoyer; Warszawa 1901, str.

Dr 3. P.

Lusignan, miasto we Francyi, w departamencie Vienne, nad rzeką Vonne, przy kolei żelaznej z Poitiers do Niort. W L. znajduje się kościół z w. XI i ruiny zamku, zbudowanego według podania przez czarodziejkę Meluzynę. Zamek należał do hrabiów L.(ob.), którzy w Wiekach Średnich panowali w Jerozolimie i na

ig. p.

puje hrabstwa Angoulćme i de la Marche koronie francuskiej; pozostają tylko boczne odnogi, noszące inny tytuł. Hugo VJ11 uczestniczył w wyprawie krzyżowej, jeden z synów jego: 1) G w i-d o, jako małżonek córki Amalryka jerozolimskiego, wstąpił r. 1186 na tron po teściu, ale niebawem go utracił i otrzymał wzamian r. 1193, od Ryszarda Lwie-Serce, Cypr; po nim nastąpił brat jego Amalryk r. 1144, a potem syn Amalryka H u go (1205 —1219). Po Hugonie objął rządy nad Cyprem małoletni syn jego Henryk I, ale walki domowe pomiędzy re-gentką-matką i magnatami sprawiły, iż podczas swej wyprawy krzyżowej ces, Fryderyk II pozostawił na wyspie załogę i powierzył władzę pięciu baronom; wszakże Jan dTbeliu, wuj Henryka, zmusił Niemców do cofnięcia się. Henryk towarzyszył Ludwikowi IX franc, do Egiptu; umarł roku 1253. Na synu jego, H u g o-nie II (f 1267), wygasła linia L-ów, a tron Cypru objął Hugo III (f 1284), syn córki Hugona 1 i ks. Bohemunda IV antyochijskiego. Syn Hugona 111, Henryk 11 (f 1324), musiał walczyć ze współrywalami. Po nim nastąpił synowiec jego Hugo IV, który zrzekł się tronu r. 1360 na rzecz swego syna Piotra 1. Piotr

I    nadaremnie objeżdżał Europę błagając o pomoc; r. 1365 wróciwszy na wyspę, wyruszył do Egiptu; ale wreszcie zawarł pokój z sułtanem egipskim. Zamordowany przez magnatów r. 1869; syn jego Piotr 11 urn. bezpotomnie (1382). Cypr przeszedł na brata Hugona II, Jakóba 1(1384 98), później na jego syna Jana 11 (1398 —1432), wreszcie na wnuka Jaua 111 (1452 — 58). Po Janie 111 tron objął jego syn naturalny Jakób

II    (f 1473), ożeniony z Katarzyną Cornaro. Po śmierci jego syna Jakóba 111 (1475) Francya zajęła Cypr. — Por. Herquet „Cyprische Kö-tyn 111, synowiec Henryka 11 cypryjskiego a syn Amalryka i Izabelli, dziedziczki tronu Małej Armenii, objął ten tron r. 1342, ale zamordowany w tymże roku, ma za zastępcę swego brata Jana, także zamordowanego r.

Red.

Lussin, wyspa w zatoce Quarnero, należąca do Istryi. Leży na południe i zachód od wyspy Cherso. z którą połączona jest mostem zwodzonym, przez kanał Ossero przerzuconym. L. długa jest na 38 km., szeroka średnio na 27₂ km.; powierzchnia 75 km. kw. (1.4 mili kw.). Wzdłuż wyspy ciągnie się łańcuch górski (szczyt Monte Ossero 588 mtr.). Mieszkańców około 9 000 (5 000 Włochów, 4 000 Chorwatów). Ludność zajmuje się rolnictwem i ogrodnictwem (zboże, owoce, wino, oliwa), rybołówstwem, handlem i żeglugą. Miastem głównem wyspy jest Lussinpicolo, siedziba władz okręgu, obejmującego wyspy L., Cherso, Veglia i kilka drobnych, z dobrym i dość licznie odwiedzanym portem, oraz szkołą mary-

narki. W czasach ostatnich miasto to stało się oczyszczał z winy cały Lud Ateński po zbro-stacyą klimatyczną, do której liczni zjeżdżają dni na się turyści. Drugie miasto Lussin grande posiada stare pałace i rezydencyę arcyksięcia Karola Stefana z pięknym parkiem.

Kylonie i jego towarzyszach dokoua-uej); 6) przy zagajaniu zebrań ludowych w Atenach prosięta jako uroczystą ofiarę zabijano i krwią ich miejsce zebrań kilkakrotnie skrapiano, a potem wonne ofiary palono).—U Rzymian były lustracye integralną częścią świąt: Ambarvalia, Cerealia, Lupercalia. Nadto zasługują na wzmiankę: 1) L. classiuni; gdy flota rzymska wypłynąć miała na morze, stawiano przy brzegu, jednak już w wodzie, ołtarz, przy którym kapłani zabijali zwierzęta ofiarne i objeżdżali z niemi na czółnach okręty; ceremonia kończyła się częścią spaleniem, częścią wrzuceniem do morza poćwiartowanych zwierząt; 2) L. exercitus terrestris; gdy wojsko w pole wyruszało lub z wyprawy wojennej wracało, zabijano zwierzęta ofiarne, zwyczajnie przed Porta Cauena, przy trakcie Appij-skim, gdzie Mars Gradivus miał swą świątynię; oprócz tego dorocznie, 19 paźdz., po święcie Marsa czyszczono wszystką broń, armilustratio, poczem urządzano wśród odgłosu hucznych trąb procesyę ze świętemi tarczami, aucilia (ob.g

3)    L. liberorum, L. initiât io, dziewczęta dnia ósmego, a chłopców dziewiątego po urodzeniu, nutricus dies, babka i ciotka z kolebki wyjmowały, czoło i usta według ścisłych przepisów, aby je od wszelkiego uroku uchronić, mazały, poczem Penatom ofiarę składały; matkę zaś i dziecko obdzielali krewni darami, a podczas uczty solennej nadawano noworodkowi imię; nazywała się ta uroczystość Nominalia.

4)    L. pop uli Romani, uroczysta ceremonia, w której cały naród rzymski oczyszczano ob. Lustrum.

Lustrum, ofiara oczyszczająca, błagalna, składana za cały lud rzymski po ukończeniu popisu, c e n s u s (ob.), na Campus Martins. Pierwotnie król, później jeden z konsulów, wreszcie ten z dwóch cenzorów, na którego to losem przypadło, odziany białą szatą bramowaną i uwieńczony kwiatami, zabijał wieprza, barana i byka, suovetaurilia (ob.), które przed samym aktem ofiarnym trzy razy około zebranego ludu oprowadzał, poczem odmawiał modlitwę i czytaną przez niewolnika rządowego formułę; Ot dii immortales popali Romani res meliores amplioresque faciant (w czasach późniejszych Ot... res Romanas perpétua incolumes servent), trzykrotnie głośno powtarzał. Początek tej ceremonii odnosi trady-cya do Serw. Tulliusza. Odprawianie solennego obrzędu nazywano condere lustrum, a ponieważ obrzęd taki co 5 lat się odbywał, zwano L. okres pięcioletni, tempus quinquennale. Od zaprowadzenia igrzysk kapitolińskich przez Domicyana oznaczał niekiedy wyraz L. okres 4 - letni

ig .r.

Lustracye starostw, ob. Starostwo.

Lustratio (od czas. lustr are, luere — obmywać, oczyszczać) oczyszczenie z winy sposobem uroczystego obrzędu religijnego. Grecy i Rzymianie wierzyli, że człowiek od skutku swych grzechów przez pewne środki wybawić się może, oraz, że śmiertelnemu wolno tylko w stanie wewnętrznej i zewnętrznej czystości do bogów się zbliżać. Stąd tak często znacho-dzimy wzmianki o przeróżnych obrządkach, dokonywanych celem obmycia się z winy: y.a&app.oi,

mor-

:Xaa;xo-, tsXs-cou, L. piaculum. Przed każdą ofiarą, zanim ślubu pobożnego dokonano, albo tylko próg świątyni przestąpiono, starannie, ponieważ czystość zewnętrzna symbolizowała także wolne od winy wnętrze, obmywano się, oblekano czyste szaty, przy wnijściu do świątyni skrapiano się święconą wodą, aqua lu-stralis, nadzwyczajną moc oczyszczającą przypisując szczególnie wodzie płynącej albo skiej, którą często zastępowano wodą gorącą z solą zmieszaną. Zwłaszcza robiły to osoby mające uczestniczyć w misteryach (ob).

S. Drz.

wa-

o czysz-

albo okadzano się pochodniami siar-

Zanoszono przytem modły do bogów, łłeoi xafrâpoioi, Xoo'.ot, a^vttat, a przedewszystkiem do Zeusa, Zsàç xatlapaioç, [xs'Xî/ioç, cpo£toç, do Jowisza, Juppiter purifiais et prodigialis. Platon (Cratyl. 405 A) wymienia 3 sposoby uroczystego oczyszczania się u Greków: 1) xaôvyposiç albo xah-apjjLoi, 2) Tceprhćtwostę i 3) Aoorpa xai îisptppàvastç.W szczególnych wypadkach przypisywano moc oczyszczającą zwłaszcza soli, soczewicy, wycieraniu piaskiem, siadaniu w dołach ziemnych, poświęconym gałązkom drzewa wrzynowego i oliwkowego, dębu, myrty, rozmarynu i jałowcu. Środki takie, z roślinnego świata, zwali Rzymianie verbenae. Drzew tych lub krzaków używano jako paliwa przy c z a u i u przez ogień (przeskakiwano przez płomienie, albo przechodzono pomiędzy ogniskami

czanemi). Z obrządkami takiemi związała się sztuka leczenia i przepowiadania przyszłości,

Zresztą L. niezawsze regularnie obchodzono, ponieważ i zliczanie ludności niezawsze w przepisanym czasie się odbywrn-ło. W przeciągu 650 lat, od Serwiusza Tul-

T£Xve tcccpr/j, aavttxVj. Stąd zwano kuglar-skie sztuczki, jakich z dochowaniem formy religijnych ceremonii, np. modłów osobnych do bogów podziemia, używano przeciw zapałom miłosnym, melancholii, obłędowi umysłowemu, strasznym widmom, w obszerniejszem znaczeniu xahapp.oi. Powszechnie były przyjęte oczyszczę nia: 1 ) przy położnicach; 2) po dotknięciu trupa albo po odwiedzeniu domu żałoby, kropiono się święconą wodą przy ognisku; 3) po przelaniu krwi, w który m-to razie jedynie kapłani mogli winowajcę ze zbrodni oczyścić; 4) po pojawieniu się znaków cudownych; 5) w przewinieniach, kalających całe państwo (w Atenach Epimenides

S. Drz.

Kast. India“ (Lond. 1870).

Zwykle luty mięk-

Bizmutowe luty

nnękkie

kie.

Punkt topnienia

Bizmut

Ołów

Cyna

CD O O CO O l —

iO

lO O iO f-H OJ

li. o.

liusza aż do Wespazyaua, który w r. 74 po Chr. ostatnie uroczyste L. odprawił, wspominają źródła tylko 75 Lustr.—Por. Ideler „Handbuch der Chronologie“ (I, 80 i nastj.

Lnszajowie (= zabójcy ludzi), a właściwie Kuk i,plemię górskie w Indostanie na płc.-wschód od Czyttagongu, znani jako polujący na głowy ludzkie. L. rozpadają się ua wiele drobnych plemion, mających, każde, własnego wodza. Na kobietach ciąży uprawa roli, hodowla wołów, owiec i trzody chlewnej. Ongi L. urządzali często wyprawy rozbójnicze na posiadłości wielko-brytańskie: mordowali mężczyzn, pędzili w jas-syr kobiety. R. 1872 te wyprawy zostały powstrzymane.—Por. Levin „Wild races of S.-

L. K.

Luśnia M i c h a ł, pseud. Krauz a-K e 11 e-sa Kazimierza.

Lut lub Lutowie, albo czysty metal, najczęściej cyna, albo stop (aliaż) dwóch lub kilku metali, służy do lutowania (ob.). Miękkiego L-u bizmutowego używamy do L-auia łatwo topliwej cyny, zawierającej ołów, a zwykłego L-u miękkiego do L-ania żelaznej blachy cynkowanej lub cynowanej (bielonej), miedzi, cyny, cynku, wreszcie L. twardego do L-ania mosiądzu, miedzi, żelaza i stali. Poniżej podajemy skład kilku L-ów używanych, dodając przy L-ach miękkich i punkt topnienia w stopniu Celsiusza.

o h o co co t— os o ca 00 — 0

OJ Ol

fcO O CO

00

OJ co KO CO OJ OJ

OJ

CO o o

CD O CO

W tablicy powyższej podano części składowe na wagę. — Skład L-ów twardvch bywa także rozmaity, np. 1 cz. cynku na 7 cz. mosiądzu. albo 1 cz. cyny n 4 — 7 cz. c nku i 12 cz. mosiądzu, albo cz. cyny ua cz. mosiądzu i t. d.; używa się także metali czystych: miedzi, srebra i złota lub ich stopów. -Ponieważ wszystkie metale utleniają się w żarze, wytwarzając przytem osad na powierzchni, który przeszkadza przy L-aniu, to należy części spajane podczas L-ania ochronić od utleniania, albo zapobiedz przynajmniej tworzeniu się osadu, i w tym właśnie celu stosuje się równocześnie z L-em odpowiednie środki ochronne (ob. Lutowani e). Już dawno starano się wynaleźć L., przy którego zastosowaniu środki dodatkowe byłyby niepotrzebne, lecz dopiero przed kilku laty (1909) pojawił się w handlu pod uazwą „tinol“ L. bardzo gęstopłynny o barwie szarej, który równocześnie oczyszcza utlenione powierzchnie metalu i chroni je przy L-aniu od utleniania, wydzielając przytem w żarze metal potrzebny do L-ania. Tinol ze względu na użycie i wytrzymałość spoiny należy zaliczyć do L-ów miękkich; L-u twardego, któryby posiadał podobne właściwości, jeszcze nie znamy.

Lutacyusze, Luf atu, plebejuszowski ród rzymski: l)Gajus L. Catulus, mąż dzielny i roztropny, zakończył jako konsul w r. 241 przed Chr. przez zwycięstwo na morzu w pobliżu w. Egatyjskich, nad Kartagińczykami, pierwszą wojnę Punicką. Razem z bratem swym (ob. niżej) toczył układy pokojowe z pobitym nieprzyjacielem i zaprowadził doskonałą administracyę na Sycylii. — 2) K w intus L. Catulus, brat poprzedzającego, walczył jako konsul w r. 240 przed Chr. szczęśliwie przeciw Faliskom i razem z bratem Gajusem zasłużył się dobrze około Rzeczypospolitej przez urządzenie wzorowej administracyi Sycylii; umarł jako cenzor w r. 236. — 3) Gajus L. Catulus, r. 220 przed Chr. konsul razem z Lucyuszem Wetu-ryuszem Filonem, ustąpił dobrowolnie z tej godności, ponieważ w pierwszych wyborach błąd zaszedł formalny- toczył pomyślne walki w Gallia Cisalpina, dostał się w. r. 219 w ręce wroga, z których go dopiero w 4 lata później wybawiono.—4) Kwintus L. Catulus, syn Popilii, brat przyrodni Luc. Juliusza Cezara Wopiskusa. Cicero wychwala jego sprawiedliwość i wymowę, lecz brakło mu na stateczności i pewności w wystąpieniu publicznem. Po kilkakrotnych zabiegach powiodło mu się zostać konsulem w r. 102 przed Chr., razem z Maryuszem. Obaj konsulowie pobili Cymbrów na równinie Raudyjskiej. W wojnie Marsyj-skiej sprawował urząd legata. Podczas rozruchów domowych, wywołanych przez trybuna Sa-turnina, stanął L. po stronie optymatów. Kiedy Marius stronnictwo to pokonał, L. zadał sam sobie śmierć w r. 87 przód Chr. L. pisał poezye i skreślił dzieje kuusulatu i czynów swych w ujmującym stylu. —5) Kwintus L. Catulus,

syn poprzedzającego, z przydomkiem Capito-1 i nu s, z Lepidusem konsul w r. 78 przed Chr., należał do zwolenników⁷ optymatów umiarkowanych. Dowiódł tego podczas rozruchów domowych r. 78 i 77, kiedy z Pompejuszem walczył pomyślnie przeciw stronnictwu demokratycznemu, na którego czele stał Lepidus, ale wpływem swym wymógł na Pompejuszu, że ten z wszelką względnością wobec demokratów postępował. W r. 70 był sędzią w procesie Werresa, w r. 69 poświęcił przez pożar w r. 83 zniszczoną świątynię Jowisza Kapitolińskiego (skąd przydomek Capitolinus) i wspaniałe igrzyska wyprawił. L. z całą energią występował przeciw lex Mamiła, które miało na celu powierzenie Pompejuszowi naczelnego dowództwa przeciw Mitradatesowi Pontyjskiemu. Był także przeciwnikiem Cezara, któremu uległ w zabiegach o dostojeństwo najwyższego kapłana. Przy głosowaniu senatorów w sprawie Katyliny oświadczył się za śmiercią spiskowców; przewyższał ojca wymową, mimo że Cicero talentu jego krasomówczego wysoko nie ceni. —6) Lu-tatius, według in. źródeł Lacfantius Placidus, rzymski gramatyk z V albo z VI w. po Chr., napisał objaśnienia do Tebaidy Stacyusza i do niektórych komedyi PJautusa; z ostatnich tylko ekscerpta przechowały się. Szczątki dzieł jego wydał Mai Aug. w „Classici auctores“

środku między Fi G. L-y nie otrzymano dotychczas w stanie czystym. Otrzymuje się ją (zanieczyszczoną tłuszczami) z ciałek żółtycii jajnika krowiego, działając na nie chloroformem, wyparowując otrzymany rozczyn i przemywając osadzone kryształy wyskokiem i eterem.

Lutek Jan, bp krakowski, ob. z'Brzezi a Jan Lutek.

Luteolina C₁₅H₁₀O₆ barwnik rezedy (reseda luteole), wydziela się ze stężonego alkoholowego wyciągu tegoż w postaci drobnych żółtych jedwabistych kryształów z dwiema cząsteczkami wody. L. nie posiada zapachu; smak słabo gorzki, cierpki, trudno rozpuszczalna w wodzie, łatwo w alkoholu i eterze, topi się przy 320° z częściowym rozkładem, łączy się z zasadami a przy stapiauiu z wodzianem potasu daje flo-roglucynę i kwas protokatechowy. L. jest pochodną flawonu a mianowicie 1, 3, 3', 4’ czterooksyflawonem o budowie:

Dr A. K.

OH

OH/\/ \

C--

OH

\/\ /CH

OH CO

Luter (Luther) Marcin, reformator niemiecki (* 10 list. 1483 w m. Eisleben w Turyngii—j tamże 18 lut. 1546), syn ubogiego górnika. Ojciec dzięki własnej energii wybił się ze swego stanu nizkiego, dorobił się majątku, został członkiem magistratu w Mansfeld, gdzie następnie osiadł na stałe. Marcin, jako syn najstarszy, spędził swą młodość jeszcze w okresie ubóstwa rodziny. Wychowywany był surowo:

S. Orz.

(Rzym 1831, t. III).

Luta-Nzige, ob. Nyanza.

J. J.

Lutawer a. Pu tu wer, wielki książę litewski, wspomniany w kronice pruskiej Dusburga pod r. 1291 („Script, rer. pruss“ I, 155). Był założycielem nowej dynastyi na Litwie. Synami jego byli Witenes (1296 — 1315) i Giedymin i żył śród nieustannej obawy już-to przed ro-(1315—1341). Późniejsza kronika litewska wy j dzicami, już wobec sił nieczystych, w które wie-wodzi ród ten z Ej r ago ły na Żmudzi („Polu. j rzyli górnicy. Odziedziczył po rodzicach wy-sobr. russk. Ijetop.“ XVII, 256—257, 309— 310 j trwałość, zdrowie i siłę fizyczną, szorstkość

i t. d.).

Luteiny v. lip o chromy, żółte lub pomarańczowe, bezpostaciowe barwniki w żółtku jaja kurzego i innych częściacli organizmu zwierzęcego, w surowicy krwi, wr płynach surowiczych, w tkance tłuszczowej, w kulkach tłuszczowych mleka, w ciałkach żółtych (corpora lutea) jajnika, w siatkówce oka; podług niektórych badaczy (Thudichum) właściwe są L. również światu roślinnemu (żółte zabarwienie ziarn kukurudzy), w każdym razie pokrewne są barwnikom roślinnym z grupy ksantofilowej. Poszczególne gatunki różnią się między sobą pewnemi cechami podrzędnemi; wszystkie roz- W filozofii był wyznawcą nominalizmu schola-puszczają się w wyskoku, eterze i chlorofor- stycznego, przeciw któremu humaniści ener-mie. Od barwnika żółciowego bilirubiny (z któ- gicznie walczyli. Wkrótce ogarnęło młodego L-a rym dawniej utożsamiano L-ę) różnią się za- zagadnienie stosunku człowieka do Boga i na-chowaniem względem rozcieńczonych zasad, bra- pełniło go troską o zbawienie. Nastąpiło to kiein znamiennej dla bilirubiny gry kolorów po niespodzianie prawie (napadła go w drodze dodaniu kwasu azotowego, zawierającego nieco szalona burza, a wtedy ujrzał nad sobą niebez-kwasu azotawego, i nareszcie widmem absorp- pieczeństwo zejścia ze świata, w skalaniu grze-cyjnem. zawierającym dwa prążki, z których chami; w trwodze oddał się pod obronę św. eden mieści w sobie linię /■’, drugi leży po- Anny, patronki górników, i ślubował, że zostanie

w obejściu i mowę gburowato-naiwną. Ojciec, życząc sobie, by syn na coś lepszego wyszedł, oddal go w r. 1497 do szkoły w Magdeburgu, a r. 1499 przeniósł do szkoły w Eisenach, gdzie L. sam się utrzymywał, zarabiając śpiewem pieśni bogobojnych pod oknami mieszczan. Po ukończeniu szkoły łacińskiej w Eisenach, przeniósł się L. w r. 1501 na uniwersytet w Erfu-cie, gdzie słuchał filozofii i prawa. W r. 1502 uzyska! stopień bakałarza, r. 1505 magistra nauk wyzwolonych i rozpoczął wykłady z fizyki i etyki Arystotolesa; ale pozostał obcym plato-nizmowi chrześciańskiemu w duchu Erazma.

mnichem). Wbrew ojcu wstąpił r. 1505 do kia- tująca tezy L-a za zamach na powagę pa-sztoru Augustyanów w Erfurcie. W tein nowem pieża. L. zatrwożył się, lecz nakrótko; nieba-otoczeniu bardziej utwierdził się w tern, iż umartwieniem pozyska łaskę Bożą; skwapliwie oddał się praktykom religijnym w swej celi: nie znalazł spokoju. Odkąd generalny wi-karyusz zakonu, Jan v. Staupitz, wskazał młodemu ascecie wiarę w śmierć zbawicielską Chrystusa, L., uspokojony, zaczął zagłębiać się w pisma św. Pawła, Augustyna i mistyków

w. XIV i XV. W r. 1507 otrzymał święcenie kapłańskie, r. 1508 zajął na uniwersytecie w Wittemberdzie katedrę profesora filozofii i został kaznodzieją w kościele zamkowym Wszystkich Świętych, gdzie zdobył wkrótce rozgłos jako mówca. R. 1511 udał się w sprawie swego zakonu do Rzymu, gdzie zgorszył się panującą rozwiązłością, ale nie zmienił swych dogmatycznych przekonań kościelnych. Po powrocie został w r. 1512 doktorem teologii.

wem, napadnięty przez Hoogstratena w Kolonii i d-ra Ecka w Ingolstadt, odbył dysputę w r. 1518 w Heidelbergu i wysłał do Rzymu pismo na swą obronę. Wówczas zawezwano go, by w przeciągu 60 dni stawił się przed dwoma sędziami w Rzymie (jednym z nich był Mazzolini). L. już wtedy miał w Niemczech wpływy większe, niż w Rzymie myślano, a między innemi poparcie elektora Fryderyka. Legat więc papieski, Tomasz de Vio z Gaëty (Kajetan), otrzymał polecenie przesłuchania L-a w Augsburgu. Na żądanie legata aby wyrzekł tylko 6 głosek r-e-v-o-e-o, L. dał dosadną odpowiedź, a tegoż wieczora założył u notaryusza wobec świadków „apelacyę od wyroku źle powiadomionego papieża do lepiej uświadomić się mającego“ i ruszył w drogę do Norymberg!, gdzie d. 23 sierp, dosięgło go brève papieskie, ogłaszające go za kacerza i upoważniające do ścigania go z pomocą władz świeckich a okładania interdyk-tem okolic pomoc mu niosących. L., dotarłszy szczęśliwie do Wittenbergi, apelował od wyroku papieskiego do soboru. Ze względu, że elektor Fryderyk otwarcie opiekował się L-em, postanowiono sprawę jak najłagodniej załatwić, a Karol von Meltitz, szambelau papieski, przynosząc elektorowi złotą różę papieską w uznaniu cnót jego, ułożył się zarazem z L-em d. 3 stycz. r. 1519: sprawa zostanie przedłożona któremukol-wiek biskupowi niemieckiemu do rozstrzygnięcia, a z przeciwnikami spór tymczasem ma być zawieszony. Z zawieszenia tego skorzystał L., by u-stalić swe przekonania i pozyskał współpracownika w osobie Filipa Melanchthona (ob.). Ale nowy spór teologiczny przerwał tymczasowość. Już w Augsburgu poczynił był L. w interesie swego przyjaciela, d-ra Andrzeja(Bodenstein) Karlstadta, kroki, by skłonić d-ra Jana Ecka do dysputy z Karlstadtem, sam nie chcąc w niej uczestniczyć. Gdy jednak przysłano mu tezy Ecka, dostrzegł w nich zarzuty przeciw sobie: wypracował tedy własne swe antytezy i przesłał je Ecko-wi z wyzwaniem. Acz biskup z Merseburga pod karą klątwy zabronił dysput, Jerzy Saski nakazał odbycie dysputy i osobiście zjechał do Lipska. W sali w Pleisseuburgu, wypowiedział L. twierdzenie, że ani papież, ani sobór nie mogą rościć sobie prawa do nieomylności. To rozstrzygnęło: L. przestał należeć do Kościoła katolickiego. Wypadki uczyniły zeń przywódcę reformacyi; przyklasnęli mu zwolennicy Erazma, zwłaszcza na uniwersytecie w Erfurcie i w kołach naukowych Norymbergi; drukarnia bazy-lejska humanisty Frobena rozpowszechniała pisma L-a po Szwajcaryi, Fraucyi, Anglii, Ho-landyi; z Fraucyi zasyłano życzenia. Sam Erazm, dla któfego L. był „symbolem buntu“,

Wtedy zaczął mu w umyśle krystalizować się jego własny system teologiczny: zatraca szacunek dla chrystyanizmu Erazma, dla którego „ludzkie jest droższe niż boskie“; wrogo występuje przeciwko Arystotelesowi, przedstawicielowi ducha pogańskiego i powadze starej scholastyki. W r. 1516 wygłasza w licznych kazaniach i wykładach swoje przekonanie, iż wszelkie działanie człowieka z natury jest złe, wola ludzka nie ma mocy do osiągnięcia dobrego, i łaskę Bożą zdobywa się, nie przez dobre uczynki, jeno przez wiarę w Chrystusa. Zdania te były zarodkiem nowej nauki. Drobna sprawa z zarodków tych stworzyła rozłam w chrześciaństwie.

R. 1517 ogłosił pap. Leon X odpust w Niemczech, by zgromadzić fundusze na dalszą budowę kościoła św. Piotra w Rzymie, i w nadziei przyszłych dochodów pożyczył 30 000 fl. od Fuggerów. W celu zebrania tych funduszów kilku podkomisarzy, wespół z oficyalistami domu Fuggerów, przeciągało po kraju, licznych dopuszczając się nadużyć, zwłaszcza mnich dominikański, Jan Tetzel, człowiek wątpliwych obyczajów, choć przeor klasztoru w Pirna.

Tetzel z wielką powagą i w okazałym orszaku objeżdżał dzielnice saskie jakby przekupień i sławił cudowną moc odpustu. L. już był r.

1516 ostro oświadczył się przeciw odpustom, teraz, zgorszony, wątpliwości swoje podał do publicznej wiadomości i d. 31 paźdz. r. 1517, kiedy mnóstwo ludzi z okolicy nadciągnęło do miasta, przybił swoje 95 tez, po łacinie, na drzwiach kościelnych. Tezy te zawierały gwałtowne zarzuty przeciw władzy papieża i wywołały skutek, jakiego się L. nie spodziewał: krzewiąc się po całych Niemczech, obudziły ostry krytycyzm. Odpierając je, skierował Tetzel wespół z Janem Kochem swoje 106 antytez przeciw L-owi. Przed końcem roku nadeszła z Rzymu odpowiedź, zredagowana przez Syl- na pismo L-a odpowiedział współczująco. Ale westra Mazzolini, mistrza św. Pałacu, broniąca najwięcej zyskał L. na sympatyi Ulryka von władzy papieskiej w rzeczach wiary, a poczy- Hutten, który odrazu stanął po jego stronie,

lis

û'1. Encykl, Powsi, llustr. Ser. I T. XL111-IV, Zesz. 351a.

zwrócił się d. 4 czerw. r. 1520 po raz pierwszy osobiście do L-a, i, wskazawszy na wspólność celów, zaofiarował mu opiekę Franciszka

v. Sickingen. Temsamem połączyło się rycerstwo z L-em i z humanistyczną opozycyą narodową.

Postyllą (24 kazania). Przedewszystkiem rozpoczął (w grudniu 1521) tłómaczenie Nowego Testamentu z greckiego tekstu, według wydania Erazma. Tymczasem hasła Reformacyi się szerzyły: Karlstadt żądał natarczywie niemieckiego języka w liturgii i zniesienia celibatu. Augustyanie usunęli w Wittemberdze mszę świętą. W Ćwikawie Mikołaj Storch założył sektę odrzucającą Biblię, opierającą się na bezpośredniej inspiracyi, a pomaga! mu Tomasz Münzer. To już prześcigało zamiary L-a; opuścił tedy Wartburg, a 8 marca przybywszy do Wittem-bergi, w ciągu 8 dni wygłaszał kazania przeciw krańcowym sekciarzom, którzy zwolna wywieszali hasła kumunistyczne i zwracali się przeciw całej organizacyi społecznej. L. rozwija swoje myśli w pamflecie O władzy świeckiej (1523), że władza świecka bierze swoje prawo od Boga; w broszurze Do burmistrzów i radnych krain niemieckich (1524) zachęca do zakładania szkół chrześeiańskich, do uczenia w nich języków starożytnych, niezbędnych do zrozumienia Pisma przywdziewa suknie świeckie, ad. 15 czerw. 1525 poślubia Katarzynę von Bora, b. zakonnicę w Nimtsclien. Coraz bardziej staje w sprzeczności z konsekwencyami własuych ka-

L. ujrzał się wolnym od obawy, będąc pod opieką Sickingena, i zawiązał z Huttenem ko-respondencyę. W tym czasie, za staraniem Ecka,

1524

ow. R.

Papież wysłał bullę (15 czerw. 1520), rzucającą klątwę na L-a i potępiającą 41 jego tezy, z żądaniem odwołania tychże, a w przeciwnym razie nakazywał władzom świeckim dostawienie wyklętego do Rzymu. Teraz dopiero L. wystąpił już jako reformator. Z początkiem sierpnia r. 1520 ogłosił swój List okólny do chrze-ściańskiej szlachty nacyi niemieckiej o poprawie stanu duchownego. Przeczy tu jakoby władza świecka nie miała głosu wobec władzy duchownej; zaprzecza papieżowi przywileju do tłómaczenia Pisma św. i zwoływania soboru; żąda reform, zniesienia celibatu i zmiau w ustroju uniwersytetów w kierunku humanistycznym; w tezy swe wplata żądanie ogólniejszego charakteru (odgraża się kapitalistom i prawnikom, radzi „zwiększyć liczebnie ilość rolników oraz zmniejszyć rzeszę kupców“), domaga się wreszcie tolerancyi, ponieważ walka z błędem toczyć się winna jedynie na słowa. ' seł, przynaglony wybuchem wojen chłopskich

W dziełku O babylońskiej niewoli Kościoła (1520) uderzył L. w naukę o sakramentach, w traktacie zaś O wolności chrześciańskiej buduje już własny ideał kościelny. Wreszcie odważył się na krok ostateczny i d. 10 grud. r. 1520 spalił przed bramami Wittembergi bullę papieską z dekretami oraz prawem kanonicznem, a następnie ogłosił pismo Antychrysta. Wówczas wdał się w sprawę ces. Karol V i polecił L-owi stawić się na sejm w Wormacyi. L. przybył, za glejtem cesarskim, d. 16 kwiet. r. 1521, witany po drodze przez lud. Na zapytanie Ecka: czy odwołuje swe pisma?— po 24-godzinuym namyśle L. odmówił odwołania. Wtedy Karol V przedłożył stanom dekret, głoszący L-a heretykiem, lecz te przeciwiły się, sam zaś L. wyjechał. Po drodze, d. 4 maja, znienacka napadnięty przez nieznanych jeźdźców, był przyprowadzony do Wartburga.— Byli to ludzie wysłani przez elektora saskiego w celu wyrwania L-a z niebezpieczeństwa. Cesarz wszakże, korzystając z rozjechania się wielu książąt z Wormacyi, przedłożył 25 maja r. 1521 pozostałym edykt o herezyi L-a: ogłoszono go banitą a dzieła jego skazano na zniszczenie. Tymczasem zniknienie otoczyło L-a aureolą męczeństwa. Po owem porwaniu siedział on w Wartburgu, w stroju rycerskim, zapuścił brodę, nawiązywał zresztą stosunki z Wittembergą, dokąd nawet raz i niestrudzenie sypał listy okólne i pisma polemiczne. Nadto zajmował się sprawami natury teologicznej i prowadził dalej pracę nad ła-cińskiem Objaśnieniem Psalmów i Niemiecką

i może chęcią odpłacenia się książętom. Energicznie też występuje przeciw włościanom w piśmie Przeciw zbójeckim i morderczym chłopom i nawoływa książąt do tłumienia buntu: jest to ich obowiązek. Bierze rozbrat i z humanistami. R. 1525 w plamflecie o Prorokach niebieskich nazywa rozum „kłamcą dyabelskim“. Przeciwko bulli To skłoniło Pirkheimera Mutianusa do odsunięcia się od L-a. Nastąpiło wreszcie zerwanie i z Erazmem, który wystąpił był przeciw determi-nacyi woli. L. odpowiedział w rozprawie „Deservo arbitrio“ (grudzień 1525), gdzie wygłosił zasady krańcowego determinizmu. Luteranizm zacieśnia się: staje się osłoną religijną interesu polit, książąt terytoryalnych. Ogniskiem jest Saksonia; tu wzniósł się nowy kościół pod kierunkiem rządu krajowego, a środkami jego utrwalenia były kościelne i szkolne wizy-tacye, zaprowadzone od paźdz. r. 1528. Ł. je wywołał, nadał im kierunek przez swą książkę O wizytacyach, i sam pełnił obowiązki wizytatora. Przekształcono również i szkolnictwo ludowe i L. napisał dla szkół swoje Katechizmy (1529). Konsystorze stanęły u boku księcia; zależni od nich superintendenci sprawowali nadzór nad proboszczami, którzy wielkiej używali swobody i mieli jurysdykcyę w sprawach małżeńskich. Na wzór Saksonii kształtowały się inne kraje. W całem tern ugruntowaniu nowego udał się w przebraniu, Kościoła L. brał żywy udział. Aż do końca życia swego rozwijał w listach, broszurach, pismach ulotnych i objaśnieniach gorączkową działalność. Nie stronił od walki, z gwałtownością rzucał się na przeciwnika, choćby to był

Henryk VIII angielski lub Jerzy saski, „skrytobójca z Drezna“. Poglądy L-a polityczne, religijne i społeczne zbliżały się do poglądów ludu saskiego; nasiąkły mistycyzmem pospolitego mnicha z w. XV. Ten człowiek, mówca i pisarz-teolog, niestrudzony pracownik, był zabobonny. Z dyabłem prowadził osobistą walkę, a wszędzie, gdzie napotykał opór, upatrywał jego rękę. W domu poddawał się rządom swej małżonki, gromadził zaś koło swego stołu licznych ubogich studentów; powstały z tego Rozmowy przy stole charakteryzujące ciemnotę umysłu a zapal czy wość relormatora. Wbrew głoszonej tole-rancyi, nietolerancyjnie zachowywał się względem reformatorów Zwinglego i Butzera. Kiedy w r.

Willirama; w w. XIV i XV mnożą się przekłady oddzielnych części, które łączą się powoli w całość., Drukowano Pismo św. po niemiecku po raz pierwszy w r. 1466 w Strassburgu, a potem jeszcze 17 razy do r. 1525. Wszystkie te wydania urywków były opracowywane na podstawie jednego przekładu niewiadomego autora: to też wszystkie wykazywały tesame błędy w pojmowaniu tekstu oryginalnego i w języku. L. oparł swój przekład Pisma św. na tekście greckim, ustalonym przez Erazma z Rotterdamu. Największą trudność stanowił wybór języka, który byłby zrozumiałym dla całego narodu, mówiącego wówczas różnemi dyalektami. L. przyjął język, używany przez rząd saski w korespondencyi i w papierach urzędowych, ale wzbogacił go, uzupełnił mnóstwem wyrażeń wyjętych z mowy potocznej. Język L-a staje się miarodajnym już około r. 1540; czerpią z niego świadomie lub nieświadomie pierwsi gramatycy niemieccy, jak Fabian Frangk (1531), Laurencyusz Albertus, Albert Oelinger (1573), Johannes Clajus (1578). Ale poszczególne dyalekty nie przestają żyć w literaturze samodzielnie, i dopiero w drugiej połowie w. XVIII można uważać literacki język za ustalony. W każdym razie przekład Biblii, dokonany przez L-a, jest najważniejsze«! wyda-

pomników literatury starożytnej, dokonany przez humanistów, stał się punktem wyjścia działalności literackiej L-a. Studya filologiczne Erazma z Rotterdamu i Reuchlina dostarczyły L-owi materyału niezbędnego do jego przekładu Pisma Św. Od czasów biskupa gockiego Ulfilasa nikt w Niemczech nie podjął pracy przełożeuia Starego i Nowego testamentu w całości. Za panowania Karola W. przetłómaczono ewangelię św. Mateusza; wiek IX zadowolił się wyjątkami i opracowaniami poetyckiemi; w w. X i XI wydawano teksty niemieckie z objaśnieniami, jak psalmy Notkera i Pieśń nad pieśniami

1519 elektor saski zawarł związek z południo-wemi miastami niemieckiemi, gdzie panowała nauka Zwinglego, L. namówił go do zerwania sojuszu. W r. 1530 był przeciw negocyacyoin augsburskim z katolikami i odmówił uznania formule wyznaniowej Melanchthona. Na postanowienie sejmu r. 1530 odpowiedział Glossaini do rzekomego edyktu cesarskiego, w którym do wrogich przeciw protestantyzmowi zamiarów natchnienie szło z Klemensa VII. W r. 1532 wymógł L.na elektorze, iż ugodę norymberską spisano według jego myśli. W r. 1536 uległ reformator obawie przed cesarzem i przystał na porozumienie wit-temberskie z Zwinglianami. M r. 1539 ogłosił ob- | rżeniem literackiem Wieków Średnich w Niem-szerną rzecz O soborach i kościołach, gdzie czech, ponieważ stał się podwaliną jednolitej dowodził, że sobory nie mają prawa ustana- kultury narodowej. Z drugiej strony popular-wiania nowych zasad wyznaniowych. W ugo- ność i szerokie rozpowszechnienie dzieła L-a dach pojednawczych L. nie uczestniczył bezpo- przyczyniły się do opanowania literatury nie-średnio, a przeciwny pojednaniu, sprawił, że mieckiej w pierwszej połowie w. XVI przez teo-elektor demonstracyjnie nie pojechał na sejm logię, to zaś prowadziło do jednostronności i cia-do Regensburga. Ostatnie Jata L-a były cięż- snoty ortodoksyjnej. Przekład Nowego Testa-kie. Nadciągnęła wojna religijna. Niezgoda meutu został dokonany przez L-a z niewiarogoduą między Zwinglianami i Protestantami wzrastała; szybkością od grudnia r. 1521 do marca r. 1522 L. polemiką swą jeszcze ją podżegał. Pocieszał się w czasie jego pobytu na zaniku wartburskim; jedynie prowodzeniem polemiki z katolikami następnie opracował go L. ostatecznie przy (Przeciwko papiestwu przez dyabła ustanowio- pomocy Melanchthona i wydał we wrześniu nemu, 1545). Śród przygotowań wzajemnych r. 1522. W latach 1523 — 24 ukazały się pierw-do tej walki żywota dokonał. Niezliczone tłumy sze części Starego Testamentu, a całkowite wyda-wzięły udział w pochodzie pogrzebowym do nie Pisma św. w. r. 1534 w Wittemberdze (Hans Wittembergi, gdzie w kościele zamkowym go Lufft); dalsze opracowania całości wydał L. w la-pochowano. Nad trumną miał mowę Bugenha- tach 1541, 43i 45-ym.—Do zakresu działalności li-gen; przemawiał i Melanchthon, po łacinie. Ród terackiej L-a należą oprócz przekładu biblii pieśni L-a, w linii męzkiej, wygasł w r. 1769. E- Ghw- religijne, kazania i pisma ulotne różnej treści. Działalność literacka Lutra. Zwrot do badania Pieśni religijne składali poeci epoki rycerskiej

jak Walter z Vogelweide, iż późniejszej, mieszczańskiej, jak Henryk z Laufenberga, ale we wszystkich tych utworach przeważał pierwiastek świecki. L. czerpał wzory do swoich pieśni z psalmów i starych hymnów łacińskich lub niemieckich, przerabiał też pieśni i ballady ludowe. Utwory poetyckie L-a odznaczają się objektywizmem formy, aczkolwiek materyału dostarczają autorowi własne przeżycia wewnętrzne; powraca w nich stale moment walki człowieka z szatanem, walki zwycięskiej, bo opartej na ufności w sprawiedliwość Boga. Większość pieśni L-a powstała w. r. 1523 —

Mm,

Luteranie, ob. Ewangelicki kościół. Lutetia Parisiorum, albo Lutetia, na monetach Lukotitia, gr. Aoo^ots^ta Ilaptaioov albo üaçiatov, miasto w Gallia Lugdunensis, na wyspie Sekwany, stolica Paryzyjczyków, Parisii, znaczna przez swą żeglugę, dzisiaj Paryż; tutaj obwołało rzymskie wojsko Juliana (Apostatę) cesarzem; Ammianus Marcellinus (15, 11, 3) mieni je: circumclausum ambitu insulari Parisiorum castellum.

Lutétienne, czerwony barwnik sztuczny z grupy fluorés ceiny.

Luther, astronomowie niemieccy: 1) E d w a r d (* 1816 — f 1887), wychowaniec uniw. w Kiel i Królewcu, od 1859 prof. astr. i dyrektor obs.

‘24. — Kazanie było przed L-em pomieszaniem w Królewcu, zaznaczył się głównie określeniem niepopularnej scholastycznej uczoności z pier- położenia gwiazd fundamentalnych Bessela.—2) wiastkiem satyrycznym, nowelistycznym, ko- Karol Teodor Robert (* 16 kwiet. 1822 micznym, a nawet pornograficznym: L. uczynił z niego wykład Pisma św., zwracał się, nie do fautazyi słuchaczy, ale do rozsądku i do sumienia; był nauczycielem, a nie retorem. Natomiast formę realistyczną, zarzuconą w kazaniach, stosował L. w swych pismach ulotnych.

Są one przeważnie treści agitacyjnej lub polemicznej; na szczególną uwagę zasługują: „An w paryzkich „Comptes Rend.“, den christlichen Adel deutscher Nation von des

Red.

W. W. W.

christlichen Standes Besserung“ i „Von der Freiheit eines Christenmenschen“. Za kontynuatorów tego stylu literackiego w Niemczech uważani są Fischart i Thomasius. — L. interesował się literaturą bardziej z pobudek reformatorskich niż artystycznych: był zwolennikiem t. zw. dramatu szkolnego, ale zwalczał przedstawienia pasyjne; polecał bajki Ezopa i sam nawet rozpoczął opracowanie zbioru (1530); natomiast inne rodzaje poezyi świeckiej miały w nim zdecydowanego przeciwnika. Ze względu na żywość, jędrność i prostotę stylu zasługują na uwagę listy L-a.

Bibliografia: „Luthers Werke - Kritische Gesammtausgabe“ (Weimar 1883 ust.); „Volksausgabe, hrsg. v. G. Buchwald u. a.“ (Berlin 1898 nst.; L-s „Briefwechsel hrsg. v. Enders“ (Frankfurt 1884); „L-s Dichtungen hrsg.

v. K. Goedecke“ (Lipsk 1883); „V. G. Schleus-suer (Wittenberg 1892); „L-s Tischreden, hrsg.

v. Förstemann u. Bindseil“ (Lipsk 1844 — 48, 4 t.); A. E. Berger „Die Kulturaufgaben der Reformation“ (Berlin 1894) i „Luther in kulturgeschichtlicher Darstellung“ (Berlin 1895); I. Köstliu „Luther-Leben u. Schriften“(wyd. 5-eBer-lin 1903 ust.); M. Lenz „Luther“ (wyd. 3-e Berlin 1897—9); Buchwald „Dr. M. Luther“ (Lipsk 1901); Berger „Biographie d. L.“ (Berl. 1895); Harnack „L-s Theol.“ (Erlangen 1862— 80, 2 t.); Köstlin „L-rs Theologie“ (Sztutg. 1862); Franke „Grundzüge d. Schriftsprache L-rs“ (Görl. 1888); Evers „Martin L-rs Lebens u. Charakterbild“ (6 t., Moguncya 1883- 90); INioble „Genealog. Hausbuch d. Nachkommen d. Dr. M. L.“ (Lipsk 1871).

S. Orz.

w Świdnicy), wych. uniw. we Wrocławiu i Berlinie, r. 1841 adjunkt obser. we Wrocławiu, r. 1843 w Berlinie (pod dyr. Enckego), r. 1851 dyr. obser. w Bilk pod Düsseldorfern, odkrył 24 planętoidy; w wielkim atlasie niebieskim obser. w Berlinie opracował godzinę 0h i wyniki wielu obserwacyi ogłosił w „Astr. Nachr.“ i

A. Ł.

Luthmer Ferdynand, budowniczy i pisarz niemiecki (*    1842). R. 1879 dyrektor

szkoły i muzeum rzemiosła artystycznego we Frankfurcie n. M., gdzie rozwinął pożyteczną działalność. Wydał m. in.: „Goldschmuck d. Renaissance“ (Beri. 1880); „Malerische Innenräume moderner Wohnungen“ (Frankf. 1884 — 6; dalszy ciąg tej pracy. „Maler. Innenräume aus Gegenwart u. Vergangenheit“, t-że 1888 — 92, ser. II nowa 1896), „Romanische Ornamente u. Baudenkmäler“ (Frankf. 1896), nadto wiele podręczników artystycznych i wzorów.

Lutki, ob. Ludki.

Lutko z Tokar r. 1435 pisarz skarbowy w Krakowie, r, 1442 występuje jako podskarbi skarbów królewskich, a r. 1460, przy tytule scholastyka sandomierskiego i kanonika krakowskiego, zapisany jako pisarz skarbu królewskiego.

Lutnia, łac. testudo, włos. Huto, fran. luth, wzięła swoją nazwę z arab. El Aoudh. Jeden z najstarożytniejszych i najpopularniejszych aż do w. XVIII instrumentów strunowych „brzdąkanych“. W w. XVI i XVII L. w chórze instrumentów ówczesnych zajmowała stanowisko przednie i miała w powszedniem życiu społeczeństwa ówczesnego może większe nawet zastosowanie niż fortepian dzisiejszy: była bowiem niezbędnym instrumentem w kościele, salonie i teatrze. W orkiestrze prowadziła głos generał-basu, uzupełniała harmonię, towarzyszyła recytatywom, aryorn, a przytem, w charakterze iustrumentu solowego, przewodniczyła każdej zabawie, tańcom i t. p. Wyrażając się popularnie, L. jest ulepszoną gitarą, tylko znacznie większą. Sposób użycia obu instrumentów jednakowy, tylko ze względu na dźwięczność L. o wiele wyżej stała od gitary, dlatego, że tylna jej deska drewniana (zwykle klonowa), była zbudowana wypukło, w kształcie rozpoło-wionego melona, albo skorupy żółwia (stąd pochodzi łacińska jej nazwa „testudo“, t. j. żółwia skorupa), więc też silny miała rezonans. W w. XV L. miała 5 strun (przedtem 4), w. XVII aż 24. W w. XVI najczęściej używano L-i o 6 strunach, z których 5 pierwszych były podwójne, najwyższa zaś pojedyńcza. özyjka L-i była podzielona na bunty (poprzeczne listewki metalowe); przedział między buntami wskazywał półtony, jak na gitarze; strój L-i

A. Pol.

Red.

E. Ghw.

był b. zmienny; najczęściej wszakże sześcio-strunową L-ę strojono tak: G-C-F-A-d-y. Besard i wielu in. stroili A-D-g-h-7-a. Nuty pisano na 5 i 6 liniach; kluczów nie używano, takt jednak oznaczano. Włosi oznaczali nuty cyframi arabskiemi i rzymskiemi; Francuzi i Niemcy literami alfabetu. Sposób pisania nut na L-ę zwał się tabulaturą (ob.).

Lutnia, gwiazdozbiór, ob. Lira.

Lutnia, nazwa kilku towarzystw artystycznych, głównie śpiewaczych, w Królestwie Boiskiem. Pierwsza co do czasu, L. warszawska powstała r. 1886. Świetne jej chwile przypadają na czasy przed r. 1900: koncerty jej gromadziły tłumy słuchaczów, a dobór treści, uwzględniający pieśni swojskie, przyczyniał się do krzewienia artyzmu swojskiego. Założenie Filharmonii r. 1899, a następnie wypadki polityczne 1904/6 pozbawiły to T-stwo dawnego wpływu. Łódzka L. powstała r. 1892, Radomska r. 1896, Mławska i Często-cho w s k a 1900, Ostrowiecka r. 1901. Dalsze szczegóły ob. Muzyczne Towarzystwa.

Lutomiersk, osada, dawniej m-ko, nad rz. Nerem, pow. Łaski, o 17 wiorst od Łodzi 2 671 m-ców r. 1908    (1441 katolików, 1 227 staro-

zakonnych i 3 prawosławnych). Mieszka tu wielu tkaczów, biorących robotę do domu od fabrykantów łódzkich. Dwa kościoły: parafialny (założony w w. XVI, następnie rozebrany i dopiero w r. 1781 dzięki ks. Barbarze Sangusz-kowej wymurowany, w r. 1895 odrestaurowany) i poreformacki (1650); urzędy pocztowy i gminny, sąd gminny i szkoła początkowa. Jarmarków 6. R. 1274 przywilej Leszka Czarnego, ks. sieradzkiego, przekształcił L. na miasto. W drugiej połowie XVI i pierwszej połowie w. XVII był jednym z ognisk kalwinizmu. R. 1570 ówczesny właściciel oddał nawet miejscowy kościół katolicki na, zbór kalwiński, który przetrwał aż do r. 1656. Wojny szwedzkie i pożary, zwłaszcza r. 1696 i 1797, zniszczyły L. Dopiero później, z chwilą powstania w L-n kilku fabryk sukna, zaczął się nieco podnosić. Z rozwojem Łodzi większy przemysł tu upadł. Istniejący przy kościele reformatów klasztor, r. 1900 skasowano, a bibliotekę wywieziono do Petersburga.

Lutomirski Stanisław, teolog i katecheta aryański (* w Lutomiersku z zamożnego domu — f 1575). Po ukończeniu zaszczytnie szkół w kraju i za granicą, wstąpił do stanu duchownego, był proboszczem w Koninie i Tuszynie. Kanonikiem przemyskim i sekretarzem Zyg. Augusta został w r. 1551; przez zdolności swoje i położenie społeczne był na drodze do otrzymania najwyższych w Kościele katolickim goduości, a jak niektórzy twierdzą, miał nawet obiecane arcybpstwo gnieźnieńskie. Mimo-to przeszedł na wyznania ewangelickie, za co go Dziaduski, bp przemyski, od wszelkich prerogatyw duchownych odsądził, wygnać z dyecezyi i książki przezeń wydane spalić kazał. L. odwołał się do sądu arcybiskupiego i otoczony kilkuset przyjaciółmi stawił się w Łowiczu, ale prymas Dzierzgowski nie chciał go przyjąć i wyrok potwierdził. Wtedy L. napisał swoje wyznanie wiary, posłał je królowi i przedniejszym duchownym i świeckim osobom, a ogłosiwszy drukiem, spór cały przed publicznością wytoczył. Nie wypadł on korzystnie dla L-a, który wkrótce przyjął wyznanie kalwińskie i został seniorem zboru pińczowskiego. R. 1559, przebywając w Kazimierzu pod Krakowem, prowadził korespondencyę z Albrechtem pruskim, zdając mu sprawę o postępach reforma-cyi w Europie, oczem miał wiadomości od pastorów kalwińskich w Tiibindze. Wpływ jego i znaczenie musiały być rozległe, a stąd dla przeciwników niebezpieczne, gdy w tymżesaraym czasie zadano mu truciznę, ale na ciężkiej chorobie się skończyło. Później przeciągnęli go Socyn, Lismanin, Ochin i Statoryusz do antitrynitarzy, u których r. 1563 otrzymał godność superintendenta. W tymże roku złożył synod w Mordach na pograniczu Litwy i Podlasia, na którym zebrani reforinatorowie zapalczywe stoczyli dysputy, z wielkiem zgorszeniem współwyznawców, tak dalece, że, zapobiegając stąd złym skutkom, sam zbór wileński żądał od L-skiego zwołania nowego synodu. Jakoż r. 1565 złożył ich dwa: w Brzezinach i w Węgrowie, oba sporów nie załatwiły. Uchwały tych synodów podpisał L. jako Superintendent. W r. 1566 na sejmie piotrkowskim miał publiczną rozmowę z kalwinami, objawiając zdania antitrynitarzy tak daleko posunięte, iż stawały wbrew wszelkim dogmatom chrześciań-skim, za co nawet kalwini go potępili. Najważniejsza rzecz: „Confessio t. j. wyznanie wiary chrześciańskiey... Przez które wyznanie iako niesłussnie yest oprócz wsselakiey nauki słowa Bożego Cacerzem osądzon kasdy tu obacz“ (Królewiec 1556). Dzieło to zaczyna się od listu do króla, po którym następuje drugi, do arcybiskupa i biskupów, potem przedmowa ze spisem 24 artykułów: pierwsze sześć traktują o słowie Bożem, o pismach oo. świętych, o kon-cyliach, Kościele, jego nauczycielach, o następcach apostołów; siódmy zawiera samo wyznanie wiary, w następnych zaś roztrząsa L. rozmaite traktaty religijne. Na końcu dodany jest dekret arcybiskupi w łacińskim języku przeciw autorowi r. 1555, z uwagami nad nim, dzieło w duchu luterskim, którego treść dokładnie Ringeltaube i Bock przytaczają. Nadto wiele listów drukowanych. F. M. Sobieszczański „Enc. Orgelbranda“ więk.

Lutomski, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem—nad złotym półksiężycem miecz końcem na dół. Nad hełmem w koronie szlacheckiej na pawim ogonie księżyc z mieczem, jak na tarczy. Używała go stara rodzina zachoduio-

za odmianę herbu Sas).

pruska L-eh, później w Poznańskiem osiadła.— » Wszechnicy im. Mickiewicza, zaś od r. 1907 wy-Z rodła: Niesiecki; Siehmacher III, 2; Pieko- głosił w różnych miastach Ameryki odczyty siński „O dynastycznem... pochodzeniu i t. d.“, o Polsce oraz o psychologii woli, zakładał też tabl. VII 37 (uważa herb ten bezzasadnie liczne bractwa wstrzemięźliwości. W r. 1908

osiadł w Warszawie. — W początkach swej Lutomyśl (Neutomischel), miasteczko działalności naukowej L. z powodzeniem interpretował Platona, zwłaszcza jego logikę; do Frankfurt n. O. ustalenia chronologii dzieł filozofa greckiego zastosował t. zw. tcoryę stylometryi. Swoje poglądy metafizyczne zawarł L. głównie w rozprawie doktorskiej oraz w pracy, zatytułowanej „Seelenmacht“. Stoi L. na stanowisku skrajnego indywidualizmu, klórego bronił jednostronnie i nazbyt dowolnie, wykazując jednak niezwykłą światłość myśli. Jako ,,prawdziwy indywidualista“, wychodzi z założenia, że on sam jest rzeczywistym bytem, substancyalną,

D.

w W. Ks. Poznańskiem, reg. poznańska, powiat t. n. Linie kolei żelaznych:

—Poznań i Trzcionka-L. M-ców 1805 (1 385 ewangelików, 303 katolików i 117 żydów), urząd ziemiański, komenda obwodowa, sąd okręgowy; kościół katolicki i ewangielicki, prywatna wyższa szkoła dla dziewcząt, zimowa szkoła agronomiczna, fabryka cygar, browar, tartak. Od r. 1837 uprawia się tu dużo chmielu.

L. został miastem r. 1788.—-Neumann „Orts-u.

Dr St. K.

Verkehrs-Lex. d. deuts. Reichs“ 1905.

rzeką Lea.

Główne w Anglii ognisko produkcyi plecionek ze słomy. Mieszk. około 40 000.

Lutorius Priscus Gajus, rycerz rzymski, który na śmierć Germanika elegię napisał i hojną nagrodę za to od ces. Tyberyusza odebrał (Tacyt); gdy zaś, spodziewając się większego daru, już naprzód podczas choroby Druzusa, syna Tyberyusza, inny poemat na śmierć jego ułożył i z próżności w kole dostojnych niewiast odczytał, skazał go w r. 21 po Chr. senat na śmierć; wyrok wykonano nie czekając nawet na potwierdzenie przez Tyberyusza.

Lutosławski Wincenty, współczesny pisarz filozoficzny polski i działacz społeczny (* w Warszawie 6 czerwca 1863). Po odbyciu pierwszych nauk w gimnazyum mitawskiem, studyował w Rydze chemię, poczem przeniósł się na wydział fizyko-matem. uniwersytetu dor-packiego, poświęcając się również naukom humanistycznym, które ukończył w r 1878 ze stopniem magistra filozofii. Zajęcia uniwersyteckie przerywał kilkakrotnie dla dłuższych pobytów w Europie zachodniej i południowej. W 24-ym roku życia ożenił się w Madrycie z poetką hiszpańską Zofią Casanova. Po trzyletniej pracy naukowej w Moskwie oraz w lon-dyńskiem British Museum, wykładał do r. 1893 filozofię na uniwersytecie w Kazaniu. Następnie przebywał zagranicą, najdłużej w Hiszpanii, pracując głównie nad dziełem o Platonie. W r. 1898 uzyskał w Helsingforsie stopień doktora filozofii. W ciągu r. 1900 wykładał na uniwersytecie Jagiellońskim, w latach następnych — w Lozannie i Genewie, oraz w Londynie. Po zawieszeniu wykładów na Wszechnicy Krakowskiej założył prywatne „Seminaryum filozofii narodowej“; w r. zaś 1902 — „Eleuteryę“, stowarzyszenie abstynenckie, a w rok później in-

ig. r.

S. Drz.

Luton, miasto w Anglii, w Bedfordshire, nad wolną istotą; wyprowadzając stąd naukę o mo-Posiada stary kościół gotycki, nadach, odmawia im wspólnej jednorodnej praprzyczyny: wszystkie są zgoła i bezwzględnie samodzielne i wolne. Podobny indywidualizm spiritualistyczny i mdeterministyczny trudno pogodzić z faktami rzeczywistości doświadczalnej. Dodać należy, iż pogląd swój L. uważa za wyraz polskiej filozofii narodowej. — Z biegiem lat porzucił L. właściwą pracę filozoficzną dla działalności społeczno-etycznej, polegającej na szerzeniu, w szczególności wśród młodzieży polskiej, poglądów i praktyk, nacechowanych mistycyzmem religijnym. — Bibl. Prócz licznych, ogłaszanych w różnych językach, artykułów i sprawozdań czasopiśmienniczych, wyszły oddzielnie m. in.: „Das Gesetz d. Beschleunigung d. Esterbildung“ (chemia) (Halla 1885); ,,Erhaltung u. Untergang d. Staatsverfassuu-gen nach Plato, Aristoteles u. Machiavelli“ (Wrocł. 1888);    ,.0 logice Platona“ (cz. I Krak.

1891; cz. II Warsz. 1898); ,,0 pierwsz. trzech tetralogiach dzieł Platona“ (Krak. 1896); ,,The Origin and Growth of Platou’s Logic“ (Lond., New-York i Bombay 1897); ,,Principes de sty-lométrie“ (Paryż 1898); ,,Teoria délia stilo-metria“ (Rzym 1898); „Ub. du Grundvoraussetzungen u. Consequeuzeu d. indiv. Weltanschauung“ (Helsingf. 1898);    ,,Seelenmacht“

ne „Eleusis“, którego zadaniem miało być oddziaływanie na członków w duchu etycznym. Wróciwszy w r. 1906 do kraju z odbytych następnie dalekich podróży, prowadził przez krótki czas w Krakowie kursa robotnicze

A. T.

Lutostański Bolesław (* w Warszawie r. 1837—f w Krakowie r. 1890), lekarz. Do nauk zawodowych przykładał się początkowo

(Lipsk 1899); ,,Platon jako twórca idealizmu“ (Warsz. 1899); ,,Z dziedziny myśli“ (Krak. 1900); „Wykłady Jagiellońskie“ t. I—II (tamże 1901—2); „Z dziejów wstrzemięźliwości“ (1902); „Eleusis, czasopismo Elsów“, t. I (t-że 1903); „Juliusza Słowackiego Genesis z Ducha, wyd. 1-e krytyczne z komentarzem treści i formy“ (1903); „Logika formalna“ (t-że 1906); „The Polish nation“ (University of California 1908); ,,Losy jaźni u Słowackiego“ (Krak. 1909); „Rozwój potęgi woli przez psychofizyczne ćwiczenia“ (Warsz. 1909); „Nieśmiertelność duszy i wolność woli“ (t-że 1909); „Darwin i Słowacki“ (t-że 1909).

w Warszawie, następnie w Kijowie i w uniwersytetach niemieckich; wykonawstwem zajmował się w Krakowie i jako lekarz zdrojowy w Iwoniczu; był członkiem Akad. Urn. krakowskiej i pełnił tam obowiązki sekretarza komi-syi statystyczno-lekarskiej. — L. był pisarzem b. płodnym, zajmującym się w pracach swych głównie antropologią, balneologią, epidemiologią, hygieną i statystyką lekarską; prace te, w część obszerne, ogłaszał przeważnie w wydawnictwach: „Przegląd lek.“, „Klinika“, „Medycyna“, „Dwutyg. med. publ.“ i „Zdrowie“ oraz w „Rozpr. i sprawozd. wydz. matem, i przyrod. Akad. Urn.“; nadto m. in. wydał osobno: „Zbieranie szczegółów statystyczno-lek. i materyałów epidemiologicznych i t. d.“ (Kraków 1870; os odb. z „Kliniki“), „Higiena zastosowana do potrzeb życia osobniczego i społecznego i t. d.“ (tamże 1873 —1874, 2 zesz.),

„Zmiany w prawie karnem w ubiegłem dwudziestoleciu“ (Nr. 14). Wyjaśnienia L-go z zakresu ustawy stemplowej oddawały niezliczone przysługi („Nowela Stemplowa“ 1887, wyjaśnienie Ustawy z r. 1884 „Gazeta“ JMeJV« 19 — 51, 1891, 18 — 34), „Trzy nowele stemplowe i alienacyjne“ 1893, 40—42, 1895 27 — 28). L. „stosował w życiu zasady bezwzględnej uczciwości, karcił surowo tych, których do ka-tegoryi uczciwych nie zaliczał; brał żywy udział w życiu prawniczem, o ile to w okresie ciężkim dziejów naszych ujawniać się mogło w pracy zrzeszonej, interesował się szczerze postępami nauki prawa“ (,,G. Sąd.“ 1905 z d. 11 lutego).

(* 13 stycz. 1880 w Radomiu), skończył uniw. warszawski r. 1903, uczył się w Lipsku, Berlinie i Paryżu. W lutym r. 1905 zawezwauy przy katedrze prawa cywilnego w Warszawie; jednocześnie zaofiarowano mu wykład procedury cywilnej (w marcu jednak z powodu strajku studentów uniw. przestał być czynnym). Ogłosił drukiem dwie prace: ,,Z badań nad pierwiastkiem prywatnym i publicznym w procesie cywilnym“ ( 1907 ) i „Zaręczyny, stu-dyum z zakresu prawa małżeńskiego“ (1907). T-stwo Prawnicze warszawskie poleciło mu wydać w nowym przekładzie zbiorowym prawników warszawskich „Kodeks Cywilny“ (1908). Wiele artykułów pomieścił w „Gaz. Sądowej“ (od 1904) i w „Ogniwie“ (1903 —1905). W'dodatku o „Ogniwa“ przetłóm. (z Wł. Konopczyńskim) Esmein’a „Zasady prawa konstytucyjnego“. Prócz tego przełożył Mengera „Społeczne zadania nauki prawa“ (1908) i „Prawo do całkowitego wytworu pracy“ (pod redakcyą K. Lutostańskiego, nakład „Prawdy“ 1909);Mikła-szewskij A. „Strajki i kwestya społeczna; Prawo strajku“ (zroś. Warsz. 1906), Legiena „Niemieckie związki zawodowe“ (Warsz. 1906). R. 1906 wydawał „Bibl. prawno-społeczną“ (zeszytów 7). Lutowa rewolucya, ob. Francya: dzieje.

Lutowanie, spajanie dwóch części metalowych lutem (ob.). Części spajane powinny w spoinie nietylko być zupełnie czyste, gdyż lut przylega mocno tylko do powierzchni metalicznych czystych, ale i pozostać czystemi podczas L-a, t. j. należy je ochronić przed utlenianiem się. W tym celu stosujemy rozmaite środki ochronne, po części zależne od temperatury topnienia lutu, który powinien się topić przy niższej temperaturze aniżeli części spajane, a przy wyższej, aniżeli środki ochronue. Przy użyciu lutów miękkich stosujemy jako środki o-chronne najczęściej kalofonię, chlorek cynku (Zn Cl₃) i chlorek amonu (N H₄ Cl), zwany sal-miakiem, przy użyciu lutów twardych zazwyczaj boraks (Na, B₄ Or—j—10 H₂ O), a glinę, lutując żelazo.—Lutu miękkiego używa przeważnie blacharz do spajania blach cienkich i przed-

2) K a r o 1, syn poprzeduiego,

„Szczawnica w Galicyi, jej zdroje i urządzenia“

(tamże 1874), „Żegiestów w Galicyi“ (tamże, t. r.), 3 broszury o Iwoniczu (t-że 1876— 77),

„Zastosowanie wagi dziesiętnej (grammowej) do praktyki lek. dla użytku lekarzy i aptekarzy“

(t-że 1876) i „Porównanie wody Żegiestowskiej z wodami żelazistemi zagrań.“ (t-że 1879).—

Por.: Kośmińskiego „Słown. lek. polskich (284

— 286).

Dr J. P.

Lutostański, prawnicy: 1) S e w ery n, członek izby sądowej (apelacyjnej) w Warszawie (* 6 lut. 1839 — f 2 lut. 1905). Kończył uniwersytet w Petersburgu, aplikował w Królestwie r. 1860 i tu przechodził stopnie karyery sądowej. Reforma sądowa r. 1876 zastała go na stanowisku podpisarza X (karnego) dep. senatu. Translokowano go do Radomia na stanowisko członka sądu okręgowego, skąd w r.

s. p.

1883 wrócił do Warszawy, do wydziału karnego izby sądowej. Sędzia wykształcony, odznaczał się wysoką miarą sprawiedliwości; dążył zawsze do prawdy materyalnej (a nie formalnej tylko). L. brał czynny udział w instytu-cyach użyteczności publicznej: w T-stwie Osad Rolnych, gdzie był członkiem prezydującym w zarządzie, i w T-stwie Dobroczynności, gdzie był członkiem zarządu, najlepszą po sobie, po sumiennej (aż do pedanteryi) pracy swej zostawił pamięć. Od r. 1873 zasilając „Gaz.

Sądową“ pracami, od osiedlenia się w Warszawie wszedł do Komitetu redakcyjnego. Pomieścił w „Gazecie“ wielką ilość artykułów z zakresu stosowauia ustaw sądowych. W ciągu wielu lat prowadził „Kronikę kryminalną“

(1873—1886;, „Cywilną“ (1887 — 1902); wyjaśniał ustawę stemplową, notaryalną, karną; pisał niezliczone odpowiedzi redakcyjne z zakresu stosowania ustaw w Król. Polskiem, odpowiedzi znakomite, w których znajdowały wyraz zarówno wiedza, jak i rzetelny talent prawniczy i olbrzymie doświadczenie sądowe.

Z okazyi jubileuszu ,,Gaz. Sądowej“ r. 1893 j miotów drobniejszych, jego zaś najważniejszem zamieścił w numerze jubileuszowym art. i narzędziem do tej pracy jest lutownik, a prócz

na

B. O.

oczyszczamy części spajane i powlekamy jedną z nich cienką warstwą tinolu, nakładamy na to część drugą i, przyciskając, n. p. obcęgami, jedną część do drugiej, trzymamy krótki czas nad płomieniem, t. j. tak długo, aż przestaną się wytwarzać gazy tinolu, poczem wyjmujemy z ognia obie części z sobą zlutowane. Tinol bowiem rozkłada się w ogniu, przyczem ulatniają się części płynne i lotne, a w spoinie pozostają części stałe, t. j. metal w tinolu zawarty, a służący za spoiwo. Tinol zawiera już środki ochronne przeciw utlenianiu się metalu w ogniu, nie potrzebujemy ich więc dodawać oddzielnie. Tinolem można L-wać i zapomocą l-nika z tą jednak odmianą, iż tinolem powlekamy części spajane, w smole pogazowej węgla kamiennego, torfu a L-nikiem, rozżarzonym przez przyciskanie go i łupków, a także w produktach destylacyi al-do tinolu lub do spoiny, wywołujemy potrzebne j kaloidów i w oparowym occie drzewnym. Olei-ciepło do rozkładu tinolu. — Spoiny wykonane ste bezbarwne płyny o zapachu aromatycznym; lutem twardym są daleko wytrzymalsze od | z kwasami tworzą łatwo rozpuszczalne sole, wykonanych lutem miękkim, a chociaż ich    przy utlenieniu nadmanganianem potasu dają

wykonanie jest o wiele mozolniejsze, stosujemy    kwasy dwukarbonowe pirydyny. Ob. Pi ry

je wszędzie, gdzie miejsce spojone ma wyka- dyna.

cięska dla pierwszych.

Lutycy, ob. W i 1 c y.

Lutydyny (dwumetylopirydyny), C₇ H;) N, wzgl. Cs H₃ (CH₃)₂ N, znajdują się wraz z pirydyną i pikoliną w oleju otrzymywanym przez destylacyę kości i in. substancyi zwierzęcych,

tego piecyk i lutownica. Lutownik albo młotek lutowniczy składa się z pręta żelaznego, mającego rączkę drewnianą u jednego końca, i z przytwierdzonego do drugiego końca kawałka miedzi kształtu w przybliżeniu piramidy, tak zaostrzonej, iż koniec jej tworzy ostrze krótkie a dobrze ocynowane. Blacharz rozżarza L-nik, t. j. tylko jego część miedzianą, pociera nim lut, który się topi i w kroplach przyczepia do ostrza L-nika, a następnie nakłada ten lut na miejsce spajane, poprzednio oczyszczone i obsypane lub powleczone środkiem ochronnym. Przed potarciem o lut pociera się L-nik rozżarzony o środek ochronny, aby ułatwić przyczepianie się lutu do lutownika. — Najprostszym piecykiem przenośnym do rozżarzania L-nika jest krótka rura blaszana o średnicy ok. 25 cm. z rusztem u dołu i pałąkiem u góry, do trzymania. W pracowniach bywają piecyki stałe. Aby przy pracy nie tracić czasu na częste rozżarzanie L-nika, urządza się w jego rączce lampkę spirytusową, pozwalającą regulowanie wielkości jej płomienia, który służy do stałego ogrzewania miedzianej części lutownika. — Lutownica v. lampa lutownicza dawniejszego ustroju polegała na ogrzewaniu płomieniem spirytusowym naczynia ze spirytusem, który wskutek tego parował, pary zaś wylatywały rurką a zapalone dawały płomień długi, wysokiej ciepłoty. Takie L-ce okazały się nie-bezpiecznemi, gdyż wybuchy zdarzały się b. często. W nowszych ustrojach stosuje się benzynę lub spirytus i doprowadza te paliwa za pomocą knota do rurki, którą początkowo podgrzewa się cokolwiek, n. p. płomieniem oddzielnej lampki spirytusowej. Pary z paliwa, w rurce zagrzanej wytworzone, a wylatujące z niej małą dziurką, zapalamy dopiero po zmieszaniu się ich z powietrzem. Lutując ti-n o 1 e m (ob. Lut)

zywaó wytrzymałość prawie równą wytrzymałości części lutowanych, n. p. miedzi, żelaza i t. d. Lutując, n. p. blachy, stosujemy lut miękki tylko do spajania blach cienkich, nakładając w spoinie jedną blachę na drugą w znaczniejszej szerokości lub dając w zamian osobną nakładkę; spajając zaś grubsze blachy lutem twardym, możemy po dokładuem ich przycięciu i obrobieniu zlutować je w styku, t. j. lutując tylko na grubość blachy; spoina taka, po jej oczyszczeniu jest prawie niewidoczna, zwłaszcza przy doborze lutu barwy odpowiedniej. Taką blachę można nawet w spoinie obrabiać młotkiem, wyginać i t. d. Używając lutu twardego, należy go rozwalcować na blachę i przyciąć z niej paski szerokości spoiny, albo też, co jest dogodniejszem, użyć lutu w stanie drobnoziarnistym, zmieszać go ze sproszkowanym środkiem oclirotinym, zwilżouym wodą, i taka mieszaninę nałożyć między dobrze oczyszczone części spajane. Po mocnem złączeniu, np. związaniu drutem, obu części spajanych, wsuwa się całość w piec opalany węglem drzewnym, w którym następuje zlutowanie, a mianowicie wteuczas, gdy się części spajane rozżarzą a równocześnie lut stopi. Metali, które przed stopnieniem nie rozżarzają się, nie można lutować lutem twardym.

Lutownicze narzędzie, ob. Lutowanie. Lutra, ob. Wydra.

Lüttich, ob. Liège.

Lututów, osada, dawniej m-o, w g. kaliskiej, pow. wieluńskim, o 34 w. od stacyi kolei kaliskiej, Sieradza, odległa; do 2 000 in-ów (1908), trudniących się przeważnie handlem drobnym i rolnictwem. Osiedliło się tu w ostatnich latach wielu cyganów, którzy zajęli się rolnictwem i kowalstwem. Brudna to, niebrukowana i błotnista osada. Jarmarków dorocz-nycli sześć; co dwutygodniowe ożywione targi, zwłaszcza na trzodę chlewną. Kościół katolicki (fundowany w 1406, odbudowany na nowo 1790, odnowiony 1901); szkoła początkowa. L. jako wieś, istniał już w w. XV. W r. 1407 Jagiełło wyniósł L. do rzędu miast. W r. 1863 zaszła pod L-tem poważniejsza potyczka powstańów z wojskami rossyjskiemi, zwy-

E. Chw.

Dr A. J. (i.

A. (i.

je do odwrotu za Łabę.

Lutzów Ludwik Adolf Wilhelm, baron von (* 1782 — f 1832 w Berlinie), wstąpił w r. 1796 do armii pruskiej. R. 1813 otrzymał upoważnienie do utworzenia na Śląsku oddziału partyzanckiego, do którego zaciągnęło się wiele znakomitych osób („Korpus ochotników L-a“), w celu prowadzeuia wojny podjazdowej na tyłach nieprzyjaciela oraz wywołania powstania w Turyngii, Hesyi i Westfalii. Plan ten nie powiódł się wskutek bierności ludu. Oddział L-a odznaczył się niejednokrotnie w wojnie o niepodległość Niemiec; po pierwszym pokoju paryskim zreorganizowany, był przyłączony do armii Wallmondena. L. walczył następnie jako dowódzca pułku ułanów w wojskach liniowych, dostał się do niewoli po Ligny. R. 1822 został generał-ma-jorem.

Kra.

we Włoszech; r. 1802 był w wyprawie na St. Domingo. Wzięty do niewoli, naprzód na Jamajce, następnie na pontonach angielskich ciężką znosił niedolę. R. 1807 wszedł do wojska ks. Warszawskiego, walczył przeciw Au-stryakom; jako szef batalionu odbył wyprawę r. 1812 do Moskwy. W r. 1820 przeszedł do służby cywilnej. L., gdziekolwiek rzuciły go losy, zapisywał wypadki. Ułożył „Historyę legionów polskich“, głównie ze zwrotem uwagi na kampanię włoską i wyprawę na San Domingo. Rękopis mu zabrał pułk. Piotr. Baz. Wierzbicki, dawny współtowarzysz broni, i pod Lützen, miasto w prowincyi Saskiej (Prusy), I swoim imieniem dał wyjątki w „Bibl. Warszaw-w pobliżu Merseburga. Stary zamek i stary ( skiej“ r. 1847: „Wyspa Saint-Domiugo pod kościoł ewangelicki; pomnik Gustawa Adolfa ‘ względem statystyczny*n opisana według notât szwedzkiego. M-ców 3 500.— Pod L. stoczono dwie głośne w dziejach bitwy. W d. 6 listop. r. 1632 walczyli tu Szwedzi pod Gustawem Adolfem z wojskami cesarskiemi pod komendą Wallensteina: Szwedzi odnieśli zwycięstwo,

Gustaw Adolf jednak poległ w tej walce. —

W d. 2 maja r. 1813 Napoleon pobił pod L. połączone’ wojska pruskie i rossyjskie i zmusił

lę. r.

Liitzelburger Haus, zwany Frankiem,

rzeźbiarz niemiecki w. XVI ( j 1526); r. 1522 założył pracownię w Bazylei, w której wykonywał delikatnie rżnięte w drzewie rzeźby. Celniejsze z nich: Erazm, Odpuszczenie grzechów, Chrystus jako prawdziwe światło, Chrystus niosący krzyż, Dwie pochwy do sztyletów, Walka chłopów z bandytami. Za arcydzieło uchodzi; Taniec śmierci, ilustracye do Starego Testamentu według Hansa Holbeina (ob.). L. jest najwybitniejszym przedstawicielem wysubtel-nionej rzeźby; w wytwornym, pełnym elegan-cyi rysunku jest niezrównany.

Kra.

Lutzów Karol von, niemiecki historyk sztuki (* 1832 w Getyndze — f 1897 w Wiedniu). R. 1858 docent historyi sztuki w uniw. Monachijskim. R. 1863 rozpoczął w Wiedniu wydawnictwo „Recensionen u. Mitteilungen über bildende Kunst“, habilitował się w uniw. tamtejszym i r. 1864 został profesorem w Akad. sztuk pięknych. Jako krytyk i erudyta, L. uchodził za powagę. Ważniejsze prace: „Münchener Antiken“ (Monachium 1861—69); „Die Meisterwerke d. Kirchenbaukunst“ (1877); „Die Kunstschätze Italiens“ (Sztutgard 1883).

Luvigini Luigi, ob. Luigi ni/

Lux Kazimierz, żołnierz i pisarz (* w Warszawie 1780 — f tamże 1846). R. 1796 wszedł do służby wojskowej jako furyer do legionów polskich we Włoszech. W bitwie pod Marengo ranny, za odznaczenie się otrzymał stopień porucznika. R. 1796 — 1801 walczył

porobionych na miejscu 1805 i 1806“. Pozostawił rękopis: „l’Angleterre vue à Londres et dans ses provinces en 1804“. Obszerny życ. Lux’a w „Cmentarzu Powązkowskim pod Warszawą“ (T. I).

Luxembourg Franciszek Henryk de Montmorency, książę, de L., marszałek Fran-cyi, sławny wódz za Ludwika XIV (* 1628—f 4 stycz. 1695), syn straconego za pojedynek hr, de Montmorency - Bouteville. Po śmierci ojca opiekowała się nim księżna Condé, za jej pro-tekcyą został adjutantem wielkiego Kondeusza, ówczesnego księcia d’Enghien. Pod kierunkiem tego wodza, młody L. pierwszą odbył kampanię r. 1647, odznaczył się r. 1648 pod Lens i lubo dopiero liczył lat 20, został marszałkiem polnym. Podczas niesnasek domowych za ma-łoletności Ludwika XIV trzymał się Kondeusza, a gdy Mazarini r. 1650 uwięził tegoż, starał się o wydobycie go na wolność. Gdy się to nie udawało, a na niczem spełzł plan porwania siostrzenic kardynała, L. udał się do Burguu-dyi, a stąd z nowo zaciężnym pułkiem do Tu-renniusza do Hiszpanii, gdzie został generałem dywizyi. Ranny i wzięty do niewoli r. 1650, z początku traktowany był zaszczytnie; gdy jednak nie można było odwieść go od stronnictwa Kondeusza, osadzono go w Vincennes. Po powtórnej ucieczce Mazariniego i uwolnieniu Kondeusza, L. został gubernatorem w Belle-garde, gdzie po zaciętej obronie poddać się musiał wojskom królewskim, poczem powrócił znów do Kondeusza, dowodzącego armią hiszpańską, i po oblężeniu twierdzy Arras zasłonił odwrót księcia do Bruxelli. W r. 1652 zabrał pod Valenciennes marsz, de Laferté do niewoli; r. 1653 wraz z Kondeuszem zmusił Francuzów do zaniechania oblężenia fortecy Cambrai, ale r. 1658 dostał się w ręce nieprzyjaciół, którzy go wymienili wkrótce za marszałka d’Aumont. Po zawarciu pokoju Pirenejskiego, na początku r. 1660, wraz z Kondeuszem przybył do Frau-cyi, gdzie obaj otrzymali przebaczenie'krôlew-skie. Około tego czasu zaślubił dziedziczkę domu Luxembourg i zamienił dotychczasowe swoje nazwisko i herb na nazwę rodową żony.

Kiedy r. 1667 rozpoczęła się wojna z Hiszpanią, L. wstąpił do armii jako ochotnik; potem pod Kondeuszem, który na nowo otrzymał naczelne dowództwo, zajął Salins, szturmem zdobył Dole i wkroczył do Limburga, na który ciężkie nałożył kontrybucye. We dwa lata później Ludwik XIV napadł na Hollaudyę, a wykonanie tego planu poruczył L-owi, który zdobył Deventer, Coevorden, Z woli, zwyciężył pod Bodegarve i Wörden, ale z powodu zalania całego kraju przez Hollendrów, cofnąć się musiał do Charleroi. R. 1674 L. brał udział w bitwie pod Seneff; r. 1675 po śmierci Turen-ne’a, został marszałkiem Francyi. Z początku objął naczelne dowództwo nad Wyższym Renem, gdzie przegrał bitwę pod Philippsburg; r. 1667 otrzymał dowództwo we Flandryi, zabrał Valenciennes i Cambrai, znacznie przyczynił się do zwycięstwa ks. Orleańskiego pod Mont-Cassel, nie dopuścił księciu Oranii oblężenia miasta Charleroi, zdobył Gandawę i pokonał księcia Oranii w Saint-Denis pod Mons. Później poróżnił się z ministrem Louvois, który go osadził w Bastylii pod pozorem, że zawarł przymierze z djablem, oskarżono go także o porozumienie z dwiema sławnemi trucicielka-mi, Voisin i Vigoureux, i dwukrotnie, dla kon-froutacyi z niemi, zawieziono go do Vincennes. W r. 1680 został uniewinniony, ale kazano mu osiąść w swoim majątku na wsi. Dopiero w r. 1690 król powierzył mu znowu dowództwo nad armią przeznaczoną do Flandryi; tu pod Fleu-rus pobił księcia Waldeck, walczył w bitwach pod Leuze i Steenkeerken, w r. 1693 pokonał Wilhelma III angielskiego pod Xeerwinden. Konstytucyi ciała był słabowitej, nawet ułomny, ale umysł miał przenikliwy i energiczny. Beaurain „Histoire militaire du duc de L.“ (1756); „Mćm. pour servir à l’hist. du maréchal de L., écrites par lui-même“ (1758) i „Campagne de Hollande en 1672“ (1759).

Luxemburg, księst i mias., ob. Luksemburg.

Luxemburg Róża (* 5 marca 1871). W r. 1887 ukończyła drugie gimnazyum warsz., w któ-rem notowano ją za „złe sprawowanie“ z powodu uporczywego używania jęz. polskiego tam, gdzie władza szkolna wymagała mowy rossyj-skiej. W ostatnim roku swego pobytu w gimnazyum zawarła znajomość z niedobitkami dawnego „Proletaryatu“ i wstąpiła do ich koła. W końcu r. 1888 nastąpiły aresztowania, przed któremi L. wyjechała za granicę r. 1889. W uniw. Zürichskim oddała się trzyletnim studyom nad matematyką i naukami przyrodniczemi, potem nad naukami społeeznemi, studyując przytem pilnie historyę Polski. W r. 1893 obejmuje redakcyę „Sprawy Robotniczej“ („Spr. Rob.“ 1893 — 1896), organu powstającej Socyaldemokracyi Król. Pol. i w imieniu jej występuje na Międzynarodowym Socyalistycznym Kongresie w Ziirichu, gdzie jednak wskutek waśni partyjnych nie przyjęto jej do delegacyi polskiej. W r. 1896, przed zebraniem się Międz. Socyal. Kongresu Londyńskiego, na który P.P.S. wygotowała projekt rezolucyi z żądaniem państwowej niepodległości Polski, L. po raz pierwszy wstępuje w literackie szranki międzynarodowego socyalizmu, drukując artykuły w kwe-styi polskiej w ,,Neue Zeit“ ,,Vorwaerts“ ,,Saechsische Arbeiterztg.“ i ,,Critica Sociale“ (Ob. wydanie polskie: ,,Kwestya Polska, a ruch socyalistyczny“, zbiór artykułów R. L., Karola Kautsky’ego, P. Mehringa, Parvusa i in. Kraków). Prace te zwróciły uwagę na młodą autorkę i tym razem wchodzi do delegacyi polskiej. W r. 1897 L. staje się stałą współpracowniczką ,,Neue Zeit“ i przyjmuje współ-pracownictwo w ,,Sachs. Arb.-Ztng.“ w której m. iu. drukuje seryę artykułów o ,,Kwestyi wschodniej“, rewidując z punktu widzenia mar-xizmu tradycyjne poglądy Marxa i socyalde-mokracyi międzynarodowej. R. 1898, po złożeniu rozprawy ,,Die industrielle Entwicklung Polens“, L, otrzymuje na uniw. zürichskim stopień doktora nauk państwowych, poczem zamieszkuje w Berlinie, skąd w czerwcu tegoż roku udaje się na agitacyę wyborczą wśród ludności polskiej na G. Śląsku z powodu wyborów do parlamentu. R. 1898 zaczyna się jej współpracownictwo w ,,Leipz. Volksztg“ szeregiem artykułów przeciw rewizyouizmowi Bernsteina (osobne wydanie ,,Sozialreform od. Revolution“ 1899; wyd, 2-e 1908). Pod wrażeniem tych artykułów soeyaldemokracya drezdeńska powierza L-ównie redakcyę tej gazety (w sierpniu 1898). We wrześniu r. 1898 na sztut-garckim zjeździe Socyaldemokracyi Niemiec L. występuje przeciw taktyce oportunistycznej, Bernsteina, Volmara, Heinego i t. d. W grudniu tegoż roku, wskutek zatargu z Gradnau-erem, wówczas redaktorem ,,Vorwaerts’u“, L. porzuca redakcyę ,,Saechs. Arbs.“, osiada^ w Berlinie, agituje w Poznańskiem i na G. Śląsku, nieporzucając jednocześnie współpracow-nictwa w ,,Neue Zeit.“ i ,,Leipz. Volksztg“, poświęconego polemice z oportunizmem, którą prowadzi też na dorocznych zjazdach partyi niemieckiej i w ustnej agitacyi niemieckiej, wzywana na zebrania partyjne w rozmaitych miastach Niemiec. W r. 1899— 1900 ukazuje się w ,,Neue Zeit“ serya jej artykułów przeciw kierunkowi Jaurès’a i Milleranda; tamże w r. 1900 krytyka Sombarta. Na Międzyn. Zjeździe Soc. w Paryżu r. 1900 nastąpiło znowu starcie przedstawicieli P. P. S. z L-owną, zakończone zupełnym podziałem delegacyi polskiej na dwie nawzajem niezależne sekcye: P. P. S. i S. D. Na tymże Kongresie L. została wybrana przez delegacyę niemiecką do komisyi w kwestyi militaryzmu; komisya przyjęła opracowany przez nią projekt rezolucyi i obrała ją na swą sprawozdawczynię w plenum kongresu. — W r. 1901 prokuratorya pruska wyto-

100 mar. kary.

nych broszur w języku polskim.

17 t.).

de la folie“ (t-że 1893).

ożyła jej w Poznaniu proces za obrazę ministra oświaty Studta (z powodu broszury ,,W obronie narodowości“, zawierającej ostrą krytykę rozporządzenia, znoszącego polski wykład religii w szkołach). Wyrok Gdy wskutek silnego ożywienia się ruchu robotniczego w Królestwie zaczął wychodzić ,,Przegl. Robotniczy“ (1902) i ,,Przegl. Socyaldemokra-tyczuy“ (1903), L. przyjęła wybitny udział w tych pismach, tak samo jak w ,,Czerwonym Sztandarze“. W r. 1904 na Międzyn. Zjeździe Soc. w Amsterdamie została wybrana do „Ko-misyi w sprawie taktyki“, gdzie skupiła się walka przeciw Jaurèsowi i międzynarodowemu oportunizmowi. W tymże r. 1904 za mowę wyborczą r. 1903, w której prokuratorya dopatrzyła się obrazy majestatu, L. została skazaną na 3 miesiące więzienia w Zwikau, lecz po 2 mięsiącach więzienia uwolniona wskutek wstąpienia na tron nowego króla saskiego. W r. 1905 w szeregu artykułów (w ,,Neue Zeit“, „Vorwaerts“, ,,Sachs.-Arbztug“ i ,,Gleichheit“) L. oświetla dziejowe wypadki w Ros-syi. We wrześniu r. 1905 nastąpił kryzys w redakcyi ,,Vorwaerts’u“, i L. zostaje wybrana do jego redakcyi. Z powodu mowy o strejku masowym na zjezdzie partyi niemieckiej w -lenie r. 1905 wytoczono jej proces, lecz nie czekając jego końca L. w grudniu r. 1905 rzuca pracę w redakcyi ,,Verwaerts’u“ i udaje się do Warszawy. Tu od stycznia do marca r. 1900 pracuje dla ,,Czerwonego Sztandaru“, 5 marca zostaje aresztowaną. Z początku w więzieniu śledczem na Pawiaku, później w X paw. cytadeli L. była więzioną do lipca, wypuszczona po złożeniu 3 000 rb. kaucyi. We wrześniu L. powróciła do Niemiec i ogłosiła szereg artykułów o strejku masowym, przedstawiających kwintesencyę jej badań ruchu rossyjskiego w r. 1905 (wyd. niem. „Der Massenstreik u. die Gewerkschaftsbewegung“): wywarły one rozstrzygający wpływ na zmianę poglądów niemieckiej S. D. o roli strejku powszechnego. D. 10 kwiet. r. 1907 L. jako delegatka z Polski i oficyalna przedstawicielka Zarządu partyjnego S. D. niemieckiej brała udział w loudyń. zjezdzie Socyald. Partyi Rob. Rossyi. W tymże roku za mowę na zjeździe w Jenie r. 1905 L. została skazana na 2 miesiące więzienia, które odbyła w więzieniu berlińskim. —Od paźd. r. 1907 L. zajmuje katedrę ekonomii politycznej z codzieunemi dwiema godzinami wyidadu w uniw. robotniczym, założonym przez niemiecką S. I), i zasilała i swemi pracami „Przegl. Socyaldemokratyczny“, wznowiony r. 1908 w Krakowie. — Prócz tego ten „najgenialniejszy uczeń Marxa“ (Mehring)

napisał cały szereg pism ulotnych i popular-

j. w.

Luynes Karol A Ibert, książę de, ulubieniec Ludwika XIII (* 1578 w Pont - St. - Esprit z rodziny pochodzącej z Plorencyi — f 1021). •

Był najpierw paziein na dworze Henryka IV i tam zaskarbił sobie łaski ówczesnego delfina, późniejszego Ludwika XIII. Po wstąpieniu na tron delfina, ani królowa matka, ani wszechwładny Concini (marszałek d’Ancre) nie spodziewali się znaleźć w nim współzawodnika, ale L. umiał pokierować Ludwikiem XIII i doprowadził do zamordowania marszałka d’Ancre, którego znaczny majątek oraz urzędy odziedziczył. W r. 1619 król zaszczycił go godnością księcia i para Francyi. W r. 1621 podczas wyprawy przeciw protestantom otrzymał L. szpadę connétable’a, wkrótce zaś potem sam urząd. Wykazał tyle nieudolności przeciw Hugenotom, że w sam czas umarłszy uniknął poniżenia. — Por. B. Zeller „Le connétable de L.“ (Par. 1879). Jeden z potomków jego, Karol Filip ks. L. (* 1695 — f 1758) ożeniony z markizą de Béthune, damą dworu królowej Maryi Leszczyńskiej, zostawił pamiętniki, w których znajduje się wiele ciekawych wiadomości o ówczesnem życiu dwor-skiem ( wydał Dussieux i Soulié 1860 — 65,

M. Ko.

Luys Juliusz (* w Paryżu 1828 — f

1897) lekarz. Nauki ukończył w Paryżu w r. 1857 i po obronieniu rozpr. „Etudes d’histologie pathol. sur le mode d’apposition et Révolution des tubercules dans le tissu pulmonaire“ osiągnął dyplom dokt. med. W r. 1862 L. został lekarzem szpitali paryskich, w roku zaś następnym otrzymał oddział w Salpêtrière oraz w domu zdrowia w lvry pod Paryżem; Akad. med. w r. 1877 wybrała L-a na członka; w r. 1881 założył pismo „l’Encéphale. Journal des maladies mentales et nerveuses“, w którym niejedną z prac swych ogłosił. L. był psychiatrą b. wybitnym oraz znawcą chorób nerwowych. Z pomiędzy prac jego b. cennych wymieniamy : „Recherches sur le système nerveux cérébrospinal, sa structure, ses fonctions et ses maladies“ (Paryż 1864 z atl. 40 tab.); „Études de physiol. et de pathol cérébrales“ i „Iconographie photographique des centres nerveux“ (t-że 1874, 2 t.); „Des actions réflexes du cerveau“ (t-że 1874 z 2 tab.); „Le cerveau et ses fonctions“ (t-że 1875; przekł. pois. T. Dunina p. n. „Mózg i jego czynności“ Warszawa 1879); „Traité pratique des maladies mentales“; „Leçons sur la structure et les maladies du système nerveux'⁴ (t-że 1875, z tabl.); „Leçons cliniques sur les priucipaux phénomènes de l’hypnotisme dans leurs rapports avec la pathol. mentale“ (t-że 1889); ;,Hypnotisme expérimental“ (t-że 1890, z 28 fotogr.) i ,,Le traitement

Dr J. r.

Luzacya, ob. Łużyce.

Luzak posługacz towarzysza jazdy polskiej. L-y w dawnej jeździe nosili mundury jakie miała właściwa chorągiew; zwierzchnie okrycia t. j. opończe na słoty i mrozy, mieli uboższe.

Km.

nycli skrzydłach, złożonych bokami w lewo—    (₀p Filipiny)

dwie szczęki szczupacze jak na tarczy. Przy-    Luzula DC.' (Kos matka). Rodzaj roślin

wieziony w połowie w. XIV do Prus Zacho- jednoliściennych z rodziny Juncaceae (sito-dmch przez jedną z gałęzi starego rodu nie- wate), bardzo blizki do situ. Różni się za-mieckiego von Markelingerode, zamieszkałego lą^nią jednokomórkową z łożyskiem dolnem; 3 w Harcu, któia następnie od dóbr, blizko Re- zalążki stojące posiadają okienka na dole i na szła położonych, a Lizejn zwanych, pisała się zewnątrz. Istnieje ok. 25 gatunków w okolicach Luziaiiskimi v. Luzyanskimi. - Źródła: Papro- „miarkowanych i w górach krajów ciepłych, cki; JSiesiecki, Siebmacher VI, 4, 45. h- Liście płaskie kosmate. Byliny często tworzące Luziński, herb polski. Na tarczy w polu darń. U nas rosną: 1) L. Pilosa (K. wiosen-błękitnem — na pagórku zielonym ze szczytu na). Liście szerokie po dojrzeniu owoców, szy-pnia złotego o trzech korzeniach wyrastają pułki wygięte, kwiaty pojedyńcze. 2) Ii cam-trzy listki zielone. Nad hełmem w koronie pestris D C. (K. p o 1 n a). Kwiaty po 6 — J 5, pod-szlacheckiej panna w czerwonej szacie, rozcze- ziemny korzeniak płożący się. sana, z koroną na głowie, parę rogów jelenich    Luzytania, łac. Lusitania, gr. Aooiravia,

w prawej, trzy zaś listki w lewej ręce trzy- AooiTavixvj, część zachodnia starożytnej Hisz-mająca. Przyniesiony w w. XIV do Prus Za- pauii, graniczyła na południe z rz. Tagus (Tajo), chodnich przez jedną z gałęzi starego rodu na zachód i na północ z O. Atlantyckim, pomorskiego von Waiden, która następnie od a leżąc pomiędzy rz. Anas (Guadiana) i Durius dóbr Luzina pisać się zaczęła L-imi. — Źródła: : (Duero) aż do jego uścia, obejmowała większą Niesiecki; Siebmacher VI, 4, 103; Ostrowski. D ; część dzisiejszej Portugalii, płc.-zachodnią część

Luzan Ignacy, poeta hiszpański (* 1702 w Saragossie — f 1754 w Madrycie); w młodym wieku przybył do Włoch, gdzie uczył się prawa w Palermie i w Neapolu i z zapałem oddawał się literaturze i poezyi. Powróciwszy w r. 1833 do Hiszpanii, dał się poznać przez przekłady poetów greckich i przeróbki sztuk francuskich i włoskich. Przez swe ,,Poetica“ udało mu się wprowadzić do literatury hiszpańskiej smak francuski. Był członkiem Akademii hiszpańskiej i jednym z twórców akademii San Fernando. Oprócz „Poetica“, mało jest jego rzeczy drukowanych. Samoistne jego poezye, odznaczające się tylko popularnością języka, zamieszczono w t. 61-ym ,,Biblioteca de autores espańoles“.

Luziański, Luzy a ń s k i, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem—dwie srebrne szczęki szczupacze w słup zębami do siebie. Nad hełmem w koronie szlacheckiej na dwu czar-fcl

BU

s wilii ' p

Ifljflo!

i A III !

jiy

Fig. 161. Luziański (herb).

Luzon, największa z wysp Filipińskich, leży pomiędzy 12 a 19° szer. półn. i 120°20’ a 124°20’ dług. wsch. od Greenwich. Rozległość f wraz z wysepkami przyległemi): 109.206 km. kw. (1 983 mile kw.); m-ców 3 500 000. Część północna wyspy tworzy większą masę jednolitą, południowa jest wydłużona I poszarpana zatokami. Do liczby znaczniejszych zatok należą Lingayen i Manila przy brzegu zachodnim, Albay i Sorsogon przy pid.-wschodnim, Ragay na południu. W części północnej ciągną się z północy na południe dwa pasma gór: Cordillera del Norte (Monte Santo Tomas 2 260 m., Pagsau 2 234 m.j i Sierra Mądre z wulkanem Cagua (1 195 m.). Część południowa i półwysep Camarines są wulkaniczne, większa część kraterów jednak wygasła. Z większych wulkanów czynne są: Taal (2 250 m.), Labo (1552 m.), Isarog (1966 m.), Mayon (2 374 m.) i Bulusan (1 624 m.). Wybuchy wulkanu Mayon wyrządziły wiele szkód w czasach nowszych. Jednym z dziwów' przyrody na L. jest Laguna Eucautada („Jezioro Zaczarowane“), jezioro rozlane w kraterze, w pobliżu Manili. Z wielu rzek najznaczniejsze: Cagayau, Magat i Pasig. Klimat wilgotny i gorący: panują gorączki, cholera czyni znaczne spustoszenia; cyklony obracały niejednokrotnie wsi i miasta w perzynę. Roślinność bardzo bujna; zwierząt drapieżnych niema wcale. Z ciał kopalnych: w większej ilości rudy żelaza i miedzi, siarka i węgiel. Ludność składa się z trzech warstw, osiadłych na wyspie koncentrycznie. Ludność pierwotna (Negrito) przez dwa najścia malajskie wepchnięta została wgłąb kraju; plemiona z pierwszego najścia malajskiego (Tingiana, Igorro, Calinga i in.) otoczyli ją dokoła, tak że tworzy tylko wyspy etnograficzne. Malaje drugiego najścia (Ta-gale, Visaya) zajmują pobrzeże, gdzie mieszkają też Chińczycy, Hiszpanie i mieszańcy

ig. p

S. Urz.

S. Drz.

s. p.

Estremadury, płd. część Leonu i płd.-wschodnią część Starej i Zachodniej Kastylii. Pliniusz wymienia jako mieszkańców L-i Luzytauów, Lusitanie którzy, krainie miano nadając, przez krótki czas tylko, i to r. 150 — 140 przed Chr., pod wodzą Wiryatusa najpotężniejszy na całym półwyspie szczep tworzyli, jako i Turdu-lów; Ptolemeusz zaś Luzytanów, Turdetanów, Celtów i Wettonów, na pograniczu Hiszpania Baetiea; Strabon tylko Luzytanów i Celtów. Głównemi miastami były: Augusta Emerita (dzisiaj Merida), Scallabis (Santarem) i Fax Julia (Beja), które były zarazem siedzibami trybunałów sądowych, eonventus iuridici; Nar-ba Caesariana (Alcantara), Ebora (Evora), Salmantiea v. Hermantica (Salamanea v. Sa-lacia di Alcaęar), Meribrija, Olisippo v. Je-Hcitas Julia (Lizbona) i MyrtUis (Mertola). Kiedy Plinius 46 miast znaczniejszych w L-i wymienia (5 rzymskich kolonii, jedno munici-pium rzymskich obywateli, 3 municipia juris Latini i 37 miast podatkujących rzymskiemu państwu), liczy ich Ptolemeusz 57. — Za ces. Augusta obejmowała L. całą krainę z drugiej strony rz. Durius i na południe od rz. Tagus aż do południowego wybrzeża morskiego i po-rzecza Anas, była więc co do położenia swego nad morzem krótsza, lecz od wschodu ku zachodowi daleko większa, aniżeli dzisiejsza Portugalia. Zachodnią część krainy tworzyły żyzne równiny; więcej ku wschodowi położone jej części były górzyste i dzikie.

Luzyusze. Jmsu, rzymski ród plebeiuszow-ski: 1) G aj u s L., siostrzeniec Maryusza, pod którego dowództwem przeciw Cymbrom walczył; dla sprośnego czynu, jakiego względem cym-bryjskiego wojaka się dopuścił, na śmierć skazany; — 2) L. G e t a, za ces. Klaudyusza praefectus praetorii, złożony został z urzędu pod wpływem Agryppiny dla zbytniej uległości względem Messaliny; 3) Q u i n t u s L. Q u i e t u s, książę maurytański, dowodził za ces. Trajana konnicą, lecz dla podłych czynów dowództwo postradał; w wojnie przeciw Dakom r. 100 po Chr. stawił się dobrowolnie pod rozkazy cesarza i bił się dzielnie, jako i w wojnie przeciw Partom, w której także Żydów pobił; cesarz wynagrodził go godnością konsula i namiestnictwem Palestyny; powróciwszy do ojczyzny, zorganizował w Mauretanii bunt i uknuł spisek przeciw Hadryanowi, cesarz niebawem rozbroił buntowników, a senat, wbrew woli cesarza, skazał L-a na śmierć.

Luzatti Luigi, ekonomista, finansista i polityk włoski (* w marcu 1841), urzędnik w ini-nisteryum skarbu, profesor ekonomii w Padwie, deputowany. Zajmował się przez długie lata propagandą banków ludowych, kooperatyw i kas zaliczkowych, według wzorów niemieckich. Z jego inicyatywy wstąpiły Włochy na drogę ceł protekcyjnych. Kilkakrotnie bywał (po raz pierwszy 1891) ministrem skarbu. Pisał nader wiele w przedmiotach banków ludowych, ruchu koo-peratystycznego włoskiego po czasopismach i oddzielnie. Z rzeczy ogólniejszych wymienić należy: „Le classe dirigenti e gli opérai in Inghilterra a proposito délia lotte di classe“ (1893); „Saggio sulle dottriue dei precursoli religiosi e scientifici delPodierno fatalismo sta-tistico" (1895).

Luzatto Mojżesz Chaim, kabalista i poeta hebrajski (* w Padwie 1707 — f w St. Jean d’Acre w Palestynie 6 maja 1747). Syn zamożnego kupca, otrzymał b. staranne wychowanie zarówno w zakresie studyów judaistycznych, jako i nauk klasycznych. Jako poeta zajmuje L. b. wybitne miejsce i tworzy niemal epokę w literaturze hebrajskiej zarówno pod względem stylu jak i formy, która wolna od napuszystości średniowiecznej, odznacza się prostotą, rytmicznością i polotem myśli. Ale bogata wyobraźnia szuka sobie uścia w mistycznej nauce kabały: zdaje się L-mu, że miewa wizye, że prowadzi rozmowy z patryarchami biblijnymi, bodaj czy nie jest mesyaszem; pisze mnóstwo dzieł kabalistycznych i naśladuje księgę Zoharu (ob. Kabała). Rozpowszechnia naukę swoją śród małego grona uczniów, a ci, przejęci wielkością mistrza i czarem jego osobistości, zdradzają jego tajemnicę. Szczególnie wielbi go przybyły do Padwy dla studyów medycznych Jekutiel Gordon z Wilna, który wysyła o nim do miasta rodzinnego list pełen zachwytu. Rabini włoscy, a także i inn. krajów, pomni zamętu, jakie wywołało w judaizmie wystąpienie fałszywego mesyasza Sabbataja Cebi, są zaniepokojeni działalnością L-a. Zmuszają go do zaprzestania nauczania kabały i zabierają mu jego dzieła kabalistyczne. L. nie może jednak przezwyciężyć pociągu do tej nauki i aby uniknąć prześladowań, przenosi się r. 1735 do Amsterdamu i tu zarabia na u-trzyinanie szlifowaniem dyamentów, otoczony miłością i szacunkiem powszechuym. Następnie emigruje r. 1744 do Palestyny, ale epidemia cholery zabiera go wraz z całą rodziną trzy lata po jego przybyciu. L. płodny autor, wydał za życia : „Leszon Limmudim“, stylistyka i poetyka hebrajska (Mantua 1727); ,,Chanukkath ha-Arou“, pieśni z powodu inauguracyi synagogi sefar-dyjskiej w Padwie (Wenecya 1729); „Szir Hillulim“ wiersze per no z.te (Wenecya b. r.; późniejsze wydania mają inne tytuły); „Mesil-lath Jeszarim“, wykład etyki judaizmu, dzieło odznaczające się głębokością religijną i pięknością formy (Amsterdam 1740; dwa przekł. niemieckie); ,,Derech Tebunoth“, metodologia talmudyczna (tamże 1742); ,,Lajeszarim Tehilla“ dramat (tamże 1747), to najpiękniejszy i najbardziej dojrzały utwór, który ustalił L-a jako poetę pierwszorzędnego (przekł. niemiecki).— Po śmierci L-a wydano: rDerech Chochma“ dyalog pomiędzy mistrzem a uczniem o sposobie uczenia się (Amst, 1783; dodano trzy mniej-

Dr. S. P.

sze traktaty treści talmudycznej i mistycznej); „Choker u-Mekubbal“ zasady kabały w formie dyalogu pomiędzy filozofem a kabalistą ( Szkłów 1785; krytyczne wyd. Freistadta, Królewiec 1840); „CXXXVI1I Pitche Chochma“ 138 defi-nicyi kabalistycznych z objaśnieniami (Koree 1785); „Migdal Oz“ dramat (Lipsk 1837, ze wstępem łac. Delitzscha); „Addir ba-Maromu komentarz do Idry, Rabby“ (składowej części Zoharu; Warsz. 1886); „Kineath Adonaj Cebaotli“ przeciw sekcie sabbatyańskiej (tamże 1888); „Daath Tebunoth“ o 13 artykułach wiary (tamże 1889; wraz z traktatem o wybawieniu p. t. „Maamar ha-Geuła“); „Milchemeth Mosze“ w obronie Zo-hasu, przeciw dziełu Leona da Modena (tamże .1889, wraz z traktatem o zasadniczych podstawach kabały „Jesode Kelale Cliochmath ha-Emeth“); „Sefer ha-Higgajon“, zasady logiki (tamże 1897). — Prócz tego przechowały się rozmaite dzieła w całości łub częściowo w rę-kopiśmie, a śród nich najbardziej znane są: dramat na tle opowieści biblijnej o Samsonie i Filistymczykach: „Szimszou u-Phelisztim“; naśladowanie 150 Psalmów (ukończone w r. 1727; dwa z nich drukowane) i komentarz kabalistyczny do Pięcioksięgu w formie Zoharu (ob. wyżej). Dwa ostatnie te dzieła dały powód do prześladowania L-a: Obwiniono go, że chce wprowadzić swoje Psalmy do liturgii na miejsce Dawidowych i że się uważa za natchnionego duchem wyższym, potrzebnym do ułożenia nowego Zoharu. — Por.: „Jew. Eneycl.“

s. v. VIII 222 — 224 i wymienioną tam literaturę; Bernfeld w „Jahrb. f. jiid. Gesch. u. Literatur“ 1907, 172—201.

Lfdzatto: i) Samuel Dawid (pseudonim literacki Sze DaL.), wybitny uczony żydowski i jeden z głównych twórców nowoczesnej, krytycznej nauki judaizmu (* w Tryeście 22 sierp. 1800— f w Padwie 29 września 1865). Syn biednego rzemieślnika, uczęszczał do szkoły tylko do 13-go roku życia; kształci się dalej jako autodydakta i nabywa obszerne wiadomości ze wszystkich niemal dziedzin nauk humanistycznych. Wreszcie pisze bardzo wcześnie rozprawy naukowe i poezye hebrajskie, włoskie i łacińskie. Za młodu utrzymuje się z lekcyi prywatnych, a gdy r. 1829 założono pierwsze naukowe seminaryuin rabiniczne w Padwie, L. obejmuje profesurę egzegezy biblijnej i językoznawstwa hebrajskiego, historyi i filozofii żydowskiej. Położenie materyalne L-a było przez całe życie skromne, prawie biedne. Jako egzegeta L. zwraca najwięcej uwagi na estetyczną i etyczną stronę Biblii, posiłkując się nadto jako jeden z pierwszych egzegetów żydowskich metodą krytyki tekstualnej. Jako filolog pierwszy wskazywał na ważność narzeczy aramejskich dla poznania właściwości języka hebrajskiego, przy-tem i tu stara się przedewszystkiem odsłonić estetyczne piękno języka. Poezye jego odznaczają się głębokością myśli i klasycznością

formy L. uchodzi za nowoczesnego przedstawiciela szkoły hiszpańsko-arabskiej. W poglądach filozoficznych i teologicznych kierował się uczuciem, uwydatniał przeciwieństwo poglądów na świat judaizmu i hellenizmu, który nazwał atycyztnem, zarzucał Majmonidesowi że jego usiłowania pogodzenia nauki mojżeszowej z filozofią Arystotelesa spaczyły charakter tej nauki i podkreślał, że główną cechą judaizmu, to moralność, oparta na uczuciu, wierze i trądycyi. Był przeciwnikiem filozofii Spinozy. Jako człowiek była to natura nawskroś etyczna, jeden z jego uczniów charakteryzuje go jako ,,ojca biednych, przyjaciela prawdy, wcielenie sprawiedliwości i bezinteresowności¹*. Głęboka religijność nie przeszkodziła mu jednak w badaniach naukowych, opartych na najnowszej metodzie krytycznej; np. zwalczał autentyczność Zoharu i wartość kabały; wykazał późne powstanie wokalizacyi i akcentacyi tekstu biblijnego itd. —* L. rozwinął b. płodną działalność literacką: pisywał głównie po hebrajsku i włosku. Ważniejsze, wydane za życia dzieła to: ,,Kinnor Naim‘‘, zbiór poezyi hebrajskich (Wied. 1825; t. II pośmiertny tamże 1879); „Oheb Ger“, rozbiór krytyczny aramejskiego tłómaczenia Pięcioksięgu, znanego pod nazwą Onkelosa (Wied. 1830); ,,Prologomeni ad una grammatica ragionata della lingua ebraica“ (Padwa 1836); ,,Betulath Bath Jełiuda“, krytyczne wydanie części poezyi Jehudy ha-Lewego (Praga    1840);    ,,Abne Zikkaron“, 76    epitafii

z dawnego cmentarza żydowskiego w Toledo (tamże 1841), „Hamisztadel“ komentarz hebrajski do    Pięcioksięgu (Wiedeń    1846);    ,,Beth

ha-Ocar“, rozprawy z dziedziny gramatyki i literatury hebrajskiej (t. I Lwów 1847; t. II —III ze spuścizny, 1888 — 89); ,,I1 giudaismo illus-trato“ I — II (Padwa 1848 — 52); Calendario ebraico per 20 secoli (tamże 1849); ,,Wikkuach al Chochmath    ha-Kabbala‘‘,    krytyka    kabały

i księgi Zohar etc. (Gorycya 1852; ukończone jeszcze w r. 1826); ,,Lezioni di Storia Giudaica“ (Padwa 1852); włoskie tłómaczenia księgi Joba (Tryest    1853);    „Grammatica    della    lingua

ebraica“ (Padwa 1853 — 69); tłumaczenie włoskie i obszerny komentarz hebrajski do księgi Jezajasza (tamże 1855 — 67 ); włoskie tłómaczenie Pięcioksięgu (Tryest 1858 — 60); „Lezioni di Teologia Morale“ (Padwa 1862); ,,Lezioni di Teologia Metodica“ (tamże 1863); „Diwan R. Jehuda ha-Lewi“ 86 hymnów lirycznych Jehudy ha-Lewego, krytycznie wydanych (Ełk 1864) i t. d. Dzieła pośmiertne wyszły głównie staraniem jego synów. Najważniejsze: „Elementi gramaticali del Caldeo biblico e del dialetto tal -mudico babilonese“ (Padwa 1866; przekł. niemieckie, angielskie i hebrajskie); włoskie tló-maczenie Biblii przez L-a i jego uczniów (Rovigo 1866 — 76); „Discorsi storico - religiosi“ (tamże 1870); scholia hebrajskie do ksiąg Jeremiasza, Ezechiela, Przypowieści Salomona

i Joba (Lwów 1876);

literą W. (herb H ab dank). Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwie krokwie na tarczy. Odmiana herbu Habdank, nadana Jan. Wyhow-

Nachlath SzeI)aL.‘‘

alfabetyczny spis hebrajskich autorów średuio-wieczuych i poetów liturgicznych (2 zesz.,

Berlin 1878 — 79); „Jesode ha-Fora“, krótki wykład dogmatyki judaizmu (Przemyśl 1880);

vp

„Tal Oroth“ zbiór poezyi liturgicznych, z rękopisów krytycznie wydanych (tamże 1880) i t d. |

L. zasilał wszystkie niemal czasopisma judaistyczne w jęz. hebrajskim, włoskim, francuskim i niemieckim. Zbiór iego artykułów hebrajskich: „Penine SzeDaL.“ (Przemyśl 1888).

ÉflR

wam

Prowadził rozległą korenspondencye naukową z uczonymi żydowskimi i oryentalistami clirze-ściańskimi. Korespondencya jego hebrajska zebrana w ,,lgroth SzeDaL.“ (7 zesz., Przemyśl 1882 -91), nie hebrajska zaś w dziele „Epi-stolario italiano - francese-latino“ (Padwa 1890).

Fig. 162. Lwoserd (herb).

Warto nadmienić autobiografię (Padwa 1882; odbitka z włoskiege czpsm. Mosé 1 — VI). • —

skiemu, hetmanowi zaporoskiemu, r. 1660 z tytułem hrabiowskim św. państwa rzymskiego.— Źródła: Niesiecki; Jabłonowski „Heraldyka“, str. 45 i 173: Ostrowski.    D-

2) Filosseno, najstarszy syn poprzedniego, filolog i oryentalista (* w Tryeście 10 lipca 1829 — f w Padwie 25 stycz. 1854). Zajmował się przeważnie młodą wówczas nauką asyriologii, a także i judaistyką. Wydal m. in.:

,,Mém. sur l’inscription cunéiforme persane de    Lwów Mikołaj, poeta, artysta malarz i

Gedenkbuch zum hundertsten Geburtstage“ (Beri. 1900) i „Jew. Encycl.“ s. v. (VIII, 224-226).

Dr S. V.

Luźny człowiek, ob. W ł o ś c i a n i e w

Polsce.

Lwi związek rycerzy (Löwenbund, Gesellschaft zum Leuen) założony r. 1379 w Wiesbadens w celu utrzymania pokoju i wzajemnego popierania się na wypadek jakiegokolwiek niebezpieczeństwa z zewnątrz, grożącego któremu- brani je ruskich piesien“. Z oryginalnych prac

naukowych L-wa zasługują na uwagę: „Russka-ja Pirostatika iii upotreblenje ispytannych uże wozdusznych pjeczej i kaminow“ (Petersburg 1795/1799) i „O polzje i upotrebljenji russkawo ziemlanowo ugla“ (Petersburg 1799). W uznaniu zasług L-wa akademie: Sztuk Pięknych i Nauk w Petersburgu nadały mu godność członka honorowego. Życiorysy L-wa są w wydawnictwach „Syn Otieczestwa“ (T. LXXV1I, 1822) i „Moskwitianin“ (1855 JM® 6).

Béhistan“ (1848); „Le Sanscritisme de la działacz społeczny rossyjski (* 1751--f 1803), lange assyrenne“ (1849); ,,Notice sur Abou- pochodził ze szlachty gub. Twerskiej. Był nad-Jousouf Hasda'i ibn-Schaprout“ (1852). Większe to zdolnym architektem, celował zwłaszcza w dzieło o Żydach w Abisynii (tak z w. Pałaszach) opracowywaniu planów cerkwi. Dbały o pod-niedokończone z powodu śmierci przedwcze- niesienie poziomu estetycznego ogółu rossyj-snej. — Por. jeszcze: „Samuel Dawid L. Ein «kiego, przetłómaczył na język rossyjski podręcznik włoski o Perspektywie (Petersburg 1789) dla szkół ludowych. Należał do kółka literackiego, grupującego się koło Dzierżawina, Chemnicera, Kapnista, Chwostowa i t. p. Przetłómaczył na język rossyjski „Anakreona“ (Petersburg 1794) oraz „Pieśń o witeziu norweż-skim Haraldzie Chrobrym“ (Petersburg 1793). Zbierał pieśni ludowe rossyjskie, które przy współudziale muzyka Pracza wydał p. n. „So-

E. Ch w

Lwow Aleksy (* 6 czerw. 1798 w Rewlu, — f 7 stycz. 1870 w Romanach pod Kownem) rossyjski muzyczny kompozytor. Ukończywszy kurs nauk w korpusie inżynierów dróg i komu-nikacyi r. 1818, wstąpił do służby rządowej, kształcąc się jednocześnie w teoryi muzycznej i grze na skrzypcach. Jego opery oraz dzieła orkiestrowe i na skrzypce nie miały powodzenia. Unieśmiertelniła go jedynie kompozycya hymnu narodowego „Boże carja chrani“ do

kolwiek z członków związku, oraz w celu przeciwdziałania dziedzicznej nieprzyjaźni rodów rycerskich między sobą. Z czasem połączył się ze stowarzyszeniami św. Wilhelma i św. Jerzego, mającemi teżsame cele; a później zlał się ze związkiem miast szwabskich i wraz z nim rozpadł się. Pod koniec w. XV powstał inny L. Z. rycerzów w celu samoobrony przed dążeniami centralistycznemi Alberta IV bawarskiego; połączył się wkrótce ze związkiem św. Jerzego, a następnie ze związkiem miast szwabskich.—Por.: Riezler „Geschichte Bayerns“ 3 t.

(Gotha, 1889).

Lwoserd, herb polski. Na tarczy pięciodziel-nej w polu I czerwonem—orzeł srebrny; w II złotem—jeździec na siwym koniu, przebijący smoka, w HI błękitnem—lew złoty; w IV czerwonem—rycerz zbrojny na siwym koniu z mieczem w ręce prawej, z tarczą w lewej; w V czerwonem—dwie krokwie srebrne, tworzące

E. Chw.

a. roi.

E. Cii w.

Red.

Lwowczyk Łukasz, jeden z najsławniejszych kaznodziei w. XVI, dr. teologii, domini-kan (* 1523 we Lwowie — f w Dyszowie 1563), po dwakroć przeor konwentu w Krakowie, kaznodzieja katedry krakowskiej, słynny na wielu sejmach; w Krakowie, Warszawie, Lwowie i po in. miejscach kazywał z wielką żarliwością. Współcześni cuda prawie o jego wymowie piszą. Mówcy akademiccy podziwia-

Red.

według Cho-

słów Żukowskiego, za którą otrzymał wynagrodzę nie b. znaczne, wysokie odznaczenia (został adju-tantem cesarskim, dyrektorem kapeli nadwornej, której Glinka był tylko kapelmistrzem) i t. d. Ów hymn wykonano pierwszy raz publicznie d. 6 grud. (s. s.) 1833 w teatrze wielkim w Moskwie.

Lwów Michał, chemik rossyjski (* 1848), kształcił się w uniwersytetach w Kazaniu i Petersburgu; r. 1892 pry w. docent, a r. 1893 został prof. chemii nieorganicznej w Iustyt. łechnologicznym w Petersburgu. Napisał m. in.: „K woprosu ob izomerji krotonowych kisłot“ uCzasop. Ros. Chem. Tow.“, 1870); „O prje-djelnyeh ugljewodorodach s 5 pajami uglja w so-stawje“ (tamże 1870); „Dannyja o fotosintezje, swojstwaeh i njekotorych prewraszczenijach bromistago winiła“ (tamże 1879 — 1880); „Ob obszczich schemach reakcij dwój uycli razłoże-nij i izomjernych prewraszczenij“ (tamże 1884); „Gipotieza processa okislenija organiczeskich wieszczestw w wodnych rastworach“ (tamże

1889).

ze Lwowa Jan Ursyn, ob. Ursyn, ze Lwowa Michał, syn Bartłomieja, lekarz. Naukę rozpoczął w Krakowie r. 1486, bakałarzem i magistrem filozofii został tamże w 1. 1489 i 1492, następnie udał się do Włoch i w Bononii uzyskał dyplom doktora med.; wstąpiwszy do stanu duchownego, był potem w Bu-dzinie plebanem i lekarzem przybocznym króla węgierskiego, Władysława Jagiellończyka. —Por.; Kośmińskiego „Słowu. lek. polskich“ (280).

Lwowczyk Stanisław, dwóch pisarzy w. XVI. Jeden z nich był profesorem prawa kościelnego w Akad. Krakowskiej, o nim rozwodzi się Czacki („O litw. i pols. praw.“ I 95; III 531). F. M. Sobieszczański (Większa „Enc. Orgebranda“) poniekąd obu pomieszał, a nadto profesorowi przypisał prace Mateusza a Costeu „Cohortatio“ (Kraków 1543), gdzie jest pieśń Bogurodzica z komentarzami ascetycznemi. Jeden z nich napisał: „Apoiogia... wiary św. krze-ścianskiey Kościoła pospolitego przeciw naukom kacerskim“ (Kraków 1554), „De sanctis inter-fectis a Judaeis“ (Krak. 1543) i „O wzgardzie świata albo o nędzy stauu człowieczego“ (Krak. 1531); drugi wydał: „Stella clericorum cuilibet ..clerico summe nacessaria“ (Wiedeń 1515, o autorstwie L-a tej pracy Estreicher powątpiewa); ,,Regulae tredecim de morum et vitae clericorum reformatione“ i t. d. (Wiedeń 1512). —Por.: Estreicher XXI.

li go jak nowego Cycerona, bieglejsi w sztuce mówienia dostrzegali w kazaniach jego potęgę Peryklesową, bujność Demostenesa. Birko\N-ski w pochwale Sokołowskiego powiada, że kiedy L. słowo Boże na kazalnicy opowiadał, obszerny kościół św. Trójcy w Krakowie szczupłym się zdawał dla słuchaczy, których umysły mówca swoich słów potęgą i nadobnością już na tę już na ową stronę pociągał. Bzowski mieni go największym z krasomówców. Siejkowski cudownym prawie kaznodzieją. Po rywał on słuchaczy, rozrzewniał. Nieraz jęki i szlochania samego mówcę głuszyły, tak, że zatrzymywać się i przestawać musiał. Stan. Mieszkowski, prof. akademii krakowskiej, posyłał umyślnie młodzież swoją na kazania L-a, twierdząc, że więcej się z jego przykładu niż z prawideł pisauych nauczyć mogła. Pisma jego nie są wiadome. Altemura („Bibl. Ord. Praed.“) wspomina tylko „Sermones et adno-tationes in Bibliam“ po polsku. Okolski zaś powiada, że za jego czasów dzieła L-a znajdowały się w rękopismach w bibliotece ks. dominikanów we Lwowie.

Lwowczyk Jan Kacper, ob. L e o p o 1 i c i Janowie (Nr. 2, Jan Niez L.).

Lwowczyk Marcin (* 1540 we Lwowie — j 1589) jeden z największych polskich kompozytorów muzycznych w. XVI. Pierwsze nauki pobierał w szkołach lwowskich, wyższe wykształcenie muzyczne otrzymał dynieckiego oraz innych—u Sebastyana z Fel-sztyna, co jest taktem możliwym, lecz dotąd niesprawdzonym. Starowołski w „Hekatontas“ mówi o nim, że „był pierwszym w Polsce, który śpiewy kościelne na cały rok tak sztucznie, tak prawidłowo i tak wdzięcznie ułożył, że nie-tylko między Polakami, ale nawet między Europejczykami nie było dotąd mistrza, któryby śpiew chóralny z figuralnym stosowniej od niego złączył zdołał“. Dalej zaznacza, że L. ułożył melodye w jakiejś świetnej „kompozycyi figuralnej“, wykonywanej podczas procesyi wielkanocnej, oraz hymnem na cześć swego patrona,, św. Marcina Tureńskiego, „wiekuisty pomnik sobie wystawił“; nakoniec utrzymuje, że żaden z największych muzyków w Polsce ówczesnej, nie cieszył się tak wielką sławą jak L. — Zygmunt August zwróciwszy uwagę na L-ka, d. 5 maja 1560 mianował go w Wilnie swym kompozytorem nadwornym. Zdaje się jednak, że L. na. dworze królewskim nie długo bawił, w rachunkach bowiem dworu po r. 1560 z nazwiskiem jego już się nie spotykamy. Z ogromnej ilości jego utworów doszły do naszych czasów trzy msze pięciogłosowe: „Missa rorate“, „Missa de resurectione“ i „Missa Paschalis“. Tę trzecią przedrukowano w ^„Monum. muzyki kościelnej z epoki klasycznej w Polsce“ (zesz. III), ks. Szurzyńskiego. Wspaniałe to£dzieło osnute zostało na tematach czterech pieśni wielkano cnych (stąd jej tytuł): „Chrystus Pan zmar

A. Pol.

Źródła: Niesiecki; Czarniecki; t. I.

Lwowskie starostwo grodowe w woj. ruskiem. Obejmowało pierwotnie królewszczy-zny w ziemiach lwowskiej, halickiej, sanockiej i powiecie żydaczowskim; za czasów Kazimierza Jagiellończyka wydzielano z niego stopniowo star. żydaczowskie, grideckie, gliniańskie, janowskie. Tak uszczuplone s. L. należało do rzędu pierwszorzędnych: liczyło 22 wsie, a w mieście Lwowie browar, łaźnie, młyny, grunta, poddanych na przedmieściu Podzamczu, dwa zamki Wysoki i Niski. Zwykle było w posiadaniu największych magnatów: Odrowążów, Jarosławskich, później Mniszchów, Sieniawskich i t. d. Najdawniejszym starostą, o którym mówią dzieje, był Otton z Pilczy hr. Topor (wspomniany w dokumentach ok. r. 1351); przedostatnim Eustachy Potocki gen. artyleryi, lit,, za którego rządów ekspensa ponoszone przez s-stwo miały przewyższyć intratę, tak iż kwarty nie płacono. Ostatni s-sta Kicki w. koniuszy kor. nie chciał w r. 1772 złożyć przysięgi rządowi austryackiemu, za co odjęto mu starostwo.

twych wstał“, „Chrystus zmartwychwstał jest“, „Wstał Pan Chrystus“ i „Wesoły nam dzień nastał“. Z tego się okazuje, że L. był pierwszym z muzyków polskich (przynajmniej wcześniejszych od niego nie znamy), który opierał swe kompozycye na tematach swojskich pieśni ludowych kościelnych—nie zaś świeckich i nie na kantyku gregoryańskim, jak inni—i tym sposobem nadawał im poniekąd charakter dzieł narodowych. Z innych dzieł jego dochowały się: hymn na Rozesłanie Apostołów „Misi autem“, i „Cibavit“, które, sądząc z tekstu i formy muzycznej, tworzą cząstkę owych „pieśni figuralnych“ na cały rok, nad któremi tak się unosił Starowolski, a które podobno znajdowały się w bibliotece Czartoryskich w Puławach do r. 1831, gdzie podczas rabunku pałacu przez żołdactwo zaginęły wraz z wielu cennemi pamiątkami historycznemi. Jako kompozytor, L. poddawał się głównym jedynie przepisom szkoły niderlandzkiej, jak wszyscy zresztą wogóle muzycy tych czasów; wogóle jednak korzystał równie ze zdobyczy muzycznych specyalnej szkoły włoskiej jak niemieckiej i francuskiej, których założycielami byli niderladczycy, nie zatracając przytem samodzielności artystycznej, która go właśnie tak zaszczytnie wyróżniła z grona muzyków polskich XVI stulecia. W kombinacyach kontrapunktycznych był biegłym niepospolicie, czego dowodem „Gloria“ wspomnianej wyżej mszy wielkanocnej, w którem połączył z sobą wszystkie cztery pieśni wielkanocne, oraz pierwsze tejże mszy „Agnus Dei“, napisane na sześć głosów, w którym tenor pierwszy śpiewa pieśni „Chrystus Pan zmartwychwstał jest“, gdy tymczasem sopran drugi wyśpiewuje melodyę pieśni „Chrystus Pan zmartwychwstał“. Mimo tak ryzykownych, zarazem trudnych niezmiernie kombinacyi, całość tych cząstek mszy brzmi cudnie w wykonaniu, świetne prowadzenie głosów i czystość przedziwna harmonii wzbudzają w znawcach zdumienie i zachwyt.

Lwowscy, ród polski h. Nałęcz, gałąź możnej rodziny wielkopolskiej Ostrorogów. Protoplastą domu tego był Dobrogost Ostroróg, syn Sędziwoja, w-dy poznańskiego (ob. Ostrorogowie), kasztelan gnieźnieński, a później poznański (1504), który pierwszy od dziedzictwa swego Lwówka w pow. Poznańskim zaczął pisać się Lwowskim. Z potomków jego dobrze zasłużyli się ojczyźnie, bądź radą, bądź orężem: Jerzy, kasztelan santocki (1560), Marcin, kasztelan kowalski (1578), Stanisław, starosta międzyrzecki, jeden z najdzielniejszych wojowników w okresie panowania Stefana Batorego, i Mar ein, kasztelan kamieński (1590). Na synu tego ostatniego, J er zym, staroście międzyrzeckim (f 1623), ród Lwowskich wygasł po mieczu, pozostawiając po sobie pamięć dzielnych i prawych obywateli kraju.

Wielka Enc. Pow»ï. Il astr. Ser. I. Tom XLIII—IV. Zesz.dölb.

Żychliński

D.

Lwowska kasztelania, położona była w dawnem woj. ruskiem; ostatnim kasztelanem był Kajetan ks. Czetwertyński, mianowany r. 1786.

Dr J. B.

Lwów (po rus. Lwiw, po łac. Leopolis, po niem. Lemberg, dawniej Löivenburg) niegdyś stolica Rusi Czerwonej, dziś stolica Galicyi i Lodomeryi, leży pod 49°48’ — 49°52’ szer. płn. i 41.38’ — 41°46’ dług. wsch. od F., zajmuje około 32.02 kim. kw. powierzchni i liczy (w końcu 1906) 178 000 m-ców, bez załogi (około 10 000 ludzi). Leży na krawędzi północnej płaskowzgórza podolskiego w obszernej kotlinie rz. Pełtwi (prawie całkowicie nakrytej w mieście), otoczonej odnogami Karpat, wzno-szącemi się do 260 m. n. p. morza. 1) Dzieje, a) Okres początkowy. Żałożył L. r. 1250 książę Lew (ob.), syn Daniela. Tatarzy dowiedziawszy się o tern, kazali nowy gród „rozrzucić“. Niebawem odbudował go Lew ponownie, a w r. 1283 L. wytrzymał 2-tygodniowe oblężenie tatarskie, w 4 zaś lata późuiej odparł nowy ich najazd. Początkowy gród wraz z dworem książęcym wznosił się nad przedmieściem Żółkiewskiem, około groty kamiennej, na wierzchołku góry Łysej i na jej niższym terasie (ul. Zamkowa), tuż nad klasztorem Bazylianów. U stóp grodu, na pochyłości ku Pełtwi (dziś Stary Rynek), leżało podgrodzie.—Cztery drogi łączyły L. z Chełmem, Przemyślem, Haliczem i Łuckiem. Ponieważ przetrzebiona najazdami tatarskiemi ludność niemogła nowemu grodowi dość osadników dostarczyć, zastąpili ją obcy. Najpierw przybyli Niemcy, w tak pokaźnej liczbie, że książęta ruscy nazywają L. w swych dokumentach po niemiecku „Lemburge.“ Kolonizacyi niemieckiej

zawdzięcza swe założenie Kościół P. M. Śnieżnej. Później ściągają Ormianie (fundują Kościół św. Anny), Tatarzy, Żydzi, Karaici („Sa-raceni“). Skupienie tylu narodowości pozbawiało L. cechy ruskiej, ujawniającej się jedynie na dworze kniazia i w życiu cerkiewnem (Cerkwie św. Mikołaja, św. Jerzego, Onufrego i zniesione Teodora, Bohojawlenia i in., to puścizna ruskich czasów). Tuż u stóp dawnego grodu przytulił się Kościółek św. Jana Chrzciciela, wzniesiony przez misyonarzy Dominikańskich, otoczony opieką Konstancyi, żony Lwa, królewny węgierskiej, katoliczki. Za następców Lwa (f 1301): Jerzego I, Andrzeja, Lwa II i Jerzego

11    dzieje L-wa są nieznane: wzrasta tylko żywioł niemiecki. Dopiero po tragicznej śmierci Jerzego II (f 1340), kiedy zajął miasto Kazimierz Wielki, rozpoczyna się właściwa historya L-wa.6)Okres rozkwitu. OdbudowałKaz. W. L. po spaleniu go przez Lubarta i przeniósł z Podzamcza tam, gdzie obecnie leży śródmieście. L. polski wzniósł się w r. 1352 w płaskiej kotlinie nad Pełtwią, obwiedziony w czworobok murem, rowem, wieżami i zamkami: Wysokim i Niskim. Stary ruski gród opustoszał, podgrodzie zostało przedmieściem (Krakowskie) nowego miasta. Kazimierz W. obdarzył L. samorządem i u-względnił nawet odrębność pojedynczych części składowych ludności miejskiej (1356). Rządy miasta sprawował odtąd burmistrz i 12 rajców, sądownictwo spoczywało w rękach wójta i ławy z

12    ławników złożonej. Organizacya cechowa (początkowo 10 cechów) ogniskowała rękodzielników, którzy obok stanu kupieckiego tworzyli potęgę L-a. Uchodzić Kazimierz W. może za drugiego założyciela L-wa. Za Ludwika i jego wielkorządcy Władysława Opolczyka (1372— 1379) wznosi się L. zwolna do godności stolicy Rusi. Założono tu nawet mennicę, w której bito monetę odrębną dla Rusi. Wł. Jagiełło nadał miastu „obszary“, na których z czasem powstały: Hołosko wielkie i małe, Zamarsty-nów, Kleparów, Kulparków i Brzuchowice, oraz ważny b. przywilej składu, dzięki czemu L. został targowiskiem międzynarodowem i bazarem towarów wschodnich dla całej Europy. Zwłaszcza na 2 wielkie jarmarki po św. Agnieszce (21 stycznia) i po św. Trójcy w lecie przybywali kupcy z Niemiec, Prancyi, Włoch (głównie z Genui) i ze Wschodu. Zakwitł podówczas i przemysł. Igły pierwszy raz w Polsce we Lwowie wyrabiać zaczęto, odlewano tu dzwony, nawet działa, a miecznicy lwowscy powszechnej używali sławy. Klęska Warneńska (1444), upadek Konstantynopola (1453), upadek Kaffy (1475), kolonii genueńskiej na Krymie, gdzie Lwowianie z dawien dawna mieli bogate składy, przejście pod berło sułtana Kilii i Bia-łogrodu podważyły dobrobyt L-a; napady wołoskie i Tatarów pogorszyły położeuie, a pożar r. 1527 zniszczył L. do reszty. Ogień zmiótł L. niemiecki, jak niegdyś zgładził L. ruski. Nowy L., co po latach powstał z popiołów, przybrał piętno czysto polskie. Już za Kazimierza W. język polski wkracza do niemieckich rodzin starodawnego L-a, a wpływy polskie wychodzą z zamku i od kościoła. Za Zygmunta I żywioł polski do takiej doszedł równowagi z niemieckim, że w Katedrze wystawiono naprzeciw siebie dwie ambony, jedną dla niemieckiego, drugą dla polskiego kaznodziei, aż wreszcie w w. XVII w jednam tylko kościele utrzymało się kazanie po niemiecku. Także za Zygmunta I niemieckie akta ustają całkiem, a obok łacińskich pojawiają się coraz częściej polskie. Zupełną jednak przewagę nad łaciną zyskuje język polski we L-ie, jak i w całej Polsce, dopiero w w. XVII. Zwycięża też zasada unii religijnej: r. 1630 pozyskano dla niej Ormian, r. 1700 Rusinów. Unia ta ułatwiła spolszczenie Ormian, oraz zadzierzgła silniejsze węzły między żywiołem polskim a ruskim. Nawet protokuły stauropigii pisane były po polsku. Po pożarze r. 1527 stanął L. z kamienia i cegły: a miejsce gotyku ostrołukowego — zajął okrągły łuk Odrodzenia. Spotężniał przemysł i handel 1-wski. Kupcy 1-wscy w handlu ze Wschodem poczynają się łączyć w zbrojne karawany. Wskutek utrudnionego dostępu do portów naddunajskich, hodują ryby w kraju, i w tym celu dzierżawią stawy prawie na całej Rusi. W tej to dobie zakwitł handel małmazyą i futrami, wydoskonaliło się złotnictwo i hatciarstwo (zwłaszeza namiotnictwo). Podniósł się i ogólny poziom oświaty. Każdy prawie wybitniejszy kupiec miał tytuł doktora filozofii. Przykładać się do filozofii w Krakowie, do medycyny w Padwie, do prawa w Bolonii, było ideałem młodego patry-cyusza. Miał L., jak w Warszawie mowiono „najmędrszą radę w Polsce“: miał sądy, do których z zaufaniem zwracali się senatorowie, a nawet panujący książęta, prawników zdolnych i lekarzy szeroko słynących, takich Ursynów, Syxtôw, Kampianów i Boimów. Miał i światłych księży: tu początkowo kazał Skarga, tu się u-rodził i wychował F. Birkowski. Lwowianami są Szymon Szymonowicz oraz obaj Zimorowi-cze. W tym okresie zarząd L-a przybiera piętno coraz arystokratyczniejsze, znajduje się w rękach patrycyatu. Urząd rajcy stał się dożywotnim, rajcy zapełniali luki w swem gronie przez kooptacyę; 3 corocznie rajców urząd burmistrza sprawowało, zmieniając się co 4 tygodnie w urzędowaniu: pierwszy nazywał się burmistrzem królewskim, drugi burmistrzem gminy, a trzeci — radzieckiem. Taki porządek rzeczy wytworzył się ku schyłkowi w. XV, potwierdzenie zaś otrzymał przez dekret Zygmunta I w r. 1541 Stefan Batory dodał (1577) lonheryą, organ kontrolujący czynności rady, złożony z „czterdziestu mężów“ (20 kupców i 20 rzemieślników), ale wkrótce i to ciało opanowała rada. Rada, ława i zgromadzenie 40 mężów pospołu zwano stanami miasta yordines). W. XVI

Lwow, m-to.

CD

CO

y-*

Il

r asrïjiAT

■ ' n îij Ht

⁶ 'Hakt &■    ■ •

E tT

y.

«W

•rtmr

ii

N 1*“

fk ÿm

m

F:

i.

FR

12

ftfff

«w

MH

.é

•1

Htf •#+

»te

»«fl —,

w*

■*î '«

JjÉI

§■ * -

I

w

fÇL

■I

i J $•.

Ut-

11

te

flW

pi;

#■«11

#S

Pf

p$tt* «

Fig. 163. Gmach sejmowy we Lwowie (według książki: „Miasto Lwów w okresie samorządu“ 1870—1895).

■ ■-

A,

JÙA

to złote czasy L-wa. W tym okresie, aa rynku lwowskim składali hołd królom polskim hospodarowie wołoscy, a trzech z nich tutaj położyło swe głowy pod topór kata za knowania.

zniesionych przez Józefa II klasztorów i Kościołów w liczbie 28. D. 28 maja r. 1809 zajął miasto w imieniu J. Poniatowskiego porucznik Starzeński. Tłumy ludu witały żołnierzy polskich, w uniesieniu zrywano orły austryackie. Powitanie generałów Różnieckiego i Kamieńskiego d. 19 maja było jeszcze entuzyastycz-niejsze, D. 30 maja zawiązano we L-wie prowizoryczny „rząd militarny wojsk polskich¹⁴, który trwał do 18 czerwca t. r. Obywatelstwo L-wa, po raz pierwszy od lat wielu i po raz ostatni na długi znowu szereg lat, dokonało wolnego wyboru burmistrza: wybrano złotnika, Koberweina. Tylko arcybp ruski Angeło-wicz nie podzielał ogólnej radości. Nadejście korpusu austryack. gen. Egermanna położyło kres „rządowi militarnemu wojsk polskich". D. 28 czerwca zajęli m-to wojska rossyjskie pod gen. Meller-Zakomelskim i stały tu do d. 14 grud. 1809, poczem przywrócono w L-wie porządki austryackie. Nastały ciężkie czasy metternichowskie. Po r. 1836 L. jest jednein z ognisk konspiracyi patryotycznej, a za niemi szły represye: na górze hyclowskiej na Klepa-rowie (31 lipca 1847) stracono T. Wiśniowskiego (ob.) i J. Kapuścińskiego (ob.). Entuzyazm wielki wybucha w r. 1848, miasto wysłało adres do namiestnika z żądaniem swobód konstytucyjnych. Ale już d. 2 listop. 1848 wojska bombardują miasto (gen. Hammerstein). Ciężkie i smutne czasy L-wa kończą się z chwilą wydania dyplomu październikowego (1860), rozpoczynającego erę konstytucyonalizmu w Au-stryi. W 10 lat potem L. otrzymał samorząd, dzięki któremu, w krótkim stosunkowo czasie, pod prezydenturami: FI. Ziemiałkowskiego (1871 — 73), Al. Jasińskiego (1873 — 1880), Mich. Gnoińskiego (1880 — 1883), Wacł. Dąbrowskiego (1883—1887), Edm. Mochnackiego (1887 — 1897), dr. Godzimira Małachowskiego (1897 — 1905), Mich. Michalskiego (1905—1907) przekształcił się w wielkie miasto. Por. Pa-pée Fr. „Historya m. L-wa w zarysie“ (L. 1894); Jaworski Fr. „Przewodnik po L-wie i okolicy“ (L. 1908); Łoziński Wł. „L. starożytny“ (2 t., L. 1889 — 1892); Czołowski A. „L. za ruskich czasów“ (odb. z „Kw. Hist.“ t. V, L. 1891); Prochazka „Konfederacya lwowska 1464“ („Kw. Hist.“ 1892); Kubala L. „Oblężenie L-wa 1648“ („Szkice hist.“ t. I); Radzimiński „Materyały do historyi oblężenia L-a 1672“ (Krak. 1884); Czołowski „Bitwa pod L-wem i odsiecz Trębowli 1675“; Finkei L. „Napad Tatarów na L.'⁴ (L.    1890); Łoziński

Wł. „Galieyana“ (L.    1872); tegoż „T-stwo

Lwowskie przy schyłku w. XVIII“ (Lwów 1872); Kunasiewicz „L. w r. 1809“ (L. 1878); Wid-mann „Franciszek Smolka“ (L. 1886); Pepłow-

Podczas „Wojny kokoszej" (1537) pod murami św. Jura gromadziły się tłumy szlacheckie.

6') Okres upadku. Czasy Zygmunta III przyniosły pogorszenie: L. wytrzymał długie oblężenie (1587) stronnika arcyksięcia Maxy-miliana, Mik. Jazłowieckiego, ssty śniatyńskie-go; podczas rokoszu Zebrzydowskiego oblegali L. Stadniccy (1606). Później żołnierstwo niejednokrotnie wyciskało kontrybucyę ze L-wa.

Za Władysława IV skończyły się wprawdzie okupy wojenne, ale niebawem nastały wojny kozackie: L, (1648) wytrzymał 2-tygodniowe oblężenie Chmielnickiego i zapłacił 365 000 złp. okupu. R. 1655 Chmielnicki oblega L. sześć tygodni i pobiera 60 000 złp. okupu. R.

1672 obiegli m-to Turcy i Tatarzy i dopiero za 80 000 talarów okupu odstąpili. Tu w kamienicy arcybiskupiej (Rynek 1. 9) umiera Michał Wiśniowieeki, a d. 17 grudn. r. 1673 miasto wita tryumfalnie, z poetą Bart. Zimorowiczem na czele, Jana Sobieskiego. Jan III był wielkim protektorem L-wa: tu chętnie przebywał we własnej kamienicy (Rynek 1.    6), dbał o

podniesienie i fortyfikacyę miasta, mnożył przy-wileje, a z mieszczaństwem utrzymywał osobiste stosunki. On to d. 24 sierp. r. 1674 obronił L. przed Turkami i Tatarami. Na polach L-wskich r. 1695 stoczył zwycięską bitwę het.

Stan. Jabłonowski z najazdem tatarskim. W r.

1704 Szwedzi opanowali L., zrabowali go, nałożyli wysoką kontrybucyę. Rozwiał się urok niezdobytej fortecy, który L. dotąd otaczał.

Przez w. XVIII L. przedstawia obraz zniszczenia:¹ zubożał i wyludnił się, kamienice stały pustkami, fortyfikacyę rozwalały się, mieszczaństwo było w zupełnym upadku. Na utrzymanie konsystujących tu załóg szły dochody miasta. Odegrał L. jeszcze pewną rolę wojenną podczas konfederacyi barskiej: Kazimierz Pułaski (ob.) usiłował opanować miasto (1769), ale komendant L-wa. P. Korÿtowski, gwardzista pruski, odparł ataki barszczan. Bezpośrednio potem wkroczył do L-agen. Kreezetnikow i przebywał tutaj aż do przyjścia Austryaków (1772). d) Czasy austryackie. D. 28 wrześ.

1772 wjechał do L-wa baron Pergen, pierwszy gubernator „Galicyi i Lodomeryi“, posypały się manifesty, dekrety, reskrypty urządzające admi-nistracyę, szkolnictwo, sądownictwo i L. zaczął się zmieniać na m-sto austryackie, przepełnioną obcymi przybyszami, szukającemi tu Chleba i karyery, oraz zbiegami z „Polski*, którzy szukali bezpieczeństwa, Słynny był też L. w owym czasie z swoich zabaw i balów. Zniesiono mury miejskie, baszty i wały, tworząc ■ ski „Teatr polski we L-wie“ (L. 1889); Zimo-z nich plantacye, lub place budowlane; zabu- : rowicz B. „Historya m. L.“ (L. 1835); Józefo-dowywać się zaczęły przedmieścia, powstawa- wicz T. ks. „Kronika m. L.“ (L. 1854); Cho-ły gmachy publiczne, przeważnie na miejscu I (dynicki Ign. ks. „Historya L.“ (L. 1829); Zu-

brzyckiD. „Kronika m. Lwowa“ (L. 1844); „Miasto L. w okresie samorządu 1870--1905“L.1906).

li dzielnic: Halickiej, Krakowskiej, Żółkiewskiej i Łyczakowskiej. Środek śródmieścia tworzy rynek, istniejący w tym samym obszarze od założenia miasta przez Kazimierza Wielkiego. Po środku jego wznosi się ratusz, zbudowany w latach 1827 — 1835, po zwaleniu się dawnej wieży, z bogatem Archiwum Miej-skiem. Z pośród domów w rynku, sięga-

E. Chw.

2) L. w chwili obecnej. L. jest stolicą 3-ch arcy-biskupstw katolickich; rzymsko-katolickiego od r. 1417, ruskiego (pierwotnie biskupstwa od p.

w. XVI) od r. 1805 i ormiańskiego (istniejącego jako biskupstwo od r. 1367) od połowy wieku XVir. Siedziba najwyższych władz rządowych i autonomicznych, a) Szkol ni ct wo: uniwersytet i jących założeniem przeważnie w. XVI i XVII (w 1906—07 prof. i docentów 186, słuchaczów i zasługują na uwagę: kamienica pod 1. 2 (na-3 269), politechnika (98 prof., 1339 słucha- ! rożna od Dominikanów), jedna z najokazalszych czów), akademia weterynaryjna, akademia han- ' w mieście, pomnik późnego renesansu z w. dlowa (14 nauczycieli, 291 uczniów), szkoła XVII, fundowana przez Roberta Bandinellego, przemysłowa państwowa (39 nauczycieli, 482 założyciela pierwszej poczty w L-wie w r. uczniów), szkoła przemysłowa miejska (820    1627; kamienica pod 1. 4 z początku w. XVII,

uczniów), 7 gimnazyów (z tych 1 ruskie i 1 dzieło P. Krasowskiego, architekta lwowskie-uiemieckie) z 5 383 uczniami (w 1906 — 07), go, jedyny w całości zachowany zabytek daw-

Li:1'

3Q3T,

f-i

141

■M

, i ! Hü . ,

Mmn

11* I ' “jr-

Ł

-:•-••• -    • ' -ras

• .

"*

s;

I 4

K >4:

Fig. 164. Gmach namiestnictwa we Lwowie (z tegoż źródła co fig. 1630-

zwana, później Sobieskich, z pamiątkami po Janie Ill-cim; kamienica pod 1. 9, pałac dawny arcybiskupów obrz. łac., z w. XVII, miejsce częstego mieszkania królów polskich, gdy do Ł-wa zjeżdżali (obecnie dom czynszowy) i inne. Bezpośrednio do rynku przytyka plac kapitulny i stojąca na nim katedra obrz. łac., jedyny gotyk w stolicy o 3 nawach z w. XIV, z za-krystyą sklepioną krzyżowo na filarze środkowym, ze skarbcem w artystyczne ornaty i materye z w. XVII i XVIII bogatym, ze słynną kaplicą Kampianów, najpiękniejszym zabytkiem architektonicznym stylu renesansowego we L-wie. Tuż obok katedry, na daw-

2 szkoły realne 1 203 uczniów (w 1906 — 07) uej sadyby mieszczańskiej w L-wie; kamienica 2 seminarya nauczycielskie: męskie (w 1905— | pod 1, 6 z w. XVI, ongi melchiorhazowską 06 312 uczniów) i żeńskie (w 1905 — 06 234 uczn.), szkoła leśna, szkoła kadecka, konser-watoryum muzyczne, 2 seminarya duchowne: katolickie i unickie oraz Instytut dla głuchoniemych i ociemniałych. Szkół ludowych było w r. 1906—utrzymywanych przez miasto 36 (35 polskich i 1 ruska), prywatnych 20 (w tem 16 polskich, 1 ruska i 3 niemieckie), e)

Dzielnice i gmachy. Nad miastem panuje kopiec Unii, którego inicyatywa wyszła r.

1869 od Franc. Smolki, Smolka pierwszy powiózł taczkę ziemi. Kopiec został usypany na pamiątkę 300-letniej rocznicy Unii lubelskiej. L. składa się ze śródmieścia i 4 przedmieści czy-nym cmentarzu katedralnym, wznosi się kaplica Boimów, założona przez Dziurdziego Boima w r. 1609 jako mauzoleum swego rodu, —zabytek renesansu. Od placu Kapitulnego, ulicą Teatralną na płne., dochodzimy na plac św. Ducha, na którym stał ongi jeden z najstarszych kościołów we L-wie, św. Ducha, dziś zaś w sąsiedztwie znajduje się barokowy kościół Jezuitów, fundowany w r. 1610, jeden z uajwięk- [ skim na „wałach gubernatorskich“ znajduje szych we L-wie. Dalej mamy muzeum Dzie-duszyckich (powstałe w r. 1845j posiadające przeszło 4 000 okazów zoologicznych, 23 000 botanicznych, 7 000 przedhistorycznych, 14 000 geognostycznych i 30 000 malakologicznych oraz bibliotekę liczącą przeszło 10 000 tomów.

z kościołem Dominikanów, na wzór bazyliki św. Piotra zbudowanym w r. 1749 na miejscu dawnego, drewnianego, z poł. w. XVI pochodzącego. Bezpośrednio do(Vkościoła Dominikanów przytyka dawny arsenał królewski czyli Rzpltej, zbudowany w r. 1630 przez Władysława IV. Nieopodal wznosi się dawny arsenał miejski. Pośrodku między arsenałami królewskimi miej-

się baszta prochowa, zbudowana w latach 1554 — 1556 dla obrony miasta, dziśęj zaniedbana. Dalej stoi cerkiew wołoska (1561), a obok Instytut Stauropigjański, utworzony w r. 1551 przez księcia Konstantego Ostrogskiego, z Muzeum Stauropigjalnem(założonem w 1885 przez prof.Sza-raniewicza). Składa się z 3 działów. Pierwszy zawiera dokumenty i dyplomy (1 120 sztuk), drugi— druki i rękopisy, trzeci—zabytki cerkiewne i por-

Po drugiej stronie ul. Teatralnej, mieszczą się szkoły im. Mickiewicza, Przemysłowa oraz gmach (fundowany w 1904) Miejskiego Muzeum

i 1    •

"MM ą ■ m

T :

pnij \*mĄ

r-rĄ \

•* \ IpR'f

rV'\

lm| \®Ä\

ii

IV. ’

■fca W_

■t.i

Fig. 165. Politechnika lwowska (z tegoż źródła co fig. 163j.

Przemysłowego, założonego w r. ł874 i liczą- trety znakomitych Rusinów. Powyżej wałów, cego obecnie blisko 6 000 okazów, rozmiesz- , obok namiestnictwa, wznosi się na wzgórzu czonych w 6 salach. Naprzeciw Muzeum Prze- | kościół Karmelitów, zbudowany w r. 1634 myślowego znajduje się gmach „Domu Naród- ! przez Aleksandra z Ostroga ks. Zasławskiego nego“ oraz cerkiew św. Ducha. Niedaleko zaś | i Aleksandra Kuropatwę (z pomnikiem gen. wznosi się gmach Skarbkowski, w którym do j Józefa Dwernickiego wewnątrz). W szeregu r. 1900 mieścił się teatr hr. Skarbka (obecnie świątyń jedną z najstarszych jest katedra obrz. sala Filharmonii oraz lwowskie towarzystwo gr. św. Jura (1280) w stylu rococo z attyką śpiewackie „Lutnia“). Teatr miejski, zbudo- ozdobioną posągiem św. Jerzego na koniu, na

wany w latach 1897 — 1900 według planów Z. Gorgolewskiego, w stylu niemieckiego renesansu, należy do najwspanialszych budowli L-wskich, posiada kurtynę pędzla H. Siemiradzkiego. Wracając od teatru w ul. Ormiańską, dochodzimy do katedry Ormiańskiej (z w.

XIV), będącej w najstarszej swej części kopią katedry ormiańskiej w Ani (architektury or-    — 81 według planu Hochbergera ) z salą

miańskiej), nieco dalej na plac Dominikański    posiedzeń Wydziału krajowego (z obrazem

przeciw cerkwi pałac arcybiskupi (odnowiony w 1885) w stylu rococo. W sąsiedztwie stoi politechnika wzniesiona w latach 1873 —1877 według projektu prof. Zacharjewieża. Dalej arsenał Sieniawskich z Biblioteką Bawarskich (1857). W blizkości ogrodu miejskiego wznosi się gmach sejmowy (zbudowany w 1877

ności.

Dr St. K

D.

Matejki „Unia Lubelska“) i salą Marszalków (z portretami b. marszałków kraju i obrazem Matejki „Konstytucya 3-go maja“). U rogu ul. Kościuszki i Jagiellońskiej nowo zbudowany gmach Banku krajowego, nieco wyżej Kasyna Narodowego w stylu borokowym, a na rogu ul. Jagiellońskiej i Karola Ludwika, wzdłuż której ciągną się słynne „wały hetmańskie“ (1776), gmach Gal. Kasy Oszczędności (1891), dalej na rogu ul. Kopernika gmach To w. Kredytowego (1806) w stylu empirowym, a na wałach pomniki: Stanisława Jabłonowskiego (od 1860), Jana III (od 1898, dzieło T. Barącza), u wylotu wałów monumentalna studnia z posągiem Matki Boskiej (dłuta Haulma-na, z 1862). Na placu Maryackim mamy kolumnę Mickiewiczowską (odsłoniętą w 1905, wedł. proj. A. Popiela), hotel George’a. W ul. Akademickiej pomnik Kornela Ujejskiego (odsł. w 1901, dłuta T. Popiela) i pomnik Al. Fredry (dłuta Leonarda Marconiego). Przy ul. św. Mikołaja kościół tejże nazwy (1694) w stylu rococo, a obok Uniwersytet (zbud. w latach 1842 — 1844 wedł. projektu F. Stadlera, kosztem fundacyi S. Głowińskiego) z ogrodem botanicznym i cieplarnią dostępną dla publiczności. W szeregu instytucyi kulturalnych jedno z pierwszych miejsce zajmuje Zakład Narodowy im. Ossolińskich (1869). Z pośród gmachów zasługuje na uwagę monumentalny gmach Dworca głównego (oddany do użytku w 1904), jeden z największych dworców w Austryi, rozchodzą się bowiem z niego pociągi w 7 różnych kierunkach. Urządzenia. Z inwesty-cyi miejskich posiada L-w wodociąg, rzeźnię miejską (1901), gazownię oraz centralę elelktryczną, dla oświetlenia miasta oraz dla dostarczenia siły ruchu miejskiej kolei elektrycznej. Ostatnia ułatwia L-wianom korzystanie z dalszych spacerów czy to na Zamku Wysokim, czy w lasku cesarskim czy też w parku Kilińskiego (1887), lub łyczakowskim (1892). Szpitalów i zakładów leczniczych publicznych 9. Z czasopism we L-wie wychodzących ważniejsze: Dziennik Polski, Gazeta Lwowska, Gazeta Narodowa, Głos, Goniec polski, Kuryer Lwowski, Przegląd, Słowo Polskie i Wiek Nowy. Księgarni 15. Przemysł fabryczny nie zbyt znaczny: fabryki maszyn, świec stearynowych, zapałek, czekolady i t. d. Handel bardziej posunięty. Popierają rozwój handlu i przemysłu liczne insty-tucye kredytowe, jak Bank Austro - Węgierski, Bank Austr. Zakładu Kredyt, dla haudlu i przemysłu, Bank hipoteczny z kantorem wymiany, Bank krajowy, Wied. Bank Związkowy, Akc. Bank Związkowy, Bank parcelacyjny, Bank zaliczkowy, Praski Bank kredytowy, Gal. Kasa Oszczędności, Gal. Kasa Zaliczkowa, i Spółka fakturowa. Konsulaty: angielski, francuski, niemiecki, rossyjski i włoski. Budżet miejski na r. 1908 wynosił w dochodach kor. 7 636 000, w wydatkach kor. 7 618 301.

Wzrost ludności. W r. 1776 liczono 29 500 m-ców, a w (1869) —87 109; w r. 1880 — 103 346, w r. 1900 — 149 551 (bez wojska). Z ogółu ludności cywilnej używało języka polskiego w r. 1900 niespełna 80°/₀, w r. 1890—85.6%, ruskiego zaś w r. 1900 —7.5% ludności, kiedy w r. 1890 tylko 4.4$. Wzrost procentowy osób wyznania rz.-katolickiego był w ostatnim dziesięcioleciu słabszy, niż gr.-katolickiego (w 1890 było rzymskich katolików 53.6%, a 1900

52.5 % ; ludność g.-katolicka wzrosła z 15.3 % w 1890 do 16.5% w 1900). Ludność wyznania mojżeszowego wynosiła w r. 1900-28.2°/,, lud-

Ch w

Lwówek (Neustadt bei Pinne), miasteczko w W. Ks. Poznańskiem, reg. poznańska, pow. lutomyślski, nad kolejką: Opalenica—L., m-ców 2 644 (1 764 katolików, 555 ewangelików i 225 żydów). Bank ludowy, kościół katolicki i ewangelicki, lejarnia żelaza, kotlarnia, browary, jarmarki na zboże i bydło, uprawa chmielu w okolicy. L. słynął niegdyś z wybornego piwa, a w w. XVIII z doskonałych muzyków. Tu się urodził kalwin Andrzej Wolan. Pod miastem siedziba hr. Korzbok-Łą-ckich, do których dobra L-e należą.

Lwy Różyczki, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem —między dwoma lwami ukorowanemi, w połowie od góry złotemi, od dołu czarnemi na drugiem polu srebrnem

Sł'*'

Fig. 166. Lwy Różyczki (herb).

klinowałem o wygiętych ramionach na zielonej murawie — krzak różany o pięciu kwiatach: jeden i dwa i dwa. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pół lwa złotego z gałązką różaną o pięciu kwiatach w prawej łapie. Nadany wraz z nobilitacyą Franc. Roeslerowi r. 1792. Źródła: Ks. kanclerska 98, str. 225; Ostrowski.

Lyall Alfred Comyns, angielski mąż stanu i pisarz (* 1835), r. 1855 wstąpił do urzędu spraw Indyi; po sprawowaniu rozmaitych urzędów w r. 1882 generalny gubernator płc.-

zachodnich prowincyi Indyi. W r. 1887 po powrocie do Anglii mianowany był członkiem se-kretaryatu w Radzie do spraw Indyi. L. ogłosił cenne rzeczy: „Asiatic stndies, religious a. social“ (1884, wyd. 2-e); „Natural religion in

składający się ze stopionego kwasu pikryno we go (ob.). Zdaniem Turpina L. przewyższa wszelkie inne materyały wybuchowe, wyrabiane z wymienionego kwasu, lecz użytego w postaci krystalicznej i w mieszaninie z ciałami

India“ (1891); „Rise a. expansion of the Bri- utleniającemi. Wyrób L-u polega na tern, że tish dominion in India“ (1894, wyd. 2-e). Nad- | kwas pikrynowy stapia się ostrożnie na ką-to napisał życiorys Waren Hastingsa. Jako j pieli olejowej, wlewa do pocisków a po ochło-poeta głównie odznaczył się w „Verses written ' dzeniu umieszcza w nich zapały z bawełny in India“ (1889), w których maluje obrazy z strzelniczej. We Francyi L. wyrugował m e 1 i-życia tuziemców i europejczyków, zamieszkują- nit (ob.), nosząc czas pewien jego nazwę.

cych Indye.

x-y.

Przekonawszy się, że L. działając na ścianki Lyang albo Tali moneta srebrna chińska, metalowe pocisków, stopniowe je niszczy, wytwa-dzieli się na 1 000 kaszów, albo lynów i zawiera rzając łatwo rozkładające się sole kwasu pi-

w, w w.

czystego srebra 34.5 gm.

Lychnis, ob. Firletka.

Lycium L. (— N i k o k o 1). Rodzaj roślin dwuliściennych z rodź. Solannceae (Psianko-w a t e): krzewy rosnące głównie w pasie nad-śródziemnomorskim i w Ameryce Południowej. Często kolące. Zalążnia dwukomorowa, wielo-zalążkowa; 1 słupek; owoc—jagoda o wielu na-sieniach. Młode pędy L. europaewn L. są jadalne. W Chili jedzą owoce gatunku L. lmmile Phil. U nas rośnie h.barbatum, L. przy płotach i na wzgórzach. Krzew kolący, kwiaty fioletowe, jagoda czerwona.

Lyck, rzeka i miasto, ob. Ełk.

Lyoke, ob. Lücke Godfryd.

Lycogala Mich. (=Rulik). Rodzaj śluzow-ców, należy do rodziny Trichiaceae (Kędzior-kowate). Ruliki są zrosłozarodniami wielkości 0.5—7 cm.; podobne z kształtów i z ubarwienia do niektórych grzybów (Bovista, K u-rzawka). Plasmodyum, czyli pierwoszcznia (galaretowata masa, złożona z nagich komórek) żyje wewnątrz zgniłego drzewa. Gdy nadchodzi chwila tworzenia się zrosłozarodni, plasmodyum, ukryte dotąd w drewnie, wychodzi na jego powierzchnię i tworzy masy mniej więcej zaokrąglone. Przecięcie poprzeczne przez taką zrosłozarodnię pokazuje, że składa się ona z licznego ścisłego splotu grubych a mocno poplątanych rurek. Powierzchnia całego splotu pokryta tęgą, bezkształtną skórką. Między splotami rurek — liczne zarodniki. Barwa rurek

Dr A. J. G.

krynowego, zastąpiono po części ten kwas Lybeck Michał poeta szwedzki (* 1864 w trwałemi jego solami. Pociski L-owo ze wzglę-Nikarlby [Finlandya]). Pewien czas po ukończę- du na ich siłę wybuchową, jak i na wysoce niu studyów(m. in. był w Monachium), pracował trujące własności wytwarzających się przy w bibliotece uniwersyteckiej w Helsingforsie. wybuchu gazów, są bronią najstraszniejszą R. 1897 otrzymał wielką nagrodę szwedzkiego z używanych dotąd na wojnach. Unicestwiają T-stwa literackiego. Wydał „Dikter“ ^Poezye, one wszelkie życie organiczne w promieniu I 1890, II 1895), oraz liczne nowele. Ree- 100 mtr., natomiast mniej są groźne dla opancerzonych przedmiotów, ponieważ przy zderzeniu się z nimi jeszcze przed wniknięciem w głąb rozpadają się na drobny pył. Pociskami z L-u posiłkowali się anglicy w wojnie sudańskiej i boerskiej.

E. M.

x-y.

Lydekker Ryszard, zoolog i paleontolog (* 1849), w r. 1874—82 brał udział w badaniach geologicznych Indyi, później jako sędzia pokoju przebywał w Harpenden (Hertsford). Ogłosił: „Catologue ofthe fossil Mammalia in the British Museum“ (Londyn 1885—87, 5 t.); „Cat. of the fossil Reptilia a. Amphibia“ (1888, 4 t.); „Indian tertiary a. praetertiary Vertebrata: Palaeonto-gia indica“ (1875 —86, 4 t.); „Phases of animal life“ (1892), ,,Horns a. hoofs“ (1893); „Life a. rock“, szkice (1894); „Marsupialia a. Monotremata“ (1894); ,,Carnivora‘‘ (1895, I cz.); ,,Geo-graphical history of mammals“ (1896); „Wild oxen, sheep, a. goats of all lands, living a. extinct“ (1899).

książąt i

i zarodników zmienna: purpurowa, różowawa, gliniasta, szara. Zarodniki maleńkie, gładkie. U nas istnieje kilka gatunków.

Lycoperdon, ob. Purchawka. Lycopersicum, ob. Pomidor.

Lycopodium, ob. Widłaki.

Lyoopsis pulla (bot.) ob, Nonnea pu 11 a. Lyddyt inateryał wybuchowy, przygotowany po raz pierwszy w Lydd (hrabstwo Kent) a

M.

Lydgate John, poeta angielski (* 1370 w Lydgate—f 1450 w Bury St, Edmunds). Uczył się w Oksfordzie i Cambridge; w roku 16-ym życia został benedyktynem w opactwie Bury, gdzie spędził większą część życia. Zresztą przebywał dość dużo w Londynie, podróżował wiele, przez pewien czas był przeorem w Hatfield. Uczeń Chaucera, jego wzorem niejednokrotnie sławił zasługi znakomitych protektorów i opiekunów Kościoła, pisał legendy, modlitwy i okolicznościowe wiersze dla króla, dam. Wiersze, zręczne i gładkie, nie noszą piętna większego talentu. Z większych prac zasługują na uwagę epopeje: „The Troy book“, „The story of Thebes“, niby uzupełnienie Chaucera Kanterburyjskich zdarzeń: „The falls of princes“ (przeróbka z Boccacia „De casibus virorum illustrium“). Zwięźlejsze są alegoryczne poematy: ,,Tempie ot glass“, „Court of sapience“, ,,Assembly ot gods“; ,,Flour ot

courtesy“, ,,Reason a. sensibility“ (wyd. przez Sieper’a), oraz „Fabula duorum mercatorum“. Wielki wpływ na rozwój satyry w literaturze angielskiej wywarł L. swemi „Aesop“, „Dance of death“

M. Ko.

T. U.

L. K.

ryjski.

„Order of fools“, „London Lackpenny“, „Of a marriage between an old man and a young wife“. Wśród wielkiej liczby prac religijnych L-a zasługuje na uwagę metryczne tłó-maczenie Deguilleville’a: „Pelerinage de la vie humaine“, na którym wzorował się Bunyan w swoim „Pilgrimage“, oraz Legendy. Zupełnego wydania dzieł L-a dotąd niema. Najwięcej wiadomości o L. znaleść można w historyi literatury angielskiej ßrink’a, i w Gettinger’a „Lyrik Lydgates“ (Wien 1896). W historyi literatury angielskiej L. odegrał wpływową rolę jako kontynuator Chaucer’a i jako autor pierwszych próz pisanych w duchu humanistycznym. Dopiero Szekspir usunął L-a ze stanowiska.

Lydus Jan Laurentius, żył za panowania ces. Justyniana, autor dzieła xepi àp^wv tyję ’Pa)p,ać(ov îcoAitefixç („de magistratibus rei publi-cae Romanae“). Dzieło to wydał Becker w Bonn r. 1837 („Corpus script, hist. Byzantinae“ str. 119). Najnowsze wydanie: Wuensch’a Lipsk 1903 („De magistratibus populi Romani libri tres“). Posiadamy także wyciągi z pracy L-a p. n. Tcspi p.Y]vû>v (de mensibus) i pracy p. n. 7cepî ôtooTjp.stâ)v (de ostentis). Ostatnią pracę wydał Hase r. 1823 i Wachsmiith r. 1863. Świadectwa tego pisarza nie zawsze zasługują na wiarę, brak mu zmysłu krytycznego. Przy układaniu swych prac miał przeważnie pod ręką Instytucye Gaja i Paudekty Justyniana.

Lyell Karol, wybitny geolog (* d. 14 list. 1797 w Kinnordy [Forfarshire] — f 22 lut. 1875 w Londynie). W r. 1816 rozpoczął naukę prawa w Oxfordzie, a nawet zajmował się adwokaturą w Londynie, ale pociąg do geologii przemógł i niebawem L. porzucił zajęcie swoje pierwotne. Zamieszkawszy w Londynie r. 1819, jest już wkrótce jednym z najgorliwszych członków T-wa geologicznego, a r. 1823 zostaje jego sekretarzem; w tym samym roku robi wycieczkę do okolic górskich Anglii, Saksonii i Niemiec. R. 1826 zostaje członkiem T-wa królewskiego w Londynie, r. 1832 rozpoczyna wykłady geologii w * King’s College; r. 1841 odbywa podróż naukową do Stan. Zjed., r. 1845 do Meksyku. R. 1864 otrzymuje tytuł baroneta; na lat parę przed śmiercią zaniewidział; pochowany w opactwie Westminsterskiem. L. pierwszy podważył w geologii teoryę gwałtownych kataklizmów i wykazał, że dla wyjaśnienia przeszłości ziemi, trzeba odwołać się do czynników, i które i dzisiaj działają: drobne zmiany nagromadzają się zwolna, aż w końcu wytwarzają nową zgoła epokę. Te zasady wyłożył w cen-nem dziele „Principles of geology“ (Lond. 1830—33, 3 t.; wyd. 12-e 1876; liczne przekłady), a rozwijał je, wciąż wzbogacając no-

Wiel. fincykl. Powtz. Iluitr. Ser. I. Tom XLIII-IV Zeaz. 351b

werni faktami i rozszerzając, w „Elements of geology“ (1837; wyd. 6-e 1865; prz. franc., jest to skrócony wykład dzieła poprzedniego); „Travels in North America“ (Lond. 1845, 2 t.; wyd. 2-e    1855; przekl. franc, i niem.), oraz

„A second visit to the United States“ (Lond. 1849, 2 t.; wyd. 3-e 1855), nakoniec „The Student’s Elements of Geology“ (Lond. 1871, wiele wydań). Równie znakomite są zasługi L-a w zakresie studyów nad przeszłością rodzaju ludzkiego. Jego „Geological évidences of the antiquity of man“ (1863; wyd. 4-e 1873; przek. franc., niem., rossyj.) rozstrzygnęły sprawę o starożytności rodzaju ludzkiego i wywarły na tę dziedzinę badań taki sam wpływ, jak prace Darwina w biologii. Nadto wiele monografii w pismach specyalnych. Tłomaczył liryki Dantego (1845) — Por. Lyell (bratowa) „Life, letters a. journal of Ch. L.“ (Lond. 1881, t. 2).

Lygowie, ob. Ligo wie.

LygUS, ob. Orth o ty lus.

Lyjsurgos Logothetis, patryota grecki (* 1772 na w. Samos — f 22 maja 1851), kształcił się w Konstantynopolu, był sekretarzem ks. Konstantego Ypsilantego, a po jego upadku podskarbim i kanclerzem Aleksandra Ksantosa. R.

1802 powrócił na Samos i poświęcił się sprawie narodowej. Wtrącony do więzienia, po 2 latach odzyskał wolności. Kiedy wybuchła wojna o niepodległość Grecyi, wszczął powstanie na Samosie (8 maja 1821) i pociągnął w. Chios, która po długiej bezczynności, przyłączyła się również do ruchu. W r. 1824 wzniecił nowe powstanie na w. Samos, a po zwycięskiern jego ukończeniu został przez Kapo d’Istria mianowany gubernatorem wyspy z władzą dyktatorską, a jednocześnie powołany na członka do panhellionu. Kiedy zaś podczas układów w r. 1830 wyłączono Samos z posiadłości greckich, L. zabiegami swemi dopiął tego, że wyspę u-znano za państewko odrębne, lennicze względem Turcyi, lecz pod opieką Europy i godność księcia Samosu zaofiarowano samemu L-sowi. Odmówił. W r. 1834 udał się na stały pobyt do Grecyi, gdzie wkrótce zaszczycono go rangą generała lejtnanta i godnością senatora. — Syn L-sa, Aleksander, poświęcił się stanowi duchownemu, oddawał się w Halli naukom teologicznym, uczestniczył w kongresie starokatolickim w

Bonn, i zmarł w r. 1875, jako arcybiskup Syfi. Chw.

Lyly John, poeta angiel., ob. Lilly.

Lympha, ob. Limfa.

Lympha albo Lnmpha, ob. Nimfy.

Lymphangiectasia czyli rozstrzeń naczyń limfatycznych (chłonnych) powstaje wtedy, kiedy zatamowany zostaje odpływ limfy z tych naczyń, bądź-to wskutek utworzenia się w nich skrzepu przejściowego i tak zwanego zawału (ob.), czy też wskutek zamknięcia naczynia przez ucisk zewnętrzny naprz. przez nowotwór, lub też wskutek przeszkód w obiegu

Lynden R., baron Melvil, mąż stanu nider-uczy się prawa w Utrech-

limfy ze strony gruczołów chłonnych.    Jeżeli    szczególnego pobudzenia mas ludowych    (rewo-

rozstrzeń taka leży powierzchownie pod    skórą,    lucye) w stosunku do szpiegów i t. p.    s- p*

widoczna jest dla oka pod postacią wijącej się wężownicy. Leczenie L. mechaniczne    (ucisk)    landzki (* 1843),

lub chirurgiczne (wycięcie rozszerzonej    części    cie i został tamże w r. 1877 sędzią, w    r. zaś

1887 wszedł do Izby wyższej. W r. 1900 był generalnym sekretarzem międzynarodowego trybunału rozjemczego w Hadze.

Lyndhurst JohnSingleton Copie y, baron, mąż stanu angielski (* 21 maja 1772 w Ameryce Półn. — f 12 paźdz. 1863 w Londynie). W r. 1775 przywieziony przez rodziców [ do Anglii, odbył nauki w Cambridge; w r. 1804 rozpoczął praktykę adwokacką w Londynie. Wsławiony jako adwokat, został w r. 1818 wybrany na posła , do parlamentu z Jarmouth; odznaczył się obroną radykalistów Watsona i Thistlewood’a. Mianowany w r. 1819 generalnym solicitorem, wystąpił w Izbie lordów w procesie rozwodowym przeciw królowej Karolinie, w charakterze oskarżyciela publicznego. W r. 1827, gdy Canuing objął przewodnictwo w ministeryum, L., powołany przezeń jako lord-kanclerz, otrzymał parowstwo z tytułem barona L. Na urzędzie tym pozostał do upadku Wellingtona w r. 1830. W okresie walki o reformę wyborczą był jednym z głównych mówców torysów. Zajmował stanowisko lorda-kauclerza w gabinetach Peela w r. 1834 i 1841. W r. 1837 wystąpił gwałtownie przeciw polityce rządu w Kanadzie, a w r. 1857 z ostrem potępieniem działalności władz angielskich w Chinach. Słynne były także jego wystąpienia przeciw Napoleonowi III. Nie obejmując w późniejszym czasie żadnych urzędów rządowych, pozostał jednym z najbardziej wpływowych członków partyi konserwatywnej w Izbie lordów, zachowując do końca życia pełnię władz ' umysłowych i niezwykły dar krasomówczy. Ostatnią swą mowę wygłosił w r. 1861. — Bibl.: Martin „Life of lord L.“ (Lond. 1883, 2 t.).

Lynn, miasto w stanie Massachusetts, nad rz. Lynn Harbour, o 16 km. na północ od Bostonu, stacya węzłowa kilku kolei żelaznych. Piękny park, pomnik dla poległych w walce o niepodległość, biblioteka publiczna. Ważne ognisko przemysłu: liczy około 1 500 zakładów przemysłowych z 20 000 robotników. Połowę wytwórczości przypada na fabryki obuwia, których tu jest przeszło 300. M-ców 65 000. — L. istnieje od r. 1629; w r. 1643 w pobliżu L.,

w Saugus River założono pierwszą w Ameryce

ig. p.

Dr A. E.

naczynia).

Km.

i-y.

Lynar Roch, hr. (* 1525 — f 1576), z florenckiej rodziny Guerini, która przyjęła nazwisko od zburzonego w r. 1360 zamku Linari (około Florencyi). Z początku adjutant ks. Aleksandra florenckiego; r. 1524 adjutant delfina Francyi, późniejszego Henryka II. Walczył w bitwie pod Metz i Diedenhofen (gdzie stracił oko) oraz pod St. Quentin; był wysyłany wielokrotnie jako poseł do dworów niemieckich. Przyjął protestantyzm i po wybuchu wojen hugeno-ckich przeniósł się na stałe do Niemiec, gdzie był kolejno w służbie u palatyna Kazimierza, elektora saskiego, Jana Jerzego brandenburskiego, który go mianował głównym budowniczym i naczelnikiem artyleryi. L. wprowadził wiele reform wojskowych i handlowych (saliny).

Lynch’a prawo (Lynch la w). Termin często używany pod postacią „prawo Lynch’u“ oznacza w Stanach Zjednoczonych akcyę jednostki albo mas ludowych w kierunku wymierzania doraźnej kary (często kary śmierci) przestępcom, schwytanym na gorącym uczynku, bądź o przestępstwo podejrzanym —bez śledztwa i sądu.

Pochodzenie termiuu jest ciemne. Amerykanie tłomaczą go, powołując się na niejakiego Lynch’a, farmera wirgińskiego z w. XVII, który własną władzą karał przestępców schwytanych na gorącym uczynku. Podziwiany przez sąsiadów, miał na ich prośbę pełnić obowiązki sędziego i sposobem uproszczonym uwalniać okolicę od włóczęgów i złodziejów. Inni dla wytłómacze-nia zwyczaju podają James’a L-a, mera irlandzkiego z w. XV, który własnoręcznie miał powiesić własnego syna za zabójstwo dokonane na osobach podróżnych, bez powołania się naprawo cywilne czy wojenne, a gwoli „dobrego przykładu dla potomków“. Nakoniec tło-maczenie gramatyczne prowadzi do słowa „linch“ (czas. ang. „bić kołem“), które-to słowo miało być przeniesione przez emigrantów angielskich do Ameryki i pozostało w ich słowniku, acz zaginęło w słownictwie kraju macierzystego.—Procedura „linczowania“ stosowana bywa szczególnie w Stanach Zachodnich

Lynn E lż bi e ta, literatka angielska, ob.

Lynx, ob. Ryś.

Lyon (Lugdun), stolica dep. Rhône, dru-

i Południowych względem Murzynów i Chińczy- Północnej hutę żelazną, ków. Na Południu istnieją odrębne komitety „regulatorów“: surowo prowadzą śledztwo Lin ton Elżbieta, i karzą bez litości koniokradów, oszustów, zabójców. Wypadki uniewinnienia bywają nader rzadkie. Szubienica jest zwykłym rodzajem gie pod względem wielkości miasto Francyi kary. Zbrojne sądy nie są zresztą wyłącz- i jedno z większych ognisk przemysłu i handlu nym wynalazkiem amerykańskim. Istniały one j europejskiego, przy uściu Saony do Rodanu, wszędzie na pierwszych szczeblach uspołecz- 165 — 310 m. n. p. m., w klimacie zdrowym, nienia ludzkiego i powtarzają się w okresach choć dosyć wilgotnym i mglistym. Środkowa,

starsza część miasta ma w ogólności ulice wązkie, ze staremi, ponuremi, nieraz na 6 pięter wysokiemi domami. Nowe dzielnice zbudowane są szeroko. L. dzieli się na sześć okręgów (arrondissement). Miasto właściwe (okręgi I II) zbudowane jest na długim na 5 km., szerokim na 600 — 900 metrów półwyspie pomiędzy Rodanem a Saoną. Jest to siedziba wielkich firm przemysłowych i handlowych, dzielnica zamożna i pięknie zabudowana. Na północ od śródmieścia na wzgórzy wznosi się dzielnica La Croix Rousse z krętemi uliczkami, zamieszkana głównie przez robotników przemysłu jedwabnego, połączona dwiema kolejkami linowemi ze śródmieściem. Z dzielnicą tą sąsiadają przedmieścia Les Chartreux i Saint-Serin, na drugim zaś brzegu Saony odbudowane po powodzi w r. 1840 przedmieście Vaise. Na prawym brzegu Saony leży dzielnica Fourvière (od forum vêtus), najstarsza część miasta, u stóp i na szczytach wzgórza tejże nazwy, skąd roztacza się piękny widok, sięgający do Alp; dalej przedmieścia Saint-Irenée, Saint-Just i Saint-Georges. Na lewym brzegu Rodanu leży na równinie gęsto zaludniona dzielnica robotnicza La Guillotière, dalej zaś zbudowana dopiero w wieku XIX zamożna dzielnica Les Brotteaux, z założonym w r. 1857 parkiem Tête d’Or (114 ha), zawierającym ogrody zoologiczny i botaniczny oraz spore jezioro z dwiema wyspami.— Rodan pod L-em szeroki jest średnio na 200 mtr.; prąd ma bystry i sprawuje nagłe wielkie wylewy (największe r. 1840 i 1856), przed któremi olbrzymie wały chronią niżej położone dzielnice. Wzdłuż brzegów Rodanu i Saony ciągną się długie na 40 km. bulwary, przeważnie wysadzone drzewami. 25 mostów łączy ze sobą dzielnice miasta. — Z placów L-u zasługują na wyróżnienie: wielki plac Bellecour w śródmieściu, ulubione miejsce przechadzek, z pomnikiem Ludwika XIV; plac des Terreaux z piękną fontanną, plac des Jacobins ze wspaniałą studnią; plac Carnofa z posągiem Rzeczypospolitej (1890); plac Tolosau z pomnikiem Suchet’a, plac Sathonay z pomnikiem Jacquard’a; plac Morand i plac Raspail z popiersiem Ra-spail’a. Do najpiękniejszych ulic należą: rue de la République, biegnąca z nią równolegle rue de l’Hôtel de Ville, rue Victor Hugo, bulwary de la Croix-Rousse i du Nord, Cours du Midi, Cours Morand, Lafayette, Gambetta i in. Z pośród gmachów publicznych; katedra St. Jana, u stóp wzgórza Fourvière, w stylu gotyckim, w części z wieku XII, z bogatą fasadą i czterema wieżami (piękne witraże, zegar astronomiczny i piękna kaplica Burbońska); kościoły St.-Martin d’Ainay, Saint-Nizier, Saint-Bonaventure i Notre-Dame-de Fourvière (1872 — 94) w stylu bizantyńskim, bogato wewnątrz przyozdobiony; pałac arcybiskupi, ratusz z w. XVII z płaskorzeźbą, przedstawiającą Henryka

IV na frontonie; pałac sztuki, wspaniały gmach giełdy, pałac sprawiedliwości; nowe gmachy prefektury i wydziału lekarskiego (z pomnikiem Klaudyusza Bernard’a na dziedzińcu); szpital Hôtel-Dieu, założony w w. VI; teatr Wielki (1830) i teatr des Célestins (1880). L. liczy 459 099 mieszkańców (1901). Najważniejszą gałęzią przemysłu jest tkactwo jedwabne, które zatrudnia ok. 94 000 warsztatów tkackich (większa ich część pracuje, co prawda, za miastem). Wartość ogólna tkanin jedwabnych wynosi ok. 4 000 mil. fr. rocznie; ²/₃ tych wyrobów idą za granicę. Pomocniczemi gałęźmi przemysłu jedwabnego jest farbiarstwo, drukowanie i apretura. — Nadto: wyrób przetworów chemicznych (farby, lekarstwa, mydło, świece), metalurgia, wyrób biżuteryi, ubrania, mebli, czekolady, tytuniu, uapojów wyskokowych. — Handel L-mu rozwinął się dzięki szczęśliwemu położeniu miasta w środku Francyi, a jednocześnie nie zbyt daleko od granic, na skrzyżowaniu ważnych dróg lądowych i wodnych. Z L-nu wychodzi dziesięć linii kolejowych (do Paryża, Marsylii, Trévoux, Bourg, Ambérien, Aoste-St.-Geuix, Grenobli, St -Etienne, Vaugne-ray i Arbresle). Głównym przedmiotem handlu jest jedwab surowy, sprowadzany głównie z Chin, Japonii i Włoch, dalej wyroby jedwabne, płótno, bawełna, węgiel, metale, wino. — Ze szkół i instytucyi naukowych: cztery wydziały państwowe (prawa, nauk ścisłych, literatury i medycyny), wolny uniwersytet katolicki (teologia, prawo, nauki ścisłe, literatura), wyższa szkoła farmacyi i weterynaryi, liceum, instytut nauczycieli i nauczycielek, szkoła sztuki, wyższa szkoła handlowa i tkacka, centralna szkoła rzemieślnicza, szkoła rzemieślnicza (La Martinière), konserwatoryum muzyczne, dwa seminarya, instytut głuchoniemych i in.; biblioteka miejska (130 000 tom.. 2 400 rękopisów), biblioteka w pałacu sztuki (70 000 tom., 20000 rysunków i sztychów), bogate muzeum sztuki i starożytności, muzeum historyi naturalnej i przemysłu, ogrody botaniczny i zoologiczny, obserwatoryum meteorologiczne, nakoniec liczne stowarzyszenia naukowe i przemysłowe. W L-nie wychodzi 36 pism peryodycznych. L. jest siedzibą arcybiskupa, władz departamentalnych, sądu apelacyjnego, izby handlowej i rolniczej, giełdy, wielu banków (w tej liczbie Crédit Lyonnais) oraz wielu konsulatów państw obcych; L. jest twierdzą pierwszej klasy. — Stąd pochodzą cesarze rzymscy Klaudyusz i Karakalla, marszałek Suchet, Juliusz Favre, trzej botanicy Jussieu, tizyk Ampère, wynalazca udoskonalonego warsztatu tkackiego Jacquard, budowniczy Filibert Delorme, dwaj rzeźbiarze Coustou, malarze Henne-quin, Flandrin i Meissonier, rytownik Audran, poetka Ludwika Labó, ekonomista J. B. Say.— Dzieje: L. nazywał się za czasów Gallów Lugdunum (ob.). W r. 532 zdobyli go Frań-

ig. p.

(1886, II, 1295); „The Lancet“ 1253).

B. O.

D.

cc

<D

UJ.

Lyro (herb).

kowie. Przez układ w Verdun (843) L. dostał się Lotaryuszowi I i jego synowi Karolowi. Po jego śmierci przeszedł do Burgundyi i razem z nią w r. 1032 do Cesarstwa. Podczas ciągłych walk panów Lyonnais stał się miastem wolnym. W r. 1308 m-to oddało się pod opiekę króla francuskiego. Filip Piękny podniósł w r. 1313 baronię L. do godności hrabstwa. Franciszek I zaprowadził w L-nie fabrykacyę tkanin jedwabnych, złotych i srebrnych. Reforma-cya napłynęła tu z poblizkiej Genewy i wkrótce ogarnęła całe miasto. W 1. 1560 — 63 L. był w rękach Hugenotów. Rzeź w r. 1572 złamała przewagę protestantów; wielu Hugenotów opuściło miasto po odwołaniu edyktu Nantejskie-go. Potem podniosło się znów miasto; w chwili wybuchu Wielkiej Rewolucyi liczyło 200 000 m-ców. Za czasów rewolucyj zastój w przemyśle wyrządził L-owi wielkie straty. Jakobin Chalier wraz z oddaną sobie radą miejską te-roryzował zamożuych obywateli, którzy w r. 1793 powstali, odmówili posłuszeństwo konwen-cyi i stracili Chalier’a. Konwencya wyjęła L. z pod prawa (12 lipca); 7 sierpnia zaczęło oblegać L. wojsko rządowe, a 10 paźdz. musiało się miasto poddać. Konwencya poleciła zburzyć miasto. Wykonawcami tego wyroku byli Collot d’Herbois, Fouché i Ronsin. Przeszło 6 000 ludzi wymordowano kartaczami; większą część domów zburzono. Majątek bogatych rozdzielono pomiędzy Sankiulotów. Za czasów Cesarstwa ożywił się przemysł jedwabny i miasto zaczęły się podnosić. W listopadzie r. 1831 wybuchły w L-nie poważne rozruchy, wszczęte przez robotników, którzy się domagali polepszenia bytu. Dopiero w grudniu 20 000 wojska pod ks. Orleańskim i marsz. Soult’em stłumiły ruch. W kwietniu r. 1843 wybuchło nowe powstanie, już na tle politycznym. Przez pięć dni walczono na ulicach, w końcu wojsko odniosło zwycięstwo. Na wieść o powstaniu robotników paryskich w r. 1848 zakotłowało się w L-ie; powstanie, wybuchłe d. 12 czerw. r. 1849, stłumił krwawo gen. Magnan. W r. 1870 był L. ogniskiem demokracyi radykalnej; dochodziło do krwawych starć; okres komuny jednak przeszedł w L-ie względnie spokojnie.

Lyons Robert Spencer Dyer (* w Corku 13 sierp. 1826 —f w Dublinie 19 grud. 1886) lekarz wykształcony w Dublinie, gdzie w r. 1848 dyplom doktorski uzyskał i pierwszy tamże wykładał histologię. Podczas wojny Krymskiej miał sobie powierzone badania anatomo-patologiczne w szpitalach wojskowych angielskich i wydał o tym „Report on the pathology of the diseases of the army in the East“ (Londyn J856). Zaraz potym wsławił się badaniem gorączki żółtej (ob.) panującej w Lizbonie i ogłosił o tym urzędowy „Report on the pathology, therapeutics and aetiology of the epidemie of yellow fever etc“ (Londyn 1859). Niebawem przeniósł się do

Dublina gdzie został lekarzem w Jervis Street Hospital oraz prof. med. praktycznej i anatomii patol, w uniwersytecie katolickim; stanowisko to zachował do śmierci; lecz wystąpił z wyżej wymienionego szpitala, aby objąć zarząd w House of Industry Hospital. Był członkiem kolegium lekarskiego królewsko-irlandzkiego, rady głównej lekarskiej (General Medical Council) i senatu kr. uniwersytetu irlandzkiego, w 1. 1880 — 1883 zasiadał w parlamencie, jako poseł m. Dublina; należał do stronnictwa liberalnego.—Por. „British Med. Journal“

(1886, H,

Dr J. P.

Lyoński albo Leoński towar, wyroby albo wyłącznie z cienkiego drutu miedzianego, posrebrzanego lub pozłacanego, jakoteż z nici metalowych i lamety (ob.), albo łącznie z nitkami jedwabnemi i innemi. Nazwa towaru pochodzi od miasta hiszpańskiego Leon, albo, co jest prawdopodobniejsze, od miasta francuskiego Lyon, gdzie i obecnie wyrabia się jeszcze ten towar w większych ilościach i w dobrym gatunku, a mianowicie: naramienniki, fręzle. pętlice, bajorki, tasiemki i t. p., jakoteż rozmaite ozdoby podrzędniejsze, np. świecidełka na choinkę.—Sposób wyrobu, jak plecenie, zwijanie i t. d. nie przedstawia nic osobliwego, na wyróżnienie zasługuje jedynie zwijanie drutu cienkiego lub lamety w cienkie rurki, używane również do wyrobów: Cienki pręcik (drut) stalowy obwijamy śrubowo drutem, poczem wyciągamy pręcik częściowo z obwoju i obwijamy dalej drutem część wyciągniętą pręcika, ten wyciągamy znów częściowo i t. d. Jeżeli do obwijania użyjemy lamety zamiast drutu, otrzymamy rurkę o silniejszym połysku. Pręcik stalowy może mieć przekrój nietylko kołowy, ale i pół koła, trój—cztero — lub wielokątny, a natenczas drut lub lameta otrzymuje przy obwijaniu zagięcia ostre, które po ściągnięciu obwoju z pręcika wytwarzają linię śrubową, gdyż wskutek sprężystości drut (lub lameta) odkręca się cokolwiek po wyciągnięciu pręcika.

Lyro, herb polski z nadania. Na tarczy czte-rodzielnej w polach I i IV srebrnych—pięcio-listna róża czerwona, w II i III błękitnych — dwie ośmiopromienne gwiazdy złote, ukośnie jedna pod drugą. Nad tarczą dwa hełmy ukoronowane: nad pierwszym pomiędzy dwoma skrzydłami—prawem srebrno-czerwonem, a lewem błękitno-złotem róża, czerwona; w drugim zaś pomiędzy dwiema trąbami, złoto-błękitną i czerwono-srebrną, ośmiopromienna gwiazda złota. Labry przy pierwszym czerwone, podszyte srebrem, przy drugim błękitne, podszyte złotem. Nadany Rudolfowi Franciszkowi Lyro, radcy sądu szlacheckiego we Lwowie, d. 20 paźd. 1784. — Źródła; Borkowski; Hefner (podaje imię radcy—Józef); Poczet szlachty gabicyj-skiej; Ostrowski.

Lyser Michał (* w Lipsku 1626—f w Ny- | czył samobójstwem, niesłusznie uchodzi za au-kjöbingu 1659) słynny prosektor T. Bart ho- | tora Listów Juniusa i „Lettres of Thomas“. 2) lin usa (ob.); do nauk przykładał się naprzód Jerzy Wilhelm, lord, wnuk poprzedniego w Lipsku, następnie w Kopenhadze, gdzie zwłaszcza w 1. 1649—1652 bardzo gorliwie pracował nad anatomią. Zostawszy prosektorem Bartholina, z nim razem stał się odkrywcą naczyń limfatycznych, czyli chłonie (ob.).—W wpadł w chorobę umysłową i pozbawił się ży-r. 1652 L, wyjechał z Kopenhagi i w celach cia. L. należał do rzędu najwybitniejszyeh naukowych wybrał się do Niemiec i Włoch; po- członków stronnictwa kościelnego w Izbie Wyż-wróciwszy w r. 1656 do Lipska, otrzymał tam- szej i gorąco interesował się sprawami kolo-że katedrę w wydziale lekarskim, ale porzucił ' nialnemi. Teokratyczna wzorowa kolonia Can-ją już w roku następnym udając się znów do terbury w Nowej Zelandyi L-owi zawdzięcza Danii, gdzie otrzymał posadę lekarza prowincyal- swe powstanie; i dlatego główne miasto ko-nego wysp: Lolland, Falster i Möen z siedzibą lonii nazwano jego imieniem. Ogłosił: „Ephe-w Nykjöbingu. L. jest autorem znakomitego mera“ (1864 — 72, 2 ser.; odczyty, adresy, tłó-podręcznika anatomii praktycznej p. n. „Culter maczenia). anatomicus, hoc est methodus brevis, facilis ac perspicua, artificiose humana corpora incideudi etc.“ (Kopenhaga 1653 i 1665; Frankfurt 1679;

(* 1817 — f 1876), w r. 1846 podsekretarz kolonii, 1861—63 należał do parlamentarnej komisy i szkół, 1869 — 74 wizytator subweneyo-nowanych przez państwo szkół. W r. 1876

x-y.

Lytton-Bulwer, ob. Bulwę r-L y 11 o n.

Lyzogeny (z gr. fj Aóaię = rozpuszczanie i 7svvóćo)=rodzę, płodzę)—nazwa etymologicznie niewłaściwa, zamiast bakteryolizyny, czyli ciała bakteryobójcze. Są to ciała, znajdujące się w krwi zwierzęcej, otrzymywane przez uodpornianie zwierząt za pomocą bakteryi; posiadają własność niszczenia, rozpuszczania ciał bakteryjnych. L., działając zabójczo na ciała bakteryjne, nie posiadają jednak własności an-titoksycznych, tj. nie niszczą jadu wydzielonego przez bakterye. Przez to przynieść mogą szkodę ustrojowi zwierzęcemu, gdyż rozpuszczając ciała bakteryjne, wyswobadzają tkwiący w nich jad i jeżeli tych bakteryi było wiele w ustroju, ogromna ilość wydzielonego jadu zabija zwierzę zakażone. —Działanie L. jest swoiste, tj. surowica przeciwcholeryczna rozpuszcza krętki cholery, surowica durowa—laseczki du-ru itd., wskutek czego surowice takie służyć mogą do celów rozpoznawczych, gdyż za pomocą znanych nam surowic rozpoznawać możemy nieznane bakterye. Swoistość ta nie jest jednak bezwarunkowa, gdyż np. surowica durowa działa również rozpuszczaj ąco (chociaż w słabym stopuiu) na pokrewne laseczce tyfusu szczepy bakteryjne, np. na laseczkę okrężnicy. Miejsce powstawania L-ów nie jest dotychczas wiadome: zapewne każda komórka ustroju, zdol-

Utrecht 1706; Leyda 1726 i 1731; przekł. niem.

Brema 1735; prz. ang. Londyn 1740). — Por.:

Dr j. r.

„Biogr. Lex. d. hervorrag. Aerzte“ (IV, 72).

Lysimachia, ob. Tojeść.

Lythraceae, ob. Krwawnicowate.

Lythrum, Ob. Krwawnica.

Lytta, ob. Hiszpańska mucha.

Lyttelton, miasto na południowej wyspie Nowej Zelandyi, połączone koleją z odległym o 11 km. Christchurch, którego jest portem.

Znaczne doki i warsztaty okrętowe. M-ców

5 000.

i&. p.

Lyttelton: 1) Jerzy, angielski mąż stanu, historyk i poeta (* 1709 w Hagley — f 1773 tamże), należał za WTalpole’a do opozycyi parlamentarnej, r. 1737 sekretarz ks. Walii, 1744 lord skarbu, r. 1755 kanclerz skarbca, tegoż roku ustąpił z całym ministeryum Newcastle’a.

W r. 1757 jako lord Frankley zasiadł w Izbie lordów. Główna praca: „History of the life of,

Henry II“ (Lond. 1777, 6 t.); nadto: „Dialogues of the dead“ (Lond. 1765, wyd. 4-e); „Four new dialogues of the dead“ (1765, tamże) i „Poetical works“ (1785), odznaczające się wytworną formą. Proza L-a uchodzi za klasyez-uą. Zbiorowe wydanie dzieł: Londyn 1714; wyd. 3-e,    1776,    3 t. Jedyny syn L-a, To- i na wiązać ciała zakażające, wytwarzać też morn asz (* 1744—f 1779), który najpewniej skoń- że L.    Dr a. e.

Dopełnienia.

Label, znak związkowy, dostarczany praco- pliwości, że niema nic wspólnego z ich treścią).

I Już r. 1904 przyszyto L. do 35 0000u0 sztuk odzieży, wytworzonej w Stanach Zjednoczonych. Obecnie znaczna część związków, należących do amerykańskiej Federacyi pracy, wprowadziła w użycie ten środek. Ogółem 364 000 robotników zorganizowanych posiada i pracuje w warunkach, podyktowanych przez związki. I dziś żaden zorganizowany robotnik nie ob-staluje biletu wizytowego, zanim nie upewni się, że jest na nim marka związku drukarskiego; nie wypije piwa bez sprawdzenia etykiety na butelce. Robotnicy zdobyli poparcie różnych sfer. W Stanach Zjednoczonych liga komunalna, szkoły publiczne i administracya państwowa wymagają, ażeby wszystkie dostawy miały L., a prace, wykonywane w zakładach rządowych i komunalnych w Kanadzie, noszą na sobie znak związkowy. Z Ameryki L. przedostał się do Europy. Federacya robotników zecerskich pierwsza wprowadziła go we Fran-cyi, a obecnie spotyka się we Francyi L. w produkcyi i przy sprzedaży produktów spożywczych i w zawodzie fryzyerskim. W Szwaj-caryi zaczynają używać go w drukarstwie. W N. Zelandyi rząd proteguje L. jako środek walki przeciw chałupnictwu. L. stał się jednym I z popularnych sposobów walki warstwy robo-

dawcy przez robotników, a zaświadczający że robotnicy, pracujący w fabryce, są wynagradzani podług taryfy, uznanej przez związek.

niosłość. Wyroki sądowe w Stanach Zjednoczonych, wydane na początku r. 1908 i zabraniające używania L-u, są poważnem ostrzeżeniem dla bezwzględnych jego zwolenników. L. przypomina robotnikowi, że jest on siłą nietyl-ko jako wytwórca, ale i jako spożywca i dlatego L. nie ma możności rozpowszechnienia się w tych gałęziach wytwórczości, które wytwarzają przedmioty zbytku lub na wywóz.    B' lw‘

Labori Fernand, prawnik francuski, głośny obrońca w sprawach karnych, deputowany do parlamentu (od 1906) (*    1860 w Reims),

Istnieją dwa rodzaje L-u: przemy słowyihan-d 1 o w y, pierwszy na produktach fabrycznych i t. d.; drugi zazwyczaj na szyldzie sklepowym restauratora, fryzyera i t. d. (Istnieje nadto L. kon-federacyjny — we Francyi marka, której związki używają dla zamanifestowania swojej przynależności do „Confédération générale du Travail). L-u poraź pierwszy użyli w Stanach-Zjednoczonych robotnicy pracujący w fabrykach cygar w San-Francisko, którzy ok. r. 1877 zaczęli go nalepiać, by tym sposobem powstrzymać spożywców od palenia cygar, wyrabianych przez Chińczyków, źle płatnych i pracujących w warunkach wysoce niehygienicznych. W trzy lata potem zjazd związku robotników tej gałęzi produkcyi uchwalił, ażeby we wszystkich fabrykach, gdzie pracują robotnicy zorganizowani, wprowadzono w użycie błękitny L. Ogromne summy wrydawano na afisze, odezwy, listy do spożywców, odczyty, karteczki, któremi zasypywano przechodniów, w celu zaznajomienia publiczności z doniosłością L-u. L. był robiony kosztem związku i bezpłatnie dostarczany właścicielom fabryk cygar. W przeciągu trzech lat główny zarząd związku wydał przeszło 8 000 rb. na tniczej o lepsze warunki, ale jego stosowanie druk i ekspedycyę L-u, przeszło 4 000 rb. zależy od poparcia, jakie ta idea znajdzie wśród na koszta sądowe przeciw podrabiaczom i prze- ogółu spożywców. Lecz przesadzono jego doszło 18 000 rb. na organizatorów i agitatorów L-u. Prócz tego każdy związek lokalny wydawał znaczne summy (bostoński wydaje rocznie 2 000 rb. na reklamę L-u, nadto utrzymuje umyślnego urzędnika, który sprawdza, czy fabrykanci dotrzymują umowy). W okresie 1. 1893 — 96 naklejono L. na 2 469 600 000 sztukach cygar (V₅ całej produkcyi Stanów Zjednoczonych). Za przykładem cygarników poszli inni robotnicy, np. drukarze. (Na publikacyach, mających charakter polityczny albo religijny L. jest drukowany w ten sposób, ażeby nie pozostawił wąt-

s. Y.

s p.

od r. 1884 adwokat w Paryżu. Prędko zasłynął zarówno z wymowy jak i z logiki w argu-mentacyi obrończej w procesach Duval’a, Vail-lant’a, Compayré’go, pani Dreyfus ^w procesie Esterhazy’ego), w obronie Zoli (1898) i Drey-fus’a (1899). Mowy wydane oddzielnie: „Affaire Zola“ (Paryż 1898); „L’affaire Humbert“ (1903); „Affaire Rochefort contre Valcarlos“ (P. 1904); „L’Affaire Humbert contre Le Matin“ (1908). Dawniej redagował „Gazette du Palais“, od r. 1897 wydaje „Répertoire encycl. du droit français“ oraz „La Revue du Palais“, a także miesięcznik „La Grande Revue“. Po kilku nieudanych próbach, zdobył mandat poselski r. 1906; zwrócił uwagę w r. 1908 wielką mową w obronie kary śmierci (przeciwko projektowi rządowemu). Ob. Reinach Joseph ,.Histoire de l’affaire Dreyfus⁴' (t. III, 1903).

Labriola Antonio, filozof włoski (* 2 lip-ca 1843 w Cassino—f w Rzymie 2 lut. 1904). Wykształcenie otrzymał w Neapolu; uczeń najznakomitszych lieglistów włoskich (Bertrando Spavenda i Augusto Vera), z nimi tworzył par-tenopejską szkołę filozofii włoskiej. Początkowo nauczyciel gimnazyalny w Neapolu, otrzymał r. 1870 z konkursu katedrę p e d a g o g i k i w uniw. rzymskim i katedrę tę opuścił na krótko przed śmiercią, dotknięty chorobą krtani (zmarł w szpitalu niemieckim, Ospedale teutonico sul Campedogiio). Umysł szukający prawdy uamiętnie, z heglisty przeobraża się w herbartystę, aby po latach kilkunastu powrócić pod wpływ Hegla w zmienionej postaci marksizmu. L. był jednym z naj czynniej szych popularyzatorów filozofii niemieckiej we Włoszech i we własnej świadomości przeżył cały rozwój tej filozofii od Hegla do Marx’a. W uniwersytecie wykładał L. pedagogikę, później psychologię i filozofię historyi, wszelkie wogó-le dyscypliny filozoficzne, a pod koniec życia historyczno-ekonomiczne. Do tych zwrócił się w szczególności od r. 1888, kiedy został soeya-listą. Popularny i efektowny mówca, ulubieniec młodzieży, pisał niewiele i nie pozostawił żadnej większej pracy naukowej. Natomiast pisał wiele w przedmiotach publicystycznych. W uniwersytecie i poza nim gromadził koło siebie młodych adeptów nauki filozoficznej i ekonomicznej, a jego towarzysze zajęli w ruchu umysłowym Włoch miejsce wybitne; tu należą prócz dzieci jego (Arturo, profesor ekonomii w Neapolu, Teresa, docentka filozofii prawa w Rzymie) które jednak nie poszły śladami ojca: Romeo Soldi, Paolo Orano, Vittoro Zolli-ni, Angelica Balabanoff, a także starsi jego koledzy i przyjaciele: Benedetto Croce i Andrea Torre. Pierwszą grupę prac tworzą publikacye z zakresu dziejów filozofii, etyki i pedagogiki: ,,La dottrina di Socrate secondo Seuofonte, Platone ed Aristotile" (Neapol 1871, str. 145); „Della libertà morale“ (tamże 1873, str. 156); „Morale e religione“ (1873); „Dell’-insegnamento della storia, studio pedagogico" (Rzym 1876, str. 155). Prace te wszystkie w duchu filozofii Herharta. Prace z okresu heglizmu (do 1870) ogłosił dopiero po jego śmierci Croce w zbioruwej edycyi „Seritti va-rii" (gorąca małej wartości polemika przeciw Zellerowi i nowokantystom z r. 1862; „Contro il ritorno a Kant"; bardzo piękny wykład „teoryi namiętności Spinozy“, którego Etykę L. umiał na pamięć: ,,I1 origine e natura délié passioni secondo 1’Etica di Spinoza" 1865). — Drugą grupę tworzą szkice poświęcone wykładowi teoryi materyalizmu dziejowego: „Saggi intorno alla concezione materialistica della storia“ (Rzym 1895 — 1898, wyd. 2-e 1902; przekł. franc, wyd. 2-e 1902; kilka przekł. rossyjskich); „Socialisme et philosophie, Lettres à G. Sorel“ (Par. 1899, 2 przekł. rossyj-skie). Trzecią grupę tworzą drobne utwory, odczyty, listy otwarte, recenzye zebrane przez Benedykta Croce w zbiorze już wymienionym wyżej: „Seritti varii" (Bari 1906, str. 507). L. pojmował materyalizm ekonomiczny zgoła inaczej niż Kautsky lub Mehring. („Naiwni może zechcą na podstawie materyalizmu historycznego dać nam nową interpreta-cyę Boskiej Komedyi przy pomoc> rachunków odnalezionych w archiwach chytrych florenckich fabrykantów sukna" albo „Tylko kretyn może myśleć, że indywidualna moralność człowieka ma się w stosunku prostym do jego sytuacyi ekonomicznej"; „Teorya Marx’a nie jest jakąś wulgatą do tłomaczenia historyi we wszystkich czasach i miejscach"...). Najlepszy znawca marksizmu we Włoszech, zawsze był rozumnym doradcą stronnictwa robotniczego, wolnym od demagogii, ostrzegał przed zbytnio konserwatywnym reformizmem, jak i przed syndykalizmem wojującym. Zamierzał przedsięwziąć we Włoszech, szeroką propagandę idei naukowego socyalizmu, ogłosić zbiorową edycyę dzieł Marx’a, a także wydać, na podobieństwo książki Engelsa, „Anti - Diihringa" włoskiego, w której by rozpatrzono krytycznie wszelkie naleciałości niesocyalistyczne i anarchistyczne. Wogóle był zdania, że ludy romańskie nie są uzdolnione do rozumienia filozofii niemieckiej. Pierwszy z katedry uniwersyteckiej we Włoszech wykładał zasady materyalizmu dziejowego. W r. 1906 umieszczono jego popiersie w podwórcu uniwersytetu. — Por. K. Krauz „Portrety zmarłych socyologów“ (Warsz. 1906).

Lack Stanisław, krytyk—f w Wiedniu 20 stycznia 1909 r.

Lać W0d§ —wyrażenie flisackie, tosamo co szuflą wodę z zyzy (ob.) wylewać. M Z-

Laforgue Jules, poeta francuski (* d. 22 sierp. 1860 w Montevideo, z rodziny bretoń-skiej — f 20 sierp. 1887). Lata dziecinne przepędził w Tarbes (dep. des Hautes Pyrénées); wyższe wykształcenie otrzymał w Paryżu,

z. B.

ctionum“ zam. ,,functionum“.

Laguncnlaria roślina dwuliścienna z rodziny Combretaceae, tworząca razem z Phizophora Mangle oraz inneini zarośla t. zw. „mangrove“ na brzegu mórz podzwrotnikowych.

Lagurus trawa, używana do bukietów suchych. Pochodzi z brzegów m. Śródziemnego.

Lamber Juliette, ob. Adam Julia.

m. z

Życie jego nie obfituje w zdarzenia. W r. 1883 L. przyjął miejsce lektora u cesarzowej niemieckiej Augusty i prze mieszkał cztery lata w Berlinie, studyując filozofię współczesną.

W r. 1885 wydał zbiór poezyi „Complaintes“; r. 1886 drugi zbiór: „L’imitation de Notre-Dame la Lune“ i „Le Concile féerique“. W r.

1887 zamierzał wydać nowy zbiór „Des fleurs de bonne volonté“, lecz tego zaniechał (tom ten wydano po jego śmierci). Należał do wielu wydawnictw peryodycznych, pomieszczał ciekawe i zawodowe artykuły w „Gaz. des Beaux-Arts“; z artykułów jego najwybitniejszy „Albert Dürer et ses desseins“ (czerwiec 1882); pierwszy może we Francyi mówił o współcze-snem malarstwie niemieckim, analizując z ra-cyi wystawy Berlińskiej twórczość Böcklina i Klingera. Pisywał do pism: „Chronique des Arts et de la Curiosité (1881—6); „Rév. Indépendante“ (1886—7), „Decadent“(1886), „Vogue“

(1886), „Symboliste“ (1886), „Vie Moderne“

(1887), „Figaro“ (pod pseudonimem Jean Vieu) i in. R. 1887 wkrótce po ślubie umarł.

Po śmierci wydano zbiór opowieści jego prozą ,.Moralités légendaires“ oraz pozostałych wierszy, artykułów, szkiców „Derniers Vers de Jules L.“ (1890g „Poésies complètes“ (1894).

Poezya L. posiada wybitne piętno współczesne: rozszerzenie widnokręgu poezyi na sfery myśli bez zaniku odruchowości zmysłowej. Z filozofii

w. XIX najwięcej obok Darwina i Schopenhauera przemówił do niego Hartmann, a raczej jego ujmowanie „Nieświadomego“. Życie jest dlań ciągłym wirem chaosowyrn, pełnym niespodziewanych zmian i kaprysów. Poznając tylko zjawiskową jego stronę, czujemy, że to wyłącznie odłamek, niewiele mówiący, dążenia naszego do znalezienia innej „pełnej“ odpowiedzi. Przeciwstawienie odwiecznej tęsknoty zjawiskom, przesuwającym się przed naszemi oczami, wytworzyło w L-u jego odrębną ironię (którą naj artystyczni ej wypowiedział w „Pierrot fumiste“). Nie jest ona okrzykiem wesołego rozmachu lub oburzenia, a płynie z zapatrzenia się w wirowanie światów przy dosłyszeniu drep-taniny codziennej i postękiwania. Na tym poglądzie na świat oparł L. swoją estetykę. Wszystkiem jest w niej pojęcie nowości. Sztuka wypowiada „Nieświadome“ przez oddanie ruchu za pomocą rytmu. Normy nie istnieją. Zawsze nowa sztuka współczesnym więcej powie niż wszystko, co przedtem było, jest ona jedynym głosem „Nieświadomego“, przemawiającego w wiecznie innym rytmie instyktu. L. unikał

t. z w. poety czności, i to daje odrębną cechę jego poezyi. W rytmie skłaniał się do wiersza wolnego (vers libre). Rym dlań był mniej ważną rzeczą, choć go nie odrzucał; strofy używał jako uzupełuienia rytmicznego. Wiersz L-a płynie kaskadą zmienną, iskrzącą się i swawolną. Ironia nie hamuje uczuciowości, lecz

rozsnuwa nad nią tęskną zasłonę zadumy i cichego, smutnego cierpienia. Ból ten i smutek mniej są odgłosami przeżywanych doświadczeń, niż echem nieokreślonego uczucia, będącego istotą indywidualną ducha poety, ducha wiecznie słyszącego rytm wszechżycia przez monotonny rozgwar hałasu wielkomiejskiego.

Lagrange Józef Ludwik (t. XLII str. 838) podał przybliżoną metodę rozwiązania zagadnienia trzech ciał, usystematyzował teoryę nierówności wiekowych i peryodycznych, określił ruchy trabantów Jowisza, wreszcie zbadał libracye księżyca i określił jego postać. Dał pierwsze podstawy dzisiejszej teoryi funkcyi analitycznych i usiłował rachunek różniczkowy oprzeć na czystej algebrze. Ob. „Przyczynek do histo-ryi zasad rachunku różniczkowego“ S. Dick-steina (,,Pr. mat. Fiz.“X). — Sprostowanie: W tytule dzieła L-a z r. 1806 wydruk, „fra-

A . Ł.

Lambert (t. XLI—XLII, 970) określał teoretycznie rozmieszczanie ciepła słonecznego na powierzechni ziemi, z pominięciem jednak wpływu atmosfery; wzór na okres czasu, jakiego potrzebuje kometa na przebieżenie między dwoma punktami swej drogi parabolicznej, zwany pospolicie wzorem L-a, jest zasługą Eulera.

Lamka (flis)—szleja pleciona ze sznurków albo rzemienia, zakończona postronkiem, którym przywiązuje się lamkę do liny statku lub tratwy, i służąca do holowania. Lamkę nakłada się przez ramię albo otacza się nią piersi i obydwa ramiona.

Lamont (t. XLI—LXII, 887) znalazł okres zmienności magnetyzmu ziemskiego i wykazał jej zależność od plam słonecznych.

Landolpłlia roślina dwuliścienna z rodziny Apacynaceae, pnącz afrykański. — Hodowany w koloniach dla otrzymania kauczuku.

Langie Karol (* 1804 w Białobrzeskach— f 1889 w Krakowie), ze starodawnej rodziny mieszczańskiej Krakowa; z zawodu prawnik; należał do spisku Smolki i Frań. Wiesiołowskiego, który przeznaczył go na naczelnika obwodu rzeszowskiego w r. 1846. Rząd austr. uprzedził wybuch powstania urządzeniem rzezi. Wówczas jedni dostali się do więzienia, inni wyemigrowali za granicę. W r. 1847 L. osiadł w Krakowie, w 1848 wybrany został na sekretarza Rady Narodowej tamże, a następnie na posła z Krakowa do parlamentu w Wiedniu i w Kromieryżu. Z Wiednia raz tylko przyjechał do chorej żony do Krakowa na je-

den dzień i znowu aż do końca parlamentu 1885; w tym czasie powołano go na stanowisko zasiadał w nim. Od r. 1856 mieszka w Kr. dyrektora dóbr fundacyi skarbkowskiej do Lwo-Pols. w pow. hrubieszowskim jako pełnomocnik wa. R. 1883 obrany z kuryi właścicieli więk-Włodz. Dzieduszyckiego. W r. 1863 musiał wyje- szych posiadłości obw. tarnowskiego postem chać wskutek nakazu rządu ros., synowie zaś jego, na sejm galicyjski, następnie został zastępcą Tadeusz i Kazimierz, wstąpili do powstania. W członka Wydziału Krajowego. Powołano go rów-Lipsku wydał dzieło przyjaciela swego Alfr. Mło- nież na członka komitetu Tow. gospodarskiego ckiego „Rys WTalki Zasad w Europie przez w Galicyi. R. 1887 zamianował go komitet kurato-Prawdzica z Kosarzewa“, oraz „Kalendarz nau- rem wyższej szkoły rolniczej w Dublanach i kowy na r. 1865“. W r. 1865 stale zamieszkał członkiem krajowej komisyi do spraw rolni-w Krakowie i należał jako członek do Ra- czych, ustanowionej przez sejm na jego wnio-dy miejskiej, do Tow. Naukowego i do Komi- sek. R. 1889 został prezesem komisyi egzamina-tetu T-stwa Rolniczego. W r. 1873 mianowany cyjnej, kwalifikującej kandydatów na nauczycieli był Komisarzem wystawy powszechnej w Wiedniu szkół rolniczych. Z końcem r. 1903 zrezygno-na Galicyę, wkrótce został członkiem - korespon- wał ze stanowiska Dyrektora dóbr fundacyi br. dentem Akad. Umiejętności w Krakowie. W Skarbka i zatrzymał tylko przewodnictwo rzą-latach ostatnich swego życia miewał publiczne dowej komisyi egzaminacyjnej. W sjjmie pra-wykłady „O dobroczynności“ i ,,o gospodar- cował lat 12; był sprawozdawcą komisyi go-stwie doraowem dla kobiet“. Odczyty wydał dru- spodarstwa krajowego w sprawach szkół rolnikiem. Opracował książkę popularną „Ogród czych, mleczarstwa i rybactwa. On-to pobudził warzywny“ (kilka wydań). Napisał ,,0 Sprawie sejm do ustanowienia inspektora rybactwa i do głodowej w Galicyi“. Był także autorem statutów gruntownej reorganizaeyi wyższej szkoły rolni-organizacyjuych szkoły rolniczej w Czernichowie, czej w Dublanach. i ogrodniczej w Łańcucie (dziś w Tarnowie).    Lapetos, gr. Aajnrjfroę, łac. Lapethus, znacz-

Red.

2)    Kazimierz, syn Karola (* 1839 —f ne miasto portowe na płc-em wyorzeżu Cypru,

ok. r. 1905); ukończył szkołę realną w Kra- starodawna osada fenicka, dopiero za czasów kowie, akademię inżynieryi wojskowej w Austryi, Aleksandra W. shellenizowana; rezydencya ma-nakoniec akad. budownictwa w Berlinie. Gospo- łego księstwa samodzielnego, za czasów rzym-darował w Królestwie, potem był szefem wy- skich stolica północnej części wyspy; dzisiaj działu statystycznego w T-stwie wzajemnych I Lapitho.    Drz-

ubezpieczeń w Galicyi. Napisał: „O związku bu- Lapidatio (katnieuowanie). W Wiekach Sta-downictwa z ekonomią społeczną“, „O nieczy- rożytnych chwytał się tłum, zwłaszcza podczas stościach wielkich miast“, „O dowoluości dzie- rozruchów domowych, chętnie tego środka, aby lenia gruntów włościańskich“, „O amerykań- doraźnego sądu na winowajcy dokonać, gdy skich towarzystwach ubezpieczeń“ i in.    zwyczajne sądy z wymierzeniem kary się ocią-

3)    Tadeusz, syn Karola (* 1841). Po ukoń- gały, albo też dać folgę nienawiści swej wzglę-czeuiu szkół w Krakowie wstąpił do szkoły dem pewnej osobistości, która napaść taką nierolniczej w Dublanach; szkołę ukończył r. 1862, raz życiem przypłacała. Już w okresie przedhisto-wykształceuia dopełniał w Lipsku; słuchał Ro- ryczuym istnieje u Greków L. jako kara, pra-schera i Knappa, pracował w stacyi doświad- wem nakazana; u Żydów i Macedończyków czalnej u Markera. W r. 1863 należał do była L. zwyczajną karą śmierci, rzadziej uRzy-powstania; za to Austryacy więzili go we mian. Także na przedstawieniach scenicznych Lwowie. — Po uwolnieniu udał się do Lip- rzucano kamieniami na lichych aktorów. s Drz-ska na dalszą naukę, poczem odbył praktykę Lapites Jerzy, Aa7Uifr]ç rs'jtjpYioç. żył w w zakładach produkcyi nasion w Quedlinburgu pierwszej połowie w. XIV na Cyprze, gdzie, z gre-i Erfurcie i w najsławniejszem wówczas go- cką i zachodnią literaturą obyty, na dworze spodarstwie przemysłowem w Salzmiiude (opis książąt z rodu Lusignan wielkiego szacunku jego ogłosił 1865). Wróciwszy do kraju, prowa- zażywał i z najuczeńszytni grekami ówczesny-dził administracyę 3-ch folwarków pod Krako- mi, z historykiem Nikeforosem Gregorasem wem, które następnie dzierżawił do r. 1878. i sławnym mnichem Barlaamem (ob.) listownie W tych latach obrano go człoukiem komite- obcował. Poemat jego, dydaktyczny, składa się tetu T-stwa rolniczego Krakowskiego; był współ- 149 (niedbale budowanych jambowych wierszy pracownikiem „Encyk. rolniczej“, pisywał do 15-głoskowych ulubionego metrum późniejszego „Przegl. Krytycznego“. Powierzono mu na- okresu bizantyńskiego, Srt/ott auroo/śótot elę stępnie wykłady rolnictwa i hodowli w semina- xoiVTjV axoyjv (— Wiersze improwizowane ku ryum nauczycielskim w Krakowie. Od r. 1878 ogólnej wiadomości), psuje korzystne wrażenie, — 1885 gospodarzył w majątku swej żony odniesione z korespondencyi bystrego autora, w pow. ropczyckim. Za wzorowe wytwory z Obok zasad filozoficznych i nauk moralnych mleczarni L. otrzymał wiele odznaczeń (m. in. podaje L. w tym utworze w formie nudnej wielki medal złoty na międzynarodowej wysta- i rozwlekłej trywialne wskazówki praktyczne wie mleczarskiej w Tryeście). Obrany marszał- o zachowaniu się względem państwa, w rozmaitych kiera powiatu roprzyckiego, pełnił ten urząd do r. sferach towarzystwa, a mianowicie w rodzinie.

Wiel. Encykl. Pow»*, Ilustr. Ser. I T. XLU1-IV, Zesz. 361b,

S. Drz.

S. Drz

S. Drz.

Lapradelle Albert de, prawnik francuski, profesor prawa międzynarodowego w Grenobli. Współredaktor „Rev. de droit public“ „Recueil des arbitrages internationaux“, sekretarz Instytutu prawa międzynarodowego (* w Tulle 30 marca 1871). Napisał: „De la nationalité d’origine“ (1893); „Théorie et pratique des fondations perpétuelles“ (1894); „La question du désarmement“ (1899); „La question finlandaise“ (1901) łącznie z prof. Michoud; „Recueil

des arbitrages internationaux“ (z prof. Politis; t.

s. r.

A. G.

S. Drz.

S. Drz.

S. Drz.

Układ cały, jak się zdaje, oryginalny. Poszczególne sentencye zaczerpnął autor z Pisma św., od Izokratesa i t. p. — Wydali ten poemat: Boissonade Fr., „Not. et extr.“ 12 (1831) 2 str. 1 — 74, według kodeksu Paryskiego JV® 2 877; Mignę, „Patrol. Gr.“ 149 (1863), str. 1002 — 1046.

Lapites, Aa7riłb]ę, syn Apollina i Stylby, brat Kentaurosa, ojciec Forbasa i Peryfanta, spłodzonych z Orsynomą, córką Eurynomosa, praojciec Lapitów (ob.).

Lapitowie, gr. AowrtDm łac. Lapithae, starodawny dziki lud, w Tessalii, nad rz. Pene-josem, u podnóża Pelionu i Olimpu zamieszkały, który nazwę swą nosił od Lapitesa (ob.), syna Apollina. L. pokłócić się mieli na weselu księcia swego Pejrytoosa (ob.) i Hippodamei z dzikszymi Centaurami (ob.) o kobiety. Po długiej walce wypędzili przeciwników przy pomocy Heraklesa. Tyle można jako jądro historyczne o L-ach wyłuszczyć, że razem z Miuijczyka-mi i Flegijczykami do szczepu pelasgijskiego należeli i że ze współudziałem Greków wypędzili Centaurów z okolic Pelionu.

oraz

I [1798 — 1855], 1904).

La Ramée Ludwika, bardziej znana pod pseudonimem O u i d a, autorka angielska (* 1840 w Bury-Saint-Edmunds—f 25 stycznia 1908 w Via reggio we Włoszech). Po śmierci ojca we wczesnej młodości przybyła z matką do Londynu, lata zaś późniejsze spędziła we Floren-cyi; w jej wspaniałej willi zbierało się wytworne towarzystwo kosmopolityczne, przebywające czasowo lub stale we Włoszech. Zaczęła w wieku bardzo młodym umieszczać swe u-twory w „Colburns New Monthly“; tu drukowała pierwszy romans „Granville de Vigne“, któ ry w dwa lata później ukazał się p. n. „Held in bondage'* (1863), poczem nastąpił cały szereg romansów i powieści, bardzo poczytnych i tłómaczonych na wszystkie języki europejskie. Ważniejsze z nich: ,,Strathmore“ (1865); „Cecil Caàtemaine’s gage“ (1867); „Tricotrin“ (1868); ,,Under two flags“ (1868); „l'uik“ (1869); „Folie farine“ (1871); „Pascarel“ (1873); „Two little wooden shoes“ (1874); ,,Signa“ (1875); „In a winter city“ (1876); „Ariadne“ (1877); „Friendship“ (1878); „Moths“ (1880); „In the Maremma“ (1882); „Wanda“ (1883); „Hausse party“ (1886); „The Tower of Tadoleo“ (1890); „The Silver Christ and a lemon tree“ (1891);

„The new priesthood“ (1893); „Views and opinions“ (1895); „Le Selve“ (1896); „Toxin an Altruist“ (1897). Ulubionym tematem powieści L. R. jest towarzystwo kosmopolityczne, wśród którego się obracała. Żywe i oryginalne są też jej powieści ze świata zwierząt. Szczególny powab posiadają romause L. R. przez połączenie koncepcyi fantastycznej ze szczegółami realistycznemi. L. R. zajmuje odrębne miejsce we współczesnej literaturze angielskiej śród powieściopisarek psychologiczno-realistycz-nycb, jak G. Eliot, i sensacyjnych, jak miss Braddon.

Laranda, xà Aàpavôa, jedno ze znaczniejszych miast Likaonii, w środkowej Azyi Mniejszej, ku płc. - wschodowi od Ikonium; przez Perdykkasa szturmem zdobyte i zburzone, później odbudowane, stała się dla wielkiej żyzności swej okolicy główną siedzibą Izauryjskich korsarzy; dzisiaj Larenda, albo Karamau.

Larcyusz (L a rtius):l) Spur ius L., dzielny Rzymianin, który z Horacyuszem Koklesem bronił mostu w Rzymie przeciw Porsenie (ob.); 2) Titius L., Rzymianin, który wkrótce po wypędzeniu Tarkwiniuszów godność konsula w r. 506 przed Chr. piastował, zdobył m. Fide-nae, pobił Latynów i podczas rozruchów ludu przeciw patrycyuszom po raz pierwszy w r. 501 urząd dyktatora sprawował; po raz drugi był konsulem z Sulpicyuszera Kamerynusem w r. 490 przed Chr.

Larentinalia, albo Accalia, uroczystość, jaką Rzymianie 23 grudnia na cześć mistycznej Akki (ob.) Larencyi obchodzili (Owidyusz, „Fast.“ 3, 57); jednak prawdopodobnie, dzień ten święcono głównie na uczczenie Larów (ob.).

Łargitio (od czas. largiri=obdarowywać) 1) Każda ludowi celem zjednania sohie jego względów okazywana hojność (obdarzanie pieniędzmi, zbożem, oliwą, wyprawianie uczt, zabaw, igrzysk); 2) sprzedawanie obywatelom drogo przez rząd zakupionego zboża po tanich cenach. Rozróżniać należy: 1) łargitio frumenti v. I. frumentaria, 2) congiarium, 3) donativum. Rychłemi już czasy starano się o to, aby biedniejszym na tanim chlebie nie zbywało (cura annonae). Zakupy wął rząd w krajach, w zboże obfitujących, wielkie jego zapasy; składał je w osobnych spichlerzach, aby w czasach drożyzny lud mógł z nich po tanich cenach korzystać. Niekiedy czynili to na swój koszt wysocy urzędnicy i majętne osoby. Po raz pierwszy przeprowadził w r. 123 przed Chr. Gajus Sempronius Gracchus lex frumentalia, według którego każda rodzina obywatelska miesięcznie po 5 korców pszenicy za 6V2 assa za korzec, t. j. na pół darmo nabywać mogła. Cenę tę zniżyli na ⁵/₆ assa trybunowie ludu Luc. Apul. Saturninus w r. 100 i Marc. Liv. Drusus w r. 91 przed Chr., jednak wkrótce przywrócono na wniosek Marka Oktawiusza cenę dawniejszą. Sulla, jak się zdaje, zniósł zupełnie ten przywilej. Wsze-

cc

lako już w r. 74 przed Chr. odzyskało na mo- « comes largilionum sacrarum\ largitiones pri-cy lex Cassia Terentia znaczenie dawniejsze vatae oznaczało prywatną kasę cesarską, nad prawo Grakcha, a Klodyusz przeprowadził którą miał pieczę comes largitionuin privata-w r. 59 przed Ch. prawo rozdzielania zboża rum. — Rzymskiemu pojęciu L. odpowiadają za darmo.. Pompejusz sypał pomiędzy lud hoj- u Greków ôtaôôoetç, ôtavofiat, które nie były nie zbożem na koszt własny i na rachunek tak doskonale zorganizowane i rzadziej sto-rządu. Cezar ze względu na koszta (liczba odbiorców wzrosła do 320 000) rozporządził, ograniczając ilość dotyczących osób na 150 000, ażeby tylko istotnie ubodzy obywatele zboże za darmo dostawali, inni zaś po umiarkowanej cenie je kupowali. Pod dozorem osobnych urzędników (edylów za czasów Republiki, a prefekta annonae za Cesarstwa ) rozdzielano zboże zwyczajnie co miesiąc, według obwodów miejskich (tribus), co kwartał zaś za ces. Augusta, pod którym ilość odbiorców wynosiła z początku 250 000, późnie 200 000, aż nako-niec 320 000. Następcy jego mieli również hojną rękę dla ludu. Za panowania późniejszych ce-sarzów nie dostawał lud zboża do ręki, tylko piekarze, którzy zobowiązani byli chleb na pewne miejsce dostawiać, skąd go uprawnieni obywatele za wymianą marek (tesscra numina-ria v. frumentaria) odbierali. W Konstantynopolu kazał Konstantyn W. zboże pomiędzy biedniejszych obywateli rozdawać. W Rzymie zniósł Teodoryk także dary w zbożu. — Oprócz monetę, tych regularnych szafunków odbierał lud, zwłaszcza od urzędników wysokich i osób, względów jego potrzebujących, często nadzwyczajne dary; congiaria (od rzecz, congius = zwyczajna miara oliwy), składające się zrazu najczęściej

z oliwy, nadto z pieniędzy, zboża, wina, owo- ' substancyach organicznych przez ogrzewanie ców. mięsa i soli. Wszystkie te artykuły zastąpiła za panowania cesarzów w głównej części brzęcząca moneta; sypano ją hojnie zwłaszcza w dzień urodzin cesarza, podczas uroczystego obejmowania przezeń godności konsularnej. Już Cezar w r. 46 przed Chr. obdarzył każdego biedniejszego obywatela 600 denarami, 10 korć. pszenicy, 10 funt. oliwy, i ucztą sutą. Przewyższał go ces. Augustus, a śladem jego postępowali inni, dbali o tron swój cesarze.

Osobne dary, d o na ti v a, przypadały ż ołni e-rzom w udziale od wodzów, celem zjednania ich wierności, po raz pierwszy w Wojnie domowej. Po świetnym swym tryumfie dal Cezar każdemu żołnierzowi po 5 000 denarów albo 20 000 sestercyów, podwójną sumę każdemu cen-turyonowi, a poczwórną trybunom wojskowym.

Sposób taki zapewniania sobie wierności wojska stał się dla cesarzów stałym zwyczajem, a nawet koniecznością. Dla sknerstwa swego w tym względzie postradał Galba w r. 69 po Chr. tron i życie. W zachodniem państwie rzym-skiern zniósł ten zwyczaj Teodoryk, gdy tymczasem cesarze wschodni jeszcze dłużej się z nim wiązali. — W czasach późniejszych Cesarstwa rzymskiego oznacza wyrażenie largitiones sa-crue kasę rządową, aerarium, fiscus, z której płacono wydatki państwa; zawiadywał nią

sowane. Składały się one z darów w zbożu, auodoaica, celem ułagodzenia zbuntowanego ludu, ze sprzedaży zboża z magazynów państwowych po tanich cenach, a także z ziemi w krajach zdobytych (ob. Kleruchie) i z pieniędzy. Aż do czasów Temistoklesa rozdawano dochody z bogatych kopalń srebra w Lauryon pomiędzy obywateli ateńskich, a od Peryklesa począwszy opłacano im z kasy rządowej wstęp na przedstawienia teatralne, w późniejszych zaś czasach i na inne uroczystości (ob. T h e o r i k o n). Nieraz pieniądze, do kasy rządowej w nadzwyczajnych wypadkach, np. ze sprzedaży skonfiskowanych dóbr, wpływające, rozdzielano pomiędzy lud, a bogaci obywatele, aby ujść zawiści pospólstwa, dobrowolnie hojną ręką pieniądze biedniejszym sypali. Wyższy cel, łagodzący pauperyzm społeczeństwa, schodzi tu na ostatni plan. Grek, a szczególnie Ateńczyk, sprzedaje swe względy i przekonania polityczne tylko za brzęczącą

S. Dn.

Lassaigne Jan Ludwik, chemik (* w Paryżu 1800 — f 1859) profesor szkoły w Alfort, w r. 1820 z Chevallierem prowadzi badania sublimatu kwasu moczowego (pyromozowego), w r. 1843 wykrywa reakcyę na azot w

z metalicznym potasem lub sodem. L. odkrył alkaloid delfinę, eter fosforowy, kwas fosforowy, kwasy pyrocytrynowe; zajmował się badaniami karbonizacyi substancyi organicznych, soli arsenu, chromianu i jodków ołowiu, wprowadził pewne ulepszenia w wyrobie emalii. Napisał „Abrégé élément, de chimie organique

I»r A. J. O.

et inorganique“.

Lazzarini August (* 1832 — f po 1874), lektor szkoły głównej warsz. Po ukończeniu edukacyi w Bolonii, wyjechał do Prancyi r. 1852, skąd po paru latach przybył do Warszawy i zaczął prywatnie udzielać lekcyi jęz. włoskiego. W r. 1859 powraca do Bolonii i obejmuje stanowisko inspektora Biblioteki publicznej. Starał się o katedrę języka i literatury włoskiej w Warszawie i d. 13 wrześ. r. 1868 ją otrzymał. Pamiętną była jego pierwsza lekcya, w której wygłosił znaczenie literatury włoskiej w cywilizacyi europejskiej. Miewał zajęcia trzy razy tygodniowo, objaśnienia dawał po polsku, niekiedy posługiwał się językiem francuskim. Nie wielkie miał grono uczniów, ale ci zapewniają, że ucząc suchych zasad gramatyki, umiał uczynić swe lekcye pouętnemi. Po zwinięciu Szkoły Głównej przeszedł do uniwersytetu, jednocześnie dając lekcye francuskiego w I gimnazyum. W r. 1874

wyjechał do Florencyi; dalsze jego losy nie są znane (por. „Szkoła Główna Warszawska“ I 249—250).

Lavoisier Antoni Wawrzyniec, ob. art. Enc. t. XLIII str. 39. Poniżej podajemy portret.

L. J

mm

■«lia

■'üm

'■m

Learchos, Aéap^oç, 1) syn Atamasa (ob.) i Iny, poniósł śmierć z ręki ojca, który, za sprawą mściwej Hery w obłąd popadłszy, w synu rączego jelenia uwidział. — 2) rzeźbiarz z m. Rhegion, uczeń Dajdalosa, prawdopodobnie w w. VI przed Chr.; posąg Zeusa w Sparzcie, który wykuł z luźnych płyt żelaznych i gwoździami w całość artystyczną pozbijał, był podobno najstar-szem dziełem greckiem, z kruszczu wy-konanem.

Lebadea, Asßdöeta, łac. Lebadea i Lebadia, znaczne miasto w zach. części Beocyi, na zachód od jez. Kopais, u stópJjHelikonu, ze sławną wyroczuią Zeusa Trofoniosa, w podziemnej grocie się znajdującą; marmurowy posąg bożka był dziełem Praksytelesa; dzisiaj Livadhia; Por.: Góttling „Narratio de oraculo Trophonii“ (Jena 1843)

S. Drz

!>. Drz.

«v-

i)

r-

-m.

mß

Lebedos, Aeßeöoq, znaczne miasto nad płc. wybrzeżem zat. Kaistryjskiej, w Jonii, trzy mile od Kolofonu, ze sławną świątynią Apollina Karyjskiego. Lizymachos (ob.) zburzył to miasto, a większą część mieszkańców przesadził do Efezu. Od tego czasu była tutaj tylko marna osada. Aby świetność dawniejszą miastu przywrócić, przenieśli do niego Rzymianie znakomitą, Dyoni-zosowi poświęconą trupę aktorską, występującą naprzód w Teos, w późniejszych zaś czasach w Myonnesos, a odtąd zbierali się tutaj corocznie na uroczyste igrzyska z aktorami poeci, muzycy i śpiewacy znakomici. Znane już w Starożytnych Wiekach gorące źródła mineralne biją tam jeszcze do dzisiaj, chociaż z miasta samego ślad żaden nie pozostał.

Lebiediew Kastor (* 1812 — f 1876) prawnik rossyjski, kurs nauk przeszedł w uniwersytecie moskiewskim, następnie jako urzędnik doszedł do stanowiska senatora. Pisał w

W

WM

Fig. 167. Lavoisier Antoni Wawrzyniec (według rysunku Anny Mendelejew żony chemika Dymitra).

Leagros, Aśaypoę, syn Glaukona, rodem z Aten, wyruszył w r. 465 przed Chr. z Dece-lejczykiem Sofanesem na czele 10 000 obywateli ateńskich i sprzymierzeńców do Tracyi, i nad rz. Strymon zaludnił drobną osadę En-neahodoi, późniejsze Amfipolis. Pierwsza ta próba kolonizacyjna Ateńczyków nie miała powo-dżenia: gdy osadnicy do wnętrza kraju wtargnęli, aby posiąść kopalnie złota w Daton, Tra-kowie pod miastem Drateskos w pień ich wycięli.

S. Drz

różnych wydawnictwach artykuły prawnicze, ale najcelniejszym jego utworem była satyra „Razsużdienie o carje Gorochje“, która swego czasu narobiła ogromnego hałasu, krążąc w licznych odpisach. Utwór skreślony z werwą komiczną, ośmiesza uniwersytet w Moskwie, zwłaszcza słynne spory pseudohistoryczne Po-godina z Kaczenowskim. Satyrę tą wydrukowano po śmierci L-a („Russ. Starina“ 1876).

Lecidea. Rodzaj porostów (Lichenes), któ-stratydów uczcili Ateńczycy pamięć jej rzeźbą I re, jak wiadomo, są istotami podwójnemi. przedstawiającą ją symbolicznie pod postacią lwi- * Grzyby i glony łączą się, tworząc jeden osob-cy (imię pospolite Xśatva = lwica), pozbawionej języka. Stała ona na Akropoli, obok posągu Afrodyty.—Por. Jacobs Fr. „Vermischte Schriften“ t. IV, 376 i nast. — 2) hetera, nałożnica Demetryusza Poliorketesa, której Ateńczycy osobną świątynię wystawili.    s- Drz-

S. Drz.

Leajna, Aéaiva, 1) sławna hetera ateńska, jedna z najstarszych, o których źródła wspominają, kochanka Arystogejtona (ob.) albo Har-modyusza. Po zamordowaniu Hipparcha (ob.) pociągnął ją Hippias jako wtajemniczoną w spisek do odpowiedzialności. Nie zdradziwszy nikogo, umarła na torturach; inni opowiadają, iż język sobie odgryzła. Po wypędzeniu Pizy-

i„ j.

nik porostu. Jest to rodzaj symbiozy Otóż w rodzaju Lecidea znajdujemy grzyby z grupy Discomyeltis a glony z rodziny Pleuroccaceae. Lecidea żyje na kamieniach, tworząc na nich rodzaj żywych skórek.

Ledeseryt—synonim minerału chabazytu,

Ü. M

Dr J. P.

E. Chw,

Ledran (Le Dran) 1) Henryk (* w Saint-Cloud pod Paryżem d. 14 grud. r. 1656—f d. 1 lut. r. 1720) chirurg znakomity. Po bitwie pod Malplaquet (1709) wyleczył szczęśliwie marszałka de Villars, który w niej otrzymał ranę postrzałową, należał także do grona leka-rzów przyzwanych do umierającego wskutek zgorzeli starczej Ludwika XIV. Wznowił zapomnianą zupełnie we Francyi operacyę wy-łuszczenia sutków niewieścich (Exstirpatio mammac) i był pierwszym chirurgiem europejskim, który się odważył na wyłuszczenie ręki w stawie ramiennym, co mylnie często przypisywane bywa synowi jego, 2) Henrykowi Franciszkowi (* 13 paźd. 1685—f d. 17 paźd. 1770), najznakomitszemu chirurgowi europejskiemu w połowie pierwszej w. XVIII. Tenże już w r. 1707 osiągnął dyplom magistra chirurgii, służył następnie w szpitalach wojskowych podczas wojny we Flandryi; w r. 1713 powrócił do Paryża i został chirurgiem przysięgłym w kolegium św. Kuźmy (Chirurgien juré de Saint-Corne), przewodniczącym (Prévôt) chirurgów paryskich, chirurgiem starszym szpitala Charité, i demonstratorem anatomii tamże, dalej chirurgiem konsultantem wojsk i obozów królewskich, nakoniec, od chwili założenia jej, członkiem król. Akademii chirurgicznej i sekretarzem, od roku zaś 1751 dyrektorem jej. Przy szpitalu Charité założył szkołę anatomiczną wzorową. Z zasług jego rozlicznych za najważniejsze uznać można: ustalenie objawów ropniaków (Empyema), wskazówki rozumne do leczenia raka, i ran głowy, nakoniec ulepszenie znaczne sposobu wycinania kamieni z pęcherza moczowego. Z prac jego, zawierających ustępy liczne, zasługujące do dziś na przeczytanie uważne, wymieniamy: «Parallèle des différentes manières de tirer la pierre hors de la vessie“ (Paryż 1730, 1740: dopełnienie „Supplément au parallèle etc.“ tamże 1756; razem tamże 1757; przekłady: niem. Berlin 1 733; ang. Londyn 1738; hol. Amsterdam 1765), „Observations de chirurgie avec des reflexions“ (Paryż 1731; przekł. ang. Londyn 1739; niem. Norymberga 1740), „Traité des opérations de chirurgie“ (Paryż 1742, Bruksella 1745; przekł. ang. 1749); „Consultations sur la plupart des maladies qui sont du ressort de la chirurgie“ (Paryż 1763; przekł. niem. Lipsk 1773) i „Abrégé économique de l’anatomie du corps humain“ (Paryż 1768). Rzeczy drobniejsze ogłaszał przeważnie w „Mém. de 1’Acad. roy. de chirurgie“. — Por.: „Diction, histor.“ (t. III, str. 419), Haller ,,Bibliotheca chirurgica“ (t. II, 123) i ,,Biogr. Lex. der hervorr. Aerzte“ (t. III, str. 646).

Legiony polskie, W artykule tym są do poprawienia omyłki druku: T. XLIII str. 58 łam 2-gi wiersz 12-y od góry—czytać „13“; str. 127 łam 2-gi w. 12-y—po wyrazie ,,żołnierzy“ dodać: „Oto działalność pojedynczych pułków Legii

Nadwiślańskiej“; t-że w. 13-y—wykreślić „tak nazwany“; t-że w. 34-y od góry—czytać ,,Yé-venes“; str. 128 łam 1-y w. 9-y—czyt. „4 — 5 000“; t-że łam 2-gi w. 58-y—wykreślić „Wojska polskie prócz powyższych w Hiszpanii“ str. 129 łam 1-y w. 27-y — czyt. „Da-roca“; t-że w. 28-y — czyt. ,,Torre la Car-cel“; t-że łam 2-gi w. 4-y—zamiast „walczy“ czytać „bierze udział“; t-że w. 28-y — czyt. „Wölkersdorf“ t-że w. 48-y —czyt. „Puebla de Senabria“.

Lehmann Karol Fryderyk, wybitny oryentalista niemiecki (* 1861 w Hamburgu). Po ukończeniu gimuazyum w Hamburgu, poświęcił się początkowo prawu i uzyskał doktora w Getyndze. Wtedy zapalił się do oryenta-listyki starożytnej, zwłaszcza do assyryologii, i w r. 1883 z prof. P, Hauptem udał się na uniwersytet J. Hopkinsa w Baltymorze, następnie badał oryentalistykę w Berlinie i tutaj za rozprawę: „De vinscriptionibus cunea-tis quae pertinent od Samaś-śum-ukin régis Babyloniae regui initia“ (Monachium 1886) u-zyskał tytuł doktora filozofii. Działalność naukowa L-na polega na odczytywaniu, komentowaniu i ogłaszaniu pism klinowych, zwłaszcza starochaldejskich. Wyniki badań ogłaszał w „Zeitsch. d. deutsch, morgenl. Gesellschaft“; w „Zeischr. f. Assyriol.“ i w „Recueil des travaux relatifs à la philol. et arch. égyptiennes et assyriennes“. W 1892 wydał główne dzieło: „Samaś-śum-ukin“ w 2 t. (Lipsk), a w „Verhandl. d. Berliner anthrop. Gesell.“ przy współudziale dra Waldemera Belcka pomieścił studya o starożytnościach ormiańskich. Dla gruntowniej sze-go zapoznania się z pra-dziejami Armenii udał się tam wraz z Belckiem, zebrał pierwszorzędnej wartości materyały i ogłosił drugą wielką pracę „Zwei Hauptprobleme d. altorientalischen Chronologie u. ihre Lösung“ (Lipsk 1898). Czynił również wycieczki naukowe do Assyryi północnej, gdzie odkrył wiele dokumentów piśmiennych (klinowych). Do spółki z dr. Belckem opracował i wydał mapę Armenii, archeologiczną i fizyczną. Przyjaciel Ormian, przyczynił się wielce do obrony i spopularyzowania ich sprawy narodowej w Niemczech.

Lennoch Ignacy(* 1802—f niewiad. daty), budowniczy w Wiedniu, był powołany do Lwowa r. 1840 na katedrę wyższej matematyki i geometryi praktycznej. O ile matematykę dość słabo wykładał, trzymając się niewolniczo podręcznika Appel-tauera („Elementa matheseos purae“), o tyle praktycznie miernictwa nauczał dobrze. Wzbogacił gabinet licznemi instrumentami. Dla zakładającej się akademii technicznej we Lwowie nakreślił plan nauk, który ze zmianami zaakceptowano. Kilkakrotnie wzywany na profesora do Niemiec, porzucić Lwowa nie chciał. Namiętnie oddawał się muzyce, a nadto słynął ze swych dziwactw, które wedle współczesnych

L. J.

J\o 92).

Dr A. E.

K. B.

miały wiele pozy. W r. 1854 —55, był rektorem uniwersytetu i popierał żądania studentów założenia „Bratniej pomocy“, ale namiestnictwo, z powodu obaw politycznych, odrzuciło z oburzeniem jego przedstawienie. W r. 1870 został emerytem. Ogłosił: „Lehrb, der prakt. Geometrie nebst einem Anhänge ü. die Elemente d. Markscheidekunst“ (wyd. 2-e, Wiedeń 1857).

Leoni Ludwik, słynny rzeźbiarz, znakomity malarz, doskonały rytownik i medalier włoski (* 1537 w Padwie —f 1612 w Rzymie), uprawiał wszystkie te cztery sztuki z wielkiein powodzeniem, zwłaszcza że celował w dosko-nałem chwytaniu podobieństwa, którem szczególnie jego woskowe modelowania wybitnie się odznaczają. Malował olejno i freskami, a do najznakomitszych jego obrazów należy Zdjęcie z Krzyża, w Rzymie. Posiadał wysoko posunięty dar naśładowania starożytnych medali, a prace jego nieustępują najpiękniejszym starożytnym wzorom. Od r. 1574, przez cały czas papieztwa Grzegorza XIII-go, był rytownikiem przy mennicy w Rzymie, gdzie są ślady iż pobierał płacę aż do r. 1586. Dzięki powodzeniu i licznej klienteli, doszedł szybko do znacznej zamożności i posiadał własną kamienicę w Rzymie. Armand w dziele swojem: ,,Les medailleurs Italiens des XV et XVI ss.“ (I, 251 i II 119) wymienia 12 różnych medali L-ego, między któremi jeden polski, Stanisława Menińskiego, w-dy łęczyckiego, opisany u Bendtkowskiego:    (,,Spis medalów polskich“

J. Z. z Ł.

Leontiasis — nazwa właściwa dwu różnym sprawom anatomo - patologicznym, a mianowicie: 1) L. ossea polega na uadmiernym rozroście niektórych części skieletu, głównie części twarzowej czaszki, wskutek tworzenia się masy kostnej czyli tak zwanego kostniaka (ob.),—twarz przybiera postać jakby lwiej paszczy (stąd nazwa); 2) L. 1 e p r o s a—zniekształcenie twarzy w przebiegu trądu (ob.) przez wałkowato-guzowe zgrubienia skóry przeważnie nad łukami brewnemi.

Leopold II, król belgijski f w Brukseli 17 grudnia r. 1909.

Leopolski Wilhelm, malarz polski (* 1830 w Drohobyczu—f 1892 w Wiedniu), początkowo uczył się prawa w uniwersytecie lwowskim, w r. 1852 jednak przeniósł się na kary erę artystyczną, kształcąc się najpierw w krakowskiej szkole Sztuk Pięknych pod kierunkiem Stattlera i Łuszczkiewicza, a następnie w wiedeńskiej Akademii. L. wbrew swojemu uzdolnieniu jako portrecisty, starał się być malarzem obrazów treści historycznej i rodzajowej, to też utwory jego w tym kierunku, jak: „Zgon Acerna“, „Klucznik Gerwazy z Pana Tadeusza“, lub „Przy nabożeństwie“ nie dają należytego pojęcia o jego talencie, który o wiele dodatniej przedstawia się w zakresie portretu.

Na wyszczególnienie w tym kierunku zasługują następujące prace L-go: portret Ludwika Skrzyńskiego, własność Kazimierzowej Badeniowej w Wiedniu, Józefa Brzostowskiego, rzeźbiarza, Kazimierza Grocholskiego, b. prezesa koła polskiego w Wiedniu, Lucyana Siemieńskiego (wszystkie trzy w Muzeum Narodowem w Krakowie), oraz jeden z najlepszych jego portretów — Hoffmanowej, będący własnością p-i Markowej we Lwowie.

Lepszy Leonard, współczesny historyk sztuki polskiej (* 6 listop. 1856 w Krościenku nad Dunajcem), z rodziny mieszczańskiej śląskiej, która w w. XVIII przeniosła się ze Śląska pruskiego na austryacki. Ojciec jego, rodem z Białej, był komisarzem starostwa w Brzesku i Wadowicach, gdzie L. uczęszczał do gimuazyum, poczem kończył szkoły realne w Krakowie. Wyższe nauki odbył na Akademii górniczej w Leoben w Styryi ] tu zajęła go w szczególności nauka hutnictwa, która Stała się podwaliną jego późuiejszych badań zawodowych historyi przemysłu artystycznego metalowego w Polsce. Zawód urzędniczy rozpoczął przy salinach w Bochni, potem r. 1880 przeniósł się do urzędu probierczego i trzy lata spędził na posadzie w Wiedniu, gdzie rozpoczął badanie historyi sztuki. Z końcem r. 1883 powrócił na stałe do Krakowa i obok zajęć zawodowych przy państwowym urzędzie probierczo-meuniczym, przy którym zajmuje obecnie posadę c. k. radcy górniczego, prowadzi systematycznie dalsze samokształcenie historyczne, uczy się języków, rysunków i malarstwa. Jakiś czas uczęszczał do Szkoły sztuk pięknych, poczem prywatnie kształcił się w rysunkach pod kierunkiem brata swego, malarza Edwarda L-go. Wówczas to zetknął się z profesorami Szkoły sztuk pięknych: Matejką, Łuszczkiewiczem i in., tudzież z młodymi artystami, czego wypływem były „Wspomnienia artysty“. Prof. Łepkowski był pierwszym, który zachęcił go do badań archeologicznych. Równocześnie L. wszedł w styczność z kołem numizmatyków: Wład. Bartynowskim, Ant. Ryszardem, Piotr. Umińskim, Kurnatowskim i in., poddał im myśl założenia T-stwa numizmatycznego oraz wydawania własnego organu, i w T-stwie założonem był bardzo czynny. W r. 1889 ogłosił „O grzywnie polskiej“. W pracach z zakresu sztuki stosowanej główną baczność poświęcił przeszłości sztuki złotniczej. („Złotnictwo krakowskie“ w „Czasie“ 1886). Jednocześnie złożył Komisyi do badauia historyi sztuki w Polsce przy Akademii Urn.: „Rzecz o kubku srebrnym roboty krak. w. XVI“ (,,Spraw. Kom. hist, szt.“ 1887). Zbliżyła go ona do prof. Mar. Sokołowskiego. Odtąd nieprzerwanym ciągiem drukuje L. bądźto w pismach Akademii Urn., bądź w kwartalnikach i miesięcznikach rozprawy z zakresu sztuki i kultury w Polsce: „Zabytki starożytności na

1889); ,,Emalierstwo krakowskie XVI j ' " („Spraw. kom. hist. szt. w Polsce"

wystawie sztuki polskiej“ („Przegl. pol.“ 18871; Limanowa, Nowy Sącz i Nowy Targ i zastęp-,,0 fabryce fajansu i porcelany w Korcu“

/(„Bibl. warsz.“ 1889); ,,St. Stwosz⁴' („Przegl. powsz."

—4“ XVII w.

ca przewodniczącego „Grona c. k. konserwatorów Galicyi zachodniej“, L. rozwija żywą działalność około ratowania zagrożonych pomników sztuki, objeżdża zlecouy swej opiece obszar kraju i umieszcza o zabytkach wiadomości w „Mitth. der k. k. Zentral Kommision“, pracuje też równocześnie w T-stwie przyjaciół sztuk pięknych oraz jako członek wydziału komitetu Muzeum narodowego i w innych instytucyach. Akademia umiejętności w Krakowie mianowała go członkiem korespondentem r. 1897, człon-

F. K.

1889); „Andrzej Marstella, złot. krak. w. XVI“

(tamże). „Inkrustacya, ustęp z dziejów złotni-ctwa i i^zabli" (tamże); „Emalia malarska w Polsce" (,,Wiadomości numizm. arch." 1890);

„Turzonowie w Polsce" („Przegl. polski" 1890);

„O mało znauem naczyniu roboty krak." („Spr. kom. hist. szt." 1891); „Pacyfikał sandomierski oraz złotnicy krakowscy w. XV" (praca    kiem czynnym r. 1908.

Lesser Władysław Leon baron (* w Warszawie d. 28 lip. 1846) lekarz zajmujący się chirurgią. Do szkół uczęszczał w Warsza-szawie i w Dreźnie, do nauk lekarskich przykładał się w Berlinie i tam też w r. 1869, po obronieniu rozprawy „Peritonitis diffusa und Peritonitis circumscripta“ przyznauo mu dyplom doktorski, następnie udał się do Wiednia. Od lipca r. 1870 do marca 1871 pełnił służbę woj-

ważna także ze względu na badania nad Stwosza (,,Spraw. kom. hist. szt." 1892); „Ryciny kolorowe“ (1892); „Z dziejów złotnictwa el-blągskiego“ (1894); „Studya nad ornamentyką kodeksów miniaturowych polskich“ („Przemysł art.u 1896); „Cech malarski w Polsce“ (1897);

„Cech złotniczy w Krakowie, jego organizacya i dzieje" („Rocz. krak.“ 1898); „Hermy gabinetu archeologicznego. Przyczynek do hist. rzeźby w Polsce w. XIV“ („Spraw. K. h. sz." I skowo-lekarską jako asystent 2-go oddziału sa-1899); „Lud wesołków w dawnej Polsce. Stu-    nitarnego korpusu III, pruskiego; za odznacze-

dyutn obyczajowe" (Krak. 1899); „Kultura Ja-    nie się otrzymał krzyż żelazuy kl. II. Wystą-

giellońska w świetle wystawy zabytków" (Kr.    piwszy ze służby dwa lata pełnił obowiązki

1900);

(1900); „Historya malarstwa krak." i „Przemysł artystyczny w Krakowie" rozprawy, pomieszczone w „Roczn. krak. VI" r. 1904, ujęły po raz pierwszy całokształt dziejów malarstwa i sztuki stosowanej na podstawie ostatnich badań nauki. Nadto L. napisał : szłości zamku na Wawelu" („Przegl. powsz." 1905); „Muzeum dyecezyalne w Tarnowie" („Teka grona konserwatorów w Galicyi zachodniej" 1906).

„Pergameniści i papiernicy krak."    asystenta kliniki chirurgicznej w Greifswaldzie,

a równocześnie wykładał chirurgię jako docent prywatny. Po odbyciu podróży naukowej do Francyi i Anglii w r. 1874 osiadł w Berlinie i zajął się wykonawstwem lekarskim, ale już w roku następnym przeniósł się do Lipska, gdzie w O prze-    r. 1877 został docentem chirurgii; od czasu owe

Nadto: „Beiträge zur Gesch. der Goldschmiedekunst" („Mittheilungen des k. k.. österr. Museums" 1888); „Stanislaus Stoss. Goldschmied u. Bildhauer in Krakau u. Nürnberg" 1890); „Die Restauration d. Marienkirche zu Krakau"; „Jan Matejko. Eine Biographie" 1890—wszystkie trzy w „Zeitsch. für bildende Künst." L. w „Allg. Lexikon der bildenden Künstler" Thieme’go i F. Becker’a w Lipsku, drukuje biografie artystów, którzy pracowali w Polsce. —W „Archaologiai Értesi-to" ukazała się r. 1890 jego praca o emalii t. zw. siedmiogrodzkiej („A magyar sodronyos Zoinâncz Lengyel-Orszâgban"). Nadto wiele recenzyi z zakresu archeologii i historyi sztuki w różnych pismach; wiele drobniejszych prac, komunikatów, w „Sprawozd. z posiedzeń Kom. do badania historyi sztuki w Polsce", dla których opracował mozolne indeksy (t. VI i VII). Od r. 1899 stale w „Przegl. powszch. pisze „Pogadanki o ruchu artystycznym“ lub „Ze świata sztuki“. Członek wydziału Miłośników historyi i zabytków Krakowa, przewodniczący wydziału Upiększenia m. Krakowa i okolicy i redaktor organu „Kraków“; konserwator zabytków okręgu Gorlice, Grybów, Jasło, Krosno,

Por.

S. Kośmińskiego

go zamieszkuje tam stale, zawiadując nadto polikliuiką chirurgiczną i kliniką prywatną. L. jest autorem prac licznych, treści przeważnie chirurgicznej, napisanych po większej części po niemiecku, po polsku ogłosił tyłko kilka w „Gacie lek.“ warszawskiej i w „Przeglądzie lek.“ krakowskim.

Dr J. P.

„Słowu. lek. polskich“ (str. 275 i 610) i H. A. L. Degen er „Wer ist’s?—Zeitgenossenlexikon" (Lipsk 1906, wyd. 4-e, str. 824).

Lessius Leonard ob. LeysL.

Lestris Illig.— Wy dr z y k (dziś — Sterco-rarius B r i s s). Rodzaj ptaków z rodziny Laridae —M e w o w a t e, podrodziny Stercorariinae-, duże drapieżne ptaki o dziobie silnym, od nasady wałkowatym, słabo ścieśnionym ku końcowi, na końcu hakowato zgiętym, żuchwa krótsza, niż szczęka górna; dziób w połowie pokryty wo-skówką, ku końcowi jej leżą wąskie podłużne nozdrza, przymknięte z tyłu błonkami; nogi mierne z palcami przedniemi spiętemi błoną, nieco dłuższą od palców; ksiuk krótki podniesiony; palce o pazurach ostrych i mocno zakrzywionych; ogon zaokrąglony o 12 sterówkach; ogólna postać ciała przypomina mewy właściwe. Budowa przystosowana do drapieżnego trybu życia: ścigają ptaki morskie, przeważnie mniejsze mewy, i odbierają im zdobycz; dostają się do guiazd mew i zabierają im

St. M.

Red.

Red

Life token, ob. Życie.

Linde S. Bogumił, na str. 495, szp. 1, wierz 33. Po wyrazach: „Rys. hist. lit. rosyjskiej M. Grecza z dodatkami licznych autorów“; opuszczono: pozostawił także materyały do słownika porównawczego jęz. słowiańskich (600

K. A.

jaja i pisklęta. Zamieszkują strefy podbiegunowe; 4 gatunki posuwają się w zimie aż do Bałtyku i m. Północnego, a niekiedy i dalej.—

1) L e s t r i s v. Stercorarius catarrhactes, W. białopióry. W Amer, północnej, w Islan-dyi, na Hebrydach; u nas widział ptaki te ornitolog Wł. Taczanowski dwa razy pod Lubartowem. Wysiaduje 2 jaja. Dł. ciała=57 cm. dł., skrzydła 43 cm., ogona=17 cm. 2) (Lestris)

Stercorarius parasitions—W-k pasorzytny; dł. ciała=60 cm.; kilka okazów zabito w Królestwie Polskiem; jeden z nich —stara samica, znajduje się w gab. zoologicznym w Warszawie; 3) Stercorarius (Lestris) pomarinus—W. żółtoszyjuy; u nas jest wielką rzadkością; jeden okaz ptaka młodego, odebrany wronom pod Ciechanowem w zimie r. 1871, znajduje się w Warszawie; 4) Stercorarius (Lestris) lon-yicauda—W-k długoogonowy, Wł. Taczanowski wprowadził go do fauny krajowej.

Lewicki Kazimierz (* 1848 w Ławkach g. Siedlecka — f 27 maja 1902 r.). Po długim pobycie za granicą, przeważnie we Francyi, L. powrócił do kraju i zjednoczył ok. r. 1882 spółkę, która założyła pierwsze w kraju Muzeum pszczel-nicze. Prowadził tu wykłady pszczelnictwa, ale dotknięty ślepotą, zgorzkniały, był nieumiejętnym kierownikiem samej instytucyi. Muzeum podupadło, ustępując miejsca T-wu pszczelni-czo - ogrodniczemu (ob.).

Liohtański Karol (f 1898 w Warszawie).

Jako młodzieniec zesłany za uczestnictwo w r. 1863 do Syberyi, należał tam, jak się zdaje, do ruchu Zabajkalskiego, co stało się powodem obostrzenia kary. Pozbawiony środków kształcenia się, nie ustawał jednak w pracy umysłowej. Warunki te się zemściły: poglądom jego teoretycznym braknie uzasadnienia faktycznego, a myśl, niekiedy bardzo oryginalna i posługująca się udatnemi zwrotami (np. okres dzisiejszy to tłómaczenie ducha na materyę), jeszcze częściej bywa wygłaszana w tormie ciemnej i używa bardzo niefortunnej terminologii. Powróciwszy do Warszawy, ożenił się z dawną swoją narzeczoną, która czekała na jego oswobodzenie lat kilkanaście, i szukał utrzymania w przedsiębiorstwie dorożkarskiem. Artykuły w „Głosie“ (z okresu radykalizmu 1887 —1889) zwróciły nań uwagę: w domu L-go zbierało się niewielkie kółko osób (J. K. Potocki i in.), które jednak rozpierzchło się, nie mogąc dojść do porozumienia z gospodarzem, zakrzepłym w swoich poglądach, a nadewszystko w terminologii. W języku polskim L. pozostawił: „Zarysy antropozofii. Zarys metodyczny humanitarnych stosunków przyrodniczych, etycznych i międzyludzkich“ (Warsz. 1882; wyszła cz. I:

Badania wstępne); „Głos publiczności o znaczeniu zajść 3-go maja r. 1891“ (Warsz. 1892);

„O metodzie wykładów na uniwersytetach niewieścich“ (Warsz. 1893). Pisywał po rossyjsku Por. K. W. „K. L.“ (Warsz. 1899).

Lieber Ernest (* 16 list. 1838 w Kam-bergu — f 31 marca 1902 tamże), uczył się (1858 —- 1861) prawa i filozofii w Wiirzburgu, Monachium, Bonnie i Heidelbergu, poczem zamieszkał w Kambergu, gdzie piastował urzędy miejskie i prowincyonalne. W r. 1870 członek pruskiej izby deputowanych, r. 1871 parlamentu. Należał do stronnictwa katolickiego (demokratycznego skrzydła jego). Po zgonie Windthorsta L. objął przewodnictwo centrum i odtąd aż do śmierci piastował to stanowisko, wszakże nie władał on niem tak niepodzielnie, jak Windthorst. Skrzydłem arystokratycznem, przeważnie z żywiołów śląskich złożonem, dowodził hr. Balle-strem.

ark. rękopisu).

Lippert Juliusz f d. 12 listop. r. 1909.

Liquidambar L. Rodzaj roślin dwuliściennych, należących do rodziny Hamamelidaceae z grupy Saiifragineae (Warming); drzewa, wydzielające balsam. Liście naprzeciwległe mniej lub więcej głęboko wrębione i zaopatrzone w przylistki. L. rosną w ciepłych pasach Ameryki płnc., w Azyi Mniejszej, w Indyach Wschodnich i na wyspach arch. Malajskiego. Podczas eocenu rosły na północy, tu znajdujemy szczątki kopalne form pokrewmych dzisiaj żyjącym gatunkom. Kwiaty rozdzielno-płciowe, zebrane w kłosy, albo kwiatostany pośrednie pomiędzy koszykami a główkami. Oś kwiatostanu męskiego zwykle wydłużona. Kwiaty męskie bez okwiatu (bez kielicha i bez korony), składają się z wielu pręcików. Kwiaty żeńskie bez koron; łożysko wklęsłe, na dnie leży zalążnia dwukomorowa. Zalążki odwrócone, przyczepione w dwa podłużne rzędy do łożyska środkowego. Owoc — mieszek; zawiązki pękają według linii zrostu listków zawiązkowych 1) L. orientalis L. {— L. imberbis kit —Plata-mus orientalis Poc.). Tworzy lasy w Azyi Mniejszej. Kora gotowana i poddana ciśnieniu wydziela styrax (albo storax) płynny, znany w handlu. 2) L. styraciflua Ti. (= L. Gopalme — Sweet Gum), Drzewo duże, liście o 5 wrębach piłkowanych. Rośnie w Meksyku i w Stan. Zjednoczonych. Kanały w pniu, wydzielające balsam: Copalme, balsam liquidambaru (=Ambra liquida = Oleum liquidambar). Kolor żółty, zapach silny, smak gorzki. Daje biały osad w naczyniach i na korze, po której spływa. Osad nazywa się białym albo miękkim L-em. 3) L. Altingiana BI. (= L Bosamala BI. = Altingia excelsa Nor o uh). Rośnie na Jawie i w N. Gwinei. Przy nacięciu wydziela balsamy: 1) koloru blado-żółtego i 2) ciemniejszy, który można otrzymać przez ska-

zetków, sprawia łamanie się i wypadanie włosów. Włos traci barwę, łamie się u podstawy i skóra zostaje pokrytą suchemi badylami włosów. Łamliwość ta wywołana zostaje przez to, że grzybek ów rozplenia się nie tylko na powierzchni skóry, lecz dostaje się do włosa, przeważnie do części wystającej ponad powierzchnię. Leczy się środkami zewnętrznemi, przeciwpasorzytnemi.

leczenie drzewa i przez nagrzanie miejsca skaleczonego. Znany jest pod nazwą Rosa mallus albo hottermija. 4) L. formosana. Przy owocach długie kolce, uważane za zmienione działki kielicha. Rośnie w Chinach. Daje mało balsamu.

Liszaj {Lichen) gr. Xeiyrp istniejąca od czasów Hippokratesa (ob.) nazwa najrozmaitszych cierpień skóry, różniących się zmianami anatomicznemi i przebiegiem. Chociaż dermatologia spółczesna wprowadziła pewien lad do systematyki zapaleń skóry i z grona L-ów wyłączyła prawie wszystkie aż do jednego L-a czerwonego, to jednak wśród publiczności, a również i niektórych lekarzy utrzymała się nazwa zbiorowa L-ów dla całej grupy stanów podobnych z wyglądu zewnętrznego. Rozróżniamy więc: 1) L. włosiany {Lichen pilaris, podług mianownictwa nowego Ichthyosis simplex)—znamienny powstawaniem na stronie prostowników kończyn, wokoło włosów puchowych, gruzełków drobnych, bladoróżowych, pokrytych łuseczką.—2) L. zołzo-watych {L. scrofulosorum) — gruzełki wielkości od ziarna prosa do łebka od szpilki, barwy brunatno^czerwonej, pokryte łuseczką; występuje przeważnie na tułowiu, wokoło woreczków włosowych. Postaci płaskie lub uwarstwione. Właściwy dzieciom, cierpiącym na zołzy (skrofuły) lub postaci przewlekłe gruźlicy (ob.). Przebieg przewlekły. Nie swędzi. Leczenie ogólne t. j. choroby właściwej — więc zołzo w lub gruźlicy. 3)L. czerwony (L ruber) właściwy, opisany po raz pierwszy przez Hebrę (ob.). Gruzełki swędzące różnej wielkości, postaci, i zabarwienia, nigdy nie przechodzące w inne postaci anatomiczne. Rozróżniamy dwie odmiany typowe: L. cz. k o ń c z y s t y ( L. r. acumina-tus) i L. cz. płas ki {L. r. planus). L. cz. płaski składa się z gruzełków ciemno - czerwonych, okrążonych delikatną obwódką czerwoną, o połysku woskowym, wklęśnięte pośrodku. Gruzełki mniejsze o postaci okrągłej , większe wielokątne. Często łączą się w koła lub półkola, czasami w formie podłużnej; nieraz występują symetrycznie, czasami też wzdłuż pnia nerwowego. Przebieg choroby przewlekły. Przeważnie wywołuje swędzenie, chociaż niekiedy nie sprawia żadnych dolegliwości. Pozostawia po sobie zabarwienie ciemne skóry. L. kończysty,znamienny gruzełkaini większemi, grubszemi i twar-demi, które najczęściej łączą się w kupki, przez co skóra otrzymuje wygląd chropawy, t. z w. skóry groszkowej. Leczenie L-a cz-go polega głównie na zadawaniu arszeuiku. 4) L. wyłysiający {Herpes tonsurans, Trychomy-cosis tonsurans, trichophytica) — jest tochoro-ba skóry pasożytnicza, wywołana przez grzybek strzygący ( Trichophyton tonsurans), odkryty w r. 1844 przez Grubego i Malmstena. Występuje

E. M.

Dr Ą. E.

które

mu

Liszajec {Impetigo)— jest to właściwie nazwa nie kliniczna, lecz anatomo-patologiczna, gdyż pod nazwą Impetigo od czasów Hebry (ob.), rozumiemy krostę (ob.) ropną, która odrazu powstaje bez poprzedniego pęcherzyka o zawartości przezroczystej. Mówimy więc o wyprysku liszajcowatym {Eczema impetiginosum), jeżeli w przebiegu tej choroby powstają właśnie takie krosty. Jako jednostki kliniczne samodzielne rozróżniamy jednak dwie postaci L.: zaraźliwy (Impetigo contagiosa) i L. pryszczykowy^. herpetiformis).—L. zaraźliwy, opisany po raz pierwszy w r. 1864 przez Foxa, odznacza się krosteczkami małemi, rychło przechodzą w pęcherzyki wodniste, wklęsłe pośrodku; pęcherzyki te ropieją i pękają nakoniec; po 2 — 9 dniach tworzą się strupki płaskie, żółtawe jakby „naklejone“. Jest to więc sprawa powierzchowna. L. zaraźliwy bywa chorobą nagminną, właściwą Indowi ubogiemu. Występuje często po szczepieniu ospy. Pasorzyta tej choroby dotychczas nie wyodrębniono. Rokowanie pomyślne, leczenie miejscowe. L. pryszczykowy wyróżuia się krostami ropnemi, układającemi się pierścieniowato, goi się bez pozostawienia blizn. Występuje najczęściej w pobliżu narządów płciowych i na stronie wewnętrznej ud, lecz również i na innych częściach ciała. Posiada przebieg ostry z gorączką, dreszczami, często towarzyszą drgawki. Rokowanie złe, gdyż przeważnie następuje śmierć.    Dr A E>

Liszka Emanuel Krescencyusz, malarz czeski f w Pradze w stycz. 1903 r.

Literatura. Do art. Literatura XXL11I - XLIV 590 — 576 w końcu tomu dodane będą tablice synchronistyczne.

Litkup, także 1 i d k u p (łac. mercipotus, mar-cipotarium), instytucya prawa cywilnego, prastarego pochodzenia. Był L. pierwotnie ucztą zgody, w obecności świadków, następców i zastępców bogów pogańskich, odbywaną; był również ucztą zbratania rodów, które tłumiły nieprzy-jaźń wzajemną. Jako symbol tych dwu czynników, natury sakralnej i świeckiej, pozostawał w najściślejszym związku ze zwyczajem (również prastarym) picia wody zrzeczenia {aqua abrenunciationis), formy zbywania praw własności. Wyraźne ślady L-u występują w Polsce dopiero od w. XIV. W biegu wieków forma L-u się zmienia; powstaje L. suchy czyli pie-na częściach ciała owłosionych i nieowłosio- j niężny, z którego tworzą się dalsze podobne nych pod postacią pęcherzyków, plam lub gru- j formy utwierdzania umów, jak oto: przybicie, po

120

Wielka Encjrk!. Iluztr. Ser I Tom XLÜ1-1V Zesz 351b

M. Han.

Dr A. J. G

rękawiczue, poczesne, na szczęście.—W prawie polskiem charakter umowy nie wpływał na zastosowanie L-u, w prawie miejskiem było ono jednak szersze, niż w ziemskiein; spotyka się L. nietylko we wszystkich warstwach społecznych, ale i we wszystkich dzielnicach Polski. Sam akt składał się z trzech momentów: pierwszym był sąd L-u, zachowany jedynie w stosunkach wiejskich, w innych warstwach istniejący tylko w formie przeżytkowej; drugim—błogosławieństwo, trzecim—spożycie L-u, z zachowaniem przytem ścisłych form („lithkupem popili y pod zieloną rózgą zdał“). W prawie ziemskiem L., jako utwierdzenie kontraktu, ustępuje stopniowo pierwszeństwa utwierdzaniu sądowemu. W zasadzie umowa skutkiem wypicia L-u stawała się zaskarżalną i nieodwołalną, w praktyce jednak tylko zapis do ksiąg posiada znaczenie dowodowe. W życiu wiejskiem L. nadal zachował swoje niezbędne znaczenia przy zawieraniu umów. —Poważne znaczenie posiadać musieli w życiu prawnem litkupnicy, którzy są osobami dobrowolnie spełniającemi swoje funkcye, bądź wskutek zawezwania przez nabywcę, bądź też przez samoistne zaofiarowanie się.

Gremium ich (2—7, najczęściej 2 — 4 osoby) posiada wyraźnie charakter sądowy, jednemu z nich przysługuje charakter odrębny, jakgdy-by superarbitra sądu rozjemczego. L-cy odgrywają prócz roli świadków także i rolę jedna-czy. W w. XV—XVI najważniejsze ich zajęcie polega na tern, że przez ich ręce przechodzą pieniądze, oraz że oni odgrywają rolę pośredników. Z tytułu swych czynności mogli posiadać ważne znaczenia dowodowe; zdaje się, że na nich ciążył obowiązek składania świadectw. W dziedzinie prawa karnego odwołanie się do L-ników miało znacznie oczyszczające. Człowiek posądzony o posiadanie rzeczy kradzionej musiał się odwołać do zachodźcy i L-ników. Wystawienie L-ników uwalniało od odpowiedzialności karnej, ale nie znosiło odpowiedzialności cywilnej. — Por.: P. Dąbkowski „L. Studyum z prawa polskiego“ (Lwów 1906), tenże „L. w prawie polskiem średniowiecznem“

(„Przeg. histor.“ 1907, V, 377-383); M. Haudels-man „L.“ („Przegl. prawa i administracyi“ 1906,

777—793).

Litopon, farba, w której skład wchodzą siarczan baru i siarczek cynku. Biały ciężki proszek, w swych mechanicznych własnościach i kryciu bardziej zbliżony do bieli ołowianej niż biel cynkowa. L. jest trwały na wpływy atmosferyczne i nie działa na inne farby. Znany także pod nazwą bieli Griffith a.

Litta Lorenzo (W a w r z y nieć), kardynał i legat papieski w Polsce w ostatnich latach jej niepodległości. L. pochodził z lombardzkiej rodziny szlacheckiej (* w Medyolanie 25 lut.

1756 — f w Monte Plasio 1 maja 1820).

Kształcił się w kolegium Klementyńskiem w Rzymie i wcześnie zwrócił na siebie uwagę swo-

jem wykształceniem i znajomością języków. Gdy poświęcił się stanowi duchownemu, powołano go do kancelaryi papieskiej w r. 1782 na protonotaryusza, a niedługo potem zaczęto go używać w misyach dyplomatycznych. Pierwsze te misye z r. 1786 i następnych lat dotyczyły stosunków włoskich, zwłaszcza państwa neapo-litańskiego (spory graniczne między prowincyą rzymską, a neapolitańską w Abbruzzach). Również dobrze wywiązał się L. z misyi dyplomatycznej w r. 1792, dotyczącej niepokojów republikańskich na granicy toskańskiej. Pius VI nagrodził go za tę zręczność godnością arcybiskupa tebańskiego „in parti bus infidelium“ w r. 1793 i jako swojego delegata wysłał do Polski. Przybył L. podczas koufederacyi targowi-ckiej; znalazł się on w położeniu trudnem, zwłaszcza, gdy wybuchło powstanie Kościuszkowskie w r. 1794. L. stał wobec ówczesnych prądów, zachowawczego i postępowego, w re-wolucyi ówczesnej francuskiej czerpiącego swe idee, zawsze po stronie Kościoła. Swoim wpływem i powagą ocalił np. księdza Skarszewskiego (ob.) od śmierci grożącej mu jako zwolennikowi Rossyi. Z Radą, rządzącą podówczas, znosił się co do losu dóbr duchownych i księży, ale wobec ówczesnej sytuacyi w Polsce stanowisko L-y przedstawiało niemało trudności, choć swoim rozumem umiał się ratować i w pewnym stopniu praw Kościoła bronić. Dopiero w lutym r. 1796, zatem po trzecim rozbiorze, papież polecił L-ie złożyć tytuł mini-stra-legata przy Rzpltęj polskiej, bo już jej los został rozstrzygnięty, kazał mu jednak pozostać nadal w Warszawie przez czas nieograniczony. Warszawa znajdowała się podówczas w rękach pruskich. Stolica papieska trzymała L-ę na tern stanowisku, chciała go bowiem użyć do uregulowania stosunków kościelnych na obszarze zaboru rossyjskiego, gdzie też los katolików był bardzo przykry pod rządami Katarzyny II, do czego przyczyniał się niemało faworyt cesarzowej Stanisław Siestrzeńcewicz, metropolita mohilewski. Dopiero po śmierci Katarzyny II udało się Stolicy apostolskiej doprowadzić swoje pragnienia do celu i użyć L-ę do reorganizacyi katolicyzmu w państwie rossyjskiem. Paweł I dał posłuch życzeniom papiestwa, a nawet nieraz swej pomocy użyczał, gdy znalazło się ono w ciężkiem położeniu wobec ówczesnej re-wolucyi francuskiej, Dyrektoryatu zwłaszcza i Konsulatu. L. uczestniczył osobiście w ko-ronacyi Pawła I w Moskwie, poczem z nim jedzie do Petersburga. Tu zajmuje się przez r. 1797 i 1798 pracą orgauizacyi nowej prowincyi keścielnej, a projekt jego potwierdza bulla papieska „Maxime uudique pressi...“ z d. 18 paźdz. r. 1798. Było to urządzenie dwóch kościołów: katolickiego czyli unickiego i rz.-katolickiego. Siedzibą pierwszego był Połock; tu mieściła się metropolia, rządząca dwoma podległemi sobie biskupstwami w Łncku i Brze-

o»

ściu. Metropolię Połocką zniosła Kstarzyna II; wypędziła ówczesnego metropolitę H. Lissow-skiego, który ją napowrót otrzyma! z przywróceniem stolicy. Podobnież i Zakon Bazylianów otrzymał swoje dobra i klasztory zabrane przez Katarzynę. Łacińską metropolię ustanowił L. w Mohilewie, a arcybiskup tamtejszy otrzymał 2 suffraganów dla Białej Rusi, Ukrainy i innych części państwa rossyjskiego, jak Moskwa, Petersburg i t. d., gdzie mieszkający katolicy temu arcybiskupowi podlegali. Temu arcyb-stwu podlegało biskupstwo żmudzkie z suflraganią, wileńskie z 4 suffraganiami obejmuje Kurlan-dyę i Inflanty, łucko-źytomierskie z 2 sufraga-uiami, kamienieckie (na Podolu), wreszcie mińskie. Obsadzone zostały wszystkie te stolice biskupie, przyczem L. uwzględniał dawnych dostojników przez Katarzynę II usuniętych. Stwarzając tę nową prowincyę kościelną, zorganizował L. jak najdokładniej cały jej ustrój, kapituły, parafie i dochody tychże, a ustrój ten w ogólnej zasadzie do dziś dnia się utrzymał. Była ta nowa organizaeya wprost konieczna i sprawą żywotną, bo z upadkiem państwa polskiego runęła w gruzy cała organizaeya dawniejsza kościoła polskiego, na którego czele stał arcybiskup gnieźnieński. Niemałe też ma znaczenie w dziejach naszych ta praca L-y. Po ukończeniu tego wraca L. do Wenecyi, gdzie pod ochroną wojsk rossyjskich (od 30 list. 1799) odbywa się nowe conclave, celem obioru papieża i przed którem L. zdaje sprawę ze swojej działalności. Paweł I pragnął go zatrzymać na swoim dworze i utworzyć w Petersburgu stałą nuneyaturę, mianował go nawet jałmużnikiem przyjętego w granice swego państwa zakouu maltańskiego, ale przeszkodziły temu intrygi Siestrzenczewicza, który w nowej organizacyi kościelnej otrzymał znaczne prawa. Nowy papież Pius VII mianuje L-ę generalnym podskarbim papieskim w r. 1800, t. j. w roku swojego wyboru; był to urząd w ówczesnych stosunkach politycznych i finansowych papiestwa ciężki i odpowiedzialny. We wrześniu r. 180 J zostaje L. kardynałem'tytułu św. Pudentiaua i prefektem kongregacyi cenzu-ralnej. Gdy w r. 1808 Napoleon I zajął Rzym, i uwięził we Francyi całe kolegium kardynalskie i papieża, dzielił L. wszystkie te koleje; należał też do t. zw. „czarnych“ kardynałów, których Napoleon I pozbawił wszelkich uposażeń za opór w uczestniczeniu w jego ślubie z Maryą Ludwiką austryacką i skazał ich na wygnanie do poszczególnych miast francuskich. L. przebywał w St.-Quentin przez 2¹/₂ roku, aż z końcem r. 1812 odstawiono go do Fontainebleau, do więzionego tu Piusa VII. Po u-padku Napoleona L. pośpieszył do Rzymu i mianowany został biskupem Sabiny, prefektem Propagandy i generalnym wikaryuszem rzymskiej dyecezyi. Pochowany w Rzymie

w Kościele św. Jana i Pawła. Bawiąc w St.-Queutin cierpiał L. wielki niedostatek, tak iż mu potajemnie przychodzono z pomocą. Podobnie jak za lat młodych pomieszczał różne rozprawy w piśmie włoskiem „Arcadia“, tak w St. - Quentin oddał się przekładowi Iliady, ale tylko 10 ksiąg opracował i nie ogłosił ich wcale. Najważniejszą jednak pracą są jego listy dotyczące 4 przywilejów Kościoła gallikańskiego z r. 1682. Wydrukowano je wbrew wiedzy L-y pod fałszywą datą (Paryż 1808) w Lyonie w r. 1818 („Lettres diverses et intéressantes sur les 4 articles dits du clergé de France, par un professeur en théologie, ex-jésuite“). Wzbudziły one wielkie zainterosowanie, a wywołane zostały wznowieniem tej sprawy przez Napoleona I w układach z Piusem VII w Fontainebleau, w r. 1812. Ogłoszono te listy powtórnie w r. 1826 z uwagami Lamennais’ego, a w przekł. niemieckim i ze wstępem R. Borsbecka r. 1844 (Münster). — Por. Fabisz „Wiadomość o nun-cyuszach i legatach...“; Baruldi „Notizia bio-grafica sul cardin. L. L.u („Memor. di relig.“ XIV Florencya 1828).    m. s-y.

Litwa. ŸII. Literatura (por. 616—624). Uzupełnienia. W dotychczasowym rozwoju piśmiennictwa wielko-litewskiego dają się dostrzedz okresy następujące.-1) w.XVI—XVIII to okres prawie wyłącznych wpływów i literatury kościelnej. 2) Lata 1801 — 1864 to okres wpływów szlachty i duchowieństwa; podokresy: 1801 — 1832, 1832 — 1855 i 1855 — 1864.    3) Lata

1864 — 1905, okres przeważających wpływów t. zw. inteligencyi ludowej; podokresy: 1864

—    1880, 1880 — 1886, 1886 - 1896, 1896

—    1905. Do historyków z lat 1880 — 1886 dodać należy: Konstancya Skirmuntt; do bel-letrystów 1886 — 1896: Aiśbe (pseud. * 1864), A. Lingisa (* 1869 — f 1900), Baltuśis (pseud. * 1859), J. VilkHtaitis (pseud. Keturakis); do historyków 1886 — 1896: J. Latkowski, A. Lewicki, F. Koneczny, M. Lubawskij, S. Ber-szadskij; do lingwistów: Uljanow, Koczubinskij, Bystroń, Wiedemaun, de Saussure, Mikkeda, Weske, Thomsen. Poprawki: Jezuici przybyli do Litwy nie r. 1579, lecz 1569; nie w Sirvydas, lecz Sirvydas; uniw. wileński nie wywołał, lecz spotęgował zajęcie się przeszłością kraju i życiem ludu; wydawcą „Nusidavi-nai apie Ewangelijos praplatinimą“ był Fr. Kelch; nie Davidaitis, lecz Dovidaitis; zarządzenia rządowe w szkolnictwie nie przepoiły, lecz wpajały w młodzież litewską jad nienawiści ku Polakom; r. 1864 — 1880 ukazało się nie 350, lecz 340 książek; kierownicy ,,Auśry“ pochodzili z zamożniejszej rodziny włościańskiej; studenci warszawscy byli pod wpływem „Głosu“ wychodzącego w Warszawie, moskiewscy zaś brali udział w „Sviesa“ jako popularyzatorowi wiedzy; Basanavicius ogłasza swe prace od roku 1880; za ,niedrażnieniem

M. B.

141, Czast’ IV Kowno 1899).

rządu-' obstawały żywioły umiarkowane w kra- • ju; Lietuvos Mylètojas (Jan Sliupas) —Lietuvisz-kiejie rasztai“ etc.

Litwa VIII. Język. Bibliografia. (Z bogatego materyału, dostarczonego przez autora przytaczamy prace, bliżej obchodzące czytelnika polskiego). I. Słowniki. „Dictionarium trium linguarum, in usum studiosae iuventutis, auctore R. P. Constantino, Szyrwid è Socie-tate Jesu“ (Wilno 1629); Secunda editio, ib. 1631. —Tertia editio, ib. 1642.— Quarta editio, ib. 1677. — Quinta editio, ib. 1713). „Wörterbuch der Litauischen Sprache von Friedrich Kurschat. Erster Theil „Deutsch - litauisches Wörterbuch“, Halle 1870 — 1874. Zweiter Theil „Litauisch-deutsches Wörterbuch“ (Halle 1883); „Litowskij Słowar“ A. Juszkiewicza s tołkowa-njem słów na russkom i polskom jazykach (Ptbg. Zeszyty 1 1897 [A — D], II 1904 [E — J]); Jerzy Pessis ,,Podręczny słowniczek polsko-litewski“ (Warszawa 1906); Jerzy Pessis „Podręczny słowniczek litewsko-polski“ (Warszawa

1907); ks. Józef Ambrożewicz „Polsko-litewsko-rossyjski słownik“ (Wilno 190 7, małej wartości). II. Gramatyki. M. Akielewiez „Gramatyka języka litewskiego. Głosownia“ (Poznań 1890); (z nauką nic nie ma wspólnego); „Lietuwiśkas kun. Jaunio Kalbomokslis“ (Baltiko padangese,

1897) ; (kurs hektografowany, wykładany w se-minaryum kowieńskim); Jan Karłowicz „O języku litewskim“ („Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń wydziału filozoficznego Akademii Umiejętności“ Tom II, str. 135 — 376 Kraków

1875) ; X. K. Kossakowski „Gramatyka języka żmudzkiego“ (Wilno 1832); Fr, Kurschat „Gra-matik der litauischen Sprache“ (Halle a/S.

1876) ; M. F. Marciński ,,Gramatyka litewsko-polska“ (Warszawa 1861); J. Schiekopp „Gramatyka litewska początkowa“ przełożona z niemieckiego i opracowana przez J. Januszkiewicza i A. Maciejewskiego (Kraków 1902) (opracowanie nie naukowe. Tłumacze nie znawcy języka); A. Schleicher „Handbuch der litauischen Sprache“ I Bd.; „Litauische Grammatik“; II Bd.; „Litauisches Lesebuch und Glossar“ (Praga 1856 — 57); „Universitas linguarum Litvaniae in principali ducatus eiusdem dialecto grammaticis legibus circumscripta... 1737“ (Vilnae, Denuo edidit indicem verborum adiecit Jan Rozwadowski Kraków 1896); O. Wiedemann „Handbuch der litauischen Sprache“ (Strasburg 1897); Maxim J. A. Voelkel „Lith-auisches Elementarbuch“ (Heidelberg 1879); Zweite neubearbeite und vermehrte Auflage

1898) ; A. Leskien „Die Bildung der Nomina im Litauischen“ (Lipsk 1891); (tom Xll wydawnictwa „Abhandl. der philol.-hist. Classe der königl. sächs. Gesellseh. der Wissenschaften“); A. Leskien „Der Ablaut der Wurzelsilben im Litauischen“ (Lipsk 1884) (tom IX wydawn. „Abhandl. der philol.-hist. Classe der königl. sächs. Gesellsch. der Wissenschaften“); A. Aleksandrów „Litauische Studien I“; „Nominal-zusammensetzungen'“, Inaugural - Dissertation“ (Dorpat 1888); ks. b. Antoni Baranowski „Uwagi o języku i słowniku litewskim“ (Pet. 1898); po ross. Porzeziński ,,K istorji form sprjaże-nja w bałtijskich jazykach“ ^Moskwa 1901); Porzeziński „Wozwratnaja forma głagołow w litowskom i łatyszskom jazykach“ (Moskwa 1903). Akcent. K. Jawnis „Intonacja głasnych zwukow litowskawo jazyka“ (Kowno 1900); J. Rozwadowski „Der litauische Accent in der „Universitas linguarum Lituaniae“ (Indogermanische Forschungen“ VII 233—270). Gwaro-znawstwo. A. Baranowski und H. Weber „Zur litauischen Dialektforschung“ w „Beitr. zur Kunde d. idg. Spr.“ VIII, str. 98-172, IX, str. 253-203); R. Gauthiot „Le parier de Buividze Essai de description d’un dialecte lituanien oriental“ (Paryż 1903); Ks. K. Jawnis „Dialektołogi-czeskija osobiennosti jazyka w Rossjenskom ujezdje“ (K. Gukowskij, „Opisanje Rossjenska-wo ujezda“, Kowno 1893); Ks. K. Jawnis „Po-njewjeżskije gowory litowskawo jazyka“ (K. Gukowskij, „Ponjewieżskij ujezd“, Kowno 1898, str. 87

W. K. Porzeziński „Zamjetki po dialektołogji litowskawo jazyka“ („Izwjestja otdjel. russk. jaz. i słów. Imper. Akademji Nauk“; 1896, I str. 467 —494; 1898 111,1110 — 1139). Gwarowe teksty. Anton Baranowski und Hugo Weber „Ostlitauische Texte“ (Weimar 1882); A. Juś-kevice, „Lietuviskos dajnos“ (Kazań 1880 — 1882; t. I, II, III); A. Juskevice „Lietuviskos svotbines dajnos“ (Petropyle 1883); L. J. Rhe-sa. „Dainos oder Littanische Volkslieder“ (Königsberg 1825); S. Stanewicze „Daynos żemay-cziu“ (Wilniuje 1829). Historya języka. A Bez-zenberger „Beiträge zur Geschichte der litauischen Sprache, Auf Gruud litauischer Texte des XVI und des XVII. Jahrhunderts“ (Göttingen 1877); „Der litauische Katechismus vom Jahre 1547“; „Litauische und Lettische Drucke des 16. Jahrhunderts, herausgegeben von Adalbert Bezzenberger. I Heft“ (Göttingen 1874). „Litowskij katichizis N. Daukszi po izdanju 1595 g. wnow perepeczatannyj i snabżonnyj ob-jasnjenjami“ F. Wolterom („Priłożenje k 53 t. Zapisok Imp. Akademji Nauk“ Nr. 3 Ptbg. 1886); A. Brückner „Der litauisch-polnische Catechismus vom Jahre 1598“ („Archiv für slav Philologie, XIH“, 557—590), 1599-1899 „Postilla Catholicka“ Jakuba Wujka w ljitow-skom pierewodje Nikołaja Daukszi perepeczatan-nom pod nabljudjeniem F. L. Fortuuatowa E. A. Wolterom, zeszyt I, II (Peters. 1904, 1909); Katechizm Ledesmy w przekładzie wschodnio-litewskim z wydania wileńskiego z r. 1605 wydał i gramatycznym wstępem i słownikiem o-patrzył Dr. Jan Bystroń w Krakowie 1890; Szyrwid’s Punkty Kazań (Puuktay Sakimu) vom Jahre 1629, „Litauische und Lettische Drucke des 16. und 17. Jahrhunderts, herausgegebeu

von Adalbert Bezzenberger“ IV zesz. (Göttin- ' zerwał z nim wszelkie stosunki. W r. 1873 gen 1884); Alexander Brückner ,,Litu-slavische wybór jego na prezesa Rady powiatowej w Mel-Studien. I Teil: die slavischen Fremdwörter im niku nie otrzymał potwierdzenia cesarza. L.

Kaz. B.

Litauischen“ (Weimar 1877).

Lock’out, lokaut, po raz pierwszy nazwa użyta w Anglii r. 1852 podczas wielkiego zatargu pomiędzy pracodawcami a robotnikami w przemyśle metalowym. L. jest akcyą ze strony przedsiębiorców, polegającą na zamykaniu przedsiębiorstw i wydalaniu masowem robotników. Zwykle większa ilość przedsiębiorców umawia się co do tej akcyi, ale pierwiastek zmowy nie jest uiezbędny. Za L. należy uznać i zamknięcie fabryki przez pojedynczych przedsiębiorców. To nieustalenie poglądów sprawia, iż regestra-cya i statystyka L-ów jest jeszcze bardziej nieustalona niż strejków. Niekiedy niepodobna wyodrębnić L-ów od bojkotów, tj. nieprzyjmowania robotników wydalonych, przez innych przedsiębiorców (t. zw. Czarne listy). Niekiedy L. i strejk tak zespalają się, tak niejasna jest sy-tuacya, czy robotnicy czy przedsiębiorcy dali krok pierwszy, iż to jeszcze utrudnia bardziej statystykę. Najpospolitsza jest klasyfikacya, że strejk jest porzuceniem pracy podjętej przez robotników; L. zaś, gdy przedsiębiorcy wymawiają pracę i zamykają fabryki. W tym sensie zbierana jest statystyka zatargów pracy i kapitału w Stanach Zjednoczonych, w Niemczech, w Austryi, we Francyi i we Włoszech. L. zjawia się w pierwszej połowie ubiegłego stulecia w Anglii jako zjawisko sporadyczue i dopiero w czasach ostatnich staje się narzędziem codziennej walki kapitału przeciwko pracy. Szybki wzrost L-ów w ostatnich czasach wiąże się z koncentracyą kapitału i powstawaniem orgauizacyi pracodawców. Trusty amerykańskie i kartele niemieckie mają na celu nie tylko regulowanie cen rynkowych, biorą one również żywy udział w zaostrzającej się walce klas. Nawet we Francyi syndykaty pracodawców tworzą wielką potęgę (np, syndykat przedsiębiorców budowlanych liczy 18 000 członków, płacących regularnie składki. Organizacya zaś dyrektorów kopalń i zakładów metalurgicznych zawiera przeszło 3 000 osób, tyleż syndykat pracodawców przemysłu tkackiego). W Austryi organizacya pracodawców zrobiła duże postępy w przeciągu ostatnich 5 lat. Istnieje Centralna Federacya przemysłowców Austryi, Centralne stowarzyszenie właścicieli kopalń, Stowarzyszenie właścicieli kopalń rudy żelaznej, fabryk budowy maszyn i wiele in. W r. 1907 ukonstytuowała się Austryącka Federacya przemysłowców obejmu-

stał później na czele deputacyi, która w parę Lloyd-George Dawid, mąż stanu angiel- lat potem wręczyła rządowi petycyę przeciw ski (* 1863 w Manchesterze), z pochodzenia wyborom pośrednim do Rady państwa. Petycya wallijczyk, syn rzemieślnika, zdolnościami swe- była zredagowana w tak ostrych słowach, że mi wybił się i stanął na czele najdemokra- dzienniki, które ją zamieściły, uległy konfiska-tyczniejszego odłamu liberalizmu angielskiego, cie. L. należał b, czynnie do punktacyi ugo-Od r. 1884 adwokat w Londynie, w r. 1890 dowych czeskich z r. 1890. Bez przerwy był wybrany do parlamentu w okręgu karnarwoń- marszałkiem Sejmu czeskiego r. 1883 —1908. skim (Wallia). Odznaczył się jako mówca ludowy i parlamentarny. Był przeciwnikiem wojny z Boerami, którą zwalczał z wielką mocą. W r.

T. R

Lobkowitz Jerzy ks. (* 1834—f 1908 w Pradze). L. przez lat czterdzieści należał do najwybitniejszych przedstawicieli feudalnej szlachty czeskiej i wpływowo działał w polityce czeskiej. Ważne stanowisko zajmował w walce przeciw centralizmowi i konstytucyi grudniowej, m. in. w walce o czeskie prawo państwowe r. 1871 — 1873. Węgrzy sprzeciwili się temu, aby Czechy postawiono na równi z prawami korony węgierskiej. Wtedy L. wraz z posłami czeskimi przeszedł do opozycyi i on, który był najwybitniejszym członkiem szlachty u dworu,

1905 powołany do ministeryum Campbell-Bannermana, objął tekę handlu. Na stanowisku tern wielokrotnie występował z rozjemstwem w v\ ielkich zatargach pomiędzy kapitałem a pracą (jego staraniami zażegnano nadchodzący w r. 1907 wielki strejk kolejowy). W r. 1908 mianowany kanclerzem skarbu w ministeryum Asquith’a, był głównym inicyatorem przedsięwziętej obecnie reformy dnansowej, obciążającej nowemi podatkami (których konieczność wynika ze zwiększenia wydatków na uzbrojenie) przeważnie klasy posiadające. Preliminarz budżetowy, opracowany przez L.-G i przedstawiony w r. 1906 parlamentowi, podnosi podatek od dochodów i obciąża podatkiem grunta, nieeksploa-towane przez właścicieli, a także kopalnie, domy i in. nieruchomości, nakłada podatek dochodzący do 20°/₀, na nadwartość, uzyskaną przez grunta i nieruchomości, a będącą rezultatem rozwoju społecznego bez przyczynienia się właścicieli. Dochody z tego podatku mają być podzielone między państwo i gminy i w części zużyte na kupno lub najem gruntów, które mają być odstępowane w dzierżawę drobnym rolnikom. Słynne są mowy L.-G-a w parlamencie i na wiecach wykazujące konieczność opodatkowania t. zw. „unearned increament“— nie-wytworzonego przez pracę właścicieli przyrostu mienia i ich dochodów. Projektowane przez L.-G. reformy budżetowe mają niezmiernie doniosłe znaczenie, tembardziej że zaciekły opór lordów, którzy ogłosili projekt budżetu za „socyali-styczny“ i zapowiadają jego odrzucenie, prowadzi do przesilenia konstytucyjnego, którego wyników przewidzieć nie można w chwili obecnej.

jąca właścicieli średnich i drobnych zakładów przemysłowych, w chwili założenia liczyła 2 341 członków, u których pracowało 389 000 robotników. Najsilniejsze jednak organizacye pracodawców istnieją w Szwecyi i w Niemczech. W Szwecyi, obok związków właścicieli drukarń i towarzystw tramwajów wązkotoro-wych, działa wielki zcentralizowany związek, który jednoczy 3 500 pracodawców z rozmaitych gałęzi pracy, zatrudniających 280 000 rob. W Niemczech pracodawcy wielkiego przemysłu żelaznego, tkackiego, górniczego i metalowego utworzyli Berliński Związek lokautowy przemysłu metalowego. Na wzór tego związku zorganizowali się również przedsiębiorcy budowlani i przedsiębiorcy w przemyśle drzewnym i białoskórniczym. Dziełem tych związków był cały szereg lokautów. Organizacye krajowe pracodawców zaczynają łączyć się w związki międzynarodowe. Przed paru laty powstał związek międzynarodowy przedsiębiorców budowlanych, posiadający swe rozgałęzienia we Francyi, Belgii, Holandyi, Bulgaryi, Grecyi, we Włoszech i na Węgrzech. W tym samym celu zjednoczyli się niemieccy, francuscy, włoscy, szwedzcy, duńscy, holenderscy, belgijscy i angielscy właściciele okrętów. Podajemy statystykę L-ów w ważniejszych krajach: Anglia. Statystyka angielska nie podaje wykazu L-ów; prowadzi ona tylko wykaz zatargów, nie odróżniając strejków od L-ów. Pomimo tego, że Anglia jest kolebką L-ów (pierwszy L. 1883 w Lancashire w przemyśle budowlanym), ustępuje ona pod względem ilości L-ów wielu innym krajom. Jednym z największych lokautów angielskich w ostatnich czasach było wydalenie w r. 1897 mechaników w całym kraju. Długotrwały ten L. początkowo objął ok. 100 000 robotników i’miał na celu sparaliżowanie dążenia do 8-o godzinnego dnia roboczego. Austrya, W statystyce L-ów przy każdym L-cie podano krótki opis jego przebiegu. Przypadło r. 1899—5 Lokautów które objęły 3 457 robot., r. 1900--10 L-ów - 4 036 rob., r. 1901—3 L-ów—302 rob., r. 1902 — 8 L-ów —1 050 rob., r. 1903 — 8 L-ów — 1 334 rob., r. 1904-6 L-ów—23 742 rob,, r. 1905 L-ów—11194 rob., r. 1906 — 50 L-ów —67 872 rob., r. 1907—21 L-ów—5 223 rob. Duża liczba zlokautowanych robotników w r. 1906 przy-

^ uuBjSezj,-]

OrHTjj0QÇQr)HQ0(M05 O l> Tji 03 t- M C-* 00 t -

Lokauty r. 1900 — 1907.

17

UMOtOSÓZO

¹³ uuuaS^

O O CO 00 iO iO ®    t||

tjh co Tji id ià id cd ö

IM(Mhpi(NiO(MK)CCI

<D

Cd

unujSiCM

Zapomogi

związków

zawodow.

Marki

straconych

Liczba dni

ilość ta była stwierdzona

względem

ilość dni

osób

Liczba

zlokauto-

wanyeh

robotników

liczba

-oi

kau-

tów

Rok

OOOCOOCliCt-'tO

d d d oś i> co o: oi

»CJHCJKKMKllMtM

600 493

283 576

308 023

1 798 801

1870 647

4 193 250

5 315 079

6147 079

20 516 948

8 927

182 866

14630

6 088

124 275

8 460

4 910

32 036

35 579

135 821

89 028

103 596

415 985

117 196

6 791

1 512 771

607 286

1 797 256

2 320 069

2 374 772

9 036 491

45 763

31402

144 047

93 356

104 738

449187

œ iO ® ci co o oo

1900

1901

1902

1903

112

1904

253

1905

421

323

1328

1906

1907

Razem

Podług skomplikowanego obrachunku robotniczych związków zawodowych, straty wywołane przez L - ty w roku 1906 wyniosły: strata dni roboczych — 2 320 069 dni dla 89 028 uczestników, czyli w płacy 8 813 000 mar. S z w e c y a. Statystyka lokautów:

Licz. L-ów Licz. zakład. Licz. zlok.

982

Rok

1903

1904

1905

1906

1907

16

96

pada na wiedeński lokaut przedsiębiorców budowlanych (573 przedsiębiorstwa budowlane, zatrudniające 23 305 robotników, zawiesiły pracę; robotnicy wygrali). Niemcy. W przeciągu ostatniego dziesięciolecia liczba L-ów wzrosła niezmiernie. Organizacye pracodawców, szczególnie w przemyśle metalowym i budów- r 1909, ogarnął on 120 000 robotników i zagra-lanym, odpowiadają L-era na każdy strejk. O żał objęciem wszystkich gałęzi pracy w celu niemieckim ruchu L-wym dają pojęcie dane | rozbicia organizacyi zawodowej robotników następujące:    I i obniżenia powszechnego warunków pracy.

11

61

11

11

36

1 238

508

523

4 519

Największy L. szwedzki wybuchł w sierpniu

Norwegia. L. zorganizowany w r. 1907 przez przedsiębiorców przemysłu drzewnego, żelaznego, papierowego i celuloidy jest jednym z największych: 10 000 robotników utraciło pracę. Wygrali robotnicy. Dania. Liczba zlokauto-wanych robotników: r. 1900—447, r. 1901 — 570, r. 1902—2 293, r. 1903-188, r. 1904— 715. Finlandya. Departament przemysłu wykazuje 5 L-ów w r. 1907.—Szwaj car y a. W latach 1860—1900 było 31 L-ów. Włochy. W r. 1906 L. właścicieli okrętów dotknął 5 000 robotników, trwał 2 miesiące i skończył się porażką robotników: Wogóle było r. 1884

—    4 L-y, r. 1885 — 3 lok., r. 1886 — 1 lok. r. 1887 — 1 lok., r. 1 88

—    3 lok., r. 1890 — lo

—, r. 1893 -

U¹ 00

— 1 lok., r. 1889 1891 — 8 lok., k.. r.‘ 1894 —

r.

OS

15 lok., r. 1906

lande“ (1907).

Locman (ang. pilot, tranc. un pilote) albo p i 1 o t—żeglarz, którego zadaniem jest przeprowadzenie okrętu od jednego do drugiego ściśle oznaczonego miejsca. Część drogi, przez którą L. przeprowadza statki, zwykle obejmuje miejsca mniej bezpieczne, które wymagają b. dokładnej znajomości terenu i warunków lokalnych, Z chwilą wstąpienia na pokład L-a i objęcia przez niego kierownictwa statku, kapitan okrętu nie ponosi odpowiedzialności za a w a r y e, wynikające z wyboru drogi. Stosunki służbowe L-ów określa dzisiaj prawo i umyślne przepisy. W różnych krajach występują L-i już jako przedsiębiorcy prywatni, znajdujący się pod kontrolą władz odnośnych, już jako funkcyonaryusze gminy lub państwa. W każdym razie wymagane jest od nich świadectwo uzdolnienia co do wykonywania swego zawodu. Zwykle są ,to doświadczeni marynarze, Którzy zaniechali służby na statkach. Wynagrodzenie za odpowiedzialną

r. 1892

11 lok., r. 1895 — 7 lok., r. 1896 — 6 lok., Î — 14 lok., r. 1898 — 18 lok., r. 1899 lok., r. 1900 - 14 lok., r. 1901 — 30 lok., r. 1902 — 22 lok. r. 1903 — 21 lok., r. 1904 — 9 lok., r.

— 5 lok. —Węgry: r. 1905 — 36 L-ów, r 1906 — 70 lok., r. 1907 —133 lok.—Belgia r. 1906 — 5 lok., r. 1907 — 4 lok., powszechny lokaut w przemyśle tkackim trwał 2 miesiące i pozbawił pracy 15 000 robotników.—Stany Zjednoczone. Już w drugiej połowie ubiegłego stulecia zdarzają się L-y dorównywające swemi rozmiarami najświeższym zjawiskom tego rodzaju w Europie. W r. 1885 ogłoszono L. w Ohio i w Pensylwanii w celu obcięcia płacy roboczej o 27—33$. Przeszło 100 000 robotników straciło pracę. L. skończył się częściową wygraną robotników, którzy zgodzili się ua zmniejszenie płacy o 10$ po 20 dniach L-u. W przeciągu r. 1881 — 1905 było 1546 lokautów (zamknięto 18,547 zakładów przemysłowych zatrudniających 716 231 robotników), 50°/₀ L-ów było skierowanych przeciw organi-zacyom robotniczym. Rezultaty następujące: 57.20°/₀ L-ów wygrali, 10.71$ wygrali częściowo, 32.09°/₀ przegrali robotnicy. W Królestwie Polskim. Pierwsze większe L-ty przypadają na koniec r. 1905 i początek 1906 (w zakładach żyrardowskich — ówczesny wielki strejk zamienił się w L.: zamknięto biura, administracya uciekła). Strejki i zatargi w wielkich fabrykach łódzkich były bardzo często związane z zamykaniem ich przez właścicieli i wydalaniem robotników (Szajblerowskie zakłady, I. K. Poznański i t. d.). W Warszawie urządzają L. tow. akc. Norblin, Bcia Buch, Werner (pierwszy zorganizowany lokaut). Pierwszy L. wielkich rozmiarów, obejmujący całą gałąź przemysłu, ogłoszono w garbarniach warszawskich w połowie r. 1906. Jaskrawe, wyłącznie partyjno-polityczne tło miał L. w trzech lubelskich fabrykach (Wolski, Moritz i Hess), gdzie wskutek protestu robotników przeciw kilku towarzyszom, którzy z bronią w ręku występowali przeciw strejkującym, zamknięto 3 fabryki. R. 1906 zakończył się zorganizowanym na wielką skalę L-em związku największych firm łódzkich (ok. 30 000 robotników). Jako powód posłużył zatarg w fabryce Poznańskiego o wydalenie 96 robotników, właściwym celem było wypróbowanie sił. L. łódzki trwający 18 tygodni skończył się zwycięstwem przedsiębiorców. Koniec r. 1907, r. 1908 i 1909—to okres licznych niewielkich lokautów, kończących się często porażką robotników we wszystkich niemal gałęziach przemysłu — przedewszystkiem włóknistym, metalowym, drzewnym, mularskim i t. d. Bibliografia. „Rapports internat, sur le Mouvement Syndical publiés par le Secrétaire Intern, des centres Nationaux Syndicaux“ (Beri. I 1904, II 1906, str. 156, III 1907; IV 1908, str. 133 t. XXIV; V 1909, str. 166 t. XXIV); „Statistica degli scioperi avve-nuti in Italia anno 1905“; Bierman „Lock-out“ („Handb. der Staatswissensch“ 1900 V, 627 — 632): Paul Louis „La Résistance Patronale“ („Rev. Bleue“, 1909, 9 paźdz.) oraz .,L’ouvrier devant l’État“ (1904, 176 — 204); Ed. Bernstein ,,La Grève et le L. en Allemagne“ (1908); ,,Werkstakingen en Uistluitinger in Nederland gedeurende “ ; Renault ,, Hist. des grèves“ (1887); ,,Rev. men. du Bureau centrale de statistique des Pays-Bas“. Dla Niemiec: ,,Reichsarbeitsblatt“, dla Austryi „Soz. Rundschau“, dla Belgii „Rev. du Travail“; dla Francyi „Buli. de l'Office du Travail“; dla Kanady „Gaz. du travail“, dla Stanów Zjedn. „Amer. federationist“; dla Anglii „Labour gazette“; nadto Biermer „Aussperungen“ („Handw. der Staatswissensch.“); Weecks „Report on Strikes a. L. occuring with in the U. St. during tlie calen-dar year 1880“ („Tenth census ot the U. St., XX); A. Kleeberg „Ein Beitrag zur Revision der Begriffe Streik, L. und Boykott“ („Ges. u. Verw.“' XXVIII 1904); Max Meyer „Statistik der Streiks u. Aussperrungen im In-und Aus-

K. Krz i B. Iw.

M. Z.

Grosshirnrinde“

Dr J. K.

ich służbę regulują taryfy właściwe. W wielu miejscowościach istnieje przymus brania L-ów na pokład. L. obowiązany jest, bez względu na stan morza, na sygnał, dany z okrętu, wypłynąć na jego spotkanie. Mają oni ku temu celowi sporządzone statki—pokładowe najczęściej szalupy lub baty umyślne o mocnej budowie na wzór batów ratunkowych. Sygnały, dawane z okrętów, a oznaczające żądanie wysłanie na pokład L-a, są następujące: w dzień litery P. T. według międzynarodowego słownika sygnałów albo flaga państwowa, okolona białą wypustką, na fokmaszcie; w nocy — niebieskie światło na maszcie, albo w krótkich odstępach czasu pokazywane światło białe. Oznaką statku L-a jest: w dzień flaga wywieszona na maszcie, w nocy — na topie (ang. top = wierzchołek) masztu światło białe, widzialne naokół; oprócz tego w odstępach czasu, nie większych nad 15 m., obowiązani są L-i ukazywać na krótko jarzące się światła. Najstarszą jest organizacya L-ów w Bremie (istnieje od r. 1710). Odpowiednio do rodzaju służby, L-ów można podzielić na morskich, którzy często na wielkich przestrzeniach przeprowadzają okręty, przeważnie w pobliżu uść rzecznych; portowych — pełniących służbę w obrębie portów i rzecznych. Kanał La-Manche posiada własną organizacyę L-ów.

Loeb Jakób, fizyolog (* 1860 we Frankfurcie n. M. Studya odbył w Wiirzburgu, pod kierunkiem Ficka i botanika Sachsa. Sachs wywarł nań potężny wpływ i skierował do wprowadzenia do fizyologii zwierząt metod stosowanych w fizyologii roślin. Następnie pracował L. jako asystent Goltza w Strassburgu, a r. 1890 wyjechał do Stanów Zjed., gdzie niebawem został profesorem embryologii w Brea Mowr College, następnie w r. 1892 objął katedrę fizyologii w Chicago University. R. 1902 powołano go do uniwersytetu w St. Francisco, gdzie pozostaje dotychczas. Działalność jego, jako fizyologa, polega na traktowaniu fizyologii z ogólnego biologicznego punktu widzenia, co wyraziło się w jego teoryi „tropizmów“, a także na przystosowaniu teoryi dyssocyacyi elektrolitów do fizyologii. L. w pracach swoich stwierdza istnienie u zwierząt heliotropizmu, gieotropi-zmu i stereotropizmu. W pracach dotyczących wpływów dyssocyacyi jonów wykazał L. znaczenie jonów dla skurczu mięśni, robi pierwsze próby ożywienia serca, bada wpływ jonów na rozwój embryonalny, przyczem odkrywa zdolność jaj niższych organizmów rozwijania się bez zapłodnienia, pod wpływem działania pewnych jonów. Nadto wydał L. szereg robót nad mózgiem i jego czynnościami i stwarza hypotezę mechaniczną powstawania centralnego systemu nerwowego na zasadzie teoryi segmentów. Główną zasługą L-a jest nadanie fizyologii ogólno-biologicznego kierunku, uprzednio uprawianego przez Kl. Bernard’a (ob.). Na tej drodze

L. miał do zwalczenia znaczne trudności, gdyż w okresie, kiedy rozpoczął pracować, fizyologia była pod wpływem J. Müller’a, Ludwig’a i Du Bois Raymond’a. Główne prace: „Die Sehstörungen nach Verletzung d.

(1884); „Der Heliotropismus d. Thiere“ (1890); „Der Heliotropismus d. Nauplien“ (1890); »Zur Theorie d. Galvanotropismus“ (1877); „Ueber die Grenzen d. Theilbarkeich d. Eisubstanz“ (1894); „Beiträge zur Entwickelungsmechanik d. aus einem Ei entstehenden Doppelbildungen“ (1895); „Untersuchungen zur physiologischen Morphologie d. Thiere“ (1891 — 1892); „Zur Theorie d. Galwanotropismus“ (prace w „Physiol. Archives of Hall phys. laboratory 1898); „Einleitung in die vergleichende Gehirnphysiologie u. die vergleichende Psychologie“ (1900; polski przekł. Warsz. 1906).

Loebl Herman baron, mąż stanu galicyjski (* 1834 — f 12 marca 1907 we Lwowie). Syn urzędnika służącego w salinach, ukończył gimnazyum w Samborze, uniwersytet we Lwowie. W r. 1857 wstąpił do służby w namiestnictwie, a pracowitością i zdolnością wybił się na stanowisko starosty w Czartkowie za czasów namiestnika bar. Possingera (r. 1871). W r. 1875 powołano go do biura namiestnictwa we Lwowie; za rządów Filipa Zaleskiego został wiceprezesem namiestnictwa. W tym charakterze kilkakrotnie trzymał w swych ręku zastępczo cały kierunek administracyi państwowej w Galicyi: zmieniali się namiestnicy, ale L. pozostawał. R. 1888 powierzono mu, po hr. Schönborn’ie, który wszedł do gabinetu Taafego, namiestnictwo Moraw. W r. 1893 przeszedł w stan spoczynku i zamieszkał we Lwowie. R. 1897, po upadku gabinetuBadeuiego, był wezwany w charakterze ministra Galicyi, do gabinetu urzędniczego Gautscha i na tern stanowisku pozostał do r. 1898. Miejsce jego zajął Jędrzejewiez, a L. przy ustąpieniu otrzymał wysoką dekora-cyę i tytuł barona.    Red-

Loevendal Ulryk Fryderyk Waldemar, marszałek francuski (* 1700 w Hamburgu — f 1755), syn barona Waldemara, prawnuk króla duńskiego Fryderyka III, głośny wojownik w. XVIII. Początkowo służył w wojsku austryackiem, następnie wstąpił do służby wojskowej duńskiej i odznaczy! się w walce ze Szwedami. W r. 1716 powrócił na nowo do służby austryackiej i walczył z Turkami pod Peterwardynem oraz przy oblężeniach Teme-swaru i Belgradu. Później w Sardynii i Sycylii uczestniczył we wszystkich zdarzeniach wojennych lat 1718 — 1721. W chwilach wolnych od wypraw wojennych, pilnie zgłębiał nauki inżynieryi i artyleryi, i w tej dziedzinie zasłynął, jako znawca kompetentny. Wszedłszy do służby Augusta II, króla polskiego i elektora saskiego, odznaczył się mężną obroną Krakowa. Wkrótce potem przeszedł do służby rossyjskiej, gdzie oddał wielkie usługi przy zdobyciu Kry-

E, Chw.

C. Ł

w a-

C. Ł.

mu, w nagrodę za co otrzymał dowództwo naczelne. Powołany w r. 1743 przez Ludwika XV uczestniczył w wojnie z Niderlandami, wyróżnił się w bitwie pod Fontenoi (1745) i zdobył wiele fortec we Flandryi, m. in. rzekomo niezdobytą Bergen-op-Zoom (16 wrześ) 1747, za co otrzymał godność marszałka Francyi.

Lohmeyer Karol, historyk Prus i Pomorza f w Królewcu 15 maja r. 1909.

Lombard, zakład kredytowy, udzielający pożyczek na zastaw. Przedsięwzięcie udzielania kredytu przy zabezpieczeniu rzeczowem najbiedniejszym sferom lndności, najbardziej przez lichwę wyzyskiwanym. Ponieważ zajmowanie się kredytem należało do zajęć przez społeczeństwo i Kościół potępianych, przeto udzielanie pożyczek znalazło się w rękach żydów. Temsamem oni też ześrodkowali u siebie i kredyt zastawniczy. Następnie zaczęli nim się zajmować i lombardczycy, od których nazwa pochodzi. Pierwsze L-dy, w obecnem ich pojęciu, spotykamy w XIV i XV stuleciach. W r. 1350 powstał lombard w Salins, w Bur-gundyi, z kapitałem 20 600 guldenów złotych. W r. 1361 bp Londynu założył L. przy Kościele św. Piotra i Pawła. W następnym wieku (1462) franciszkanin Barnaba zorganizował pierwszy L. dobroczynny pod nazwą „monte di pietà“ (mons pietatis, mont de pieté). W r. 1498 powstał pierwszy L. na ziemiach niemieckich w Norymberdze. W wieku XVI powstaje z inieyatywy Skargi w Krakowie L-d p. n. „Banku Pobożnego“. Wiek XVII przynosi pierwsze zapoczątkowanie prawa o L-dach. Staje się to we Francyi (1626), gdzie wydano prawo zakładania L-ów w każdem mieście. Ustalono pobieranie od pożyczek 6 %. Prawo to jednak obowiązywało tylko przez rok. Twórcą L-ów wę Francyi w w. XVII jest Hugnes Delestre. W. XVIII jest okresem powstania L-ów. które dotrwały do naszych czasów. Z tych najważniejsze: w Madrycie (Hiszpania) z r. 1702 posiadający 12 filii; w Wiedniu (Au-strya) z r. 1713, w Paryżu (Francya) z roku 1777, posiadający dziś 24 oddziały. W tymże wieku Anglia wydała prawo o L-ach. Założony w Londynie L. w r. 1708 istniał jednak tylko do r. 1730 i został zwinięty z powodu nadużyć kasyera. Nadto z powstałych w w. XVIII, a już nieistniejących L-ów notujemy: Bank pobożny w Warszawie założony przez Mich. Wyszyńskiego w r. 1743, zwinięty w r. 1753; pierwsze L-dy w Moskwie i Petersburgu (1754 i 1772), oraz L. miejski w Warszawie (1797) z kapitałem 180 000 złp. — istnieją do chwili obecnej. W. XIX i początek w. XX utrwaliły istnienie L-ów i wytworzyły najróżnorodniejsze dla nich formy. I tak: we Włoszech istnieją 583 L-dy, we Francyi 40 (ok. 450 mil. fr. obrotu). Prawo z r. 1851 utworzyło dla nich osobne władze kontrolujące (conseils de surveillance). W Belgii istnieje 30

W lelka Enc. Powsz. Ilustr, Ser.I. Tom XLÏII—IV. Zesz. 352a.

L-ów pod kontrolą rad powiatowych z obrotem 350 mil. fr. i stopą proc. od pożyczek 4 — 7$. W Niemczech istnieje 4 L-y państwowe i 60 publicznych. W Rossyi 2 państwowe (w Moskwie i Petersburgu), 9 akcyjnych, 56 miejskich. W Polsce, oprócz L-du krakowskiego (Banku Pobożnego) istnieją jeszcze L-dy w innych miastach galicyjskich i poznańskich. W Warszawie istnieje L. miejski z r. 1797 (o czem wyżej), posiadający 2 filie, oraz 2 L-y akcyjne (Warszawskie T-stwo Poż. na zastaw ruchomości i Warszawski L. Prywatny); i cały szereg t. zw. kas zaliczkowych, utrzymywanych przez jednostki. W miastach prowineyonalnych Królestwa funkcyonują L-y w Łowiczu (zał. przez bpa Wężyka), Radomiu i Kielcach (miejskie)—oraz L-y prywatne. Tutaj zaznaczamy, że tylko L-y miejskie lub przez instytucye dobroczynne utrzymywane mają pewne znaczenie społeczne. L-y akcyjne i osób pojedyńczych są instytucyaini, spekulującemi na niedoli ludzkiej, uprawiającetni pod pokrywką „kosztów za przechowanie “najzwyczajniejszą lichwę.

Lombard bankowy — tranzakcye pożyczkowe w iustytucyach kredytowych, w znaczeniu kredytu na cele produkcyjne, a nie konsumcyj-ne, jak to się dzieje w zwyczajnych L-ch. W tranzakcyach kredytowych przy L-dzie bankowym uwzględnia się jako zabezpieczenie nie rzeczy, jeno towary, wyroby, papiery procentowe, a nawet weksle. Dwojakiego rodzaju są tranzakcye lombardowo-bankowe: przy określonym czasie zwrotu pożyczki z procentem z góry określonym, oraz przy spłacie dowolnej i dowolnie zmienianej stopie procentowej (tak zwane rachunki bieżące, „on call“). L-owy kredyt bankowy uprawiają prawie wszystkie banki handlowe. Nadto dla kredytu lombardowo-towaro-wego istnieją odrębne instytucye finansowe, tak zwane „ banki warantowe “    ( ob.

ranty).

Loterya w Królestwie Polskiem była dwojakiego rodzaju: liczbowa i klasyczna. L. liczbową zaprowadzono w r. 1768 w celu przemnożenia dochodów Rzpltej, ale zniesiono ją po upływie kontraktu z przedsiębiorcą w r. 1775 (Vol. legum, T. VIII; 1775 § 152). Za ks. Warszawskiego, wobec złego stanu finansów, chwycono się jej raz jeszcze, a z nastaniem Kongresówki utworzono nawet osobną Dyrekcyę L-i, nad którą dozór poruczono ko-misyi Skarbą. Przyjmowanie stawek i zapisywanie numerów stawianych odbywało się u kollektorów, tak w Warszawie, jak, i po miastach prowineyonalnych, po większej części z łona kupców wybieranych. Kolłektorowie pro-wincyonalni pobierali za tę usługę 10°/₀ od sum postawionych, kantory zaś w Warszawie tylko 7°/₀. Nadto jedni i drudzy mieli prawo potrącania na rzecz swoją grającym po 5°/₀ °ń wygranej, o ile ta przenosiła 200 złp. Stawki i numery zapisywano w 2 jednozgodnych księ-

niesiono do 200 000 złp. Jeszcze bardziej rozwinął L-ę klasyczną u nas późniejszy jej dzierżawca od r. 1834, Salwian Jakubowski, który podniósł główną wygraną do 900 000 złp. nie licząc innych znacznej wysokości premiów. Przy następnym dzierżawcy, Aleks. Węrtheimie (od 1840), L. nie dawała zysków, i Wertheim ustąpił swą dzierżawę Hermanowi Epsteinowi, który ją posiadał aż do r. 1850, poczem na nowo objął L-ę S. Jakubowski i aż do samego końca, t. j. aż do czasu zupełnego zniesienia dzierżawy wogóle, utrzymał w swych rękach, wypłacając za to skarbowi rocznie 800 000 złp. W tym czasie zmniejszono liczbę losów, obniżono cenę stawki, zakazano sprzedaży biletów L-i Kr. Pol. w Cesarstwie, zniżono główną wygraną do 50 000 rb. srebrem. Od r. 1863 L-a klasyczna w Kr. Polskiem zostaje pod wyłącznym zarządem skarbowym i obecnie jest^w-za-wiadywaniu kantoru Warszawskiego Banku Państwa. W pierwszych dwóch takich L-ach (z rzędu 101-ej i 102-ej) pod nowjm zarządem było losów po 17 800, w 103-ej zaś L-i ograniczono liczbę losów nawet do 14 000. Obecnie L-a Kr. Polskiego liczy 22 500 losów, dzieli się na 5 klas; stawka wynosi rb. 60. Połowa biletów wygrywa w sumie ogólnej 1 263 000 rb. Główna wygrana 75 000 rb., najniższa — wartość stawki. W sprzedaży kursują nie tylko całe losy, ale połówki i ćwiartki. Zysk państwa sięga 12$ ogólnej sumy stawek. — Por. Radziszewski H. „Skarb i organizacya władz j skarbowych w Król. Polskiem“ (Warsz. 1907 —

E. Chw

Lubczyk (Levisticum). Rodzaj roślin dwuliściennych z rodziny Baldaszkowyeh ( TJmbelliferae). Często hodowany wjogródkach wiejskich. Liście gładkie, pojedyńcze lub potrójnie pierzaste, kwiaty żółte. Baldaszek złożony. Owoce posiadają cztery duże żebra odstające od siebie, które robią wrażenie skrzydełek. Na przekroju owocu widać bielmo płaskie.

E. M.

Lubomirskiego ks. Aleksandra fundacya dla biednych .chłopców w Krakowie, przy ul. Rakowieckiej Nr. 27, nosi nazwę u-rzędową „Schronisko“ i jest pod bezpośrednią opieką Namiestnictwa Galicyi, utrzymuje się wyłącznie z hojnego daru fundatora (2 miliony fran.), nie posiada żadnych subsydyów krajowych, ani rządowych, nie ma też prawa otrzymywania ofiar prywatnych. Fundator, ks. Aleksander Ignacy Lubomirski (* 1802), był wnukiem Stanisława, wojewody kijów., który w marcu r. 1764 kandydował do tronu polskiego, a synem najmłodszym Franciszka Ksawerego, posiadacza przy końcu w. XVIII Smilańsczyzny, sprzedanej Potemkinowi. Matką jego była Marya Naryszkinówna. Ożeniony z Julią Radziwiłłówną, wdową po Judyckim, a następnie Mac. Radzi .vile, posiadał szambelanię dworu rossyjs.; bezdzietny, oddawna osiedlił się

gach, z których jedna zostawała ü kollektora, drugą odsyłano przed ciągnieniem do dyrekcyi L-i. Grający w dowód stawienia otrzymywał bilet obejmujący numery stawiane, sposób ich stawiania i wysokość stawki. Nadesłane Dyrekcyi L-yi przed ciągnieniem książki, czyli t. zw. protokuły stawek, rewidowano w wydziale weryfikacyjnym, przy Dyrekcyi L-i utworzonym.

Po odbytej weryfikacyi i kastoletowauiu, przechowywano księgi stawek urzędownie pod pieczęcią Dyrekcyi L i, a następnie, w asysten-cyi Dyrekcyi i delegowanych urzędników ze strony municypalności i policyi miejscowej, odbywano ciągnienie publicznie. Naprzód wkładano do koła, na to przysposobionego, numery pojedyńczo w porządku od 1 do 90, z których każdy obecnej publiczności pokazywano. Co 30 numerów koło zamykano i kręcono w celu zmieszania numerów. Po włożeniu wszystkich numerów i obróceniu koła, sierota z domu podrzutków wyciągał po jednym numerze, który delegowany do tego urzędnik głośno odczytywał i oddawał woźnemu, a ten go zgromadzonej publiczności powtórnie ogłaszał. Wyciągnięte numery kolejno zapisywał sekretarz do proto-kułu ciągnienia, a po każdym wyciągniętym, ogłoszonym i do protokułu wpisanym numerze, zamykano koło i obracano w celu ponownego zmieszania numerów. Po wyciągnieniu 5 numerów, ciągnienie kończyło się, wyjmowano urzędowne protokuły stawek i wyszukiwano szczęśliwych graczów. Wygrane mniejsze wypłacali sami kollektorowie z funduszu zebranego ze stawek, większe zaś zaspakajała Dy- 1909). rekcya L-i. Ciągnienie odbywało się 3 razy na miesiąc; wygrane do 3 miesięcy nie odebrane szły na dochód szpitali. Dochód zaś skarbowy tworzyła reszta pozostała po zaspokojeniu wygranych i po opłaceniu kosztów administracyjnych (rocznie około 600000 złp.). Zniesiono tę L-ę ostatecznie w r. 1839. L-ę k 1 asy c z n ą zaprowadzono za czasów ks. Warszawskiego d.

29 kwietnia r. 1808 (Zbiór przepisów adm. T.

IX). Składała się z 5 klas o 12 000 losów ze stawką 120 złp. i z główną wygraną 100 000 złp. i podobnież, jak liczbową, oddawano ją w w dzierżawę. Pierwszym dzierżawcą był W.

Szwejkowski, po nim Ant. Noffok. Obaj, wskutek wypadków wojennych, ponieśli na tej L-i straty. Skarb pobierał na rzecz swoją 10°/o od stawek, z czego oddawał 40 000 złp. Warsz.

T-stwu Dobroczynności. Kollektorowie tytułem wpisowego pobierali w każdej klasie po 1 złp. od losu i prócz tego potrącali przy wygranej po 5 gr. od talii. L. ta odbywała się w terminach, czyli klasach, 5-cio miesięcznych. Źródłem dochodowem stała się L-a klasowa w Kr.

Pol. dopiero od chwili, kiedy dzierżawę jej objęli Petiskus i Aug. Döpler. Dópler od r. 1827 płacił skarbowi za dwie L-e rocznie 300 000 złp. i składał na rzecz dobroczynności 40 000 złp. rocznie. Główną wygraną podówczas pod-

w Paryżu, gdzie długie lata pomnażał swą fortu- czają do seminaryum nauczycielskiego. Inni ko-nę milionową, składającą się wyłącznie z ka- rzystają na miejscu ze wskazówek szewca, bądź pitałów, zmarł w nader późnym wieku, nagle, krawca zakładowego. Terminujący mają w za-w jednym z banków paryskich, dokąd przybył kładzie utrzymanie i opiekę, wedle regulaminu, dla interesów giełdowych, w r. 1893. Na lat do ukończenia lat 18-u. Oprócz nauki szkol-kilkanaście przed śmiercią, na cześć pobytu nej i zawodowej pobierają wychowankowie nau-ces. austryackiego Franciszka Józ. w Galicyi, w kę muzyki na instrumentach dętych, oraz śpie-r. 1885, złożył dwa miliony fran. na ręce Na- wu. Postępy ich w rzemiosłach uwidocznia w miestnictwa Galicyjskiego, w celu ufundowania końcu roku szkolnego umyślnie urządzana wy-,,Schroniska“ dla opuszczonych chłopców. Akt stawa, a na niej wyroby: krawieckie, szewckle, darowizny sporządził w Paryżu, w r. 1885. tapicerskie, introligatorskie, giserskie, produk-Rząd galicyjski przez 8 lat nie przystępował cye slójdu (ręcznego przemysłu), kapelusznicze do budowy zakładu, zbierając z procentów fun- i inne. W ciągu 16-letniego istnienia zakładu, dusz na nabycie gruntu i budowę gmachu; w z szeregu jego uczniów, dzieci najzupełniej gi-ten sposób cały kapitał (1 800 000 kor. aust.), nących w zaniedbaniu, wyrwanych nędzy i ze-pozostał nietknięty i z jego odsetków obecnie psuciu, wykształcili się rzemieślnicy uzdolnie-utrzymuje się zakład. Nabyto 12 mórg. ziemi, ni, kilka nawet weszło na drogę studyów nau-w Krakowie we wsi Łagiewnik, poza rogatkami kowych wyższych. — Etat rządowy przewiduje Rakowickiemi, i wzniesiono gmach wspaniały, tylko utrzymywanie 125 wychowańców, zapo-i ozdobny. D. 4 listop. 1893, w pięć miesięcy po biegliwość wszakże dyrektora zakładu, ks. Lau-zgonie fundatora, poświęcono zakład, który od I ga, sprawiła, że w latach ostatnich Rość ich

...

SÊmâmâ

IMtP

iffiîîllHl

jg| jjlj I

jŁj

fslsm

[iPilili ]H

Fig. 168. „Zakład im. ks. Lubomirskich w Krakowie“ (z fotogr.).

Przyj- znacznie jest większą. W r. 1907/8 liczono ich

w szko-

owej chwili począł być czynny.

do zajęć praktycznych sposobiło się w zakładzie 12; do rzemiosł w mieście 24; do różnych pracowni w mieście oddano z utrzymaniem 11. Rząd ze swego ramienia wyznaczył kurato-ryę, która czuwa uad instytucyą, zależną jest wszakże wyłączDie od Namiestnictwa we Lwowie. W r. 1909 do kuratoryi wchodzą: delegat Namiestnictwa Federowicz Ad., jako przewodniczący, dr. Rostafiński prof, un., ks. Lubomirski Kaz., dr. Ponikło Stan., dr. Tomkowicz Stan., ks. dr. Kaczmarczyk Józef, reg. sem. duch., Spis Józ. insp. rady szk. okręg, zamiejsk. i Dobrzański Jul. insp. rady szk. okr. miejsk. Praca czuwania nad wychowankami i prowadzenie instytucyi spoczywają wszakże wyłącznie na barkach zarządu, który skupia się w dłoni dyrektora. Jest nim, od początku istnienia zakładu, ks. Lang Antoni. Dyrektorem mo-

mowane są do zakładu dzieci bardzo biednych j 138, w r. 1909 liczba doszła do 161: rodziców, lub zupełnie opuszczone między 8-m a ' le zakładowej 79, w szkołach publicznych 35; 15-m rokiem życia. Opieka trwa do skończonego 18-go r. ż., a dąży do uinoralnienia: daje naukę elementarną, zaprawia do rzemiosł. W zakładzie jest szkoła czteroklasowa typu wyższego szkół ludowych. W pierwszych 3 klasach uczą Siostry Miłosierdzia, które zarazam i rozciągają opiekę nad dziećmi małemi;w4-ej zaś wykwalifikowany nauczyciel. W wolnych chwilach chłopcy oddają się rzemiosłu, lub pracują w ogrodzie zakładu obszernym, owocowym i warzywnym, i tak dobrze prowadzonym przez ogrodnika wykształconego, Sobieniowskiego, iż instytucya otrzymuje stąd zyski. Do ukończenia lat 14, rzemiosła lub ogrodnictwo są raczej zabawą, lecz gdy chłopcy ukończą 14-ty rok życia, oddają ich do terminu w rzemiośle, do którego posiadają zamiłowanie; zdolniejsi do nauk idą do szkoły wydziałowej, a później uczęsz-

że być i osoba świecka; nominacya zależy od rządu. Instytucya posiada oprócz tego: Siostry Miłosierdzia w liczbie kilku, czuwające nad dziećmi i w klasach niższych uczące, zależne od dyrekcyi; lekarza, dr. Jangustyna, kapelana zakładu, którym jest ks. dr. Włodek Adolf, ochmistrza Butrynowskiego Walen, i sekretarza Giotta. — Wspaniały gmach ma obszerne sale wykładowe i sypialnie hygienicznie urządzone i nader czysto, ze wzorowym porządkiem u-trzymane, posiada przytem w środkowej swej części piękną kaplicę. O instytucyi tej istnieje broszura niemiecka (odbitka z jedn. z pism niem.) skreślona przez dr. med. Ponikłę Stan. pod tyt.: „Das Fürstliche Lubomirskische Asyl für vernachlässigte Knaben in Krakau“ (Wiesi. D.

M. 1).

Czp.

J. Z. z Ł.

Ludwik IX ŚW., król francuski, ob. art. Eue. t. XLIV str. 862. Podajemy poniżej wizerunek z pieczęci królewskiej.

do Ylazy.

dęń i Praga 1896).

Lubomirskiego ks. Aleksandra fundacya dla dziewcząt biednych i zaniedba-n y ch mieści się o kilka kilometrów od Krakowa, we wsi Łagiewuikach, a raczej na gruntach tej osady. Jest instytucyą wytworzoną wedle myśli i z daru fundatora takiej samej instytucyi dla chłopców. Znaczniej później, około r. 1893, ofiarował ks. L. milion franków dla tej instytucyi, która miała być wyłącznie wychowawczą z pewuym zakresem nauki. Kapitał rzeczony wręczył fundator kard. Albinowi Dunajewskiemu, jako biskupowi krakowskiemu, i instytucya miała stanąć i rozwijać się pod zarządem wyłącznym biskupa krakowskiego. Śmierć rychła fundatora (1893), a następnie i b-pa (1894) nie pozwoliła instytucyi rozwinąć się w kierunku wytkniętym przez założyciela. Kurya biskupia wytworzyła zakład mieszany, opiekujący się zdemoralizowanemi dziewczętami, pragnącemi wrócić na drogę cnoty, a zarazem wychowujący dziewczynki biedne, zaniedbane. Zakonnice, tak zwane Magdalenki, osadzone w zakładzie, spełniają dwa te dość sprzeczne obowiązki. Fundusz miliona fran., po nabyciu znacznego obszaru ziemi, pod wsią Łagiewnik, na którym wybudowano dom i założono ogród dość duży, okazał się niewystarczającym na utrzymanie instytucyi. Praca wychowanek, polegająca na broszurowania i oprawianiu znacznej ilości wydawnictw zak. Tow. Jez. i innych, duchownych, wystarcza na uzupełnienie funduszów. Cały zarząd tego schroniska i naczelną opieką prowadzi kurya biskupia.

Lucenti Hieronim (Giro lamo), biegły rzeźbiarz i medalier włoski, uczeń Algardiego, pozostawał w służbie pap. Klemensa X i Ino-centego XI, dla których stemple do monet i medali wykonywał. Największa jego działalność przypada na r. 1660 — 1680. Odznaczył się jako rzeźbiarz w bronzie i marmurze, a nie był pozbawiony talentu, czego dowodem jeden z aniołów z godłami męki Pańskiej, zdobiących most św. Anioła w Rzymie. Otrzymał od Klemensa X tytuł eques, którym się chlubił, umieszczając go obok nazwiska na pracach swoich. Jego to roboty jest medal śr. 38-mm., na pamiątkę wręczenia pap. Klemensowi X zdobytej przez J. Sobieskiego chorągwi na Turkach pod Chocimem, r. 1674 z odtworzoną sceną tegoż wręczenia (Rcz. 189 2407).

.'A

: ••

Fig. 169. Pieczęć Ludwika IX (w British Museum w Londynie).

Luhaczowice (Luhacovice) wody mineralne na Morawach, mogące najzupełniej zastąpić Ems. Miejscowość, otoczona górami pókrytemi lasem, klimat posiada podgórski, powietrze suche i czyste, dosyć ciepłe, urządzenia dobre i wygodne. Jest to szczawa jodo-bromowo-sło-no-alkaliczna. Wody dostarczają cztery źródła: Wincentka, Amandka. Janówka i Alojzka; ciepłota jej nie przekracza 12° C., obfituje w kwas węglowy, smak ma przyjemnie słonawy. Picie wód 1-skich i kąpiele zalecane bywają w chorobach krtani, oskrzeli i płuc, również działają przeciwko nieżytom zadawnionym żołądka, przeciw zaburzeniom innych narządów brzusznych, zwłaszcza wątroby, i przeciwko chorobom niewieścim. L. oprócz źródeł do picia i kąpieli posiadają nadto zakład wodoleczniczy, urządzony wybornie, i wziewalnię (Inhalatorium), nakoniec istnieje tam mleczarnia wzorowa, wyrabiająca także kefir i serwatkę z mleka owczego. Pora lecznicza trwa od 1 maja do 30 września. Liczba leczących się średnia przekracza 5 000. Dojazd koleją na miejsce po bocznicy od st. Ujazd-Luhaczowice (Aujesd-Luhatschovitz) kolei z Węgierskiego Grodziska

Dr J. P,

Luksemburska komisya (Commission du Gouvernement pour les travailleurs au Luxembourg). Kiedy na ratuszu paryskim zasiadał d. 28 lut. r. 1848 rząd tymczasowy, zjawiła się deputacya od demonstrującego na ulicach (Place de Grève) ludu z żądaniem utworzenia

dla L. Bianca teki ministeryum pracy. Wobec    dało powód do krwawych dni czerwcowych,

Chw.

groźnej postawy ludu rozpoczęto dyskusyę (prze-    Komisya zamiast działać, urządzała raczej aka-

ciw nim byli: Lamartine, Ledru-Rollin, Cre-    demickie dyskusyę w sprawach społecznych/-

mieux i Flocon, obawiając się dyktatury L. Lutomski Bolesław (* 1862 pod Kali-Blanca). Na to L. Blanc i Albert, przedstawi-    szem); gimnazyum ukończył w Kaliszu. Nauki

ciele klasy robotniczej, podali się do dymissyi.    wyższe odbywał w Warszawie i Wrocławiu.

Ponieważ to groziło niebezpiecznem starciem    Pisuje artykuły społeczne, estetyczne i teatral-

z ludem, przeto Garniez - Pages zaproponował    ne. Był współpracownikiem „Przegl. Tygodnio-

utworzenie stałej komissyi pod przewodnictwem    wego“, „Kur. Codziennego“, „Ateneum“, „Tyg.

L. Bianca, któraby zajęła się opracowaniem    Ilustr.u, „Kraju“, „Wieku“, „Kur. Warszaw-

odpowiedniego projektu i przedstawiła go zgro-    skiego“, „Echa Muzycznego“, „Niwy“, „Życia“,

madzeniu narodowemu. L. Blanc dopiero na    „Głosu“, „Gaz. Polskiej“ i innych. Ogłosił dru-

„Mężczyźni i „Charakter, jako zaleta duszy ludz-

„Młodzież i „Zbrodnia i „Pięć dni“; „Newro-

gorące wezwanie Dr. Arago przychylił się do    kiem: „Na przełomie stulecia“;

wniosku. Ustanowiona w ten sposób komisya    kobiety“;

zasiadła w Pałacu Luksembourskim, skąd też    kiej“; „Dziennikarstwo i opinia“;

jej nazwa. Do komisyi weszli przedstawiciele    teatr“; „Wyobrażenia i obyczaje“;

wszelkich doktryn społeczuych: saint-simonizm    inteligencya“; „Wieś i miasto“;

reprezentowali K. Duveyrier i Cazot, furyeryzm—    „Więcej wdzięku“; „Choroba wieku“;

Considérant, filozofię encyklopedystów — Jan    za i skandal“; „Obłęd i psychiatrya literacka“;

„ Pesymizm literacki“;

„Samotnicy w

Reynaud, współczesny socyalizm— Vidal i Pec-    „Zaraza artystyczna“;

quer, nakouiec panującą wówczas szkołę eko-    „Antoni Lauge i jego poezye“;

nomiczną — Polak Ludwik Wołowski. Komisya    polityce“; „Nowy temat w dramacie i nowa ko-

miała za zadanie główne zniesienie pośredni-    bieta“; „Lalka“; „Upadłe samobójczynie“; ,,Wło-

ctwa i ograniczenie dnia pracy do 10 godzin    dzimierz Spasowicz“; „Spostrzeżenia galicyj-

w Paryżu, a do 11 godzin na prowincyi, na co    skie‘‘ i in.

uzyskano zgodę rządu. Począwszy od 20 mar- Lutrzykowski F r a n c i s z e k (* w Nowogro-ca r. 1848 komisya składała się z 20 przed-    dzie, w pow. łomżyńskim d. 1 list. 1834—f w czerw,

stawicieli: 10 od pracodawców i 10 od praco-    1906 w Wiedniu), ukończył gimnazyum kla-

biorców, prace swe ukończyła 26 kwietnia r.    syczne w r. 1856 w Suwałkach, w Moskwie

1848. Pracami k. 1-skiej kierowali głównie    nauki uniwersyteckie. Z początku uczył się

Vidal i Pecqueur, ale prezydowali w niej Blanc    medycyny, przeniósł się następnie na wydział

i Albert. Projekt opracowany przez k-syę,    hist-filozoficzny, który ukończył ze stoppiem

obejmował urządzenie na wielką skalę war-    kandydata. Zasiadał na katedrze nauczyciela

sztatów narodowych, przemysłowych i rolnych,    gimnazyum II w Warszawie, w r. 1866 zaś w

upaństwowienie kolei, kanałów i kopalni, urzą-    hotelu Lambert w Paryżu między inn. ucznia-

dzenie składów i bazarów w celu uregulowania    mi miał Augusta Czartoryskiego. Po wojnie

wymiany i unarodowienie banków i towarzystw    francusko-pruskiej opuścił Paryż i przeniósł się

asekuracyjnych. Prócz tego k-sya pełniła czyn-    do Galicyi, gdzie pracował we Lwowie jako

uość sądów polubownych. Zorganizowane w    literat, krytyk i estetyt. Następnie pełnił obo-

kwietniu warsztaty w Paryżu zrobiły zupełne I wiązki urzędnika w Banku austryackim. W r. fiasco: przez niespełna 2 miesiące i pochłonę- I 1892 wstąpił do Zgromadzenia 00. Zmartwych-ły 15 mil. fr. Rozwiązanie ich d. 23 czerwca ^ wstańców.    Red*

Laboureur Franciszek Maksymilian, rzeźbiarz włoski (* 1767 - f 1831 w Rzymie), członek, następnie profesor, a w końcu prezydent Akademii św. Łukasza (Rzym). Wykonał wiele robót przeznaczonych poza granicę Włoch, do Francyi, Austryi i Niemiec. Po skonie marsz. Wielkiego Sejmu, Stanisł. Małachowskiego (30 grudnia 1809), zamówiono u L-a pomnik jego do katedry św. Jana w Warszawie: senator rzymski, na krześle kurulnem, po prawej ręce legionaryusz, po lewej zdobna postać ojczyzny — pomnik okazały, z białego marmuru. Najznakomitszem z dzieł]¹- L-a jest wspaniały posąg Geniusza Pokoju w Rzymie; tamże znajdują się: mauzoleum kardynała Ber-ni, posąg Franc. Caracciolo; we Francyi Niepokalane Poczęcie w katedrze lugduńskiej; w Wiedniu, w Muzeum Sztuk pięknych, Endymion. O posągu Pokoju napisał Visconti P. G. umyślną rozprawę „II Genio della Pace, statua colossale di Massimiliano L.“ (1832).

Lagorio Aleksander, syn Eugeniusza, petrograf rossyjski (* 1852). Kształcił się w Dorpacie, gdzie pozostawiony przy katedrze minera-

eruptiven Magma“ (1887).

Dr J. F.

A. Ł.

kj

4£j

logii, zaczął wykładać petrografię. W r. 1885, kiedy po ustąpieniu prof. Jurkiewicza zawako-wała w uniwersytecie warszawskim katedra mineralogii, przyjął propozycyę Apuchtinai przez lat 14 wykładał ten przedmiot. Należał podczas rozruchów przeciw Apuchtinowi do tego nielicznego grona profesorów (Kariejew), których pragnęła młodzież powołać jako rozjemców. W r. 1898, z chwilą utworzenia w Warszawie Instytutu Politechnicznego, mianowany został pierwszym jego dyrektorem. Na stanowisku tern wyróżniał się swym taktem w postępowaniu względem młodzieży kształcącej się i w czasach bardzo niespokojnych potrafił się jej nie narazić. Ze stanowiska tego powołany został do Petersburga, gdzie jest obecnie członkiem kornisyi naukowej przy ministeryum oświaty. Z naukowych prac L-a zasługują na uwagę: „Die Andésite d. Caucasus“ (1878); „Mikroskopische Analyse ostbaltischer Gebirgsarteu (1876); „Vergleichend-petrograph. Untersuchungen ü. d. massigen Gesteine d. Krim“ (1880); „Ue. d. Natur d. Glasbasis sowie d. Krystalisations-vorgänge im

E. Chw.

Lévy M ich ał (* w Strasburgu d. 28 wrześ. 1809 — f w Paryżu d. 13 mar. 1872) lekarz, przyjaciel Adama M i c ki e w i c z a, hygienista b. zasłużony; otrzymawszy wykształcenie w mieście rodzinnym wstąpił do służby wojsko-wo-lekarskiej, w której posuwał się naprzód b. prędko, jako człowiek zdolny i pracowity. Osiągnąwszy w r. 1834 d>plom doktorski w Montpellier, po dwu latach, stanąwszy do konkursu w Paryżu, został prof. hygieny w Val-de-Grâce; na stanowisku tym pozostając lat 8, napisał dzieło swe najgłówniejsze „Traité d’hygiène publique et privée“ (Paryż 1843 — 1845, 2 tomy; wyd. 5-e tamże 1869). W r. 1845 przeniesiono go do Metzu, gdzie dwa lata, jako pierwszy profesor zakładu wojskowo-lekarskie-go wykładał patologię, będąc zarazem lekarzem naczelnym; powołany z powrotem do Paryża, takie samo stanowisko otrzymał w Val-de-Grâ-ce, a w r. 1856 mianowano go dyrektorem tej szkoły wojskowo-lekarskiej, której przewodniczył do śmierci. Podczas wojny krymskiej pełnił służbę jako inspektor naczelny służby zdrowia wojsk francuskich na Wschodzie, oprócz tego uczestniczył w bardzo wielu czynnościach wojskowo - lekarskich innych; był członkiem

Akademii med., Komitetu hygieny publicznej we Prancyi, oraz Komitetu zdrowotności dep. Sekwany. Liczne prace jego z zakresu hygieny są bardzo cenne. — Por. „Annales d’hyg. publ.“ (Ser. 2-a, T. XXVII r. 1872, str. 473) i „Biogr. Lex. d. hervorrag. Aerzte“ (T. III str. 696). Nazwisko L-go występuje w kronice ostatnich lat Ad. Mickiewicza (ob.).

Limnologia (t. X LIII — LIV, 480). Do podanej bibliografii uależy dodać: W. Nałkowski „Jezioro Lepelskie w systemie Berezyń-skim“ („Pain. fizyogr.“ V 1885).

Lippman Gabryel, fiizyk franc (* d. 16 sierp. 1815 w Hallerich w Luksemburgu). Kształcił się w szkole politechn. w Paryżu, a po zwiedzeniu celniejszych laboratoryów w Niemczech oraz obronie rozprawy doktoranckiej o związku zjawisk włoskowatości z elektrycznemu, która na młodego uczonego zwróciła uwagę powszechuą, objął w r. 1883 w wydziale nauk ścisłych w Paryżu katedrę rachunku prawdopodobieństwa i fizyki matematycznej (po Briocie), a w r. 1886 fizyki doświadczalnej (po Jaminie); jednocześnie powołany do Akademii. W r. 1908, za zasługi na polu fizyki, odznaczony nagrodą Nobla. — Zamieścił pokaźną liczbę prac w „Journal de phys.“; „Annales de phys. et chim.“; „Comptes rend.“ i in. o polaryzacyi elektronów (przyczem wskazał sposób usunięcia polaryzacyi nie należącej do tychże), o pomiarach elektrycznych (podał wielce dogodny sposób mierzenia oporu cieczy i doświadczalnego określenia ohmu), o elektryzacyi kryształów, o wielu zjawiskach elektromagnetyczuych, cieplikowych, włoskowatości. Na związku elektryczności z włoskowa-tością, na który pierwszy zwrócił uwagę w r. 1873, oparł budowę kilku obmyślonych przez siebie narzędzi, jak oto: elektrometru włoskowa-tego, motoru elektrowloskowatego, galwauo-metru merkuryuszowego i in. Zwrócił uwagę na ciekawą własność elektrolitów, którą wyraża prawo ochrzczone jego nazwiskiem. Najbardziej jednak znany jako wynalazca fotografii w barwach naturalnych. — Wykłady w Sorbonie wydano p. n. „Cours de thermodynamique“ (1886) i „Cours d’acustique et d’optique“ (1888). Wyjątek z pierwszego, p. n. „Teorya oznaczania temperatury“, w tłom. dr. L. Brunera, zamieścił „Wędrowiec“ 1895.

(Ł)

Ł, litera abecadła polskiego 24-ta z rzędu, wprowadzoua w użycie w r. 1518 przez ks. Stanisława Zaborowskiego (ob.). O wymawianiu

K. B.

Majkopu.

Łabęcki Franciszek Ksawery (* w Polsce ok. r. 1790 — f w grud. 1855; uważał siebie za rossyanina), autor licznych poezyi w jęz. francuskim „Poésies“ (Paryż 1827); „La Vision d’Empédocle“ (tamże 1829, zbiór elegii miłosnych); „Erostrate“, poemat filozoficzny (1840; jest to pierwsze dzieło, które oznaczył prawdziwem swem nazwiskiem; inne wyszły pod pseudonimem Jean Polonius). Nadto „Un mot sur l’ouvrage de Custine: Russie en 1839“ (dwawyd. 1843 i 1845, oraz po ang.). Ł. zostawał długi czas przy poselstwie rossyjskiem w Londynie, później był urzędnikiem wyższym w Petersburgu i sekretarzem hr. Nesselrode.

Łabęcki Baltazar, znakomity kaznodzieja kalwiński rodem z Prus książęcych (f 1645); sprawował długi czas obowiązki duchownego przy zborze wileńskim, a na synodzie w Wilnie r. 1636 wyniesiony został na seniora dystryktu. Godność tę piastował do r. 1640.

spółgł. I, ob. pod L.

Łaba, rzeka, ob. Elb a.

Łaba—największy (lewy) dopływ Ku ba ni (ob.). Z północnych zboczy gór Kaukaskich spływają Wielka (ok. 100 km.) i Mała Ł. (prawie 90 km.), których połączenie tworzy dopiero właściwą Ł ę (przeszło 160 km.). Prawy brzeg wyniosły i nieraz stromy, lewy—nizinny, niekiedy błotnisty (febry). Szerokość w dolnym biegu do 320 m., głębokość blizko 4 m.; wyżej, w jesieni i w zimie, Ł. daje się przechodzić w bród. Dno iłowate oraz piaszczyste, Wielkiej Ł-y zaś —kamieniste. Ł. odznacza się czystością wody; szybkość prądu uniemożliwia żeglugę. Sporo dopływów ze stron obu. W biegu górnym otoczona dzikiemi skalami o szczytach śnieżnych, dobrych pastwiskach i lasach dziewiczych, gdzie istnieją dotąd dziki, niedźwiedzie, bawoły i żubry. Źródła dopiero w r. 1864 zostały zbadane.—Budująca się obecnie (1909) kolej z Arma-wiru do Tuapse przetnie rzekę na szerokości

M. Ab.

Red.

W tym czasie swawola uczniów jezuickich ściągnęła na zbór wileński i na duchownych przy nim wielkie nieszczęście. Wyrokiem sejmowym Ł. skazany z kilku innymi na gardło, zbiegł do Prus pod opiekę elektora brandeburskiego, zaopatrzony w list od ks. Krzysztofa Radziwiłła, het. w. 1., i w pieniądze od swoich współwierców. Jednak tęsknił za Wilnem. Usiłował tedy dostać się do Wielkopolski albo do Małopolski na ministra przy którymkolwiek zborze, pókiby się burza w Wilnie nie uciszyła. Pisał w tej sprawie listy do seniorów zborów tamecznych, ale ci lękając się gniewu duchowieństwa katolickiego, byli głusi na prośby. Tymczasem umarł Krz. Radziwitł, na którym Ł. nadzieje swoje opierał.—Wydał: „Medytacye rodzicielskie w chorobie po śmierci dziatek podane, nad synaczkiem małym Korneliusza Winholda“ (Lubcz 1637), dzieło pięknym językiem i treścią odznaczające się. Inne rzeczy poświęcone pamięci członków rodziny Winholdów (Estreicher XXI). Nadto „Anatomia Conscienciae, to jest rozebranie i roztrząśnie-nie sumienia człowieczego, w kazaniach uczynione“ (tamże 1628. 23 kazań). Należą te kazania do najlepszych między kalwińskiemi, polszczyzna czysta i wyborna, kiedy najlepsi kaznodzieje katoliccy łacinę do mów swoich mieszać byli poczęli. F. M. Sobieszczański w „Większ. Enc.“ Orgelbranda.

Łabęcki Adam, jezuita (* 1730 — f 1818 w Warszawie), wstąpił do zakonu w Krakowie r. 1754, po ukończeniu teologii był w Poznaniu kaznodzieją przez lat 7, a w roku kas-saty zgromadzenia ministrem i prokuratorem kollegium w Grudziądzu. Pisywał utwory okolicznościowe, epigramata, epitafie, ody; „Walka kanarków ze szczygłami“, paszkwil polityczny (Warsz. 1789), podobno jest jego pióra. Nadto „O powrocie jezuitów i o powszechnem w szkołach przez nich nauczaniu młodzieży“ (z francuskiego, Warsz. 1805); „O powrocie jezuitów, dodatki ciekawe, do pierwszej książki należące“ (tamże 1805; historya jezuitów do ich rozwiązania, materyały do historyi szkoły

F. M. S.

Red.

w Połocku); „Vitae summorum pontificum latinae et polouicae“ (tamże 1800).

Łab§cki 1) Antoni (* 1773 — f 1854 w Warszawie), mecenas przy sądzie kasacyjnym za ks. Warszawskiego, później przy sądzie najwyższej instancyi Królestwa; wydał: „Kodeks postępowania sądowego cywilnego“ (z francuskiego; Warsz, 1807; wydania 2-ie i 3-e poprawne 1810 i 1820); „Krótki rys procesu stosowanego do kodeksu postępowania sądowego cywilnego“ (tamże 1811) — 2) Hieronim, syn poprzedzającego, zasłużony w górnictwie polskiem autor i technik (* w Warszawie 1809—f 1862 tamże), pobierał nauki w Warszawie, uniwersyt ukończył r. 1829 ze stopniem magistra obojga prawa i adm. Wstąpił do służby publicznej jako aplikant przy wydziale górniczym w Banku polskim, w r. 1830 przeszedł do artyleryi wojska polskiego. Znalazłszy się za granicą, uzupełnił swoje wykształcenie w górnictwie. Po powrocie do kraju, wszedł w r. 1833 do wydziału górnictwa, w którym został do śmieroi, a przechodząc stopnie różne, w ostatku był vice-dyrektorem. Ł. pierwszy skreślił dzieje górnictwa w Polsce, napisał mnóstwo rozpraw (zwykle w ,,Bibl. warszawskiej⁴*); utworzył lub ustalił dawniejszą, zaniedbaną lub zubożoną terminologię górniczą. Energicznie starał się o ulepszenie tej ważnej gałęzi bogactwa krajowego. Najważniejsze prace jego: „Początki nauki kopalnictwa“ (Warsz. 1843); wzbogacił przekład Beu-danta „Wykład początków mineralogii i geologii, przełożony i pomnożony“ (Warsz. 1848, 2 t.) wiadomościami o składzie geologicznym naszego kraju i kartą geologiczną, przedstawiającą głównie część jego południową; „Górnictwo polskie“ (Warsz. 1841), obraz historyczny i statystyczny kopalń polskich od najdawniejszych czasów; tę pracę Ł. późniejszemi badaniami znacznie pomnożywszy, zostawił przygotowaną do drugiego wydania). Z pomiędzy wielu jego rozpraw drukowanych w czasopismach celniejsze: „O prawie własności ziemi, szczególnie zaś jej wnętrza, podług dawnych praw polskich i przepisów dziś obowiązują-zujących“; „O sławniejszych gwarkach olkuskich“ (1845); „O żupach i żupnikach dawnych polskich“; „Przypadki nieszczęśliwe w kopalniach węgla kamiennego w Polsce“ (1843); „Najdawniejsze dzieje salin krakowskich aż do żupnictwa Jana Bonara czyli do r. 1515“; „O prawodawstwie górn. w Polsce“ (po niemiecku w „Arch, f. Mineral., u. Geoguosie); (1844); „U kopalniach srebra w Olkuszu“ (w jęz. rossyjskim. „Gornyj żurnał“); „Wiadomość ogólna o górnictwie prywatnem w Polsce“ (1846); „Kościoły olkuskie“ (1852); „O górnictwie rządowem i prywatnem“ („Dzień, powsz. 1862). Po śmierci wyszedł „Słownik górniczy**, przeszło 16 000 wyrazów górniczych i hutniczych z tłómacze-niem na francuski, niemiecki i rossyjski.

Łabędź ( Cygnus) —rodzaj ptaków blaszko d z i o b y c h (Lamellirostres), należących do rodziny łabędzi (Cygnidae). Dziób długości przynajmniej głowy, u podstawy wyższy, niż szerszy, ku przodowi zwęża się i kończy się rogową naroślą, zajmującą połowę jego szerokości. Blaszki górnej połowy dzioba ułożone w jeden rząd. Szyja bardzo długa. Druga lotka najdłuższa. Ogon schodkowaty składa się z 18—24 sterówek. Palce przednie połączone błoną całkowitą.—Ł. należy do ptaków wielkich. Gatunków 10, zamieszkujących zimną i umiarkowaną strefę półkuli płc-ej oraz umiarkowauą południowej. Przebywają prawie wyłącznie na wodach słodkich, niekiedy na morzu. Pływają doskonale, lecz nie nurkują; zrywają się do lotu z trudnością, wzbiwszy się lecą szybko; chodzą z trudem, to też rzadko przebywają na lądzie.—Pokarm ich: przedewszystkiem rozmaite rośliny wodne, a prócz tego owady, mięczaki, robaki, drobne ryby i płazy.—Ptaki ostrożne i zmyślne, żyją parami i, jak się zdaje, łączą się na całe życie. Gniazda zakładają na małych wysepkach lub na brzegu wód słodkich albo też wprost na dużych kępach sitowia i t. p. materyału. Dna gniazda wyściełają pierzem i puchem; gniazdo zazwyczaj dość duże (ok. 1 m. szerokości i 70 cm. wysokości) buduje samica, przyczem samiec znosi potrzebny do budowy ma-teryał, Samica składa 5—8 dość sporych jaj białych o żółtawym lub zielonkawym odcieniu; siedzi na nich w ciągu 6 — 7 tygodni tylko samica, samiec zaś w pobliżu pilnuje. — Człowiek poluje na Ł-a dla jego mięsa, a zwłaszcza dla piór i puchu; inni wrogowie, z wyjątkiem orłów, mało wyrządzają mu szkody. W Rossy i na północy w wielu okolicach nie polują na Ł-a, uważając polowanie na te ptaki za grzech. —-Niektórzy badacze dzielą Ł-ie na 4 rodzaje: Olor, Cygnus, Sthenolides i Chenopis. W jaskiniach na Malcie znaleziono szczątki kopalne Ł-a znacznych rozmiarów Palaeocygnns Falco-neri, będącego przejściem od gęsi do łabędzi.—Najpospolitszy i najbardziej znany jest Ł. głuchy (C. olor), hodowany na stawach. Cały brzeg górnej połowy dzioba zaopatrzony w wyraźne blaszki; przednia granica upierzenia głowy tworzy kąt ostry; ogon składa się z 22-24 sterówek; dziób żółto-czerwony; nogi mato-wo-czarne; całe upierzenie białe; długość ciała 180 cm., skrzydeł 70 cm., ogona 18 cm. U młodych pióra szare i białe, ogon szarawo-czarny, nogi koloru mięsa. W stanie dzikim zamieszkuje Europę i Azyę; dawniej był więcej rozpowszechniony, obecnie gnieździ się na południu Szwecyi, w Danii, Siedmiogrodzie, Grecyi, dolinie Dunaju, w południowej i płd-wschodniej Rossyi; zimę spędza nad m. Śródziemnem, Czar-uem i Kaspijskiem; w Azyi gnieździ się w Turkiestanie i Mongolii, zimę spędza dalej na południu, aż do Indyi północnych.—Głos, jaki wy-

daje, przypomina syczenie gęsi.—Ł. krzyki i- szereg gwiazd 5-ej wielkości, z których jedna wy (Cygnus musicus) posiada blaszki tylko na (61), położona na 21h lm wznosz. pr. i -j-38°9’ połowie dzioba, poczynając od podstawy; przed- zbocz., jest gwiazdą podwójną, złożoną z gwiazd nia granica upierzenia głowy w kształcie łuku; ogon składa się z 22—24 piór, upierzenie białe, dziób na końcu czarny, a nasada powyżej otworów nosowych żółta, wzgórka u nasady dzioba nie ma, nogi matowo-czarne; długość ciała wynosi 160 cm., skrzydeł—62 cm., ogona—

5 —6-ej wielkości, oddzielonych odstępem 20“ i obdarzonych ruchem własnym, który dochodzi do 5” rocznie. Na tej zasadzie Bessel, a następnie W. i O. Struvowie określili jej pa-rallaksę na 0”, 5, co dowodzi, że po a Centaura gwiazda ta znajduje się w najmniejszej odległości od naszego układu słonecznego. W gwiazdozbiorze Ł-a mamy pewną liczbę gwiazd czerwonych; w r. 1876 zajaśniała nowa gwiazda 3-ej wielk., która wkrótce znikła dla oka

A. Ł

Łabędź (Skrzynno, Skrzyńscy), herb polski. Na tarczy w polu czerwonem — łabędź biały w prawo (na niektórych pieczęciach i rysunkach łabędzia kładą w lewo — niewłaściwie). Nad hełmem w koronie szlacheckiej taki sam łabędź. Labry czerwone, podszyte srebrem. Miał go, podług Długosza, przynieść do Polski w roku 1124 praojciec rodu Ł-ów Piotr Włast Duńczyk, który nosił Ł-a w klejnocie, a w tarczy znak, przedstawiający jakoby monogram złożony z liter PETR, z krzyżykiem u spodu. Kiedy potomkowie owego Piotra zaczęli używać Ł-a w tarczy herbowej — dokładnie niewiadomo; w każdym razie jednak nie wcześniej, jak w drugiej połowie wieku XIII, gdyż jeszcze w r. 1237 wojewoda krakowski Włodzimierz, niewątpliwie w prostej linii potomek Piotra Własta, pieczętował się znakiem podobnym do opisanego powyżej, jeno bez krzyżyka (Pieko-siński: „Heraldyka polska wieków średnich“, str. 277). W zapiskach sądowych pojawia się ten herb w r. 1416 z proklamacyą Skrzynno (nazwa gniazdowego majątku rodu Ł-ów, daru, podług Długosza, Bolesława Krzywoustego). Przywilej horodelski z r. 1413 zna go z zawołaniem Skrzyńscy. Z pieczęci średniowiecznych, opatrzonych tym herbem, dochowało się niewiele. Najstarsza z nich jest pieczęć Do-nina z Krajowa, podkomorzego brzeskiego, z r. 1412; dalej idą: Donina, podkanclerzego koronnego, z r. 1414, Jana z Konina, podsędka ziemskiego sandomierskiego, z r. 1427, Boruty, kuchmistrza królowej, z r. 1430 i Pawła Zbo-szeńskiego z r. 1438. Ł-a używały lub używają rody następujące: Andyccy, Balbasowie, B&łaszkowie, Baniewiczowie, Bartodziejscy, Baumanowie, Duninowie - Berwaldzcy (zgaśli), Kławsuciowie - Berzańscy, Białowiczowie, Bia-łowscy, Bielscy, Biernaccy, Birżyszkowie, Blin-strubowie, Blaszko wscy, Bogdanowiczowie, Bogdaszewscy, hr. Dunin-Borkowscy (hr. austr. 1818), Borkowscy (neofici, nobilit 1775), Brunowie, Dunin-Brzezińscy, Przyszewsey, Bujniccy z odm., Bujnowscy, Burkarthowie „z Brzezinki“ (nobil. 1532), Butrymowiczowie, Cielewiczowie, Ciemniccy, Czajewiczowie, Dunin-Damujowscy (zgaśli), Daszczyńscy, Dobulewiczowie, Dołgier-towie, Dowgirdowie, Duninowie, Dusznikiewi-

20 cm. Samica mniejsza od samca. Upierzenie młodych szare i białe, nasada dzioba koloru mięsa, nogi czerwonawo-czarne. Wydaje donośny krzyk. Tchawica u gatunku tego dochodzi aż do grzebienia mostka i tu tworzy pętlę nieuzbrojonego, prostopadłą (to samo i u następnego gatunku z tą tylko różnicą, że pętla pozioma). Szyja u Ł-a krzykliwego (i Ł-a czarnodziobego) wyciągnięta, lecz nie zgięta w kształcie litery S. Gatunek ten zamieszkuje Islandyę, Finlan-dyę, Laponię, spotyka się nad Dźwiną północną i dalej na wschód, wzdłuż środkowego biegu Wołgi oraz we wschodnich guberniach Rossyi Eur. wzdłuż gór Uralskich aż do m. Kaspijskiego. Zimę spędza na brzegach m. Śródziemnego, na południu Rossyi, na wybrzeżach W.

Brytanii i sąsiednich wyspach. W Azyi spotyka się na Syberyi i w Turkiestanie, zimę spędza w Azyi środkowej i południowej.—Ł. czarno d z i o b y (G. Bewickii Y a r r. s. minor Pall.) b. podobny do poprzedniego gatunku, żółte jednak ubarwienie nasady dzioba nie dochodzi do otworów nosowych; ogon składa się z 18—24 sterówek; długość 124 cm. Rozpowszechniony w okolicach m. Białego, przy uściu Peczory i rzek Syberyi północnej oraz na wyspach O. Lodowatego (Kałgujew, N. Zemla).

W zimie spotyka się na wyspach Brytańskich, w Japonii, Chinach, Turkiestanie i nad m. Kaspijskim. - C. nigricollis- głowa i szyja, z wyjątkiem białej pręgi nad okiem, czarna, poza-tem upierzenie białe; dziób ołowiano-szary z żółtym końcem i krwawo-czerwonym wzgórkiem u nasady; nogi blado-czerwone; ogon składa się z 18 sterówek; długość ciała 100 cm., skrzydeł—40 cm., ogona 20 cm. Zamieszkuje Amerykę Południową, na południe od Peru aż do wysp Sokolich, na wschodnim zaś wybrzeżu do Saatos w Brazylii. Pospolity w ogrodach zoologicznych. —Ł. czarny (C. atratus) odznacza się czarnem upierzeniem prócz białych lotek; dziób bez wzgórka, czerwony, na końcu biały, nogi czarne. Wielkością zbliża się do Ł-a głuchego. Zamieszkuje Australię; pospolity

w ogrodach zoologicznych.

Cz. St.

Łabędź — gwiazdozbiór nieba północnego, między 19 — 22h wznoszenia prostego i 30 —

60° zboczenia; 197 gwiazd dostrzegalnych okiem nieuzbrojonem, z których gwiazdy główne, 2-ej —

3-ej wielkości, tworzą rodzaj krzyża ciągnącego się wzdłuż drogi mlecznej. Najjaśniejsza gwiazda (a), Deneb; jedna ze zmiennych nosi nazwy Albireo. Między Denebem a Ç istnieje

Wielka Enc. Powsz. Ilustr. Ser, I. Tom XLIII--1V. Żesz. 352a.

zgaśli), Łuszczykowie, Macieje-

i).

(ob.), szybko wzrastający.

czowie, Duszyńscy, Galińscy, Giedgowdowie, Giedygoldowie (zgaśli), Giełdowscy, Gierdow-scy, Gincytowid, Górscy z odm., Głuszewscy, Dunin-Głuszyńscy, Dunin-Gojźewscy, Golginie-wiczowie (zgaśli), Goligunitowie (zgaśli), Dunin-Goławińscy, Górkowiczowie, Dunin-Goździkow-scy, Grajewscy (zgaśli), Grodziscy (zgaśli), Gromaccy (uobilit. 1550), Grodzińscy, Grossowie, Grudzińscy, Dunin - Hatniccy, Hatowscy, ks. Hołowczyńscy (zgaśli w 1658—gałąź kniaziów Starodubowskich), Horbaczewscy, Horody-scy, Horoszewiczowie, Hryszkiewiczowie, Ibiań-scy, Minmontowie-Iszlińscy, Jagiełłowie, Jagieł-łowiczowie, Janczewscy (zgaśli), Dunin-Jastrzęb-scy, Jawgiełłowie, Judyccy, Jundziłowie (jedna linia, wygasła, hr. pruscy 1793), Juniewiczo-wie, Kantowiczowie, Dunin-Kapuścińscy, Karn-kowscy, Karwaccy, Dunin-Karwiccy, Kasperscy, Kęplicze, Kęstowiczowie, Kęstowscy, Ke-zyngerowie v. Kizlingerowie (nobil. w XV stuleciu), Kieżgayłłowie (zgaśli w 1554), Kimon-towie, Kłopoccy, Kołaczkowie (nob. 1555), Komorowscy, Konderewiczowie, Dunin - Konińscy, Konojeccy, Korejwowie, Kormułtowie, Kosowie, Kostrzejowscy, Koziczowie, Kozieleccy, Duniu-Krajowscy, Kroczowscy, Dunin - Krzczonowscy, Dunin-Krzesławscy, Kudrewiczowie z odm., Kulwieciowie, Kuncewiczowie, Kuniccy, Lip-czyńscy, Dunin - Lipscy, Dunin - Łubsińscy, Dunin-Łabęccy, Łabętowie, Łęgoniccy (nobilit. 1547

wiczowie, Majewscy, Majewscy z odm. (nob. 1768 ), Marcinkiewiczowie, Markiewiczowie, Woykiełł - Martusewiczowie, Matuszewiczowie, Matysewiczowie, Duuin-Męcinowie, Mięcińscy, Dunin-Mieczyńscy, Mieszczańscy, Mikołajewiczo-wie, Miłoszewiczowie, Miugayłłowie. Miniatto-wie, Minmontowie, Misopadowie (zgaśli), Du-nin-Modliszewscy (zgaśli), Monstoldowie, Mo-żejkowie, Myślikowie, Niemiekszowie, Ortyń-scy, Ostrowscy, Otoscy, Owadowscy, Pałaccy, Petruszewiczowie, Pętkowscy, Pietraszkiewiczowie, Pileccy, Polibowie, Pomiescy. Prokulbiccy, Dunin-Prymusowie ( zgaśli). Przychowscy, Dunin-Przystałowscy, Radońscy, Radostowscy, Radziwiłowiczowie, Rafałowscy, Dunin-Rajeccy, Ra-tyńscy, Referowscy, Rostoccy (zgaśli), Rukszo-wie, Dunin-Rusinowscy, Dunin-Ruskowscy, Ruszkowscy, Dunin-Rzuchowscy, Sadkowscy, Salo-monowiczowie, Sartoryuszowie (nobilit. 1792), Dunin-Skrzyńscy, olepściowie, Smilgiewiczowie, Dunin-Smoszewscy, Sokołowscy, Brantko-Stani-lewiczowie, Stanisławowiczowie, Steckiewiczo-wie, Stomowie - Basińscy, Stossowie (nobilit. 1791), Duniu-Strzeszkowscy, Sudywojowie, Dunin- Sulgostowscy, Szemiotowie, Szempińscy, Skałłondziowie, Szostakowie, Szostakowscy, Du-nin-Szpotowie (zgaśli), Szpotańscy, Szpotowscy, Sztocowie, Talafusowie v. Telefusowie (rodzina ormiańska), Talenti’owie (indygen. 1685), Tal-woszowie, Tanajewscy, Thomaszewscy, Toma-szewiczowie, Towtwiłłowie, Trzebiccy, Tumliń-scy, Urbanowiczowie, Walentynowiczowie, Wa-leszyńscy, Waszewiczowie, Dunin-Wąsowiczo-wie, Węcewiezowio, Weyssenhoffowie z odm. (pole tarczy błękitne), Widejkowie, Wojeńscy, Wojtkiewiczowie, Wołodkiewiczowie, Wołodko-wie, Dunin-Wolscy, Woyszkowie, Zalescy, Za-wiszowie-Kierżgayłłowie, Dunin-Zborzeńscy v. Zborzyńscy, Żeligowscy, Żuchowscy i Dunin-Żukowscy.—Ź r ó d ł a: Długosz; Paprocki; Okol-ski; Niesiecki; Duńczewski; Warszycki; Wieląd-ko; Kuropatnicki; Małachowski; Czarniecki; Stupuicki; Boniecki; Uruski; Sżeliga-Żernicki; Piekosiński; Spis szl. Król. Polskiego; Herb szlachty galicyjskiej; Borkowski; Herbarz or-szański,

Łabinskaja stanica—osada nad rz. Łabą (ob.) w oddz. Łabińskim (ob.). Ok. 30000 m-ców. Handel zbożem. Kilka jarmarków.

Łabiński oddział—wschodnia część ziemi („obłasti") Kubańskiej, graniczy z gub. Sta-wropolską. Płd-owa część górzysta. Gleba gliniasta (niekiedy czarnoziem), bardzo urodzajna. Minerałów mało. Wielkie lasy, dużo grubego zwierza. Klimat na północy ostry, w górach — łagodniejszy. Ludność (ok. 300 tys.) — prawie wyłącznie rossyjska i ukraińska, trudni się rolnictwem (głów. pszenica) i handlem. Pod względem wojskowym Ł. O. dzieli się na 2 okręgi pułkowe: Kubański i Ł-ski. Ośrodkiem admi-nistr. jest ważny punkt handlowy Ar ma wir

M. Ab.

Łabiszyn, miasto, pow. szubiński w Po-znańskiem, składa się ze starego i nowego miasta, Notecią od siebie oddzielonych; w okolicy rozległe są łąki nadnoteckie i znaczne lasy. Klimat wilgotny. Dwie miejscowości: Stare i Nowe miasto. W r. 1905 2 148 m-ców. M-ńcy trud -nią się handlem drzewa, gorzelnictwem; znaczna liczba szewców i garncarzy. Kościół katolicki (dawny klasztor Reformatów) i protestancki; synagoga. Szkoły: rektorska i elementarna kilko-klasowa. Urząd pocztowy, stać. telegraficzna. Komunikacya wodna zyskała przez uspławnie-nie Noteci. Początki Ł-a sięgają zapewne wieku XII lub XIII, kiedy książęta stawiali warownie przeciw Pomorzanom. Ł. położony śród błot Noteci, należał niezawodnie do ważniejszych z pomiędzy tych warowni. O Ł-ie skreślił krótką monografię ks. Polkowski (Poznań 1876). Podług dokumentu z r. 1558 wojew. brzesko-kujawski Maciej, h. Prawdzie, dziedzic Ł-a, zbudował tam zamek i stale zamieszkał r. 1376. Kiedy Wielkopolska podzieliła się na stronnictwa Nałęczów i Grzymalczyków, ponawiały się dość często wycieczki z „zamku Łabiszyna“, które dochodziły do Gniezna, Kłecka, Żnina, Kiszkowa, Wronek, Szamotuł, Buku i Grodziska, a na nich okropne zdzierstwa i zbrodnie się popełniały. W r. 1383 stronnicy Domarata zdobyli zamek Ł. i wszystkie okoliczne włości splądrowali. Po bitwie grunwaldzkiej r. 1410 Jagiełło z dnia 2 na 3 listopada

nocował w Ł-ie. W r. 1594 Stan. Łatalski, dzie- , cerkwi, synagoga i 2 domy modlitwy, ok. 3000 dzic, kalwin, dla swoich współwyznawców wy- ! m-ców. Browar, cegielnia i 2 młyny. 4 jarmar-stawił na przedmieściu kościół drewniany, ! ki doroczne i targi tygodniowe. Własność ongi który r. 1627, przez dziedzica Jana Opalińskie- ! Łabuńskich, w w. XVI przeszedł w ręce Lubo-go, woj. kaliskiego, został oddany Reformatom mirskich, potem drogą spadku do Stempkow-sprowadzonym z Pakości. Prócz tego kościoła skich, którzy (Józef) wznieśli tu pałac. Gościł był jeszcze parafialny św. Mikołaja, kościół w nim dwukrotnie Stanisław August (w 1781 i

św. Krzyża i kościół św. Jana Chrzciciela. R. 1655 Karol Gustaw stanął kwaterą w klasztorze. R. 1657, gdy Szwedzi powtórnie przez Ł. przechodzili i przed wyjściem miasto ogniem zniszczyć zamierzali, gwardyan ówczesny reformatów, Zyg. Trzciński, u króla wyjednał przebaczenie. R. 1794 d. 25 września Prusacy obwarowali się w klasztorze, skąd 29 września Madaliński, Dąbrowski, Lipski i Rymkiewicz, wypędzili nieprzyjaciela i nazajutrz stanowcze odnieśli zwycięstwo nad piechotą pruską (pod dowództwem Szekelego). R. 1848 w kwietniu oddział huzarów pruskich, naprowadzony przez dzierżawcę Pszczółczyna Sydowa, napadł na garstkę obywateli polskich, którzy Wielkopolanom na pomoc przybyli, pod Zdzierskami. Antoni Dzierzgowski, Leon Lipski i Ignacy Sułkowski zginęli; 9 zrąbano tak, że w kilka dni pomarli; resztę wzięto do niewoli i na rynku Ł-skim pałaszami zasiekano, a potem do fortecy poznańskiej odstawiono. Najdawniejszymi dziedzicami byli Latalscy (do 1585), później Czarnkowscy, Opalińscy, Gębiccy, a od r. 1764 Skórzewscy

Z Łabiszyna Maciej, rektor Akad. krakowskiej (* 1449). Zbigniewowi Oleśnickiemu, b-powi krakowskiemu, piękną mową winszował godności kardynalskiej. Słynął szeroko ze swojej wymowy. Mowy jego czasów naszych nie doszły.

E. Chw.

1787). Por.: Ochocki J. D. ,,Pamiętniki“.

Z Łabiszyna Andrzej, kanonik krakowski, mistrz dekretów i dr. teologii, rektor Akademii tamże w r. 1461, napisał ok. r. 1480 dzieło o uczonych Akademii krakowskiej mężach i losach tej szkoły (Starowolski „Laudatio Acad. Crac.“). Uczynił fundusz na kaznodzieję polskiego przy Kościele św. Barbary w temże mieście. Um. r. 1501 jako rektor.

Z Łabiszyna Jan, kanonik krakowski, mistrz dekretów, był prowizorem Bursy jerozolimskiej, a r. 1483 rektorem Akad. krakowskiej.

M. Ab.

Łabzin Aleksander (* 1766 — f 1825 w Symbirsku), mistyk rossyjski. Ur. się i kształcił w Moskwie. Wcześnie uległ wpływowi wol-nomularza Szwarca. Zdolny i pracowity, czytał encyklopedystów i Biblię. Wydał kilka przekładów dzieł mistycznych: Eckartshausena (ob. dopełń.) (1801—04), Junga-Stillinga (ob.)(1805; i in. R. 1806 — 7 wydawał pismo religijno-moralne Zwiastun Syoński. Wielki rozgłos miały w tymże duchu pisane liczne dziełka jego, czytywane chętnie po salonach pietystycznie usposobionej arystokracyi stołecznej. Jeszcze większy wpływ osiągnął Ł., gdy ministrem oświaty został przyjaciel jego osobisty ks. Aleksander Golicyn. W r. 1817 wznawia Ł. wydawnictwo Zwiastuna (z dedykacyą: „Panu Jezusowi Chrystusowi“), zwolnione przez ministra od cenzury kościelnej. Powoli jednak wzrasta przeciw mistykom niechęć ze strouy ortodoksów, na których czele stoi arcliiinandryta Pocyusz. Oskarżony wskutek denuucyacyi jednego z byłych przyjaciół o „nieprawomyśluość“, był poddany—pomimo obrony ks. Galicyna -surowej cenzurze, a pismo wkrótce przestało wychodzić. W r. 1821 zesłauy do gub. Simbirskiej za ostre przemówienie na posiedzeniu Akademii Sztuk Pięknych, której sekretarzem był od r. 1799 (gdy jako powód do przyjęcia na członka niejakiego hrabiego Gurjewa wskazano jego osobiście blizki stosunek do monarchy, Ł. zaproponował obrać na członka Akademii — stangreta cesarskiego). — Por. dzieła Pypina, Skabiczewskiego, Milukowa, pisma „Rus. Ar-chiw“ (1866) i „Rus. Stariua“ (1872, 1876).

M. Ab.

Łaoha (z niem. Lachę) wyraz spotykany już w w. XVI, obecnie zaś używany głównie w dorzeczu Wisły; oznacza odnogę rzeki, oderwaną od głównego koryta i napowrót z niem się łączącą, przez co się tworzy „kępa“. W pow. tarnobrzeskim nazywają tak wyrwy po polach, gdzie pozostała woda wiosenna.

Łabnnów, starodawna osada litewska, pow. kowieński, przy uściu Berubia do Niewiaży, o 16 w. od najbliższej st. kolei żel. i poczty, Kiejdany. Kościół (od 1779), prom do przewozu przez Niewiażę, ok. 1 500 m-ców. W wieku XIV wielokrotnie niszczona przez Krzyżaków (Kniprode w latach 1363 i 1366, Rothenstein 1381). Siedziba rodu Zabiełłów, których rozległe dobra (300 włók) leżą w okolicy.

E. Chw,

Łachwa, miasteczko starodawne w pow. mozyrskim, w gub. mińskiej, nad rz. Srnert (d. Łacliwą). Szkółka początkowa, kaplica katolicka, cerkiew (z kościoła przerobiona), młyny; ok. 1 000 m-ców, przeważnie żydów, trudniących się drobnym handlem oraz skupem towaru leśnego i ryb, w które okolice obfitują (słynne bagna hryczyńskie). Początki Ł-wy gubią się w

w. XIV. Za Kazimierza Jagiellończyka należa-Łabllń, m-czko na Wołyniu, w pow. zasław- 1 ła do Kiszków, od nich w drodze wiana prze-skim, przy uściu rz. Poganki do Chameru, ( szła do Radziwiłłów a następnie Wittgensteinów. Szkółka początkowa, kościół parafialny św. Au- j W r. 1655 wojewoda rossyjski, kniaź Wolny (załóż, w 1731 przez J. Lubomirskiego), 5 konskij obrócił Ł-ę w perzynę. Miejsce urodze-

storyi powszechnej konia.“

wy-

„M.

nia (1816). Maryana Czapskiego, autora „Hi-

E. Chw.

Łacina, język starożytnego Rzymu, język potężnego niegdyś państwa rzymskiego, z bo-gatem piśmiennictwem, które przetrwało długie wieki po upadku państwa i zagładzie narodu, język wprawdzie martwy, lecz który zdobył sobie i zachował znaczenie wszechświatowe w nauce, Kościele a poniekąd i urzędzie, w żywej zaś postaci odrodził się w mowie ludów romańskich. 1) Pojęcia ogólne. Etymologiczne pojmowanie Ł-y, lingua latina, jako mowy dawnych mieszkańców Latium, nie jest ścisłe. Nie tylko bowiem granice Latium zmieniały się często pod wpływem stosunków politycznych, lecz nawet, jeśli ograniczyć nazwę L. wyłącznie do okolic Montis Albani, to i wówczas jedność językowa łaciny będzie bardzo względną. W Prenescie mówiono inaczej, niż w Lanuvium, tu zaś odmiennie niż w Rzymie i t. d. Lecz i ta rzekoma jedność Ł-y nie mogła się ostać: 1) wobec bezprzykładnego rozprzestrzenienia mowy łacińskiej pośród tylu szczepów odmiennych: różnice lokalne, dyalektyczne,—łacina w Galii, Ł. afrykańska; 2) wobec długotrwałości trady-cyi językowej łacińskiej: różnice chronologiczne — łacina archaiczna, złota, srebrna, średniowieczna, latinitas medii aevi\ 3) wobec wpływów etnograficznych i kulturalnych (wpływy sąsiednich dyalektów italskich, greczy-zny) oraz przeobrażeń społecznych: różnice klasowe w języku — łacina warstw kształconych stolicy, senno urbanus} w przeciwstawieniu do łaciny ludowej, sermo rusticus, latinitas vulgaris. — II. Hi story a Ł-y. 1) Piśmiennictwo Ł-skie sięga zaledwie r. 240 po Chr. (data przedstawienia sztuki Liviusza An-dronika), od której rozpoczyna się okres t. zw. Ł. archaicznej. Przedstawicielami tego o-kresu (przed-cycerońskiegoj są m. iu. poeci Nae-vius, Enniusz, Plaut, Terencyusz, a z prozaików Katon starszy. O Ł-nie z czasów, które poprzedziły ten okres, możemy sądzić tylko a) ze skąpych szczątków, przechowanych w najdawniejszych napisach, jak oto: na sprzączce Manios z Prenesty, w. VI przed Chr., na naczyniu glinianem Duenos z w. V i in., na grobowcach Scypionów i t. p. b) Z przekazanych w drodze tradycyi urywków pieśni reli-gijno-obrzędowych i formuł prawnych (labulae duodecim). Jako próbkę tej Ł-y prastarej przytaczamy urywek z napisów wspomnianych: „Manios med vhevhaked Numasioi“ t. j. mefe(fa)cit Numasiö“, M. zrobił mnie dla N. ,,Iove sat deivos qoi med mitat, nei ted endo cosmis virco sied asted, noisi ope Toitesiae pacari vois. Duenos me feced en manom ei-nom dhe noine med ma(n)o statod‘‘. Z napisów nadgrobnych Scypionów: „Honc oino ploi-rume constiont R(omani): duonoro optumo fuise viro...“ „...C. L. Scipio Barbatus Gnaivod pâtre prognatus fortis vir sapiensque quoius forma virtutei parisuma fuit“. Próbki te unaoczniają poniekąd rozwój Ł-y przedpiśmieniezej w przeciągu trzech wieków. Głownem źródłem do poznania tej Ł-y pierwotnej pozostaną wszakże badania porównawczo - lingwistyczne: naprzód w zakresie sąsiednich dyalektów italskich (zabytków języka Osków, Umbrów, Sabellów i t. d.), następnie w dziedzinie pokrewnych języków indo-europejskich, zwłaszcza najwięcej zbliżonych do Ł-y: greczyzny i jęz. Celtów. Podobieństwo Ł-y do Greki nie uszło uwagi gramatyków starożytnych, z czasem wytworzyła się nawet tradycya pseudo-naukowa, że Ł. wręcz pochodzi z greckiego, tradycya, która przetrwała do doby Odrodzenia. W połowie w. XIX, językoznawstwo porównawcze wznowiło poniekąd ten przesąd pod postacią teoryi o szczególnem powinowactwie Ł-y i greczyzny, które miały jakoby przeżyć niegdyś przypuszczalną dobę wspólnoty grecko-italskiej.—Nowsze badania naukowe rozwiały tę mrzonkę; podobnież nie da się utrzymać i hypoteza wspólnoty italo-celtyckiej, a tern mniej greko-italo-celty-ckiej. —Wszystkie te domysły opierały się na subjektywnie wybranych cechach podobieństwa pozornego raczej, niż istotnego. Nie chodzi tu zresztą o szczegóły sporne, lecz o błędne zasadniczo pojmowanie zjawiska rozszczepienia (różniczkowania) języków wogóle. To też postępowi lingwiści zwycięsko zwalczają te zastarzałe przesądy (prof. Schuchardt w Niemczech, A. Meillet we Francyi, u nas prof. J. Baudouin de Courtenay, ob. L i t w a: litewski język, Dyalekt). 2) Drugi okres rozwoju Ł-y, t. zw. doba klasyczna, czyli złote-g o wieku trwała zaledwie lat kilkadziesiąt (od 81 przed Chr. do 14 po Chr.). Wybitni pisarze tego okresu są powszechnie znani z nauczania szkolnego: Cyceron, Cezar, Sallu-styusz, Liwiusz z prozaików, Wergiliusz, Horacy i Owidyusz z pośród poetów. Gramatyka szkolna Ł-y opiera się przeważnie na tych autorach. 3) Trzeci okres, czyli dobę t. zw. srebrną Ł-y, począwszy od panowania Ty-beryusza do Trajana, 14 — 117, tworzą tacy pisarze, jak Seneka, Kwintylian, Tacyt, Juve-nal, oraz Petroniusz Arbiter, który przechował nam tyle właściwości mowy żywej, ludowej. W dobie tej widzimy wyzwalanie się jęz. indywidualnego z więzów normy klasycznej, zabarwianie prozy stylem poetycznym. 4) Uganianie się za oryginalnością stylu sprowadziło wkrótce w literaturze i języku zwrot archai-styczny (117—180), upodobanie do wyrażeń wyszukanych, przestarzałych z Ł-y przed-cy-ceronowej. Pisarze tego okresu, jak Gelliusz, Apulejusz przechowali nam (lub wskrzesili) wiele archaizmów, nader cennych dla językoznawcy, tern bardziej, że owe archaizmy mocno zbliżają jęz. piśmienny do mowy potocznej, ludowej. 5) Coraz to silniejsze przenika-

— ó ö ń ù (ob. jęz. romańskie).

nie właściwego jęz. ludowego, sermo rusticus

v. plebeius, do literatury charakteryzuje właśnie piąty i ostatni okres dziejów Ł-y. W miarę rozpowszechniania się Ł-y wpośród obcych wytwarzają się odcienia dyałektyczne, miejscowe (Ł. afrykańska, Ł. w Gallii). Najdłużej stosunkowo zachowują czystość językową (względną zresztą) pisarze chrześciańscy pierwszych wieków (Tertulian, św. Augustyn). Wo-góle jednak poprawna Ł. po trzech wiekach panowania upada, zanika, ustępując miejsca Ł-nie skażonej, barbarzyńskiej wieków średnich (latinitas medii aeci). Żywe poczucie językowe zaciera się, pisarze i mówiący po ł-ie stają się obojętni, nie wrażliwi na grube błędy językowe w odmianach wyrazów, ich użyciu i składni. Jednem słowem Ł. przestaje istnieć, jest to już język martwy. Dobę Odrodzenia można poniekąd uważać, jako próbę w s k r z e s z e n i a Ł-y przez wytworzenie dla niej poczucia językowego na drodze sztucznej, przez wczytanie się w autorów starożytnych i ich naśladownictwo (ob. Filologia klasyczna). III) Cha raktery sty k a Ł. Pismo i Wymawianie. Ł-ę jako język „martwy“, znamy tylko pod postacią pisanej, mianowicie alfabetem, zapożyczonym od Greków, osiadłych w płd. Italii. Jestto alfabet typu chal-kidzkiego. W alfabecie tym wschodnio-grecka gamma f"¹ miała kształt C, delta A = D, lambda A — y ; „koppa“ Ç dała łac. Q, q; p t. j. P=R, o = Ś (odwróć.), później S; Ypsy-lon = V (t. j. u i v bez różnicy), X miało znaczenie £ (ks), H — h (nie ë!). Kierunek pisma łacińskiego był pierwotnie od prawej ręki ku lewej, później—naprzemian po wierszu rozpoczętym z prawej strony następował wiersz, zaczynający się od strony lewej i t. d. (t. zw. ßoooTpocpTjöov). W końcu ustaliło się pismo od lewej ręki. Znaki dla greckich przydechowych spółgłosek th, ph, kb = 0, <p, V, nie znalazły zastosowania w Ł-ie dla braku odpowiednich dźwięków, natomiast spożytkowano je, jako cyfry, na oznaczenie liczb: 100, Centum, 1000, Mille, 500 t. j. pół 1000, 50, L, stop niowo przekształcone z _L, j, W. W wyrazach, zapożyczonych z greckiego, mianowicie dawnych, zm. łl, cp, ^ pisano (i wymawiano) t, p, c (t. j. K), np. tus — duo;, purpura = noptpopa, calx — ^aXt£. Później w miarę, gdy study a gramatyczne nad greczyzną rozpowszechniły się w Rzymie, ustaliła się w tych razach pisownia przez th, ph, ch; najdawniejsze przykłady: Corintho, triumphans, Achaia. Ta innowacya w pisowni znalazła podatny grunt w samym języku, w połowie II w. pd Ch., kiedy spółgłoski chwilowe c, p w połączeniu z płynnemi r, l, n, m (poprzednią lub następną) zaczęto wymawiać przydechowo i pisać, np. puMer (tj. pulkher), sepulcArum, palphe-bra, sul^Aur, ancAora zm. dawniejszego pulcer (tj. pul&er), sepulerum, palpebra, sulpur, anco-ra (z greek, àyxopa — bez przydechu!).—Wymawianie szkolne pulc/aer z powiewnem ch (jak polskie ch) jest wręcz anachronizmem. Toż samo należy rozumieć o wymawianiu C przed e, i, y jak c (ts) zm. K. Rzymianie wymawiali stale decem, centum jako dekem, kentum, Cicero, Caesar brzmiało jako Kikero, Kesar (z mocną spórgł. s). Skażone wymawianie łac. c jako ts (począwszy od 6 w. po Chr.) przez Niemcy dostało się do Polski, a stąd do Rossyi; we Fran-cyi, w szkołach, wymawiają z francuska s, we Włoszech z włoska cz (t. j. jak polskie cz!j. Wnosząc z grafiki, panującej w napisach stłac., należało-by rozróżnić w wymawianiu Rzymian trzy odcienie spółgł. k: głębokie tylno-podnie-bienne k, oznaczane na piśmie przez Q, MAR-QVS, OQVPATVM, średnio-podniebienne (miękkie) K’: DECEM, FECED obok DEKEM, FEKED (fecid) w transkrypcyi epextr, oraz k zwykłe: w napisach: KANO CECINI, LOQVS obok LOCI, LOKA.. .Zmiękczanie t przed i z następną samogł. również nie znane było Rzymianom; szkolne wymawianie otio, jak otsio, jest późniejszą naleciałością, z w. V lub VI po Chr:, z czasów, kiedy Ł. była już tylko językiem sztucznie podtrzymywanym wśród obcych ludów. — Btędnem nakoniec jest różniczkowanie w wymawianiu Ł-y szkolnej s<ss (między samogł.), jako z w przeciwstawieniu do s. Wprawdzie Rzymianie przyjęli od Greków literę Z i używali jej w znaczeniu z do końca IV w. przed Chr., usunęli ją jednak w tym czasie, bo spółgł. z zanikła wtedy w ich wymowie i zastąpiona została wszędzie przez Ii: melio-Rem, foedeRum, laRes jest zm. dawniejszego melioSem, foedeSum, laSes, form, przechowanych w napisach stłać. i u gramatyków rzymskich. Stosunek gero, queror do gestus, que-stus, laboris, honoris do archaicznych form labos, honos (później zastąpionych przez labor, honor za analogią innych przypadków z r!) — jest zrozumiałym dla większości uczniów szkoły średniej. Usunięta z alfabetu łać. litera Z (jakoby z inieyatywy cenzora Appiusza Klaudyu-sza Caecusa w r. 312 przed Chr.), ponownie przywrócona została wraz z literą Y w ostatnim wieku przed Chr. Litery te dołączono do alfabetu na końcu; przedtem alfabet kończył się lit. X. Literę Y pisano m. in. w wyrazach łacińskich dla oznaczenia prawdopodobnie dźwięku U, pośredniego między uji, np. cb/peus obok clwpeus i clipeus. Porówn. wahania: lwbet i li-bet, optumus i Optimus i t. p. Do charakterystyki Ł-go wymawiania należą różnice ilocza-sowe (samogł. długich i krótkich) oraz właściwości akcentuacyi. Różnice iloczasowe, które odegrały tak ważną rolę w wierszowaniu łać. (metryce), zatarły się w wytnawianin ludowem i przerodziły w różnice j a k o ś c i o we:.- samogłoskom klasycznym îïéëâaôüûi odpowiadają ludowe (ścieśnione lub otwarte): i 1 é è

Akcent czyli przycisk łaciński był przeważnie wydechowy (ekspiracyjny), nie zaś muzykalny, jak w greczyźnie. Zwyczaj akcentowania przedostatniej zgłoski długiej albo też trzeciej od końca, jeżeli przedostatnia była krótka, jest właściwością Ł. piśmiennej, późniejszej. Wszystko przemawia za tem, że w dobie pra-łacińskiej akcentowano stale pierwszą sylabę. Jeżeli obok facio, tango, scando, fallo mamy w Ł-ie efficio, contingo, descéndo, feféli, to formy takie w zestawieniu ze stosunkami prawidłowemi, jak: ago - éxigo, cano-cécini, dadzą się wytlómaczyć tylko, przyjmując dawniejszą akcentuacyę pierwszej zgłoski. Musiano więc wymawiać niegdyś: féfalli, déscando, Contango, âdfacio, ażeby artykulacya samogł. nieakcentowanej (niewyraźnej) pierwiastku mogła uledz zmianie. Sporadyczne wypadki, w których Rzymianie akcentowali (pozornie) końcową zgłoskę, tłómaczą się zanikiem, niedomówieniem ostatniej zgłoski. Tu należą formy: illinc, istuc, istinc z końcowem c zm. sylaby cc, podobnież rozkaźniki słów złożonych: adic, adńc obok prostych die, duc, zm. dawniejszych *dice, *duce , nakoniec w perfectach „ściągniętych“: audit (audivit) fumât (fumavit). Obok cale-fâcio mamy cale - fio stąd 2 os. 1. p. cale/is i t. p. IV For my gramatyczne. System deklinacyi Ł-ej zachował względnie dość dobrze właściwości mowy pra-idoeuro-pejskiej i przedstawia dużo podobieństwa z deklinacyą grecką; system konjugacyi przeciwnie jest w znacznym stopniu wytworem samodzielnym, późniejszym, przypominającym niekiedy odpowiednie formacye jęz. celtyckich. Wiele o tem rozprawiano już wprawdzie, dotąd wszakże nic naukowo nie dało się udowodnić. Ani łać. futura na bo (arnabo), ani charakterystyczne dla Passivum formy z R (sequitur) nie dadzą się tak łatwo indentyfikować z celtyckimi typami (fut. charub, pass. sechethar), zwłaszcza że nic na pewno nie wiemy o początku i budowie tych form. Naturalnie i wspólne cechy morfologiczne Ł-y z greczyzuą nie dowodzą bynajmniej osobliwego pokrewieństwa obudwu jęz. klasycznych, skoro cechy te odnajdujemy również i w innych jęz. indo-europejskich jużto w słowiańskich lub litew-szczyźnie, już też w sanskrycie i t. d. V Stu-dya nad Ł-ą. Teoretyczńe rozważanie jęz. rodzimego u Rzymian rozpoczęło się pod wpływem Greków w w. II przed Chr. Pierwszym wybitnym pisarzem w tej dziedzinie był Terentius Varro (127), uczeń L. Aeliusa, autor dzieła „De lingua latina“. Za czasów Augusta zasłynął Verrius Flaccus, glossograf, którego dzieło „De verborum significatu“ zachowało się tylko w wyciągach późniejszych Testusa (w w. III po Ch.) i in. W I w. po Chr. występują Quintylian („De institutione oratoria“) i Valerius Probus (znany pośrednio z prac kompilatorów). Wyczerpujące traktaty o jęz. łać. nosiły zwykle

tytuł „Institutiones grammaticae“, praktyczne zaś podręczniki, na wzór greckich zéyyca, nazywano „Artes“. Tego rodzaju są „Artes“ Donati (większa i mniejsza) w w. IV po Chr.; stały się one tak popularnemi, że nazwę Donatus używano później jako synonimu „gramatyki“. Największy rozgłos i powagę osiągnął traktat o gram. Prisciana, w 6 w. po Chr., jak widać już z tego, że przechował się w tysiącznych odpisach.—Średniowiecze mało przyczyniło się do faktycznego poznania Ł-y, zajmowano się raczej zagadnieniami ogólnemi, stosunkiem mowy do myśli, gramatyki do logiki. (D-r Paolo Rotta „La filosofia del linguaggio nella scolastica Torino“ 1909, str. 121 —182). Natomiast pewne postępy czyni nauka o jęz. Ł-im w okresie Odrodzenia, pod wpływem prac Sanctiusa, Scaligerów (ojca i syna) i in. Badanie Ł-y ma wszakże charakter filologiczny, obraca się w sferze zagadnień o poprawności jęz. (względnie tekstów), jego bogactwa form, wyrazów, zwrotów.— W tym też kierunku rozwija się nauka o jęz. łać. w w. XVII i XVIII. Na nowe tory badań historyczno -naukowych wprowadza naukę w w. XIX Ritschl i jego szkoła. W 2-ej połowie w. XIX możliwem staje się wyczerpujące opisanie faktycznej strony jęz. w dziełach Corseua (fonetyka), Neue’go (nauka o formach) i Drägera (składnia), Georges’a (słownik) i nakoniec otwiera się droga do należytego wyświetlenia właściwości Ł. na tle gramatyki porównawczej. VI B ibliog r a-fia. Wyczerpującą bibliogr. prac o Ł-ie do r. 1880 podaje Hübner w „Grundriss zu Vorlesungen ü. latein. Grammatik“ (Berlin 1881 wyd. 2-e). Do rozejrzenia się w przedmiocie wystarczą art. Pilo logi a (Kryńskiego), Gramatyka ( J. Baudouina de Courteuay). Tegoż „ Zarys historyi językoznawstwa “    (,,Dzieje

myśli“ II, 2 Warsz. 1909) i literatura tam wskazana. J. Baudouin de Courtenay szczególnie zajął się tym przedmiotem we wstępie do „Lekcji po łatinskoj fonetikje“ (Woroneż 1883). Tu polecamy tylko rzeczy nowsze (z w. XX) i cenniejsze: Stolz u. Schmalz „Latein. Grammatik“ (wyd. I. Müllera „Handbuch d. klass. Altér-tumswiss.“ Mnichów 1900 wyd. 3-e); „Historische Gram. d. Latein. Sprache“ (wydawnictwo zbiorowe, pod red. Landgrafa; t. I, Wstęp, Fonetyka i nauka o tematach Stolza, III, Wstęp do składni Gollinga. Nieukończone, Lipsk 1894 — 1903); Henry V. „ Précis de grammaire comparée du grec et du latin“ (Paryż 1908, wyd.

6-e, przystępny wykład); Riemann et Goelzer „Gram, comparée du grec et du latin“ (Paryż 1897 — 1901, ze względu na składnię); Sommer „Handb. d. latein. Laut. u. Formenlehre“ (Heidelberg 1902). W przeciwieństwie do pracy Lindsaya „The Latin language. An historical account of latin sounds, stems and flexions (Oxford 1894), —u Sommera przeważają hypo-tezy porównawcze nad faktyczną historyą ję-

„ Charakteristik der

cina.

St. A. K.

zyka. Niemiecki przekład wybornej książki Lind-saya przez Nohla, Lipsk 1897. Grandgent „Au Introduction to Vulgär Latin“ (Boston 1908, treściwy wykład); W. Meyer-Lübke „Die Italischen Sprachen. Die lateinische Sprache in den romanischen Ländern“ w „Grundriss d. roman. Philologie“ Göbera (wyd. 2-e Strasburg, 1904— 6, I 431—98); Buck „Elementarbuch der oskisch umbrisch. Dialekte“ (tłom. z ang. Prokoscha, Heidelberg 1906); Walde „Latein, etymologisches Wörterbuch“ (Heidelberg 1906, książka nieodzowna). Co do słownictwa, ob. Heerdegen „Latein Lexicographie“ (historya i teorya słów. łać. w „Handb. d. klas. Altertums“ I. Miillera, t. II). Za najlepszy słownik podręczny uchodzi powszechnie sł. Georges’a „Ausführliches deutsch - lateinisches Handwörter

buch“, wyd. 7-e, Lipsk 1879, 2 t. Jestto właściwie wielokrotnie i sumiennie przerobiony przez następców słownik łać. Schellera (Lipsk 1783); a to zaś dzieło było wyciągiem ze słynnego słownika łać.: „Totius latinitatis Lexicon, consilio et cura J. Facciolati, opera et studio A. Eorcellini... lucubratum“ (Pataviae 1771, ostatnie wyd. [de Vita] 1858 — 79). Obecnie wychodzi pod red. G. Wolffa olbrzymi ,, Thesaurus linguae latinae“. Dla zebrania i opracowania materyałów do tego słowu, założono (1883) umyślne czspm. ,,Arch. f. latein. Lexicographie“. Najlepszy u nas słów. łać. Bobrowskiego opiera się na sł. Georges’a (z r.

1837). Z podręczników szkolnych wymieniamy, jako pierwsze próby przeszczepiania zdobyczy nauki do szkoły średniej: Schweizer-Siedler „Elementar u. Formenlehre der lateinischen Spr.“ (Halle 1869, wyd 2-e 1878); Bréal et Bailly „Diction, étymologique latin.u (Paryż, wyd. 6-e 1908); Niedermann „Historische Lautlehre d. Latein.“ (w wyd. „Sprachwissenschaftliche Gymnasial-Bibliothek“ (Heidelberg Winter 1907); Weise O. latein. Sprache“ (Lipsk, Teubner; wyd. 3-e; charakterystyka jęz. w związku kulturą i psychiką narodu). —O nauczaniu Ł. w Polsce ob. Encyklop. wychowawczą, art, „Gram. Ł.“. K- Ą-Łacina w Polsce, ob. Polska (Literat u r a).

Łacina kuchenna, ob. Kuchenna ła

Łacińska literatura, ob. Rzym.

Łaciński traktat monetarny (Unia łacińska)—jest to układ międzypaństwowy, dotyczący wspólnego systemu monetarnngo. Obowiązuje on Francyę, Włochy, Belgię, Szwajcaryę i Grecyę, tj. kraje, w których panuje t. zw. bi-metalizm, czyli waluta podwójna: złota i srebrna. Traktat ma na celu wspólny obieg w tych krajach monety złotej i srebrnej. Układ pierwotnie zawarty został w r. 1865. Chodziło o uregulowanie obiegu monety srebrnej, która już poprzednio przenikała swobodnie, z kraju do kraju, co jednak prawnie nie były uregulowa-ne. Grecya przystąpiła do unii dopiero w r. 1868. Główne zasady, na których układ się opiera, są następujące: 1) waga, próba, typ i obieg monety złotej i srebrnej powinien być jednakowy; 2) żadne z państw układowych nie może puszczać w obieg monety złotej typu, z góry nieustalonego; 3) kasy państwowe wszystkich krajów układowych przyjmują bez żadnych ograuiczeń monety każdego z tych krajów z osobna, o ile są tylko typu ustalonego i nie mają straty na wadze większej, niż Ya % i 4) pi§* ciofrankówki srebrne wszystkich krajów układowych mają jednakową próbę i typ i wszędzie przyjmowane są bez ograniczeń; strata na wadze nie może jednak wynosić więcej, niż 1

5) monety 2, 1, '/a i 7» — frankowe biją się podług ustanowionego typu, — powiuny być jednak przetapiane, gdy tracą więcej, niż h'% wagi; 6) monety te obowiązkowo przyjmują osoby prywatne tylko do sumy 50 franków, kasy zaś państwowe do 100 franków; 7) każde z państw układowych ma prawo bić monety 2, 1, Va * V₅— frankowe tylko w stosunku 6 na głowę ludności: 8) każde inne państwo może przystąpić do układu monetarnego, o ile wypełni jego warunki. Układ ulegał potem rozmaitym zmianom, ale tylko w szczegółach. Belgia na czas pewien wystąpiła z Unii, lecz następnie znowu do niej przystąpiła. Unia łacińska podtrzymuje dwukruszcowy system, będący przeciwieństwem waluty złotej, która obecnie obowiązuje w większości państw europejskich. Zasada bimetalizmu możliwa jest tylko przy istnieniu tego układu. Niektóre państwa, formalnie do unii nienależące, wprowadziły u siebie monety jednoznaczne z systemem unii łacińskiej, ze względu na dogodność obiegu, Do takich należą Serbia, Rumunia, Bulgarya, Hiszpania, Pinlandya, Luxemburg, Boliwia, San-Ma-rino, Monaco, Andorra, a nadto po części Tur-cya. Nazwa: Unia łacińska jest zwyczajową; w aktach dyplomatycznych unia tej nazwy nie nosi.

Łacińskie cesarstwo, ob. Bizantyjskie Cesarstwo t. VII--VIII, 868.

Łącki Kacper, sławny kaznodzieja w połowie w. XVIII, kanonik kollegiaty tarnowskiej (f 1680). Zostawił wiele kazań przygodnych, z których szczególnie miane na pogrzebach rodziny ks. Ostrogskich zawierają wiadomości historyczne i genealogiczne tego domu: „Kwiat zwiędły Libanu“ (Kraków 1649) na pogrzebie Janusza z Ostroga; „Pomiar życia długiego“ (1649), na pogrzebie Zofii Ostrogskiej; „Winnica trojaka“ (tamże 1667), na pogrzebie ks. Władysława Dominika. O-go Tytuły licznych dzieł jego niezmiernie pretensyonalne a długie. Estreicher XXI, 15—18.

Łada, Ładzic a, rz. w gub. lubelskiej, poczyna się ze stoku strumyków wypływających z gór pod wsiami: Chrzanów Szlachecki, Ordynacki i Tokary w pow. janowskim, skąd w

u.

A. Pol.

J. U.

kierunku połud.-wsch. wpływa do pow. Zamojskiego, poczem wpada na terytoryum pow. biłgorajskiego. Tu płynie około Biłgoraja, gdzie przybrawszy z lew. brzegu kilka strumyków pod wsią Budziarze i Gózd Lipiński wpada do Tanwi, ubiegłszy wiorst 48.

Łada (Łady, Ładzice, Mancz), herb polski.

Na tarczy w polu czerwonem (niektórzy klej-notnicy używają pola,błękitnego)—między strzałą, a rosochaczem widłatym żeleźcami na dół (niektórzy używają strzały i rosochacza opierzonych u dołu, a zwróconych żeleźcami do gó-ry) —podkowa srebrna z takimże krzyżem kawalerskim na barku. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pół lwa złotego ukoronowanego z mieczem w prawej łapie. Labry czerwone, podszyte srebrem. Jeden z najstarszych herbów polskich, będący, jak się zdaje, jakąś odwieczną odmianą herbu Pobóg (ob.), znany wszystkim heraldykom naszym, poczynając od Długosza. W zapisach sądowych średniowiecznych pojawia się ten herb już r. 1401 z pro-klamacyami Łada, Łady, Ładzice, w zapisce zaś r. 1596 z zawołaniem dość dziwnie brzmiącem: „Mancz.“ Istnienie kilku zawołań świadczy, że już w w. XV musiało być kilka odmian Łady, czego dowód zresztą niezbity przedstawia pieczęć z połowy rzeczonego stulecia, należąca do jakiegoś Włodka z Rzepisze-wa. Na pieczęci tej zamiast podkowy widnieje kawałek pierścienia lub też może dzwono koła, na niem krzyż, po stronie prawej krzyża rosochacz, po lewej strzała, oba opierzone i zwrócone żelazami do góry. Herbem Ładą pieczętowały się lub też pieczętują rodziny: Bączkowskich, Bardowskich, Bartoszewiczów, Bie-niaszewskich, Bieńkowskich, Bogdanowiczów, Roszków-Bogdanowiezów (rodź. ormiańska uob. w Galicyi w roku 1784-ym), Bogdanowskich,

Bohdanowiczów, Wojnów-Bohdanowiczów (rodź. tatarska), Bohdanowskich, Borz^mowskich, Bro-daczów (zgaśli), Bródków, Brodowskich z odm.

(nobilit. w 1838), Broszkowskich, Chodakowskich, Ciszkiewiczów, Cybulskich, Czarnowskich,

Czerniaków, Czerniakowskich, Czernichowskich,

Dobkowskich, Dobrzynieckich, Gierkowskich,

Gnatowskich, Grabowskich. Grądzkicb, Gram-nickich v. Gromnickich, Gródeckich, Grodzickich (jedna linia hr. austr. 1801 zgasła), Grońskich,

Hermanów, Janikowskich, Jankowskich, Januszewskich, Kamińskich, Kapuszczewskich, Kę-skich (zgaśli), Kłodnickich, Kłodzińskich, Kobylińskich, Kokoszów, Kopańskich, Koronowskich,

Kotowskich, Kowalewskich, Kubitkiewiczów z odm., Kuczów, Kuczewskich, Lipskich (hr. św. p. rzym. 1637), Lutosławskich, Łachańskich (zgaśli), Ładów, Ładomirskich, Ładowskich, Łazowskich, Łobarzewskich, Mandeckich, Mazarskich,

Michałowskich, Milanowskich, Młosołów (zgaśli),

Moczarskich, Możarowskich, Mrockich, Noskowskich, Pieszkowskich, Proszkowskich, Radoń-skich, Radostawskich, Rędzinów, Falków-Regul-skich, Rembertowskich, Rendzińskich v. Rzę-dzińskich, Rożniszewskich, Rybieńskich z odm., Rybowskich, Rzepiszewskich z odm. (zgaśli), Sendków, Skrzyńskich, Skupskicb, Służowie-ckich, Smerżyńskich v. Smarzyńskich, Sobolewskich z odm, Swietlickich, Trąbskich (zgaśli), Walickich, Wąsowskich, Władów, Wysockich, Zabłockich, Zaleskich „z Zalesia“, Zaleskich „z Zalesie“, Zaleszczyńskich, Zaorskich, Zawadzkich, Zawistowskich, Zgorzelskich i Zwolińskich. Źródła: Długosz; Paprocki; Niesieeki; Małachowski; Kuropatuieki; Czarniecki; Borkowski; Boniecki; Żernicki; Uruski; Ks. Poborowe w Archiwum b, Komisyi Skarbu w Warszawie; Ula-nowski.

Łada Karol (f 7 maja 1866), urzędnik T-stwa Kredytowego, wydał: „Noworocznik dla ziemian“' (Warsz. 1845 — 47) zawierający różne rachunki dotyczące pożyczek T-stwa Kred., i ,,Dobry byt fabrykantów i rzemieślników“ (Warsz. 1851).

Łada Kazimierz (* 1824 w Bliźnie pod Kaliszem—f 1872) wirtuoz na skrzypcach, u-czeń konserwatoryum paryskiego. Napisał kilkadziesiąt utworów na skrzypce, z których „Kujawiak“ dużą cieszył się popularności. Wydał „Historyę muzyki“ (Warszawa 1861), dzieło przepełnione fałszami historycznemi, nie posiadające żadnej wartości.

Łada Jan, pseudonim ks. Jana G natowskiego (ob.).

Łada Antoni, pseudon. Leona Bohdanowicza.

Łada Włodzimierz, pseudon. W ł a d y s ł. Noskowskiego.

Ładnowska Rozalia z Brzozowskich, żona Aleksandra (ob. niżej), artystka dramatyczna (* w Warszawie 1818 — f w Krakowie 1892). Studya odbywała w szkole dramatycznej pod kierunkiem Kudlicza, następnie wstąpiła do towarzystwa dram. Chełchowskiego, gdzie poznała i poślubiła Al. Ładnowskiego. Celowała w rolach lirycznych, tworząc wybitne kreacye w „Estelli“, „Lektorce“ i „Ricie Hiszpance“. Zajęta wychowaniem dzieci, grywała coraz mniej, aż w końcu przeszła do ról matek dramatycznych. Najwybitniejsze jej role w tym zakresie: Bona w ,,Barbarze Radziwiłłównie“ Felińskiego i Marta w „Karpackich góralach“ Korzeniowskiego. W r. 1866 Rozalia Ł. usunęła się zupełnie ze sceny, oddając się życiu domowemu.

Ładnowski Aleksander, artysta i autor dramatyczny (* 1815 w Lublinie z ojca Rocha i matki Joanny z Przepałkowskich—f w Krakowie 3 listop. 1891). Nauki pobierał w szkole wojewódzkiej w Lublinie. W bardzo młodym wieku zaciągnął się do wojska polskiego, a opuściwszy je, poświęcił się teatrowi. Pierwszy raz wystąpił w Krakowie w „Chłopie milionowym“, nie mogąc jednak ustalić się na tamtej scenie, powrócił do Lublina, gdzie

J. Lor.

wówczas bawił Chełchowski z doskonałem towarzystwem dramatycznem, do którego należeli: Komorowski, Królikowski, bracia Chomiń-scy, Rychter i t. d. W r. 1838 debiutował Ł. w teatrze Rozmaitości, w Warszawie, w kome-dyi „Kozioł czyli winni i niewinni'*. Chociaż przyjęty przez krytykę i publiczność bardzo życzliwie, powrócił Ł. na prowincyę, występując kolejno w Radomiu, Krakowie, Lwowie, Poznaniu i t. d., w towarzystwach: Chełchow-skiego i Popiołka, Radosiewicza, Migoszewskie-go, Mączyńskiego, Meciszewskiego, Z. Anczyca, Pfeifra, Gubarzewskiego, Skorupki, Koźmiana i innych. W r. 1842 wezwany do Lwowa przez hr. Skarbka, fundatora nowego teatru, występował Ł. w stolicy nadpełtwiańskiej w komedyach A. Fredry, jako Papkin, Latka, Jowialski, Szambelan, Kapka. Odbierał z ust samego autora gorące pochwały, jako wybitnie uzdolniony wykonawca ról charakterystyczno-komicznych. W r. 1856 występował z towarzystwem Pfeifra w Wiedniu. Krytyka niemiecka wyróżniła grę jego, podnosząc jako główną jej cechę „jasną charakterystykę przedstawianej postaci, tworzenie typów oparte na sumiennych studyach z natury, wnikanie w najdrobniejsze szczegóły, ujęte w zaokrągloną, artystyczną całość bez jaskrawych efektów“. Sąd ten zgadzał się z opinią krytyki polskiej, która szczególnie ceniła talent Ł. w odtwarzaniu postaci Żydów. — W r. 1865 Ł. założył własne towarzystwo, z którem jeździł po pro-wincyi, rozpoczynając ponowną wędrówkę od Płocka. Dopiero w r. 1865 osiadł na stałe w Krakowie, gdzie występował do śmierci pod dyrekcyą hr. Skorupki i St. Koźmiana. W r. 1880 (w listopadzie) obchodzono na scenie krakowskiej uroczysty jubileusz półwiekowej pracy scenicznej Ł-go. Obdarzony umysłem bystrym i pogodnym, temperamentem żywym i ognistym, Ł. wydobywał z postaci, odtwarzanych przez siebie, żywego człowieka, nie zaś tylko samą maskę sceniczną. — Ł. zasłynął także, jako autor dramatyczny. Napisał około czterdziestu sztuk, z których większość wyszła w druku: w Bochni, Rzeszowie, Tarnowie, Krakowie i Lwowie. Utwory te, grywane po wszystkich, teatrach polskich, cieszyły się wielkiem powodzeniem, a niektóre i,,Berek zapieczętowany“, „Stefan z Pokucia“) zdobyły sobie ogromną popularność. Główna ich zasługa polegała na tern, że rugowały z repertuarów teatrów polskich niesmaczne często utwory obce. Komedye Ł-go, pisane przeważnie wierszem, posiadają szczery, swojski, nieco rubaszny humor i bardzo dobitną charakterystykę figur. Obok wymienionych wyżej, Ł. napisał następujące sztuki i dramaty: „Barbara Rusinowska“ (5 akt.), „Wiesław“ (5 akt.), „Eudoksya Czartoryska“ (6 obrazów), „Pan Jakób Szela“ (5 akt.); komedye: Rzeczpospolita Babińska“ (3 akty), „Filozof potrzeby“ (3 akt.), „Trzy Pgodziny piekła“

Wiel. Encykl. Powsz Ilustr.Ser. I. Tom XL111 —IV. Zosz. 352a.

(3 akt.), „Wielkopolanin“ (3 akt), „Żebracy warszawscy“ (3 akt.), „Dyna“ (3 akt.), „Stry-jaszek z pod muru“ (3 akt.), ,,Zakład z szatanem“ (3 akt.), „Skarby i upiory“ (3 akt. nagrodzone na konkursie krakowskim), „Galerya obrazów¹* (2 akt.), „Wesele na Prądniku“ (2 akt.), „Kwestarka“ (1 akt.), „Powrót flisa“ (1 akt. ), „Trubadur“ (1 akt), ,,Miłość i polędwica“ (1 akt), „Maskarada w maskaradzie“ (1 akt), „Zupa rumfordzka“ (1 akt), „Zielony ogródek“ (1 akt), „Pustak i dziwak“ (1 akt), „Konik zwierzyniecki“ (1 akt), „Comber babski“ (1 akt), „Icek“ (1 akt), „Recepta na trychiny“ (1 akt), „Recepta na cholerę“ (1 akt). Monodramy: „Bęrek odpieczętowany“, „Kasper z Łęczycy“, „Lokaj za pana“, „ZazdrośćKamilli“, „Zosia druchna“, „Sukcesya“, „Separacya“, i ,,Skazana“. Ł. pisał także mnóstwo wierszy okolicznościowych, ogłaszanych anonimowo. Jego utwory sceniczne znaczone były przeważnie tylko inicyałami A. Ł. — W r. 1848 Ł. ogłosił drukiem w Krakowie wierszowaną broszurę polityczną p. n. „Po rękawce“, za którą ścigany był przez władze austryackie.

Ładnowski Bolesław Henryk, artysta dramatyczny (* w Płocku 21 grudnia 1841 z ojca Aleksandra i Rozalii z Brzozowskich, artystów dramatycznych). Nauki rozpoczął we Lwowie, a następnie w Krakowie uczęszczał na wydział techniczny. W r. 1859, przebywając w Tarnowie na wakacyach u ojca, który był reżyserem w towarzystwie Gubarzewskiego, Bolesław Ł. wystąpił w kilku małych rolach. To rozstrzygnęło o jego późniejszej ka-ryerze. W r. 1860 wyjechał z towarzystwem ojca do Królestwa i, pod jego kierunkiem, czynił coraz większe postępy. Gdy w r. 1861 teatr, z powodu niepokoju w kraju, był zamknięty, Bolesław Ł., pracował jako geometra. Zachęcony powodzeniem siostry swej, znakomitej artystki dramatycznej, Aleksandry Rakiewi-czowej, Bolesław Ł. postanawia wrócić na scenę. Wstępuje do szkoły dramatycznej, gdzie się kształci pod kierunkiem Jana Chęcińskiego. Jako uczeń tęj szkoły, wystąpił Ł. d. 26 sierpnia r. 1862 w Rozmaitościach, w roli Albina („Śluby panieńskie“), bez powodzenia. Przez trzy lata otrzymywał podrzędne role, aż nako-niec w r. 1865, wystąpiwszy w „Mękach Tanta-la“, wyjechał do Krakowa, gdzie powierzono mu z początku nieodpowiednie dla niego role amantów. Rozgłos Bolesława Ł. datuje od chwili, gdy wystąpił na scenie krakowskiej w roli „Hamleta“. Zyskawszy wielkie powodzenie i pochwały krytyki, Ł. przerzucił się do ról tragicznych i stworzył obszerny cykl postaci szekspirowskich, opracowanych sumiennie i inteligentnie, a odczutych głęboko. W r. 1872 wezwany został przez komitet obywatelski na kierownika artystycznego do Lwowa. Spełniał jednocześnie obowiązki artysty, reżysera i dyrektora sceny. W r. 1873 połączył

się węzłem ślubnym z panną Henryką Bendów-    ,    Dawne    źródła czeskie    (Legenda o św.    Kataną, artystką teatru krakowskiego. W r. 1879    |    rzynie    i in.) i ruskie    (Słowo o pułku    Igoro-

przybył do Warszawy na gościnne występy,    wym)    znają i używają    słowa „łada“    w zna-

zyskując wielkie powodzenie. W dwa lata pó-    czeniu    oblubieńca (męża) i oblubienicy.    Dzisiaj

(i odwiecznie, porówn. ów przyśpiew „A łado gardzina“ w kazaniach z połowy w. XV) istnieje jego wołacz: łado tylko w przyśpiewie pieśni weselnych ludowych, szczególnie na Małej Rusi, ładowały i ładkaty znaczy: śpiewać pieśni weselne. W pieśniach polskich, najczęściej w Lubelskich, spotyka się również ów przyśpiew; przykłady wymienił Sz. Matusiak w rozprawce „Tria idola na Łysej Górze“ (Lud, t XV), np. „Hej Łado Łado, hej Łado Łado, około dworu ziele, u Jejmości wesele“ itd.; albo „W Krakowie nam wianek wito Lelum Ładum“ itd. albo „Oj śratajze nas, moja matnio, Wielom Łado“ itd. Za drobne to i zbyt specyalue ślady, żeby z nich czy o jakimś kulcie, czy o jakiejś postaci mitycznej (wobec milczenia dawnych źródeł niesfałszowanych) pra-

A Br.

źniej zaangażowany został na stałe do teatru Rozmaitości, gdzie dotąd (1910) przebywa.

Występował gościnnie oprócz Lwowa i Krakowa, także w Poznaniu, Lublinie, Płocku i Łodzi, Kilkakrotnie pełnił obowiązki reżysera.

W Warszawie wystawił w różnych okresach z górą 200 sztuk. Jest nauczycielem w szkole dramatycznej przy Warsz. Tow. Muzycznem.

Piastuje godność prezesa Kasy pożyczkowo-wkładowej przy teatrach rządowych warszawskich. — Ł. stworzył w Warszawie ogromną ilość ról wielkiego repertuaru; grywał też w komedyi mieszczańskiej. Do główniejszych jego ról należą: Hamlet, Otello, Ryszard III,

Ryszard II, Król Lear, Romeo, Kordyan, Makbet, Król Jan, Brutus, Ferdynand, Fiesco, Don Carlos, Franciszek Moor, Dymitr, Mefisto, Cla-wigo, Faust, Egmont, Edyp, Orest, Tezeusz, wić można.

Lekarze swego honoru, Książę niezłomny, Tri- Ład.0, ob. Ład a.

boulet. Angelo Malipieri, Borkman, Neron, Ca- Ładoga (nazwa spotykana od r. 1228 w ligula, Corrado, Narcyz Ramean, Ludwik XI, traktatach hanzeatyckich: „Aldea“ lub „Aldoga“, Karol IX, Chlestakow, Chamillac i t. d.—Nieco w najdawniejszych kronikach ruskich zaś „Newo“) twardy w komedyi, zdobywał nieraz Ł. niema- —największe jezioro Europy (59°51’—61°46’ sz. łe tryumfy w tragedyach, pomimo uiewdzięcz- półn. i 29°48’—32°58’ dł. wsch. od Gr.), kształ-nego głosu i dość sztywnej postawy. W krea- tu elipsy nieforemnej, ku północy zaostrzonej, cyach swych kładzie Ł. główny nacisk na której większa oś (w kierunku południka) oko-znamiona duchowe i prawdę psychologiczną, ło 209 kim. wynosi, mniejsza zaś 131 kim. Chociaż odtwarzane przez siebie postaci Ł. Na 1 150 kim. linii brzegowej prawie 60$ nale-mało urozmaica, umie każdą utrzymać w tonie ży do Finlandyi, reszta do gub. Petersburskiej szlachetnego skupienia i powagi duchowej, i (Monieckiej. Powierzchnia, podług Szokalskiego, Mniej dbały o doraźne efekty, Ł. stara się wynosi przeszło 18 000 kim. kw., z czego na głównie o wydobycie zasadniczych rysów całej wyspy niecałe 400 kim. przypada. Objętość za-figury. — W r. 1893 Ł. obchodził jubileusz wartej w jeziorze wody obliczają na 883 kim. sz. 30-letniej pracy scenicznej; w grudniu zaś r. (co 11-krotnie przewyższa ilość rocznie przez Ne-1907 na swe przedstawienie benefisowe wysta- wę zabieraną), skąd obliczają głębokość śred-wił „Bolesława Śmiałego“ Wyspiańskiego. Na nią Ł-i na 50 prawie metrów, chociaż w ką-scenie warszawskiej Ł. był zawsze rzecznikiem cie półn.-zach. dochodzi gdzieniegdzie do 250 m. „wielkiego repertuaru“. — Bolesław Ł. próbo- Z licznych (70) dopływów ważniejsze: Wuoksa wał także twórczości literackiej. Na scenie (słynny, wodospad Imatra), Tuloma, Ołonka, dawnego teatru Małego grano jego krotochwilę Obża, Świr’, Siaś, Wołchow: trzy ostatnie wcho-,,Rządy p. Marceliny“.    J- Lor’ dzą w skład sztucznych systemów wodnych—

Łado (mniemane) bóstwo słowiańskie, Głu- Marjińskiego, Tichwińskiego i Wyszniewcłockie-cho o nim zupełnie przed w. XV; Długosz do- go, łączących Bałtyk z m. Białem i Kaspij-piero, budując Olimp polski wedle rzymskiego, skiem. Nad poziomem morza wznosi się Ł. za-Ładę, równoznacznego z Marsem w nim umie- ledwie o 5 m. — Poza Finlandyą i guberniami ścił, zwiedziony dawnym przyśpiewem „A ła- bezpośrednio przylegającemi do jeziora, zlewi-do gardzina“ (t. j. bohater), Drugie świa- sko jego obejmuje jeszcze gub. Nowogrodzką, dectwo daje Historya świętokrzyska (z lat oraz (częściowo) Pskowską, Archangielską, a 1538 i in.), twierdząca, że „na tern miej- uawet Witebską i Twerską, co razem czyni scu (t. j. na Łysej Górze ) był Kościół przeszło 285 000 kim. kw.—-Cały prawie brzeg trzech bałwanów, które zwano: Łada, Bo- finlandzki, z wyjątkiem części południowej (od da, Leli“, ale same te nazwy niemożliwe Wuoksy), jest niezwykle rozwinięty: mnóstwu dowodzą, że to nie są jakieś resztki tradycyi zatok towarzyszą tu liczne wyspy i wysepki; autentycznej, tylko wymysł księży. Nowsi mi- strome skały nadbrzeżne składają się z różno-tologowie (Afanasjew i badacze czescy) upa- barwnego granitu, gnejsu oraz z marmuru. Zu-trywali w Ł-ie bóstwo żeńskie, wiosnę, ale już pełne przeciwieństwo pod względem budowy two-Potebnia (w „Ruskim filolog, wiestniku“ VII) do- rzy pozostała, większa część pobrzeża: jest ono wiódł mylności i dowolności ich wywodów. J nizkie, płaskie, o glebie gliniastej lub piaszczy-

Okres nawigacyjny trwa 57₂ — 6V₂ miesięcy, co pozwalałoby na znaczny rozwój żeglugi. Na przeszkodzie jednak temu stoją: płytkość zatoki płd.-zachodniej, skąd wypływa Newa, oraz brak dobrych przystani. To też tak budowa statków, jak i żegluga handlowa znajdują się w stanie pierwotnym. A przy tern znaczną część (75% ) wszystkich ładunków bierają jezioru, mającemu około 40 przystani towarowych, kanały zbudowane wzdłuż brzegu południowego Ł-i i również w zaniedbaniu pozostające. Główne ładunki: drwa, drzewo, zboże, len. Rybołówstwo-głównie na południu. Statki parowe osobowe kursują wzdłuż brzegów Finlan-dyi, na wyspę Wałaam (pątnicy), oraz przez rz. Świr’ na jez. Onega.

Ładoga Stara (Us p i enskoj e), sioło w pow. Nowoładoskim, gub. Petersburska, przy uściu rz. Ładożki do rz.

E. Chw.

F. M. S.

Red.

stej, zasiane głazami eratycznemi, często błotniste, nieraz gęstym lasem porosłe. Budowie geologicznej brzegów odpowiadają również wyspy, z których najważniejsze: Manczin-sari (39 kim. kw., na półn.-wschodzie), Lungula (trochę mniejsza), Wałaam (przeszło 28 kim, kw.) z całym archipelagiem drobnych j wysepek oraz słynnym klasztorem, Koniewiec (7 kim ); na południu—Oriechow, na którym wznosi się twierdza Szlisselburg. Dno ma znaczne pochylenie z południa ku północy, pokryte mułem brunatnym. Poziom wody najwyższy w maju i czerwcu, najniższy w grudniu i styczniu; znaczne wahania pod wpływem wiatrów. Wzdłuż brzegów, poczynając od uścia Wołchowa na połud-nio-wschodzie, w kierunku przez północ i zachód ku Newie, daje się zauważyć mniejwię-cej stały prąd okólny o szybkości nieznacznej. Badań nad składem oraz ciepłotą wody dokonano dopiero niedawno. Tak na powierzchni, jako też w głębszych warstwach jeziora znaleziono ciepłotę bardzo nizką, np. 4°C w głębokościach części północnej. W wielu miejscach daje się spostrzec odwrotne uwarstwienie termiczne (t. j. warstwy wody niższe posiadają ciepłotę wyższą), co pozwala zaliczyć Ł-ę do jezior o typie „biegunowym“ (klasyfikacya Forela), tak samo jak i Bajkał. Część południowa, bardziej płytka, zamarza zwykle na początku listopada, północna i środkowa zaś w styczuiu lub nawet w lutym; środek jeziora uajczęściej pozostaje wolny od zwartej skorupy lodowej. Puszcza lód na południu w początku kwietnia, znika zupełnie dopiero w połowie maja. Zamarzanie i puszczanie odbywa się później, niż na Newie.

za-

M. Ab.

Wołchowa, 12 w. od Nowej Ładogi. Ok. 500 m-ców. Niegdyś gród handlowy, z chwilą założenia przez Piotra W. Nowej Ładogi całkiem upadł. R. 862—865 miasto było stolicą Ruryka. R. 1114 Włodzimierz Monomach obwarował Ł-ę, szczątki tych murów przechowały się dotąd. Później należała do Nowogrodu, a w 1. 1610 — 1617'do Szwedów. Na mocy traktatu w Stołbowie powróciła dojRossyi. Do cennych pamiątek Ł-i należy Uspieński klasztor żeński z w. XV, w którym więziona była pierwsza żona Piotra W-go, Eudokia Łopuchina (1718 — 1725).

Ładoga Nowa, ob. Nowa Ladoga.

Ładośniańskie starostwoniegrodowe, w woj. i pow. Połocki w dzierżawie Czerświa-ckiej. Wedle metryk litewskich składało się w r. 1511 z dóbr Ładosno, Derncy i Wieliczkowice. Spory długoletnie między sstami ładośniański-mi a sąsiedzkiemi dobrami o granice stały się powodem, iż na sejmie z r. 1773 — 75 Stany Rzeczypospolitej, powodowane skargą ssty ówczesnego Marc. Hercyka, wyznaczyły oddzielną komisyę z 9 urzędników litewskich.

Ładowski Maciej Mary an (j- 1688 w Warszawie) sławny prawnik za Jaua Iłl Sobieskiego, sekretarz królewski, archiwum większego królewskiego notaryusz, a później prefekt. Wydał: „Inwentarz konstytucyi koronnych r. 1550 — 1683“ (Warszawa 1685; wyd. 2-e doprowadzone do r. 1726 Józ. Załuskiego, Lipsk 1733; wyd. 3-e do r. 1736 przez Aruolfa Kaz. Żoklickiego, Warszawa 1754; 4-e do r. 1781 sporządził Teodor Waga, Warsz. 1782). Zostawił w rękopiśmie: „Inventarium omnium et singulorum privilegiorum, litterarum, diploma-tum et monumentorum, quacunque in Archivo regui in Arce Cracoviensi continentur, confe-ctum A. D. 1682“ (in fol. 380 kart). Rękopis ten znajdujący się w oryginale niegdyś w bibl. Załuskich, a później posiadany przez J. W. Bandtkiego, okazywał, jakie dokumenta znajdowały się wówczas w archiwum krajowem

Ładowski Remigiusz (* na Wołyniu 1738 — f 1798 w Warsz.) obrawszy sobie stan duchowny w zgromadzeniu ks. Pijarów, od r. 1759 dawał nauki po szkołach pijarskich. Przez lat kilka wiceregent konwiktu Szaniawskiego w Łukowie. R. 1775 bawił na dworze Syrokomli, a później u książąt Sapiehów. Tłó-maczył i pisał wiele; znaczniejsze prace: „Hi-storya naturalna Królestwa Polskiego, czyli zbiór krótki przez alfabet ułożony zwierząt, roślin i minerałów, w Polsce, Litwie i prowin-cyach odpadłych, zebrany z pisarzów godnych wiary“ (Kraków 1783; wyd. 2-e pod tytułem: „Historya naturalna kraju polskiego sposobem abecadłowym“ (tamże 1804, 2 t.), objaśnione wyrazy są po większej części wyciągiem z Rzą-czyńskiego (niemiecki przekład Bokshammer’a); „Powinności dla osób szlachetnie urodzonych“ (Lublin 1788); „Prawo natury polityczne i narodów“ (Lublin 1793).

Ładysław z Gielniowa czyli Wła dysław błogosławiony, patron ziemi Polskiej (* w Gielniowie 1440 z ojca mieszczanina); młodzieńcem przybył do Warszawy i wstąpił do 0 0. Bernardynów r. 1468, gdzie całe swe życie spędził pełniąc obowiązki kaznodziei, gwar-dyana, a na ostatku prowincyała. Tutaj składał pieśni polskie i łacińskie. Jego mają być pie-

śni: „Jezusa Judasz sprzedał“ i łacińska „Jesus Nazarenus rex Jedaeorum exurgat et auferat gentes paganorum“. Żarliwy kaznodzieja, słynął wialce z wymowy, którą, tak lud jak i duchowieństwo, do pobożności i modlitwy pobudzał, zwłaszcza w czasach napadu Turków na Podole r. 1498. Miał napisać wiele książek w jęz. polskim i łacińskim, tudzież kazania na niedziele i święta: „Sermones de tempore et de J\ą 17) Sanctis“; nakoniec ułożył prawidła do odmawiania Koronek na cześć Boga - Rodziey. Powróciwszy od generała z Urbino, złożył pro-wincyalstwo na kapitule r. 1490, ale zawsze bernardyni zasięgali jego rady; ciągle też im przewodniczył, zwoływał kapituły do Warszawy, na których obierano prowincyałów. Kiedy zaś zakon chciał aby odpoczął, L. nie przyjął tęgo i prosił o dalszą pracę. Obrano go w Krakowie r. 1504 gwardyanem warszawskim, a sam podjął się jeszcze być kaznodzieją. Raz na Wielki Piątek (jak mówi podanie) mając kazanie o męce Pańskiej, w kościele warszawskim, wpadł w zachwycenie, które wyczerpało jego siły, sprowadziło chorobę i zgon. Umarł d.

4 maja r. 1505 w tym samym klasztorze, gdzie pracował, pochowany pośrodku chóru. Niedługo nad grobem jego ukazały się cuda. Staraniem b-pa Stan. Karnkowskiego podczas sejmu r. 1572 z wielką wystawnością w obecności króla Zygmunta Aug., Anny Jagiellonki, senatu, biskupów i massy ludu, wyjęto zwłoki Ł-a, obmyto w winie, zamknięto, opieczętowano i złożone w ścianie na prawo od wielkiego ołtarza. Zawalono dalej wielkim kamieniem to miejsce, na któ-rem wyciosano wizerunek Ł-a w postaci leżącej, u góry nad nowym grobowcem powieszono inny jego obraz malowany na drzewie, na prawo od tego pomnika wybudowano ołtarz, który wkrótce zamieniono na kaplicę osobną. Właściwą jego kanonizacyą zajęto się dopiero w r. 1627, za przyczyną księdza Winc. Morawskiego, definitora prowincyi, który wydał poprzednio w druku żywot Ł-a. Śledztwo, zaczęte w Kościele bernardyńskim w Warszawie 2 marca r. 1627, w ośm miesięcy było ukończone. Sprawa atoli długo się odwlokła, wielokrotnie wznawiana kosztem możnych wielbicieli świętego, i przyszła do skutku za panowania Augusta III. Wyrok stolicy apostolskiej podpisany został d. 19 sierp. r.1753, na mocy którego uznano błogosławionego Ł-a patronem Polski i Litwy i doroczną uroczystość jego na 25 września wyznaczono.

Jest w druku książka „Nabożeństwo do błogosł.

Ł-a z Gielniowa“ (Warsz. 1823).

Ładyżyn, miasteczko w pow. hajsyńskim na Podolu, przy uściu rz. Sielnicy do Bohu, st. kolei poł.-zachodnich, o 20 w. od Hajsyna.

Kościół katolicki (przez Sobańskich fund. w r.

1823), 2 cerkwie, synagoga, garbarnia, gorzelnia i 7 fabryczek sukna; ok. 7 000 m-ców. Osada b. starożytna (rzymska nawet według Marczyńskiego), w dokumentach w. X111 znana. Wielo

Red.

L. K.

Red.

krotnie rujnowany: r. 1240 przez tatarów, w r. 1652 przez Chmielnickiego podczas rzezi batohskiej, w r. 1670 przez Doroszeńkę. W r. 1671 zdobył L. Sobieski, nakoniec w r. 1674 zniszczyli Ł. Turcy. W końcu należał do Sobańskich. Po r. 1830 skonfiskowany i zamieniony na kolonie wojskowe.—Por. Orłowskiego artykuł o Ł-nie („Podolskija eparchj. Wied.“, 1863,

li, Chw.

Ładziń^ki Józef, piwniczy i sędzia pograniczny W. ks. lit., żył w drugiej połowie

w. XV i w początkach w. XVI, posłował parę razy do Moskwy. Przerobił — „rekuperował“, jak wyraża się wydawca ks. A. Bykowski — pracę Bernardyna Anzelma Polaka o Ziemi świętej p. t. „Peregrynacya prawdziwego opisania ziemi św.“ (Warsz 1696). F. M. Sobiesz-czański („Większ. Enc.“ Orgelbranda, t. XVI, art. Ladziński Józef) pomieszał Ł-go z Anzelmem. Por. Estreicher XII, 181, Anzelm Polak.

Łagaj, plemię Samojedów ob. S a m o je d z i.

Łaganowski Karol (’ 1856 w Kieleckiem). Po skończeniu wydziału prawnego w Warszawie wstąpił do redakcyi „Nowin“, a po zamknięciu tego pisma do „Kur. Codziennego“, następnie do „Kur. Warszawskiego“. Zająwszy się adwokaturą przeniósł się do Łodzi, gdzie współpracował w „Dzień. Łódzkim“ (czas jakiś był jego kierownikiem); następnie zaś w „Gońcu Łódzkim“, oraz pisywał koresponden-cye do „Kur. Codziennego“, „Gaz. Polskiej“, „Kur. Warszawskiego“. Przed kilku laty porzucił adwokaturę i wszedł do redakcyi „Gońca“ Warszawskiego gdzie dotąd pracuje jako sekretarz redakcyi i prowadzi sprawozdania teatralne, pisuje felietony literackie oraz artykuły wstępne. Wydał tomik poezyi: „Znużonym“ (1904) i przełożył baśń dramatyczną wierszem E. A. Christiansena „Piotr Plus“.

Łagiew, naczynie z drzewa. Wyraz pochodzi z łac. lagena, zdrobniałe lagellum; niekiedy łagun, łahuń. Wsie poddańcze, dostarczające Ł-i, zwano Łagiewnikami.

Łagiewka sterczowa, pęcherzyk gruczołu krokowego ( Vesicula prostatica 8. Lterus niasculinus) ob. Krokowy gruczoł.

Łagiewnicki Ignacy, prawnik i adwokat sądu głównego Wileńskiego, odznaczył się w komissyi Radziwiłłowskiej (ob.). Stawał w obronie ks. Ant. Radziwiłła, w której to sprawie wydał obszerną i pełną faktów historycznych odpowiedź na replikę ze strony generalnego prokuratora massy funduszów i interesów księżniczki Stefanii Radziwiłłównę] przed sądem ko-misyi z tablicą genealogiczną domu książąt Radziwiłłów. Pisywał poezye. Wydawał humoro-styczny tygodnik „Gębacz“ (1819, 5 NN.).

Łagiewniki, wieś nad Bzurą, pow. łódzki, o 3 w. od Zgierza i o 6 w. od Łodzi. Ł. składają się właściwie z 3 wsi: Ł. Stare, Nowe i Małe, 1 osady—Ł. poklasztorne oraz folwarku;

E. Chw.

1).

ok. 1 200 m-ców. Szkoła początkowa, urząd gminny, gorzelnia, 3 młyny, 2 cegielnie, apre-tura sukna i kościół poklasztoruy (Franciszkański) murowany z w. XVII ze zwłokami o. Rafała Chylińskiego (f 3 grudn. 1741), znanego ze swej świętobliwości. Kościół ten słynie obrazem św. Antoniego, do którego rokrocznie ciągną liczni pielgrzymi. Ł. należały ongi (w. XVII) do Bełdowskich, od nich w drodze wiana przeszły do Żelewskich, następnie do Karnkow-skich, w czasach ostatnich należały do Zawiszów. Por. „Kłosy“ (T. XV, 38).

Łagoda (Wierzyńkowa, Połańcze, B i e n i a), herb polski. Na tarczy ściętej pole górne czerwone, dolne srebrne. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Tym kształtem przedstawiają herb omawiany wszyscy heraldycy nasi, poczynając od Paprockiego; podają nadto, iż był przyniesiony z Niemiec przez słynnego Wierzynka, skarbnika Kazimierza Wielkiego. Zdaje się jednak, że był on jedynie jakąś z prastarych odmian herbu Janina (ob.), a przytem musiał z początku nosić inne zawołanie, mianowicie: Bienia. Zawołanie to podaje jedna z zapisek sądowy z r. 1432 bez bliższego określenia, krom tego że używał tego herbu Wigand z Gabani. Ponieważ nazwa Bienia pochodzi niewątpliwie od imienia własnego Bień v. Bieniasz (nosił to imię w pocz. w. XIV słynny rycerz Bień Wojsławicz z Łososiny, wnuk Wydżgi), ponieważ Wydżgowie małopolscy zdawien dawna pieczętowali się herbem Janiną, ponieważ nakoniec potomkowie wyżej wymienionego Wiganda, Gabońscy, z czasem (w w. XVI) powrócili do herbu Janina (tak silną była trądycya rodzinna!), oczywiście przeto herb Bienia musiał być odmianą Janiny, powstałą w pocz. w. XIV, a zapoczątkowaną z wielką pewnością przez owego Bienia z Łososiny. Dopiero z herbu Bienia wyłoniły się dwie nowe odmiany, mianowicie; wzmiankowana w zapiskach sądowych Ł. (zwana później W ierzyn-kową) i Połańcze, o której wspomina w „Liber Beneficiorum“ Długosz. Pierwsza, podług zapisek, przedstawiała w tarczy „dwie części koloru białego, trzecią zaś barwy czerwonej“, t. j. miała pole dolne tarczy jeszcze przedzielone na dwie połowy, druga zaś, podług dochowanej szczęśliwie do naszych czasów pieczęci Mikołaja Wierzynka z r. 1359, wyobrażała pole górne tarczy o kilka razy mniejsze, niż dolne. Odmiany te powstały w czasie nobilitacyi mieszczańskiego rodu Wierzynków (połowa w. XIY) wskutek przyjęcia ich do herbu Bienia przez dziedziców Łososiny. Musiały tu zarazem zajść jakieś koligacye rodzinne, gdyż w pocz. w. XV Łososinę widzimy już w posiadaniu potomków Mikołaja Wierzynka. Ten Mikołaj, jako skoli-gacony z dziedzicami Łososiny, wprowadził do herbu Bienia odmianę nieznaczną: zmniejszył jedynie rozmiary pola górnego w tarczy. Brat jego stryjeczny, Henceling, zapoczątkował odmianę, już widoczniejszą: przedzielił pole dolne w tarczy na dwie poło wy. Tym sposobem przez pewien okres czasu istniały trzy herby, bardzo do siebie zbliżone: Bienia, używana przez bliżej nam nieznanych potomków Bienia z Łososiny, Połańcze, którą pieczętowało się liczne potomstwo Mikołaja Wie-rzyuka, i Ł., używana przez potomków Hence-linga Wierzynka: Garlickich i Smogorzewskich. Na początkach XV-go, a może nawet w końcu XV-go stulecia, potomkowie Bienia z Łososiny wymarli, nic przeto nie przeszkadzało potomkom Mikołaja Wierzynka urobić swoje Połańcze na modłę tak podobnej kształtem Bieni, a gdy również w tym czasieże wygaśli zupełnie potomkowie Hencelinga Wierzynka, łatwo byłą wziąć po nich na pamiątkę nazwę osieroconego ich herbu. I oto powstał w połowie w. XVI herb, znany heraldykom naszym: kształtem zapożyczony od dawnej Bieni, z nazwą zaś wziętą od odmiany herbowej po zgasłych stryjcach. Tę nową Ł. Wierzynkowicze zwać nadto zaczęli Wierzynkową przez pamięć pochodzenia od tak słynnego przodka. Ł-y używały lub używają rodziny: Garlickich (zgaśli), Gabońskich (przeszli do h.-Janina), Łososkich v. Łososińskich (zgaśli), Śledziowskich v. Sledziejowskich (zgaśli), Smogorzewskich (zgaśli), Strońskioh (przeszli do h. Janina), Werenków (baronowie austr. 1785), Wernickich, Weruikowskich (nobilit. 1768) i Werników. Źródła: Długosz; Paprocki; Pie-kosiński; Ulanowski „Inscriptiones Clenodiales“; Vol. Legum VII, str. 802; Borkowski.

ŁagOWSkiFloryan (* w Proszowicach d, 4 maja 1843 — f w śtycz. 1909 w Piotrkowie). Ukończył gimnazyum w Kielcach i wstąpił do Szkoły Głównej, a po jej zwinięciu, do Uniw. Warszawskiego, z którego wyszedł ze stopniem kandydata nauk fiilologicznych. Wcześnie czuł powołanie do zawodu pedagogicznego, któremu się poświęcił jako nauczyciel, a później przełożony szkoły, jak i teoretycznie, pracując na niwie literatury wychowawczej. Już r. 1872 był kierownikiem lV-klasowej szkoły w Koninie, w trzy lata później przeniósł się na stałe do Warszawy i tu prowadził IV-klasową szkołę filologiczną, w r. 1898 zamienił ją na VI-kla-sową realną i prowadził do r. 1903. Te lata, na które prace jego przypadły, należały do najcięższych dla szkolnictwa prywatnego w Królestwie; do szkół prywatnych męskich, nie dających żadnych praw, oddawano dzieci w ostateczności; gromadzili się więc w nich uczniowie słabych zdolności, którzy do gimnazyum rządowego zdać nie mogli, krnąbrni i niesforni, którzy z gimnazyum zostali wydaleni, nakoniec ubodzy, którzy w szkole rządowej nie mogli opłacić wpisu, a w prywatnej liczyli na miłosierdzie dyrektora. Mimo trudnych warunków Ł. umiał nieść pożytek: znacznej części młodzieży ubogiej ułatwił drogę życia, na wszystkich uczniów wywarł wpływ zbawienny,

a wielu młodym nauczycielom udzielał wskazó-    Warszawy    i tu rozpoczyna aplikacyę sądową,

wek co do pracy zawodowej. Największe zaś    W grudniu    r. 1857, powołany do Petersburga

położył zasługi jako nauczyciel języka polskiego, a    do komisyi    kodyfikacyjnej Król. Polskiego, zo-

staje w r. 1858 urzędnikiem do poleceń szczególuych przy prezesie tejże komisyi oraz — na podstawie pracy „O prawie granicznem polskiem“ (w studyum tern, ogłoszonem w r. 1875 daje przegląd chronologiczny przepisów prawa i procesu granicznego polskiego; zwięźle, systematycznie a przejrzyście rozpatruje materyał ustawy, bez uwzględnienia jednak strony zwyczajowej — i praktyki sądowej) — obejmuje katedrę w uniwersytecie petersburskim, w sierpniu r. 1860 powołany ró\s nież do wykładania historyi w Akad. duchownej rz.-katolickiej. Wypadki polityczne wpłynęły na to, że w kwietniu r. 1861 Ł. podał się do dymi-syi i powrócił do Warszawy, gdzie we wrześniu objął posadę sędziego trybunału cywilnego. Jako uczestnik działań organizacyi cywilnej w powstaniu r. 1863 — 4, stykający się z członkami Rz. Narodowego, który nawet w jego mieszkaniu (na Lesznie, prawie na wprost ul. Solnej) odbył parę posiedzeń, upatrywany na członka zbiorowej władzy zwierzchniej powstania—dostał się do więzienia, a wywieziony do Rossyi, trzymany był ostatecznie długie lata w gub. woronezkiej, skąd uwolniono go dopiero r. 1876. Po powrocie z zesłania wstąpił do redak-cyi „Ateneum“, gdzie odtąd nie przestawał pracować, oddając większość czasu na pracę redakcyjną, zajmując się pisaniem głównie re-cenzyi i kronik stałych (podpisywanych St. Ł ). W r. 1898 powołany na członka Akad. Umiej, w Krakowie. Ł. stosunkowo nie wiele napisał; większość prac to raczej sprawozdania, przekraczające jednak ramy zwykłych recenzyi. Nadzwyczajny krytycyzm, przy olbrzymiej eru-dycyi, zupełnej równowadze umysłowej, ścisłości i pewności sądu, rzadka pracowitość, w połączeniu z głęboką znajomością metod wszystkich nauk pomocniczych (historycznych), gruntowne przygotowanie prawnicze sprawiły, że wszystkie recenzye jego były pracami wagi pierwszorzędnej. W nich okazywał się zuawcą przedmiotu, który referował, często większym od autora książki, rozbijał hypotezy kruche lub niedostateczne, rozwijając i pogłębiając poglądy krytykowane (do rzędu takich recenzyi należą sprawozdania umieszczane w „Kwart, hist.“ w r. 1890 i 1891 — o Piekosińskiego „O dyna-stycznem szlachty polskiej pochodzeniu“, Balzera „Genealogii Piastów“, Abrahama „Organizacyi Kościoła w Polsce“). Takim też był jako autor prac konstrukcyjnych. W jednej z nich „Kilka uwag nad wywodem historycznym niektórych artykułów statutu wiślickiego“ („Bibl. Warsz.“ 1859, III) głos zabrał w polemice pomiędzy Helclem a Lelewelem, przechylając się naogół na stronę pierwszego, broniąc jednak zasadności poglądów Lelewela co do pochodzenia art. 157 i 17 Zw. Helcia, Drobnym

przedmiot ten wykładał nietylko w swojej szkole, lecz i na pensyach żeńskich. W pracach swych literackich należał do rzędu sumiennych pracowników, którzy idąc drogą utorowaną rozpowszechniają zdrowe ziarno zasad pedagogicznych. Zaczął od licznych artykułów w pismach ogólnych: w „Gaz. Kieleckiej“ („O znaczeniu ko-repetycyi i samokształcenia¹'), „Bluszczu“, „Ateneum“, „Bibl. Warszawskiej“. Z chwilą założenia „Przegl. Pedagogicznego“ (1881) staje się jego stałym współpracownikiem, r. 1885 wchodzi do komitetu redakcyjnego, w 1. 1887 —

1890 jest redaktorem, nakoniec od r. 1898 aż do zamknięcia (1905) członkiem komitetu redakcyjnego. Zrazu pisuje artykuły różnej treści pod własnem nazwiskiem, bądź pod pseudonimem Bolesława Maryckiego, później poświęca swe pióro metodyce nauczania jęz. polskiego, oraz studyom historyczno-literackim, dotyczącym dawnych pedagogów polskich Niektóre prace większe wyszły następnie w wydaniach książkowych. Najważniejsze: „Początkowa nauka gramatyki„; „O nauczaniu pisowni“ (1894);

A. S.

„O znakach pisarskich“; „Z metodyki języka polskiego“ (1895); „Collegium Nobilium Stanisława Konarskiego“ (1888); „Spuścizna literacka po Stau. Jachowiczu“ (1890). W ostatnich latach życia do wydawnictwa M. Arcta „Książki dla wszystkich“ opracował skrót historyi literatury polskiej. W „Szkole polskiej“ i „Sprawach Szkolnych“ (które zastąpiły „Przegl. pedagogiczny“) pomieszczał artykuły o znaczeniu stylistyki i historyi literatury. Pod koniec życia opuścił Warszawę, przebywał więcej na pro-wincyi, ostatecznie był nauczycielem w szkole polskiej W. Włodarskiego w Piotrkowie.

Łagów, osada, dawniej m-ko, pow. opatowski, na południowym stoku Łysogór, o 24 w. od st. Kunów. Szkoła początkowa, urząd i sąd gminny, kościół (z w. XV), dom schronienia dla starców, stacya pocztowa, 2 młyny wodne i olejarnia; w r. 1908 — 3074 m-ców (2116 ka tolików i 952 żydów). Wyrób naczyń glinianych. Jarmarków 6. Okolica obfituje w glinkę ogniotrwałą, marmur ciemny i kamień wapienny. W pobliżu słynna jaskinia Z b ó j e c k a. Ł. należy do rzędu najstarszych osad polskich. Już w r. 1085 Wład Hermau darował tę osadę kapitule kujawskiej. W r, 1375 osadę zamieniono na miasto, co w r. 1390 potwierdza Jagiełło.

E, Chw.

W r. 1501 niszczą Ł. Tatarzy. Miejsce urodzin pisarza hebrajskiego, Jakóba Rejfinana.

Laguna Stosław (* 23 list. 1833 z ojca Jana i matki Izabelli z Nideckich w Sandomierzu—f 28 kwiet. 1900). Ukończył gimnazyum w Piotrkowie, poczem w r. 1855 ojciec, sędzia trybunału handlowego, posłał go na kursa prawnicze do Petersburga. Po ukończeniu surniennem nauk na kursach Ł. przybywa w r. 1855 do

M, Han.

D.

obrotem 35 000 rb.

A. B.

E. Chw,

szkicem, poświęconym dziejom handlu u nas, jest „Hanza nad Dźwiną w wieku XII“ („Pismo zbiorowe“ Ohryzki 1859, II). W zupełnie nowem świetle wystąpił Ł. w studyum „Dwie elekcye“ („Ateneum“ 1878). Na subtelnie, mistrzowsko, a gruntownie narysowanem ogólnem tle obyczajowem pocz. wieku XIII przedstawił walkę dwu kierunków w kapitule krakowskiej (1207), spotkanie różnych ludzi, a zwycięstwo mistrza Wincentego nad Giedką (zresztą jedna tylko elekcya została tu opisana). „Działalność naukowa R. Hubego“ (,,Aten.“    1890)

szkic rzewny, poświęcony pamięci wielkiego uczonego; ,,0 deputacie leśnym i o zastosowaniu przepisów o nim do lasów miejskich“ („Gaz. Sąd.“ 1877), studyum z zakresu prawa administracyjnego — dopełniają ten spis najgłówniejszych pracŁ-y, który pozostawił ogromną ilość notatek, obecnie przygotowywanych do druku przez J. K. Kochanowskiego; część wydał Piekosiński w „Arch. kom. hist.“ t. VIII: „Nieznane zapiski heraldyczne średniowieczne, przeważnie sieradzkie“. Por. A. Winiarz „Działalność naukowa St. L-y“ („Kw. hist.“ 1900, 571 —583); J. K. Kochanowski „St. Ł., jako historyk“ („Szkice i drobiazgi“ 1904, 255 — 72); S. Askenazy „St. L.“ („Wczasy historyczne“ 1902,    420 — 433); S. Posner ,,Z papierów

R. Hubego“ („Gaz. Sąd.“ 1908).

Laguna, herb polski. Na tarczy w polu żółtem mur z trzema basztami. Nad hełmem w koronie szlacheckiej na pięciu piórach strusich białych trzy baszty, ułożone w wachlarz. Odmiana herbu Grzymała (ob.), powstała zapewne jeszcze w Wiekach Średnich, a używana przez stary mazowiecki ród Łagunów. — Źródła: Herbarz Kr. Polskiego; Borkowski.

Łahiszyńskie starostwo niegrodowe, w woj. Brzesko-Litewskiem, pow. Piński. WT r. 1766 składało się z miasteczka Łahiszyna, dóbr Mokre Dąbrowy z przyległościami, o mil 13 na północ od Pińska położonemi. Radziwiłłowie nieraz to sstwo posiadali. W r. 1766 dzierżył je Mich. Ogiński, woj. wileński, opłacając z niego kwarty złp. 2 750, a hiberny złp. 3 470. W r. 1768 Stany Rzplitej, z uwagi na ważność rozpoczętej budowy słynnego kanału przez Ogińskiego i na jego ofiarę dla kraju, z własnego majątku w ilości 12 000 000 złotych na ten cel poniesioną, prawem sejmo-wem darowały sukcesorom Ogińskiego starostwo Ł. i wieś Myszkowce z przyległościami.

Łaiszew, miasto powiatowe w gub. Kazańskiej, na prawym brzegu rz. Kamy, cztery zakłady przemysłowe (8 tys. rb. obrotu rocznego) w r. 1904—5 353 m-ców, przeważnie Czeremisów. Co wiosna odbywa się duży jarmark karawanowy, na którym ludy północno-finskie zakupują sprzęty żelazne. Ł. powstał w r. 1557 jako warownia w celu poskromienia Czeremisów. Od r. 1781 jest miastem powiatowem. — L ai szewski powiat, 4 807 w. kw. powierzchni, ok.

200 000 m-ców (1904), Tatarów i Czeremisów, przeważnie prawosławnych; wyznania maho-metańskiego około 60 000 m-ców. Ludność trudni się rolnictwem, hodowlą bydła, rybołówstwem i budową statków żeglarskich. Wiele rzek: Wołga, Kama i jej dopływy: Mesza, Mys, Mała Mesza i Nurma. Najważniejsza przystań: Polanskaja na Kamie. Gorzelnie i młyny. Największy jarmark doroczny we wsi Tiulacze z

E. Chw.

Łajma, postać mityczna litewska, feja, t. j. faturn; od niej zawisł los i powodzenie, więc wedle przysłowia niegdyś pospolitego: tejp łajma lerne-, „tak łajma postanowiła“. O atrybutach jej, postaci itd. milczą źródła autentyczne. Jest to wytwór t. zw. mitologii niższej; świadectw o niej dawniejszych nie posiadamy.

Lakier Aleksander, heraldyk rossyj. (* 1825 —f 1870), po ukończeniu wydziału prawniczego w Moskwie, zaciągnął się początkowo do służby w ministeryum sprawiedliwości, a później przeniósł się do minist, spraw wewnętrznych, gdzie kierował działem statystycznym. Był redaktorem komisy i, która opracowała projekt prawa o wyzwoleniu włościan w Rossyi. Napisał cenną, dziś rzadką pracę „Ruskaja gieraldika“ (Petersburg 1855), która zawiera jedyną w piśmiennictwie rossyjskiem historyę pieczęci w Rossyi, pierwszy przyczynek naukowy do dziejów powstania herbów rossyjskich. Z innych prac: „Obzor snoszenij mieżdu Rossijeju i An-glieju w w. XVI i XVII“ (Pet. 1850).

Łaknienie (esuriess. appetentia ciborum). Ustrój żywy, aby żyć i rozwijać się należycie, musi posilać się pokarmami stałemi i płynnemi w odstępach czasu niewielkich. Brak pierwszych wywołuje w nim uczucie Ł-a, które, gdy nie zostanie zaspokojone, przeradza się w głód, brak drugich staje się powodem p ra gni eni a (ob.). Ł. u stworzeń odżywiających się dostatnio objawia się tylko występującą w przerwach kilkogodzinnych chęcią spożycia ponownego pokarmu i bywa oznaką skończonego, lub raczej kończącego się trawienia pokarmów poprzednio spożytych. Jeżeli się Ł-a z powodów jakichkolwiek nie zaspokoi zaraz, wtedy wzmaga się, przeobrażając się pomału w głód, objawiający się uczuciem niemiłem czczości gniotącej w żołądku, po trwaniu zaś dłuższem także i w kiszkach, a wtedy czczość ta stać się może nawet bolesną.—Powstawanie Ł-a nie daje się objaśnić odczuwaniem przez ustrój potrzeby odżywienia się, ponieważ napełnienie żołądka rzeczami niestrawnemi i niepożywnemi Ł. na razie usunąć jest zdolne, przeto wnioskować należy, iż je wywołuje próżność żołądka i kiszek. Atoli takie oszukiwanie żołądka jest tylko do czasu możliwe, ponieważ stosunkowo dosyć prędko powstaje wtedy w ustroju pożądliwość pokarmu ogólna, od Ł-a różna, nie dająca się określić bliżej, ani też wytłumaczyć naukowo, ustępuje zaś dopiero po spożyciu pokarmu rze-

czywiście posilającego.—Wogóle sprawa Ł-a do- de la république à la fin du XV et au XVI s. tąd przez fizyologów nie jest należycie wy- avec les grecs, les slaves et les turces“ (Peters-jaśniona, a zatem, że nie sama tylko próżność żo-    burg 1883). Interesował się i pisarzami polskie-

E. Chw.

Lambin Mikołaj, syn Piotra (f 1882), badacz rossyjski kronik. Po ukończeniu uniwersytetu petersburskiego, był nauczycielem historyi w zakładach wojskowo-naukowych, a nako-niec bibliotekarzem Akad. Nauk w Petersburgu. Zdecydowany zwolennik normandyzmu, ostro wystąpił przeciwko hypotezie Kostomarowa o żmudzkiem pochodzeniu warjagów (,,Objasnienije skazanij Nestora o naczale Rusi“, Petersburg 1860). Najważniejszą zasługą Ł-na jest krytyczny rozbiór źródeł ,,Łatopisu‘‘ Nestora: jest to kronika przeważnie oparta na relacyach, które czynili duchowni bizantyjscy o stosunkach na Rusi. Odpisy z tych relacyi przechowywano przy cerkwi bizantyjskiej św. Eliasza w Kijowie (,,Opyt wozstanowlenija i objasnienija Nestorowej ljetopisi“, dotąd nie ogłoszona, jedynie wyjątki w „Żuru. Minist. Prosw. Nar.“ 1858

E. Chw.

L>r J. P.

łądka je wywołuje, przemawiają różne stany cbo- mi. Pisał o Modrzewskim (1874). robliwe, w których bywa wzmożone lub Osłabione, zupełnie niezależnie od napełnienia żołądka, albo też podlega zwyrodnieniu, t. j. przemienia się na pożądliwość nieprzepartą pewnych tylko pokarmów, nieraz niezwykłych, lub zgoła wstrętnych; zachcianki takie zwłaszcza zdarzają się u niewiast ciężarnych. Por O dżywianie.

Łamanie, Załamywanie się światła, ob.

Dyoptryka.

Łangie Mikołaj, prawnik rossyjski, historyk prawa, wieloletni działacz sądowy w Kijowie, Petersburgu, Charkowie, nakoniec senator (* 1821 — f 15 lipca 1894). Z pośród jego prac naukowych zamieszczonych po pismach prawniczych wymienić należy „Prawo Karne w Prawdzie Ruskiej“ (1861), rzecz nagrodzona przez Akademię Nauk, wielkiej wartości nau-

8. P.

no w

Łamanskij Eugeniusz, syn Iwana, finansista i mąż stanu rossyjski (* 1825 — f 1902), po ukończeniu liceum carskosielskiego, służył w ministeryum skarbu i na tem polu wiele przyczynił się do rozwoju stosunków kredytowych w Rossyi. Już w pierwszej swej pracy naukowej o historyi obiegu pieniężnego i o instytu-cyach kredytowych rządowych w Rossyi, pracy, która dotychczas nie straciła swego znaczenia, nawoływał rząd do reform odpowiednich. Wy- —1877). słany do Europy Zachodniej w celu zbadania tamtejszych urządzeń kredytowych, po powrocie uczestniczył w pracach komissyi nad reor-ganizaoyą banków w Rossyi, a kiedy utworzo-r. 1860 Bank państwa, został początkowo pomocnikiem, a następnie jego dyrektorem.

Łanowe, zwane inaczej poborem, danią króle wską, contribułio agraria, należało do tak zw. podatków sejmowych, t. j. do tych opłat, które pobierano na mocy uchwały sejmowej. Uchwalać Ł-e zaczęto w w. XV, w w. XVI zaś pobierano je już prawie corocznie. W ścisłem znaczeniu tego słowa Ł. było podatkiem płaconym od ziem ornych w stosunku do ilości łanów. Dawały je więc łany kmiece, dalej wójtowskie i sołtysie, co do których jednak stosowano pewne rozróżnienia: ci sołtysi, którzy kmieci nie posiadali, Ł-go nie płacili, inni płacili je o tyle, o ile nie szli na wojnę. Rolnicy-inieszczanie płacili Ł. w tejsamej wysokości, co i kmiecie. Ze szlachty płacili je tylko ci, którzy kmieci nie posiadali; jednak niekiedy (np. 1502) uwalniana była szlachta od Ł-go, jeżeli zobowiązana została służyć w po-spolitem ruszeniu. Ł-e szlacheckie było dwa-kroć mniejsze od kmiecego. Wysokość Ł-ego kmiecego za Aleksandra wynosiła 6—8 groszy, później wzrosła jeszcze, dochodząc za Batorego do 30 gr. Oprócz kmieci i szlachty zagrodowej płaciły Ł. jeszcze wsi wołoskie (za Aleksandra 8—18 gr. od setki owiec), nakoniec i ludność rolna, która na folwarcznych gruntach pod różnemi warunkami siedząc, znana była pod mianem zagrodników i komorników. Uniwersał z r. 1506 rozróżnia dwie kategorye komorników: posiadających pola orne, którzy płacili

E. Chw.

Wiele przyczynił się do powstania w Rossyi instytucyi wzajemnego kredytu. Wydał w tym celu broszurę agitacyjną oraz założył w Pe- kowej. tersburgu w r. 1863 pierwsze w państwie T-stwo kredytowe wzajemnej pomocy. Podczas głodu (1890 — 1892), wygłaszał prelekcye o głodach w Iudyach i wskazywał społeczeństwu ros-syjskiemu, jak narody kulturalne Europy zachodniej walczą z nędzą (ogłoszone Pet. 1892).

Łamanskij Włodzimierz, historyk, etuo • graf i lingwista rossyjski (* 1833 w Petersburgu), twórca szkoły slawistów rossyjskich, sla-wianofil starego typu, dowodzący odrębności wewnętrznej świata słowiańskiego od zach.-europejskiego. Po ukończeniu gimnazyum petersburskiego, wstąpił do uniwersytetu tamże, w r.

1859 uzyskał stopień magistra za pracę: ,,0 Słowianach w Azyi mniejszej, Afryce i Hiszpanii“, w r. 1865 otrzywał katedrę literatur słowiańskich w Petersburgu. W r. 1870 uzyskał stopień doktora („Ob istoriczeskom izuczenii greko-sławian-skawo mira w Jewropie“, tu uzasadnił teoryę o podziale słowiańszczyzny na dwa odrębne światy: grekosłowiański i romanosłowiański). W 1. 1862 -- 64 odbył podróż po ziemiach słowiańskich.

Z prac Ł-go, zasługują na uwagę: „Serbja i jugo-sławianskija prowincji Awstrji“ (1864); „Nacjo-nalnosii italjanskaja i sławianskaja w politicze-skam i kulturnom otnoszenjach“ (1864); ,,0 nie-kotorych sławianskich rukopisach w Biełgradzie,

Zagrebie i Wjenje z fiłołogiczeskimi i istori-czeskimi primjeczanjami^ (Petersburg 1864);

„Les secrets d’État de Venise et les relations

po 4 gr. i nie posiadających ich, którzy dawali tylko po 2 gr. Według uniwersału z r. 1578 „zagrodnicy ku zagrodom rolę mający, płacić powinni po 6 gr., zagrodnicy zaś, którzy domki mają i ogrody, a na czynszu bez robót są, po 12 gr. płacić mają“, w tymsamym czasie komornicy posiadający bydło dawali po 8 gr. nie posiadający po 2 gr. Podatek Ł. płacili nadto (za Batorego po 24 gr od głowy) tak zwani „luźni ludzie“, to jest dudarze, gęślarze i t. d., dalej „popi ruscy“, od których za Aleksandra pobierano po 45 gr. od posiadanej włóki, później po 30 gr. Przekupnie i prze- gusta“ (t. III), kupki wiejskie płacili na wsiach za Batorego po 12 gr., rybitwi po 8 gr., a którzy role mieli, oddzielnie z ról posiadanych. Karczmarze, co grunta mieli równo z kmieciami od ról płacili, rzemieślnicy wszelkiego rodzaju dawali za Batorego po 4 gr., w tymsamym czasie pobierano od młynarzy posiadających koła walne dziedziczne po 24 gr., a od posiadających koła doroczne po 12 gr. Piły, folusze, stępy od każdego koła po 15 gr., młyny wietrzne, czyli wiatraki dawały po 10 i 12 gr. Smolarze, dziegciarze i popielarze winni byli płacić po 12 gr.; od hut szklanych brano po 2 zł. Tak więc, pod nazwą podatku Ł-go ukrywał się nietylko podatek gruntowy, ale w pewnej mierze, choć nieznaczny podatek od innych zajęć wiejskiej ludności rolnej. Ogólny dochód z Ł-go za Batorego każdorazowo ze wszystkich ziem Korony wynosił 151 931 złp., za Zygmunta III w r. 1595 dochód z tego źródła dosięgał 146 289 złp. Ł. pobierane w jednakowej wysokości z gruntów złych i dobrych, obciążające głównie grunta włościańskie, nie było podatkiem sprawiedliwym, należy jednak zwrócić uwagę, że zwyczajnie w latach, w których płacono łanowe, uwalniano kmieci od płacenia dziesięciny, która wynosiła 15 gr. z łanu, tak iż właściwie kmiecie płacili poboru Ł-go nie 30, lecz 15 groszy. W w. XV w razie płacenia poboru Ł-go uwalniano kmieci od dawania oddzielnie 2 gr. poradlnego (ustanowionego w Koszycach 1374), jednak już za czasów Aleksandra porad lne płacono niezależnie od Ł-go. Ł. płacone w normie ustalonej za Batorego, t. j. w ilości 30 gr. z łanu nie zawsze wystarczało na potrzeby ogólne: w razie potrzeby uchwalono pobór podwójny „duplę“, potrójny „tryplę“, dochodząc w razach nadzwyczajnych do 50-krotnej wysokości. Wybierano pobór według wykazów gruntowych, czyli taryf sporządzonych co lat kilkanaście (znane są taryfy z 1. 1578, 1629, 1661). Niekiedy uchwalano pobór zabjuratami, t. j. pozwalano przysięgą stwierdzić, że ilość łanów się zmniejszyła. Pobór Ł-owy uchwalano stale do r. 1629, członek Rady Państwa, a w r. 1855 minister od tego czasu wyparło go podymne, wybieraue    spraw wewnętrznych. Na stanowisku tern wy-

w r. 1660. W w. XVIII spotykamy się już z zupełnie innym podatkiem, noszącym na^ę „łanowego“. Mianowicie jest to podatek pobierany mocą konstytucyi r. 1764 z łanów wybrani e c k i c h. Podatek ten daje dochodu od 30 do 60 tysięcy złp. — Literatura: Rutkowski Jan „Skarbowość polska za Aleksandra Jagiellończyka“ („Kwart, histor.“ 1909, str. ł); Lubomirski „Trzy rozdziały z historyi Skarbo-wości w Polsce“; Pawiński „Skarbowość w Polsce i jej dzieje za Stefana Batorego“; Korzon „Dzieje wewnętrzne Polski za Stanisława Au-

Dr Ig. B.

Łanowieckie starostwo niegrodowe, w woj. Podolskiem, pow. Kamienieckim i Czer-wonogrodzkim. W r. 1770 obejmowały miasto Jezierzany i wsi: Łanowce, Kozaczyzna, Zie-lińce, Cygany i Hluboczek, a posiadał je Wacław Rzewuski, het. polny kor., opłacając z niego kwarty złp. 2 902 gr. 12. Po zajęciu go przez rząd austryacki zostało sprzedane Sewerynowi hr. Rzewuskiemu, w r. 1780 za sumę złot. reń. 122 000.

Łanowy regiment, za czasów Rzplitej chorągwie, utrzymywane z opłaty łanów wybra-nieckich. Zniesiono opłatę i nazwę takich regimentów uchwałą konstytucyi z r. 1775. Ob. wybraniectwa.

Łanskoj Bazyli, syn Sergiusza, z rodziny pochodzenia polskiego, która w w. XVI osiadła w carstwie (f 183J). Kiedy po kampanii r. 1812 wojska rossyjskic zajęły Księstwo Warszawskie, Ł, został gubernatorem generalnym, oraz wszedł w skład Rady tymczasowej, której był prezesem. Zasiadał także w Rządzie Tymczasowym Królestwa wraz z Nowosilcewem i w senacie. Lecz już r. 1816 opuścił Warszawę, miasto dało mu bal, który kosztował do 400 dukatów, a szlachta drugi. Nie pozostawił po sobie wspomnień niemiłych: „leniwy, lubieżny, w gruncie jednak nie zły człowiek... ileż inny na jego miejscu mógł złego uczynić, przecież nie prześladował, a kiedy mógł usłużył“, to świadectwo nieprzejednanego J. U. Niemcewicza mówi o nim najlepiej. W r. 1823 — 1827 Ł. zarządza ministeryum rossyjskiem spraw wewnętrznych. Był członkiem Rady państwa.

Łanskoj Sergiusz, hr., syn Stefana, mąż stanu rossyjski (* 1787 — f 1862), w wieku młodzieńczym należał do liberalnych kół społeczeństwa rossyjskiego. Za Aleksandra I był członkiem loży masońskiej prowincyonalnej, później wprowadzony przez przyszłego dekabrystę A. Murawjewa do Związku Dobra Publicznego, usunął się stamtąd przed wypadkami grudniowemi r. 1825. Za Mikołaja l gubernator we Włodzimierzu i w Kostromie, w r. 1850

w stosunku do ilości chałup (dymów), nie do    stąpił jako zwolennik reform. Acz w komitecie

ilości łauów. Później jednak od czasu do czasu j ministrów był zawsze w mniejszości, jednak popie-wraca znów pobór Ł-owy, np. uchwalono go    rany przez dworskie koła liberalne (w. ks.Konstan-

X24

Wielka £nc, Powsi Ilustr. Ser, I. Tom XMII-IV. Zesz 352a.

drje I".

Łany (w Polsce). Dawni autorowie podają cały szereg Ł-ów: 1)Ł. staropolski v. królewski stary (laneus reyius anti-ąuus) —126 morgów, czyli 2126 250 łokci kw. 2)Ł. królewski wójtowski v. rewizor s k i ( l. reyius advocatialis s. putativus) morgów 90; 3) Ł. królewski sprawdzony (l. reyius certifia dus) — 85’/3 morga; 4) Ł. królewski h y b e r u o wy—morgów 64⁴/₅; 5) Ł. frankoński w i ę k s z y— 5072 morga; 6) Ł. frankoński v. niemiecki 43³/₅; 7) włóka chełmińska- morgów 30, czyli 506 250 łokci kw.; 8) Ł. polski v. kmiecy więk-morgów 2lV₂ czyli 362 880 łokci kw.;

filozof." 1888, 49—95)

Łańcuch, wyraz pochodzenia niemieckiego (Lanne — hołobla, dyszelek), choć według J. Karłowicza zakończenie niejasne. Biskupski („Beiträge zur slav. Dialektologie“, 23, 30) podaje lehnzuy i Unnetoch, których Karłowicz nigdzie nie znalazł. Ogniwa rozmaitego kształtu spajane ze sobą, a służące do najrozmaitszych celów praktycznych; w przenośnem zaś znaczeniu (łańcuch wojska, kuropatw, obławni-ków) używa się tego terminu na oznaczenie rozproszonej gromady zespolonych osobników. Ł. jako oznaka zaszczytna ob. Oznaki Zaszczytne w Polsce, Ser. II, t. V — VI,

u k.

Ł.

Liouville“, 1841) i Lindelöfa („Math. 1870).

O CC£

ty Mikołajewicz i w. ks. Helena Pawłówna), hamował zapędy wsteczników. Kiedy przeważyły ostatecznie wpływy reakcyjne (kwiecień 1861), usunął się wraz z Milutinem. Na od-chodnem otrzymał tytuł hrabiowski. — Por. Czumikow ,,Gr. Ł.“ („Rusk. Star." 1789, t. 26); Mielników „Graf Ł.‘‘ („Rusk. Archiv" 1879); Łeroy-Beaulien ,,Un homme d’état russe"; Py-pin „Obszczestwiennoje dwiżenije pri Aleksan-

E. Chw.

szy

9) Ł. kmiecy mniejszy—12 morgów.—Ł. był dziedziną rolną najpierwotniejszą tubylców polskich, zwaną także radiem, o wielkości różnorodnej. Zbiegiem czasu (w XII st.) ustala się średnia jego wielkość. Polski Ł. jednak nie rozwiuął się samoistuie, ustępując pierwszeństwa Ł-owi wprowadzonemu wraz z kolo-nizacyą niemiecką. Wprowadzone przez osadnictwo Ł-y znały tylko dwa typy: Ł. mały flamandzki, zwany także chełmińskim lub szwedzkim, 30 morgów dawnej miary; oraz Ł. wielki frankoński morgów 43 ¹/i.— Wszystkie istniejące później w Polsce rodzaje Ł-ów nie są niczem innem, jeno bądź rolami, obejmującemi dwa, trzy lub cztery Ł-y flamandzkie lub frankońskie (rodzaje 1—4), bądź też pół-lub ćwierćłaukami (rodzaje 8 — 9). — Por. Waitz „Ueber die altdeutsche Hufe‘‘ (Getynga 1854); Grünhagen „Ueber die Grösse d. schlesischen Hufe" („Ztschr. f. Gesch. Schlesiens.‘‘ 1868, IX); Piekosiński „O Ł-ach w Polsce Wieków Średnich" (zawiera także bibliografię dawniejszą; „Rozpr. Ak. wydz. liist.-

M. Han.

Łańcuch mierniczy — przyrząd do mierzenia odległości na gruncie. Składa się z szeregu stalowych pręcików, połączonych za pomocą pierścieni tak, iż odległość między środkami dwu sąsiednich pierścieni wynosi umówioną jakąś jednostkę, np. stopę. Co piąty pierścień, dla łatwiejszego ich rachunku, bywa znacznie grubszy od innych, dwa zaś skrajne są na tyle rozszerzone, aby dawały się zakładać na t. zw. kosz tur: jest to gruby drewniany drąg, przeznaczony do przenoszenia Ł-a, a zao-patrzany u spodu w okucie, mające kształt odwróconego na dół stożka z podstawą nieco szerszą od samego drąga. Używany u nas łańcuch składa się ze 150 ogniw, tak iż długość jego wynosi 10 prętów miary nowopolskiej.

Łańcuchowa linia -- krzywa, której postać przyjmuje ciężka nić nierozciągalna, giętka i jednorodna, wolno zawieszona w dwuch stałych punktach. Równanie jej, wyprowadzane we wszystkich niemal podręcznikach mechaniki i rachunku waryacyjnego, można otrzymać w bardzo prostej postaci:

00

y — k Ch ~ gdzie Gh jest znakiem dostawy

iCy

hyperbolicznej, x i y spółrzędne prostokątne, pozioma: pionowa, a k—stały parametr, wyrażający i mechanicznie, stosunek przyśpieszenia siły ciężkości do wagi nici w jednostce długości, geometrycznie zaś — rzędną punktu najniższego, zwanego wierzchołkiem. Oś Y jest osią symetryi. Oś X nazywamy podstawą. Ze wszystkich krzywych, poprowadzonych przez dane dwa punkty, 1. ł-owa ma środek ciężkości najniżej umieszczony. Przez obrót 1. ł-owej koło podstawy tworzy się powierzchnia, której dwa główne normalne przecięcia mają promienie krzywości, różne jedynie co do kierunków, tak iż średnia krzywizna takiej powierzchni równa się zeru: powierzchnia ta, zwana katenoidą, należy więc do tak zwanych powierzchni najmniejszych (minimalnych). Na 1-ę ł-ową pierwszy zwrócił nwagę Galileusz (1638), biorąc ją jednak za parabolę: błąd ten sprostował Junge (1669), dopiero Jan i Jakób Bernoulliowie, Huygens i Leibniz (1692—90) określili istotną jej postać i własność. Z prac późniejszych zasługują na uwagę badania Delaunaya (,,Journ. de

Ann.‘‘

A. Ł.

Łańcuchowa reguła — sposób zamiany jednych miar na drugie za pośrednictwem szeregu miar pośrednich. Warunki zagadnienia, rozwiązywanego za jej pomocą, zestawiamy pospolicie w t. zw. łańcuchu:

(M) =

(A)    =

(B)    =

K (K) = l (L) /, (L) = m (M)

A. Ł.

Red.

tyka.

krzem.

który odczytujemy w sposób nast.: Ilu jednostkom gatunku (M) odpowiada a jednostek gatunku (A), jeżeli: a jedn. (A) odpowiada b jedn. (B), b, jednostkom (B) — c jedn. (C) i t. d., nakoniec l jednostkom (L) odpowiada m jednostek (M). Wynik:

a, bi Cj . . . Ij

możemy otrzymać bezpośrednio, mnożąc stronami równości będące ogniwami powyższego łańcucha.

Łańcuchowe nłamki, ob. Ułamki. Łańcuchowy wniosek (Sorites), szereg wniosków skrócony, mający formę jednego tylko wniosku, co uskutecznia się przez opuszczenie pierwszych lub drugich części syllogiz-mów pojedyńczych, skutkiem czego te łączą się w jeden wniosek. Używana w logice nazwa (gr. ooopóę, kupa) pochodzi stąd, że wnioski są tu nagromadzone w jeden; łańcucho-w y m zaś wniosek ten nazywa się dla tego, że zdania wniosków pojedyńczych tak są z sobą złączone, iż ostatnia część pierwszego jest zarazem pierwszą częścią drugiego wniosku.

Łańcuchów, wieś nad rz. Wieprzem, pow, chełmski. Kościół par. murowany i dom schronienia dla starców i kalek. Dawna to osada, której właściciele przybrali z czasem przydomek Kuropatwa. Zygmunt I, pozwolił przywilejem r. 1519 wydanym, Ł. zamienić na miasto. Był tu niegdyś wielki zamek, którego teraz śladu niema. Blisko dworu staw kilka set morgów przestrzeni mający, na którym są trzy wyspy. Na jednej z nich, Okopy, szaniec w kształcie czworoboku, najeżony po bokach czterema owalnemi nasypami. Tu urodził się i mieszkał powieściopisarz Kajetan Suffczyński (Bodzantowicz).

Łańcuchy kinematyczne, ob. Ki nem a-

Łańcuchy węglowe—w chemii organicznej bezpośrednie połączenia atomów węgla pomiędzy sobą bez względu na inne złączone z niemi pierwiastki, innemi słowy węglowe szkielety wszelkich związków orgauicznych. Zależnie od ilości złączonych pomiędzy sobą atomów węgla i ich sposobu związania, rozróżniamy ł-y w-e: co do ich długości (od zawierających dwa atomy węgla do znanych już obecnie dokładnie 60-atomowych i badanych, jeszcze bardziej złożonych), proste lub rozmaicie rozgałęzione, nakoniec otwarte lub zamknięte (związki pierścienne, cykliczne). Oczywiście, iż istnieją i są nam znane ciała zawierające w sobie ł-y w-e o charakterze mieszanym, a więc złożone z kilku ł-ów odpowiadająch poszczególnym z wymienionych wyżej cechom. Prawie nieograniczona zdolność atomów węgla do łączenia się pomiędzy sobą w łańcuchy jest

jedną z najznamienuiejszych jego, wyróżniających własności i tworzy główną przyczynę zadziwiającej mnogości związków organicznych, których, jako ciał już określonych, znamy około 200 tysięcy. W słabym tylko stopniu porównać się dają pod tym wzlędem z węglem siarka i

Dr Ą. J. G.

Łańcucki Wojciech (Ąlbejrtus), dr. obojga prawa, prof. Akad. krakowskiej, prawnik (f 1686). Kanonikiem krakowskim został w r. 1680, poprzednio był archidyakonem pi-lickim i proboszczem kollegiaty Wszystkich Świętych w Krakowie. Pisał dzieła prawnicze i układał wiersze łacińskie, rozrzucone w różnych panegirykach. Wydał z druku: „Quaestio juridica de jure immunitatis ecclesiasticae sive contributionibus spiritualium“ (Kraków 1658), a nadto: „Quaestio de animae humanae in statu separationis operationibus“ (tamże 1646); „Quaestio de Emphiteuticae Rei alienatione et poena non soluentis Cononem“ (Krak. 1651). Estreicher XXI.

Łańcucki Józef Kalasanty, jeden z najcelniejszych mówców kościelnych (* na Rusi 1756 — f 1841 w Krakowie). Do zgromadzenia pijarskiego wstąpił w Podolińcu r. 1772, poczem w szkołach pijarskich pełnił obowiązki nauczyciela w Łukowie, Radomiu, Rawie, Lublinie i Warszawie. Następnie zajmował się edukacyą prywatną w domu Darewskich i Myszkowskich. W r. 1783 obrany kaznodzieją katedralnym krakowskim, sprawował teu urząd do r. 1800, zjednawszy sobie sławę mówcy znakomitego. W r. 1798 za indultem apostolskim otrzymał sekularyzacyę, został scholastykiem piliekim, proboszczem w Młodzawach i dziekanem kollegiaty opatowskiej. Mianowany kanonikiem katedraluym krakowskim w r. 1802. Obok tego przez cztery lata dawał lekcy e wymowy kościelnej jako prof. nadzwyczajny Akad. Jagiellońskiej, za co też otrzymał stopień doktora. W r. 1811 w d. 15 sierpnia, jako w uroczystość imienin Napoleona I, za kazanie w katedrze krakowskiej, ks. J. Poniatowski ofiarował mu przez udzielone prezenty infułę archiprezbiteryalną kościoła Panny Maryi w Krakowie. W r. 1812 został prałatem scholastykiem kapituły krakowskiej; w r. 1837 przy nadaniu konstytucyi wolnemu miastu, trzymał laskę marszałkowską, na co wybity jest medal. Tegoż roku mianowany członkiem towarzystwa nauk. krak.. nie raz bywał posłem na sejm Rzplitej krak., a w senacie zasiadał rok jeden jako delegowauy z kapituły. W r. 1819 obrany rektorem uniwersytetu Jagiellońskiego, był przytem dziekanem miejskim i prezein tow. nauk. Oprócz wielu kazań i mów miewanych w rozmaitych okolicznościach, którę w swoim czasie wielki rozgłos miały (np. podczas sypania kopca Kościuszki i obrzędów pogrzebowych, pogrzeb ks. Poniatowskiego), pisał bajki

ma

60

i wiersze ulotne. Wszystkie te dzieła, poprzednio oddzielnie ogłaszane, potem razem zebrane wyszły z druku p. n. „Kazania postne i na niektóre uroczystości miane“ (Warsz. 1784); „Kazania i mowy staraniem ks. Teodora Kilińskiego, (Poznań 1856); „Pisma rozmaite i Odezwy przygodne w przedmiotach moralnych, naukowych i obywatelskich“ (Krak. 1834); „Bajki“ (tamże 1832). Pracował nad słownikiem wyrazów tak bliskoznacznych jako też stopniowaniem swojem mocniejszych, dosadniejszych i treściwych na wzór francuzkiego dzieła Girarda, który został w rękopiśmie.

Łańcuszkowa piła (Scie à chaîné) narzędzie chirurgiczne, wynalezione przez Jeffraya, służące do przecinania kości w miejscach dla piły zwykłej niedostępnych. Jest to taśma stalowa, wązka, złożona z szeregu licznego ogniwek połączonych między sobą ruchomo zawia-skami, a mających po jednej stronie ząbki

COLLIN

Fig. 170. Piła ńcuszkowa— c rączka stała, sposób jej przyt rdzenia i dwa ogniwka końcowe piły. Po stronie drugiej rączka z haczykiem, dająca się dowolnie odejmować. V₂ wielk. właśc.

ostre, jak piła zwykła. Końce taśmy opatrzone są w rączki poprzeczne, z których jedna jest przytwierdzona stale, druga zaś tylko przyczepiona za pomocą haczyka. Odczepiwszy rączkę tę, przeciąga się taśmę pod kością, która być przepiłowana, poczem, założywszy znów rączkę, pociągając na przemian ręką prawą i lewą kość się przecina. Obok zalet niezaprzeczonych Ł. p. posiada wadę tę, że psuje się łatwo, a także, zwłaszcza w ręku mniej wprawnych, zacina się często, dla tego też wielu chirurgów przyznaje przed nią pierwszeństwo prostej piłce Larreya (ob.), rzeczywiście mogącej zastąpić ją najzupełniej.    J- **•

Łańcut, miasto pow., w Galicyi Zachodniej, w obw. Rzeszowskim, niedaleko Wisłoka, pod 39°52 dł. wsch. i 50p8’ szer. płn. Starostwo, rada i sąd pow., poczta, telegraf, szkoła 4-kl. męzka, zarząd dóbr ordynacyi Ł-kiej (w 1828 utworzonej) hr. Potockich, st. kolei arc. Karola Ludwika, kościół parafialny z w. XIV (w 1488 ua nowo przez Stan. Pileckiego, dziedzica Ł-ta, z muru wzniesiony, z grobowcami Stan. Lubomirskiego i hr. Potockich), t-stwo zaliczkowe i kasa pożyczkowa gminna. M-ców około 4 000. Przemysł płócienniczy i garbarski. Fabryka likierów, wódek i wody koloń-skiej. Jarmarków dorocznych 11. Targi co piątek. Na płn. od miasta w parku rozległym zamek Potockich w stylu Odrodzenia, w r. 1641 przez Stan. Lubomirskiego wzniesiony, z cenną biblioteką i zbiorami sztuki. Miasto rodzinne Jana z Ł-ta, matematyka (ob.). Założycielem Ł-a jest Kazimierz W., który, po sprowadzeniu kolonistów z Landshuta w Bawaryi, osiedlił ich w tem miejscu. Stąd nazwa miasta. W r. 1376 spotykamy się po raz pierwszy w dokumentach z Ł-em. W r. 1410 Ł. należał do Otona z Pilczy. W r. 1417 gościł tu Jagiełło i zapoznał się tu z przyszłą swoją żoną, Granowską z Pileckich. W r. 1498 pali Ł. wda wołoski, Stefan. W r. 1502 niszczą go Tatarzy. W w. XVI Ł. staje się jednym z ognisk protestantyzmu w Polsce. W r. 1549 Krzysztof Pilecki przerabia kościół na zbór protestancki. W 1. 1565 i 1567 odbywają się tu synody protestanckie, W r. 1573 przechodzi Ł. jako posiadłość do Stadnickich. W r. 1628 nabywają go Lubomirscy i budują w r. 1641 zamek obronny. W r. 1646 odwiedza Ł. Jan Kazimierz. W r. 1657 pali miasto Jerzy Rakoczy. Po śmierci ostatniego właściciela Ł-a z rodu Lubomirskich i jego żony, majętność Ł. przeszła po roku 20-stym w. XIX na własność hr. Alfreda Potockiego, który w r. 1828 utworzył z niej ordynacyę.—Łańcucki powiat zajmuje 1 991 kim. kw. powierzchni, graniczy na płn. z pow, niskim, na wsch. i płd. — z jarosławskim, na płd. — z brzozowskim, i na zach. — z rzeszowskim i kolbuszowskim, liczył (w r. 1900) — 92 691 m-ców (45 449 męż. i

47    242 kob., podług wyznania 79 630 rzym.-kat., 5 262 gr.-kat. i 7 236 wyzn. mojżeszowe-go). Według narodowości (względnie języka towarzyskiego) było 88 440 Polaków, 2 773 ru-sinów i 826 Niemców. Według stopnia oświaty: 23 105 umiejących czytać i pisać i 54431 analfabetów. Według wieku; 36 749 do lat 14 włącznie, 50 516 — w okresie lat 15 i 5 426 w wieku ponad lat 60. W wieku zaś szkolnym (6 — 13 lat) było 18 367 osób. Zawo-dowo-czynnych 55162 [rolnictwem trudniło się

48    588 (88.08$), przemysłem — 2 030 (3.68$), handlem i komunikacyami — 1 142 (2.07 % ), służbą dochodową i zarobkami — 340 (0.62 $ ), służbą publiczną i zawodami wolnemi —

1 368 (2.48$), bez zawodu -• 1180 (2.14%), i służbą domową oraz przy rodzinie — 514 (0.93$)j. Grunta przeważnie niże piaszczyste, porosłe borami sosnowemi, zwłaszcza w części północnej, która tworzy niejako ciąg dalszy

puszczy sandomierskiej. W borach rozwinięty wyrób potażu i terpentyny. Podział własności ziemskiej podług rodzaju uprawy następujący: pod rolą 71019 ha (61.9$), pod łąkami —

żynieryi przebywał tam do r. 1857, a po powrocie był urzędnikiem drogi żelaznej Terespol-skiej 1868 — 81. W r. 1863 zajął się badaniem flory krajowej: przeprowadził badania granic rozmieszczenia gatunków roślin, rosnących w Król. Polskim i dzielnicach przyległych. Ogłosił: „Zasięgi pionowe niektórych roślin w Tatrach“ („Pam. Fiz.“ 1883); „Zasięgi roślin różnych rodzin“ („Pam. Fiz.“ 1889—92; 25 map, na których oznaczył linie rozmieszczenia 400 przeszło gatunków); „O roślinności jawno-kwiatowej okolic Warszawy“ („Pam. Fiz.“ 1882); „Roślinność Sandomierza i gór Pieprzowych“ (tamże 1887); „Rośliny z okolic Białej Cerkwi“ (tamże 1889) i t. d. Opisał nadto liczne swe wycieczki po kraju i Kaukazie, jak: „Z Tyflisu pod Ararat“ („Tyg. Ilustr.“ 1886—

9 369, (8.2$), pod ogrodami — 1 356 (1.2$), pod pastwiskami — 8 091 (7.0%), pod lasami

—    20 375 (17.8°/₀) i pod moczarami i stawami

—    125 (0.1%). Stosowanie maszyn do uprawy roli słabe: wszystkiego w r. 1906 było 2 parowe i 16 konnych młockarni, 15 konnych sieczkarni, 3 kosiarki i 2 siewniki. Hodowla zwierząt nisko stoi: w r. 1900 liczono: 11907 koni, 39 826 bydła rogatego, 2 kozy, 1740 owiec, 10 749 świń, 1 993 ule pszczół i 77 303 sztuk ptactwa domowego. Niewiele szkół: wr.

giański „Skóra tygrysa“ („Bibi. Warsz.“ 1863). Por. A. Slósarski „Kazimierz Ł.“ („Wszechświat“ 1893).

Łapczyński, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem —trzy kopie żółte z gwiazdą- środkowa żelaźcem na dół, boczne do góry ukośnie. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ręka zbrojna z mieczem. Odmiana herbu J e-lita (ob.), nadana Walentemu Ł-mu za czyny rycerskie w r. 1581 -ym przy adoptacyi hetmana Zamoyskiego. — Źródła: Paprocki; Niesiecki;

1905—6 czynnych publicznych szkół ludowych było 42 (41 polskich i 1 ruska). Szkół prywatnych 3 (1 polska i 2 niemieckie). Podatek 7); „Z powiatu Trockiego do Szczawnicy“ gruntowy opłacają 36 103 osoby. Dochód czysty J („Pam. Fiz.“ 1892) i in. Ogłosił poemat geor-katastralny, podlegający podatkowi w r. 1906 wynosił 550 212 kor. Drogi słabo rozwinięte.

Jedynie kolej arc. Karola Ludwika przerzyna powiat. Drogi wodne: oprócz Sanu rz. Wisłok.

Przedsiębiorstw handlowych w r. 1902 liczono 2 873 z 4 724 osobami: w przemyśle przetwórczym—1872 z 3054 osobami, w handlu i ko-munikacyach — 1001 z 1670 osobami. E- Chw-

d.

Łapicki Julian rolnik i publicysta (* 1829 w Boczejkowie, pow. Lepelski — f 1894). Kandydat nauk przyrodniczych uniw. petersburskiego. Jako obywatel pow. mińskiego, był czynny w sprawie uregulowania sprawy włościańskiej. Później osiadł w Gidlach (pow. noworadomski). Pisywał w sprawach ekonomicznych, a niektóre artykuły jego, jak „Wielka i mała własność ziemska w Król. Polskięm“

Z Łańcuta Jan, matematyk polski w. XV, profesor Akad. Jagiellońskiej, autor pierwszej u nas arytmetyki w jęz. łac. p. n. „Algorithmus linealis cum pulchris conditionibus duarum Ostrowski, regularum; de Tri, una de integris; altera vero de fractis, regulisque socialibus et semper ido-neis exemplis adjunctis“ (Kraków 1513; wyd.

A. Ł.

12 — 1563); poszczególne wydania tej książki wykazuje Żebrawski.

(Ateneum 1877) mają wartość znaczną. Cenniejsze z prac jego: „Rozbiór krytyczuy fizyo-logii powszechnej J. Supińskiego“ („Gaz. Polska“ 1868); „Rozbiór krytyczny filozofii natury d-ra Levittoux“ (tamże 1869); „Ideały doktry-nerów“ („Niwa“ 1881); „Służebności włościańskie“ (Ateneum 1878); „Stosunki gminne w w Król. Polskięm“ (Ateneum 1881, także odbitka, Warsz. 1881); „Pług, zasady jego budowy“ („Gaz. Rolnicza“ 1883, a także odbitka); „Szkoły elementarne w Król. Polskięm“ („Niwa 1880). Nadto wiele artykułów drobniejszych „Echu“, „Niwie“, „Gaz,

L. K.

Łapczyński Antoni Chryzanty, kaznodzieja, dr. teologii, kanonik smoleński, kaznodzieja u św. Floryana i proboszcz u św. Stefana w Krakowie, żył w końcu w. XVII i w pierwszych latach w. XVIII. Wydał mnóstwo pojedyń-czych kazań i poezyi łacińskich. Ważniejsze: „Solium Połoniae, regum ducumque“ (bez wskazania miejsca — pochwały królów polskich w sześciowierszach), oraz podobnej treści „Majestat polski w summaryusz skompendyowany“ (1720; rozszerzony 1739). Tytuły niezmiernie preten-syonalne, „Róża w zbawiennym zapuszysta ogrodzie“. Tłómaczył na polski Lubomirskiego Stan. Herakliusza „Adverbiorum moralium... libellus“ („Adverbia moralne“ Warsz. 1714, drugiemu wydaniu dał tytuł: „Salomon Polski,

Stanisław Lubomirski, w adverbiach moralnych“ w „Gaz, Polskiej“,

Warsz. 1737).

Łapczyński Kazimierz, botanik (* 1823 w Kupiszkacb, gub. Wileńskiej — f 1892), kształcił się w gimnazyum w Szczebrzeszynie i w oddziale matematycznych „kursów dodatkowych“ w Warszawie 1840—41, poczem pracował jako inżynier w dyrekcyi komunikacyi lądowych i wodnych. W r. 1846 przeznaczony do służby wojskowej na Kaukaz, jako oficer in-

Red.

Rolniczej“, „Rolniku i Hodowcy“.

Łapiński Teofil, rodem z Galicyi, kształcił się w Theresianum wiedeńskiem. Oficer ar-tyleryi. W r. 1848 walczył przeciwko Węgrom z Szandorem Nagym. Potem przeniósł się do Turcyi i przybrał imię Taffik-bej. W r. 1850 bawił na Kaukazie. Po kampanii Krymskiej wrócił do Turcyi, a po r. 1863 osiadł we Frań-cyi. Ogłosił: „Feldzug der Ungar. Hauptarmee im Jahre 1848. Selbsterlebtes“ (Hamburg 1850); j rozmaitych czasopismach lub osobno. Niektóre „Die Bergvölker des Kaukasus und ihr Frei- z nich zebrał autor razem pod tyt.; „Poezye“ heitskampf“ (Hamburg, 2 t., 1863).

(Krak. 1829). Zginął jako wojskowy w r. 1831.

Łaptiew — nazwisko dwuch marynarzy i podróżników rossyjskich w w. XVIII. Jeden z nich, Dymitr, w r. 1738 udał się łodzią z Jakucka z biegiem Leny aż do Oc. Lodowatego, a potem w ciągu lat kilku próbował wzdłuż brzegów dostać się do Kamczatki; w tej podróży niebezpiecznej udało mu się dotrzeć jedynie do uścia Kołymy. W r. 1742 zwiedził i opisał rz. Anadyr. W r. 1757 został admirałem. Drugi, Charyton (f 1763), w r. 1739 wyruszył również z Jakucka, od uścia Leny skierował się na zachód, zbadał zat. Chatangi, poczem bezskutecznie usiłował opły-nąć półwysep Taj my r, dostał się więc nań drogą lądową i w kilku wyprawach (psami) poczynił pomiary i sporządził opis tej dzikiej aż dotąd okolicy.

Łaryanowskie sstwo uiegrodowe, w woj-dztwie Mścisławskiem. Podług metryk lit., składało się w r. 1730 z dóbr i włości: Łaryanów, Dudczyca, Tuchołdów, Rewiaki, Droździenicze, Rabieki i Oleszkowszczyzna. Od połowy w. XVII posiadali je. Kamińscy, Siesicki - Dowmont, Ponińscy, Zemboccy, Iliuiczowie, Szpilowscy, Wołowiczowie, wreszcie z mocy przywileju Stan. Augusta d. 8 mar. r. 1768 po Michale Łopacińskim, pisarzu w. ks. lit., dzierżył je Franc. Święcicki, rotmistrz wdztwa Mścisław-skiego, opłacając z niego kwarty złp. 243 gr. 7, a hiberny złp. 622. D. 16 wrześ. 1772 przeszło z całem woj-dztwem pod panowanie rossyjskie.

Łascy, ród polski herbu Korab, piszący się pierwotnie de Lassho, później a Lasco. Rodzina ta występuje w dziejach w w. XV: O 1 b r ac ht, kaszt, łędzki, zakłada Łask, od którego ta gałąź Korabitów bierze swoje nazwisko, a brat jego Jan Radlica był biskupem krakowskim. Syn Olbrachta, Jan, chorąży sieradzki, wyrusza w pielgrzymkę do Ziemi św.; — pierwszy to objaw ducha niespokojnego tej rodziny, tak sławnej ze swej ruchliwości. Nietylko wrócił utraciwszy wzrok, ale podszarpał mocno swój majątek. Syn jego, Jędrzej, już nie piastuje żadnej godności, nawet powiatowej. Dopiero z synów jego wypłynie prymas J an (ob.), oraz Jarosław w-wda sieradzki. Synami Jarosława byli: J a n reformator (ob.), H i e r o u i m J aro sław (ob.), oraz Stanisław (ob.). Zasłynął jeszcze w dziejach Olbracht (ob.), syn Hieronima Jarosława, â na jego dzieciach dom Ł-ich wygasł, bo i dzieci Stanisława zeszły bezpotomnie. Wypływa jeszcze syn reformatora Jana, Samuel, ale szlachta prawowierna zbyt pamiętała urodzenie jego, aby mógł zająć wybitniejsze stanowisko; podobno istnieli i dalsi potomkowie Jana. Ł. przeżyli się w trzech pokoleniach. Żadnemu z jego członków nie brakło

Łapiński Dominik, sławny kaznodzieja wileński, Karmelita. Wydał z druku wiele kazań, umieszczał artykuły w „Dzienn. wileńskim“ o wymowie kaznodziejskiej (1816 t. IV). Kazania: ,,Kazania o udoskonaleniu rozumu i u-kształceniu serca“ (Wilno 1808); „O przyjaźni“

(tamże 1809); ,,0 powinnościach dopełnienia obowiązków człowieka chrześciańskiego i obywatela“ (tamże 1810).

Łapiński Aleksander, inżynier-mechauik i przemysłowiec (* 1818 w Jastkowie, gub.

M. Ab.

Lubelskiej — f 1900 w Warszawie). Po ukończeniu konwiktu oo. Pijarów i szkoły rysunkowej technicznej, oddał się praktyce górniczej i technicznej przy Steinkellerze. Później Ł. wszedł na budującą się drogę żelazną War-szawsko-Wiedeńską (1845 —1857). W końcu założył pierwszy młyn parowy w Zegrzynku nad Narwią w r. 1860, systemu francuskiego, a w r. 1870 największą podówczas piekarnię w Warszawie, Nową. Testamentem zapisał rb.

Red.

40 000 na cele dobroczynne i legaty zabezpieczył na swym domu. Ł. przełożył Hutton Gregory ’ego „Przewodnik dla maszynistów kierujących parowozami“ (1845; spolszczył nazwy techniczne części lokomotyw, jako też przyrządów na kolejach używanych).

Łappo-Danilewskij Aleksander, syn Sergiusza, historyk rossyjski, zasłużony badacz dziejów wewnętrznych Rossyi. Po ukończeniu gimuazyum w Symferopolu wstąpił do wydziału liist.-filologicznego w Petersburgu; uzyskał stopień magistra za pracę „Organizacija prjamogo obło-żenija w Moskowskom gosudarstwje so wremien smuty do epochi preobrazowanij“ (Petersburg

1890), poczem jako docent zaczął wykładać historyę Rossyi w uniwersytecie petersburskim i w Inst. archeologicznym. W r. 1891 profesor nadzwyczajny Instytutu archeologicznego, w 1894 członek-korespondent komisyi archeologicznej i członek rzeczywisty komisyi archeo-graficznej, nakoniec Akademii Nauk. Z cennych prac jego zasługują na uwagę: ,,Skifskija drje-wnosti“ (Petersburg 1887); „Kormljenaja kniga Kostromskoj czetwierti 1613—1627“ (Pet. 1894);

,,Kriticzeskija zamjetki po istorji naroduago cho-zjajstwa w Wielikoin N.-Gorodje i jego obłasti za w. XI —XV“ (tamże 1895); ,,Sobranie i swod Zakonow ros. imperii sostawlen, w carstwowa-nje imp. Ekateriny II“ (tamże 1897); ,.Oczerki wnutrjenniej politiki imp. Ekateriny II“ (tamże 1898); „Russkija promyszlennyja i torgowyja kompanii w pierwoj poło winie XVIII st.“ (tam-

że 1899).

E. Chw.

Łapsiński Józef, wierszopis, rodem z Krakowa, tamże pobierał nauki. W swoim czasie uważany w Krakowie za jednego z najlepszych poetów polskich. Drobne jego poe-zyjki, gładkie i zręczne, drukowane były po

Red

A. Br.

05 | O«

£ (niekiedy £ lub 5’ 5’ 6’

ząb mięsożerny mały, sęczkowaty; za nim u góry i u dołu tylko jeden często silnie rozwinięty ząb trący. W okolicy otworu odbytowego zwykle istnieją osobliwe gruczoły. — Ł-ate zamieszkują wszystkie części świata z wyjątkiem Australii; nadzwyczaj zwinne, chytre i krwiożercze, wychodzą na łowy zwykle w nocy, wyrządzają znaczne szkody w kurnikach i gołębnikach, żywią się także szczurami i myszami; niektóre gatunki należą do liczby doskonałych pływaków i polują przedewszystkiem na ryby, inne żywią się także roślinami. Wielu przedstawicieli tej rodziny dzięki ładnemu futerku ma wielkie znaczenie w handlu. — Do rodziny tej m. in. należy rodzaj łasicy (Mustela); zwięrzęta palcochodne z krótkiemi palcami, za-opatrzonemi w małe, ostre pazury; w uzębieniu u góry cztery, u dołu pięć zębów trzonowych, ostatni górny ząb trzonowy mały, dolny ząb mięsożerny bez wewnętrznego sęczka; ogon uwłosiony, wynoszący mnej niż połowę długości ciała. Przebywają Ł-ce w norach lub zabudowaniach; gruczoły odbytowe wydzielają ciecz o nadzwyczaj nieprzyjemnym zapachu. —Do rodzaju tego m. Ann. gatunkami należy łaska

>•,

wyższych zdolności, ale wszystkim brakło miary, kierunku.

Łasica, ob. Łasicowate.

Łasicki Jan, teolog i historyk polski (* 1534 —f po 1599), rodem z Małej Polski, bawił r. 1557 i 1558 w Zurychu i Paryżu, 1560 w Rzymie; kalwin, przeszedł r. 1567 do Braci Czeskich, może pod wpływem wojewody inowło-cławskiego Jana Krotoskiego, najgorętszego „Pikardów“ zwolennika. Z synami tegż Krotoskiego bawił na uniwersytetach niemieckich w r. 1570 i 1571, a w Paryżu trafił z nimi na rzeź nocy św. Bartłomieja. Przebywał w Barcinie Krotoskich, poczem i Litwę zwiedził: Wilno i Zasław Hlebowicza, zięcia Krotoskiego, skąd w r. 1599 przedmowę do Dziejów Braci Czeskich podpisywał,—ostatni ślad życia jego. Korespondował z różnowiercami niemieckimi, z tych listów dowiadujemy się o jego jedynych polskich pisemkach, teologicznych, co może w druku niewyszły (przeciw Arjanom walczących ich bronią t. j, językiem narodowym, zwróconych do Kiszki: O nieśmiertelności duszy ludzkiej, o chrzcie niemowlątek i in.). W druku mamy tylko łacińskie, np. refutacye argumentów katolickich Iwana Groźnego, złożonych przeciw „lutym Luteranom“ i bratu czeskiemu Robicie, w dziele zbiorowym p. n. „De Russorum, Moscovitarum et Tartarorum religione, sacrifions, nuptiarum, funerum ritu“ etc., Spirae 1582. Już wtedy miał gotowe swe dzieło główne: „Historia de origine et rebus gestis fratrum Bohemicorum“, w ośmiu księgach, które Braciom Czeskim, a w r. 1599 baronowi Karolowi Żerotinowi (na Morawach) do oceny (i ogłoszenia) ofiarował. Dzieło zaginęło, gdy J. Komeński w r. 1649 w Lesznie ósme jego księgi o zwyczajach i urządzeniach Braci osobno wydał („Historiae de origine et rebus gestis Fratrum Bohemicorum liber octavus etc.“; wydanie drugie: „Iohannis Lasitii nobilis poloni De eeelesiasti-ca disciplina moribusque et mstitutis Fratrum Bohemorum memorabilia continens etc.“, Amste-lodami 1660). Jego dziełka historyczne: „Clades Dantiscana“ z r. 1577 (i częściej wydawana) i „De ingressu Polonorum in Valachiam cum Bog-dauo Voivoda et caede Turcarum“ (1578 i częściej, przy dziele Góreckiego) nie są ważne; najciekawsze, to relacya jego o bóstwach żmudz-kich, której mu dostarczył Jakób Laskowski, mierniczy, lustrator zmudzki za Zygmunta Augusta. Od siebie dodał Łasicki chyba tylko wycieczki przeciw katolikom i ich kultowi świętych, zresztą powtórzył wiernie to, co od Laskowskiego słyszał. Dziełko p. n. ,,De diis Sama-gitarum caeterorumque Sarmatarum et falsorum Christianorum“ wydrukowano po jego śmierci z kilku dodatkami (Michalona i in.) w Bazylei 1615 i powtórzono w elzewirowskiej „Respublica Poloniae“ r. 1627 i in.; w w. XIX traktat ten, najobfitsze źródło dla mitologii litewskiej, znalazł licznych wydawców i objaśniaczy: Lelewela („Polska'* tom V, z objaśnieniami Litwina Akie-lewicza), Ant. Mierzyńskiego („Jan Łasicki, źródło do mitologii litewskiej“, „RocznikiTow. Nauk.“ Krak. 1870), Jak. Grimm streścił go ^»Zeitschrift fur deutsches Alterthum“ 1841), a Wilhelm Mannhardt wydał r. 1868; por. obszerną rozprawę Th. von Grienberger’a: ,,Die Baltica des Libel-lusŁasicki“ („Archiv f. slav. Philologie“ 1.896, t. XVIII i in.). Dziełko poświęcił 'Łasicki księciu Aleksandrowi Słuckiemu r. 1580 (za pobytu wileńskiego) i przesłał je wtedy (wraz z ,,Mi-chalonem“) drukarzowi bazylejskiemu Pernie, lecz u tegoż zaległo i dopiero z puścizny jego wydobył je Grasser r. 1615; na dziełko złożył się krótki wstęp o Żmudzi, relacya Laskowskiego i dodatki Ł-kiego (o kulcie świętych, o pogaństwie pruskiem, przedruk z Małeckiego). Relacyi tej nie należy brać dosłownie, są w niej przekręcenia umyślne i nieumyślne, ale w każdy sposób źródło to wagi pierwszorzędnej. Imię Ł-kiego przyczepiono również do dziejów Biblii Królowej Zofii; jego to ręka dopisała na wewnętrznej stronie okładki rozstrzygające noty o czasie napisania i treści rękopisu. Szczegóły o jego życiu zbierali: Małecki w wydaniu Biblii (str. XXI) i Mierzyński w rozprawie wymienionej.

Łasicowate (Mustelidae), rodzina ssaków drapieżnych (Carnivora). Zwierzęta średniej wielkości lub małe, o ciele wysmukłem, wy-dłużonem; nogi krótkie zazwyczaj pięciopalco-we z krótkiemi, wysuwalnemi, lub nie, pazurami; palcochody lub stopochody. Uzębienie następujące:

. 3 i ¹ 8¹⁰ -

(Mustela vulgaris v. Putorius vulgaris). Ubarwienie jej na stronie brzusznej białe, na grzbietowej orzechowe, w zimie niekiedy również białe; ogon takiej samej barwy, jak grzbiet; długość ciała 17.5 cm.; ogona 4 cm. —Ł. jest dość pospolita u nas i wogóle w Europie, a zwłaszcza w Azyi północnej. Przebywa najczęściej w dziuplach drzew, w ruinach, kretowiskach i t. p,, a w zimie w stodołach, piwnicach, chlewach, na strychach. Żywi się myszami domowemi i polnemi, szczurami, kretami, zającami i królikami, poluje także na kurczęta, gołębie, skowronki i wogóle na ptactwo drobne, mające swe gniazda za ziemi, nie gardzi także jaszczurkami, żmijami, wężami, żabami i rybami.—W maju lub czerwcu samica po pięcioty-godniowej ciąży rodzi 3-8 ślepych młodych.

Łasiński Dominik, jezuita (* w Wielko-polsce 1717 - f 1799 w Loretto). Do zakonu wstąpił r. 1736. Uczył w Lublinie w szkołach mniejszych, a wysłuchawszy tamże teologii, wykładał w kollegium toruńskiem filozofię a następnie w kaliskiem teologię. Od r. 1763 aż do zniesienia zakonu był w Lorecie peniten-cyarzem. Wydał z druku opis domku loretańskiego ,,Historia de domo B. Virginis Laureta-na“ (Rzym 1783); to samo po polsku ,,Wiadomość o domku N. Maryi Panny w Lorecie z różnych pisarzów zebrana“ (Rzym 1883).

Łasińskie jezioro, a. Zamkowe (niem. Schloss-See, Lessensee), jezioro, pow. grudziąski, przy Łasinie (ob.). Zamkowem jeziorem zowie się od krzyżaków, którzy zamek obronny nad niem zbudowali. Długie około mili; na południu wypływa z niego struga Łasinka do rzeki Ossy.

Łasiocha a. Łasiczka, mała rzeczka w pow. łowickim i sochaczewskim, zaczyna się z błot puszczy Kampinoskiej, wpada do Bzury; kierunek wschodni ku północy. Długość mil. 2. Bieg wody dość bystry, dno błotniste. Szeroka na 4 stopy, głęboka 10 — 12 stóp, najpłytsza przy uściu. Woda często podczas lata wysycha.

Łask, miasto pow. w gub. piotrkowskiej, nad rz. Pisią i Grabówką, 51°35’3 szer. płn. i 37°49’5 dł. wsch. od F., st. kolei Kaliskiej, 5 998 m-ców (w 1908, 3024 mężcz. i 2 974 kob , a 4426 starozakonnych, 1507 katolilfów, 50 prawosławnych i 15 luteran). Urząd powiatowy, magistrat, dom schronienia, szkoła początkowa, sąd pokoju, poczta, telegraf, kościół parafialny z w. XIV (w 1525 wzniesiono murowany w stylu gotyckim, w 1901 odrestaurowany), zbór ewangielicki (przed 1811 kościół św. Ducha), synagoga starożytna. Krochmalnia, mydlarnia, wyrób towarów sukiennych, bawełnianych i pończoszniczych, przeważnie na warsztatach ręcznych. Jarmarków rocznych 6. Ł. jest odwieczną siedzibą rodu Łaskich (ob.). W r. 1422 Jagiełło przemianował Ł. na miasto, obdarzył prawem niemieckiem i nadał 2 jarmarki. Po wygaśnięciu Łaskich miasto przeszło do Wierzbowskich, potem do Załuskich, Wyganowskich, Czołchańskich, nakoniec do Kręskich. W r. 1518 Ł. zgorzał, Zygmunt I nadaje miastu w r. 1523 nowe przywi

eź. st.

—Najłatwiej daje się oswoić w wieku młodym, gdy jest jeszcze przy matce. Nadzwyczaj sprytne i zmyślne to zwierzątko —oswojone wykazuje zadziwiające przywiązanie do człowieka.

Łasin (nietn. Lessen), m-ko, pow. grudzią-ski, reg. kwidzyńska, w Prusiech Zachodnich, nad jez. Łasińskiem (ob.), przy trakcie grudzią-sko-biskupickim i łasińsko-kisielickim. Nazwę swą otrzymał od lasu, który je dawniej otaczał. Kościół parafialny z w. XIV (1347?), kościół ewangielicki, 2 szkoły: katolicka i ewau-gielicka, magistrat, poczta, telegraf, 3 młyny, kilka zajazdów. Jarmarków dorocznych 4: kramarski, na bydło i na konie. Ludności 2 585 głów (1900), przeważnie polskiej. Mieszkańcy trudnią się uprawą roli. B. starożytna osada. Kroniki wspominają Ł. już w w. XI. R. 1298 Meinhard von Querfurt, mistrz Krzyżaki, wydaje pierwszy przywilej na założenie miasta Ł. Janowi z Łasina, r. 1306 Konrad Sack, mistrz pruski, nadaje Ł-owi prawo chełmińskie. R. 1409, kiedy groził wybuch wojny polsko-krzyżackiej, rada miejska wszystkie przywileje i papiery ważne zakopała w ziemi z obawy przed spaleniem, gdzie zniszczyły się od wilgoci. R. 1411 ówczesny mistrz krzyżacki, na nowo te przywileje kazał z ksiąg wypisać. D. 24 grud. r.

1452 szturmowali Ł. Polacy bezskutecznie. R.

i 1847, wojny i trzykrotnie wybuchająca zaraza morowa zniszczyły Ł. i zubożyły m-ców. Po przeprowadzeniu kolei kaliskiej Ł. zaczyna ożywiać się nanowo. — Łaski powiat, utworzony w r, 1867, graniczy na płn. z pow. łódzkim, na wschodzie—z łódzkim i piotrkowskim, na płd.—z noworadomskim, na zach. z wieluńskim i sieradzkim, 25.48 mil. kw. powierzchni, 152 634 m-ców w r. 1908    (110 442 katolików,

19 174 starozakonnych, 16 995 luteran, 5 626 in.

1457 powtórnie oblegali Ł. Polacy. R. 1461 zdobyli nakoniec miasto, które odtąd przyłączono do Polski. R. 1526 Zygmunt 1 dawne przywileje miejskie potwierdził, kazał je wszak- leje: Ł. podnosi się z upadku i przez wiek ca-że z jęz. niemieckiego na łaciński przetłóma- ły przoduje, jako ognisko handlowo-przemysło-czyć. R, 1562 Zygmunt August nadaje Ł-owi we. Dopiero pożary w 1. 1624, 1749, 1821 nowe jarmarki. W tym czasie miasto polszczeje.

R. 1628 Szwedzi palą całe miasto z farą. R.

1710 mór zdziesiątkował ludność. R. 1719 Ł. ponownie zgorzał. R. 1772 przyłączono Ł. do Prus. R. 1833 Ł. na własne żądanie wyłączony został z kategoryi miast dla zbyt lichego stanu swego. R. 1860 został na nowo do miast przyłączony na mocy reskryptu królewskiego.

Por.: Frölich „Gesch. d. Kreises Graudenz“

(str. 184—196).

E. Chw.

E.'.Chw.

protestantów, 397 prawosławnych). W miastach (Ł. i Pabianice) mieszka—41 200 m-ców (24101 katolików, 11416 starozakonnych, 5 263 luteran, 252 prawosławnych, 168 in. protestantów), w osadach (Szczerców—4252 m-ców, Widawa— 2 442, Lutomiersk — 2671) — 9365 m-ców (5 151 starozakonnych, 4140 katolików, 41 prawosławnych i 33 luteran); po wsiach 102 069 m-ców, w tej liczbie 82 201 katolików, 11699 luteran, 5 458 in. protestantów, 2 607 starozakonnych i 104 prawosławnych). Powiat zrasza dopływ Warty, rz. Widawka z Grabicą, Cbrzą-stówką i Pisią z prawej strony, oraz z Krasa-wą z lewej. Grunt przeważnie sapowaty. Gleba nie sprzyja uprawie pszenicy, za to żyto i kartofle obfite wydają plony. Uprawa łubinu rozwinięta. Wysoko rozwinięta hodowla bydła i owiec poprawnych. Znaczne obszary leśne. Ogółem ziemi 127 356 diesiat., z tego do włościan (w 1907) należy 59 508, do dworów 52 363, do drobnej szlachty 97, do osad 4 532, do miast 1 768, do rządu 5 005 i do majoratów 4 083. Śród własności prywatnej przeważają folwarki średniej wielkości, hodujące żyto, kartofle i wełnę. Według rodzaju uprawy dwory posiadają ziemi pod pługiem 41490 morgów, łąk—8 197, pod lasem 23 088 i innych rodzajów gruntu—9 388. Włościanie zaś mają pod sadybami i sadami — 3 764 dies., pod rolą 42 663, pod łąkami — 4 577, pod pastwiskami — 4 906, pod lasami — 1332 i nieużytków — 2166. Śród włościan i mieszkańców osad w r. 1901 było — 68 059 rolników oraz 14 947 bezrolnych na wsi i 4 346 bezrolnych po osadach. Część tych bezrolnych szuka zarobków w Łodzi, Zgierzu i Pabianicach, część trudni się przemysłem domowym, który w powiecie jest dość rozwinięty, zwłaszcza tkactwo domowe: w Bałuczu, Widzewie, Górce Pabianickiej, Dłutowie i Łasku kwitnie tkactwo, w Buczku, Wodzieradach, Woli Wężykowej, Wygiełzowie, Dąbrowie Widawskiej i Zapolicach — rozwija się płóciennictwo. Sukno domowe wyrabiają w Wodzieradach, wyroby bawełniane — w Wyinysłowie i Lutomiersku, obuwie drewniane — w Górce Pabianickiej, koszykarstwo oraz wyroby kowalskie i szewckie — w Dłutowie, wyroby wełniane w Woli Wężykowej, Zapolicach i Lutomiersku i t. d. Przemysł fabryczny dość rozwinięty, głównie zogniskował się w Pabianicach (10 724600 rb. w 1907), fabrykacya Ł-ku dosięga 9100 rb., w gminach zaś powiatu — 446 300 rb., liczne gorzelnie i młyny. Pod względem kościelnym powiat dzieli się na 21 parafii. Pod względem administracyjnym składa się z dwu miast (Ł. i Pabianice) oraz z 18 gmin: Bałucz, Buczek, Chocim, Dąbrowa Rusiecka, Dąbrowa Widawska, Dłutów, Dzbanki, Górka Pabianicka, Lutomiersk, Ł., Pruszków, Widzew, Wodzierady, Wola Wężykowa, Wymysłów, Wygiełzów, Zapolice i Zelów.

Wielka Ene. Powsz. Ilustr. Ser, 1. Tom XLIII—IV. Zesz. 352b

Łaska, ob. Łasica.

Łaska, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem — ręka zbrojna w łokciu zgięta, trzymająca pierścień złoty kamieniem na dół. Nad tarczą korona szlachecka. Nadany wraz z nobilitacyą Felicyanowi Kazimierskiemu, neoficie, przez Stanisława Augusta, króla polskiego r. 1764. — Źródła: ks. kancl. 42a. str. 19; metr. Litewska ks. 100, str. 30. D-

Łaska. Pod względem teologicznym, Ł-a ( Gratia) jest to dar nadprzyrodzony, którego Bóg udziela ludziom jedynie z dobroci swojej, przez wzgląd na zasługi Jezusa Chrystusa, aby ułatwić ludziom zbawienie. Dar ten jest nadprzyrodzony, podnosi albo dąży do podniesienia człowieka nad stan jego natury, odnosi się wprost i sam przez się do życia przyszłego, ponieważ celem jego jest przygotowanie człowieka do oglądania z czasem Boga i posiadania go na zawsze w niebie. Sam tylko Bóg mocen jest udzielić tej Ł-i człowiekowi; aniołowie i święci, samaż N. Marya Panna, mogą tylko prosić o nią dla ludzi i wyjednywać ją potężnem wstawieniem się swern. Ł-i, które odbierał Adam w stanie niewinności i przed popełnieniem grzechu, były jedynie skutkiem szczodrobliwości Boga; zasługi Jezusa Chrystusa żadnego w tem nie miały udziału, Ł-i zaś, odbierane w teraźniejszym stanie natury, są nagrodą krwi Jezusa Chrystusa; Bóg udziela je ludziom przez wzgląd na to, co Zbawiciel ucierpiał dla nich i stosując do nich zasługi odkupienia, których Bóg - Człowiek dokonał na górze Kalwaryi. Ł-i są zewnętrzne i wewnętrzne. Pierwsze są to pomoce, których Bóg udziela zewnątrz człowieka, aby go skłonić do czynienia dobrze i prowadzić do zbawienia. Takiemi są: dobre przykłady, przestrogi życzliwe, wychowanie chrześcijańskie, opowiadanie słowa Bożego, książki pobożne i t. d. Ł-i wewnętrzne są te, których udziela Bóg człowiekowi wewnątrz niego samego pod względem zbawienia. Polegają one: 1) na dobrych myślach, na świętych natchnieniach, któremi Bóg oświeca umysł człowieka; te nazywają łaskami rozumu; 2) na zbawiennych skłonnościach, na uczuciach pobożnych, które wzruszają serce człowieka; te nazywają łaskami woli, np. żywa światłość, która nagle go oświeca i odkrywa przed nim przepaść, w którąby wpadł, gdyby uległ pewnej pokusie, gdyby popełnił pewien czyn występny; siła, którą czuje w sobie do oddalenia się od grożącej niebezpieczeństwem okoliczności i t. p. Ł-om zewnętrznym, które nie są dostateczne do zjednania człowiekowi zbawienia, towarzyszą zwykle wewnętrzne. Dwa są rodzaje tych Ł-sk: Ł. poświęcająca (albo trwała) i obecna. Pierwsza z nich to dar nadprzyrodzony, wlany w duszę człowieka, który czyni go świętym lub świętszym w oczach Boga; a nadto przybranym i dziedzicem Ojca niebieskiego, bratem i spół-

E. Chw.

dziedzicem Chrystusa i świątynią Ducha św., oraz uczestnikiem natury boskiej: jest prawdzi-wem życiem dusz. Ł. poświęcającej, która rozlewa się w duszy, towarzyszą wszystkie cnoty chrześcijańskie i wszystkie dary Ducha św.; zwana ona jest trwałą, dla tego, że mieszka w człowieku niezmiennie, dopóki on jej nie straci i nie zrzecze się sam przez grzech śmiertelny. Ł. ta pomnażać się może używaniem Sakramentów, modlitwą, dobremi uczynkami i wykonywaniem cnót chrześcijańskich. Nikt bez szczególnego objawienia boskiego nie może mieć zupełnej pewności o posiadaniu Ł-i poświęcającej. Kto umiera w Ł-e poświęcającej jest zbawiony; ale kto umiera ogołocony z tej Ł-i, idzie na potępienie. Ł. obecna, jest to wsparcie nadprzyrodzone, którem Bóg pomaga człowiekowi, w chwili obecnej, czynić dobrze i unikać złego. Ta Ł. jest koniecznie potrzebna człowiekowi do jego zbawienia. Nie posiadający jej, nie może ani chcieć, ani dokonać żadnego uczynku, ściągającego się do zbawienia; nie może mieć ani wiary, ani pożytku wiary; nie zdoła zwyciężyć pokus, ani nawet opierać się pokusie najmniejszej, w sposób użyteczny zbawieniu. Ł-ę, która uprzedza umysł i serce człowieka, wolę i myśl nawet do wszelkiego dobrego, nazywają teologowie ujp rzedzaj ącą; daje się nazwisko Ł-i towarzyszącej albo spółdziałającej tej, która pomaga i towarzyszy uczynkowi dobremu aż do końca. Spółdziałać Ł-e, jest to iść za jej popędem i natchnieniem. Odmawiając tego spółdziałania lękać się należy, iżby Bóg, za karę oporu jego Ł-om, nie zmniejszył ich liczby i mocy, przez co wpadłby człowiek w zaślepienie umysłu i zatwardzenie serca. Ł. wytrwałości ostatecznej, jest to Ł. śmierci świętobliwej, t. j. śmierci w miłości Boga, z zachowaniem, aż do ostatniego tchnienia, Ł-i poświęcającej. Ł. przeznaczenia do zbawienia (praedcstinatio) jest to wybór, który Bóg przedwiecznie uczynił dla swoich wybranych, t. j. przeznaczonych do zbawienia wiecznego. Przeznaczenie do zbawienia jest ze strony Boga pasmem łask nieustannie udzielanych; a ze strony człowieka pasmem czynów, zjednywających zasługę, nieustannie powtarzanych. Te dwa działania Boga i duszy wiernej, odbywając się wspólnie, pomagają sobie, utrzymują się, powiększają się nawzajem: jedno względem drugiego jest przyczyną i skutkiem. Ł. niebieskie spływając w obfitości, płodzą nowe cnoty; a uczynki cnotliwe, mnożąc się ściągają nowe Ł-i. Tak więc od cnoty do cnoty, sprawiedliwy postępuje majestatycznie ku kresowi żądz swoich; droga, którą przebiega oświecana nieprzerwanem pasmem Ł-i, daje mu światłość ciągle powiększającą się, dopóki go nie wprowadzi aż do doskonałego, jasnego i pogodnego dnia, który nie zna nocy. Zdanie Pelagianów (ob.) i Setni - Pelagianów

o Ł-ce potępił kościół katolicki jako heretyckie; również pięć propozycyj Kornelego Janseniu-sza, biskupa Ypres, o łasce, wolnej woli i przeznaczeniu do zbawienia (Innocenty XI, d. 31 maja 1653) (,.Większa Enc.‘‘ Org.).

Łaskarzew, osada, dawniej miasteczko dość znaczne, nad rz. Promnicą, pow. garwoliński, o 7 w. od Sobolewa, st. kolei nadwiślańskiej; 3 678 m-ców w r. 1908 (1929 starozakonnych, 1742 katolików i 7 prawosławnych). Urząd gminny, szkoła początkowa, kościół parafialny. Poczta w Garwolinie. Jarmarków 6. Początek Ł-a sięga w. XV. W XVI w Ł. był dość znaczne m ogniskiem handlowem, ale wojny szwedzkie i częste pożary zniszczyły go zupełnie. Ożył na nowo po przeprowadzeniu kolei war.-lubelskiej.

Łaski Jan, arcybiskup guieźnieński i prymas (*    1456 w Łasku — f 19 maja 1531).

Nauczycielem jego był Andrzej Gorra z Miko-łajewic, kanonik krakowski, wykształcenie ograniczyło się prawdopodobnie do domu, bo niema wiadomości o pobycie jego na uniwersytecie krakowskim, ani za granicą, przynajmniej stanowczych. Już w latach dziecinnych otrzymał Ł. w kościele w Skierniewicach z rąk bpa krakowskiego, Jakóba ze Sienna, uiższe święcenie. Rozpoczął zawód jako altarysta przy kościele parafialnym w Skokach, poczem był lat kilka wikaryuszem i plebanem. Zdolnościami swetni zwrócił na siebie uwagę dziekana gnieźnieńskiego, Krzesława z Kurozwęk, który, gdy został kanclerzem koronnym, powołał Ł-go jako sekretarza kancelaryi, a zostawszy bpem kujawskim mianował go swoim kanclerzem. Ta opieka Krzesława utorowała Ł-mu drogę, przezeń bowiem wszedł w stosunki z dworem królewskim. W lipcu r. 1484 został Ł. członkiem kapituły poznańskiej jako kantor (godności tej zrzekł się r. 1491), a w lutym r. 1487 mianuje Ł-go kanonikiem gnieźnieńskim arcybp Zbigniew Oleśnicki. R. 1493 jest Ł. wraz z innymi kanonikami delegatem do Fryderyka Jagiellończyka, aby go zawiadomić o elekcyi i zaprosić na stolicę gnieźnieńską. Wszystkie te lata bawi jednak Ł. głównie przy Krzesła-wie z Kurozwęk, w r. 1494 jedzie w jego sprawie do Rzymu, by u papieża wyjednać dla niego potwierdzenie jego wyboru na bpa kujawskiego Sam Ł. zostaje podówczas kanclerzem metropolitalnym, a po powrocie z Rzymu dziekanem kujawskim. W r. 1497 zostaje plebanem w Zagoszczu i Błaszkach, potem jeszcze proboszczem w Skalmierzu i wchodzi w skład kapituły krakowskiej. Jest więc kanonikiem w trzech dyecezyach. W r. 1496 wysłał Ł-go Jan Olbracht jako posła do Flandryi. Najwięcej jednak do r. 1500 bawi przy boku Krzesława z Kurozwęk. W r. 1500, jako roku jubileuszowym, odbywa Ł. pielgrzymkę do Rzymu. Skąd wraca r. 1501 i otrzymuje nowe odznaczenie w kapitule krakowskiej, a co więcej, Aleksander Jagiellończyk mianuje go swoim

pu

sekretarzem, a raczej pisarzem królewskim. W tym charakterze towarzyszy Ł. królowi na Litwę i zastępuje kanclerza. Wkrótce potem, bo na sejmie w Lublinie w paźd. r. 1503, zostaje kanclerzem w. kor., a to po zgonie Krze-sława z Kurozwęk. Ten biskup powierzył Ł-mu wykonanie swego testamentu, co nabawiło Ł-go bardzo wielu kłopotów. Towarzyszy ciągle Ł. król. Aleksandrowi w jego podróżach w r. 1504 i 1505. Uczestniczy także w wielkim sejmie radomskim od marca do maja r. 1505. Na tym sejmie domagały się stany ułożenia w jedną księgę praw i ustaw dotychczasowych i ogłoszenia ich drukiem. Wykonanie tej pracy powierzono Ł-mu. Jakoż w r. 1506 ukazał się ten zbiór pierwszy ustaw polskich, (ob. Łaskiego Statut). Praca ta zjednała Ł-mu rozgłos w kraju. Otrzymał też w nagrodę od króla kilka nowych beneficyów kościelnych, np. probostwo poznańskie. Ł. bez przerwy pozostaje przy boku królewskim, zwłaszcza gdy Aleksander Jagiellończyk niebezpiecznie zachorował. Czuwa nad bezpieczeństwem jego osoby, a także i spokoju na Litwie wobec intryg Mich. Glińskiego i najazdu Tatarów. W obecności Ł-go skonał król, dając mu rozporządzenie co do pogrzebu i majątku, jak również co do skarbu królewskiego. Przyczynia się Ł. i do tego, że Aleksander pochowany zostaje w Wilnie i do szybkiej elekcyi Zygmunta Starego, a wszystko to z obawy, by Gliński nie wyzyskał sposobności. Ł. także należy do delegacyi polskiej, wysłanej do Zygmunta na Litwę po elekcyi jego w Polsce, z zaproszeniem go na tron. Zygmunt I Stary obdarza Ł-go tern samem zaufaniem, co Aleusander. Nadaje mu probostwo płockie, wyprawia go z innymi dostojnikami do Węgier, do brata Władysława, po powrocie zaś towarzyszy kanclerz Ł. królowi w wyprawie na Moskwę w okolice Dniepru i przeciw wojewodzie mołdawskiemu, Bohdanowi, w r. 1509, a potem z kilku inn. panami prowadzi z Bohdanem układy pokojowe w Kamieńcu Podoi., co w r. 1510 przychodzi do skutku jako pokój. Był Ł. podówczas (od września 1508) koadyutorem arcybpstwa gnieźnieńskiego z prawem następstwa, a to dzięki staraniom czteroletnim króla i arcybpa Boryszew-skiego (ob.) z powodu intryg ze strony nieprzyjaciół i niechętnych i takiego kontrkandydata, jakim był bp poznański, Jan Lu brański (ob.). Przeszkadzał też Ł-mu w tej sprawie, bawiący w Rzymie bp płocki Erazm Ciołek (ob.). Miał trudności i w otrzymaniu samej godności prymasa, mimo to król potwierdził tę godność Ł-mu po zgonie Boryszewskiego d. 24 maja r. 1510. W dwa dni później odbyła się w katedrze krakowskiej konsekracya Ł-go na arcyb. gnieźnieńskiego, dokonana w asystencyi innych, przez bpa krakowskiego, Jana Konarskiego, a d. 7 czerw., w myśl ustaw państwa, złożył Ł. pieczęć wielką koronną po 7-letniem jej

trzymaniu. Po odbyciu wjazdu uroczystego do Gniezna, udaje się Ł. na zjazd poznański (Lipiec — sierpień 1510; por. Liske Ks. „Zjazd w Poznaniu“). Na tym zjeździe przewodniczył. Zjazd dotyczył sprawy krzyżackiej; mistrzowie zakonni nie chcieli uznawać pokoju toruńskiego z r. 1454 już od dłuższego czasu i składać hołdu królowi polskiemu. Aui Jan Olbracht, ani Aleksander nie mogli zmusić W. mistrzów do tego, zajęci czem innem, podejmuje się tego Zygmunt Stary. Ł. znał dobrze niebezpieczeństwo ze strony Zakonu i ciągle zwracał na to uwagę, i doradzał Zygmuntowi, aby energicznie tę sprawę zakończył. Uczestniczy Ł., jako znający te sprawy i dobry dyplomata, kilkakrotnie gorliwie w naradach nad sprawą krzyżacką, nietylko zatem na zjeździe poznańskim w r. 1510, który spełzł na niczem, ale i na zjeździe w Gdańsku w r. 1511 i inn. Doradza królowi, by w porozumieniu z papieżem sprawę Zakonu załatwił w ten sposób, jak się to stało z zakonami rycerskimi w Hiszpanii, t. j. by król polski był zawsze w. mistrzem, a Albrecht brandenburski, obecny w. mistrz otrzymał, odpowiednie za to uposażenie. Wogóle Ł., znając dobrze stosunki Zakonu, i iunych także środków doradzał, np. przeniesienia Krzyżaków na południowe granice Rzpltej celem walki z Tatarami i Turkami, gotów był odstąpić Albrechtowi swoją godność prymasa i t. d. Stanowczy przeciwnik Zakonu, walczył niemal o to ustawuie, by Prusy książęce stanowczo do Polski wcielono, Zakon zaś albo na ziemie wołoskie przeniesiono, lub jaki inny koniec z nim zrobiono. Napróżno. Papiestwo nie było dla Polski przychylne i broniło Zakonu, i ces. Maksymilian I, wraz z margrabią brandenburskim Fryderykiem, ojcem Albrechta mistrza, knuli intrygi przeciw Zygmuntowi I na wszystkie strony, i Zakon również sprzeciwiał się wszelkim projektom, w. mistrz o hołdzie ani nie myślał, nakoniec i w Polsce nie brakło stronnictwa przeciwnego stanowisku Ł-go, dzięki niewątpliwie złotu i intrygom płynącym z Wiednia i Brandenburgii, czy skąd inąd. Nawet szlachta polska w tych latach przed kongresem wiedeńskim w r. 1515 nie chciała słuchać o wyprawie wojennej na Krzyżaków. W zimie r. 1510 odbył Ł. w Piotrkowie wielki synod prowincyonalny, którego ważne uchwały przechowały się w całości w zbiorze b-pa wrocław. Jana Turzona z r. 1512; w r. 1512 odbył synod dyecezyalny, a jego ustawy drukuje w Krakowie u Hallera, a w parę miesięcy potem zwołuje drugi synod prowincyonalny do Łęczycy (1512). Zaznaczyć warto, że na owych synodach duchowieństwo uchwaliło na siebie podatek na potrzeby państwa w wysokości 40 000 złp. i po paru latach go złożyło. Z prac duchownych Ł-go z tych czasów podnieść należy utworzenie dwu nowych archidyako-nów: kamieńskiego i łowickiego. Na sejmie

piotrkowskim w r. 1512, na którym obecny był i Ł., podniesiono sprawę krzyżacką. Przybył brat W. Mistrza, 'Kazimierz, z pełnomocnikami Zakonu, posłowie elektora saskiego i brandenburskiego, a Ł. przewodniczył obradom. Wystąpił z nowym projektem: przeniesienia Krzyżaków na Podole, gdzie otrzymawszy zasiłek pieniężny i pewien obszar ziemi bronić mieli Polski przed zagonami Tatarów; Prusy zaś książęce wcielić miano wprost do Polski. Krzyżacy sprzeciwili się temu stanowczo i chcieli swoją sprawę, ufni w przyjaźń Juliusza II, przedłożyć obradującemu właśnie Soborowi laterańskiemu. Wiedząc o tym zamiarze i sym-patyi dla Zakonu w Rzymie i na Zachodzie, a zarazem chcąc przeszkodzić intrygom, sejm wybiera Stan. Ostroroga, kaszt, krakowskiego, i Ł-go jako delegatów na sobór. W marcu r. 1518 Ł. udał się do Rzymu, zaopatrzony w listy uwierzytelniające i instrukcye. Po drodze zatrzymał się w Wenecyi i z polecenia królewskiego wygłosił w senacie mowę uroczystą. W pierwszych dniach czerwca r. 1513 stanął w Rzymie. Papieżem był wtedy już Leon X. Mowę, którą wygłosił do niego Ł. przy powitaniu, współcześnie wydrukowano (rzadkość bibliograficzna; ma ją bibl. Jagiellońska, Krasińskich w Warszawie i 4 inne polskie). Ł. miał powierzonych sobie kilka spraw, najważniejszą była krzyżacka. Ale też nabawiła go bardzo wielu kłopotów i dopiero z końcem r. 1514 dzięki pomocy kard. Achillesa de Grassis i zwycięstwu polskiemu nad Moskwą pod Orszą, oraz nieodpowiedniemu zachowaniu się cesarza, udało się Ł-mu u papieża wyjednać breve do Krzyżaków, nakazujące W. Mistrzowi złożenie hołdu i posłuszeństwo królowi polskiemu. Było to bez skutku, bo zbliżenie się Zygmunta Starego do cesarza i kongres wiedeński w r. 1515 inny kierunek nadały sprawie. W czasie pobytu swego w Rzymie zjednał Ł. i dla siebie pewne korzyści, których nie mógł wyzyskać z powodu oburzenia w Polsce (wcielenie kilku pre-latur do stołu arcybiskupiego) i uzyskał dla siebie i swoich następców tytuł legatus natus. I dla dyecezyi swojej, całego kleru polskiego wyjednał nieco dostojeństw. Nie udało mu się się tylko uzyskać u Leona X zrzeczenia się części „Świętopietrza“ na rzecz króla, co miał polecone przez Zygmunta I. Dopiero w paźdz. r. 1515 wrócił Ł. do Krakowa. Było to po kongresie wiedeńskim, który zmienił politykę Zygmunta Starego względem Austryi i ces. Maksymiliana i zbliżył był do siebie tych monarchów, a zaznaczyć trzeba, że silny wpływ na dworze króla zyskał przeciwnik Ł-go, b-p Piotr Tomicki z siostrzeńcem And. Krzyckim. Ci podkopali jego powagę. W kwietniu r. 1516 wysyła Zygmunt Stary Ł-go do Węgier, gdzie objął tron Ludwik Jagiellończyk. Po powrocie bawi Ł. czas dłuższy w Gnieźnie, a potem w Łowiczu. W maju r. 1517 odbywa nowy synod dyece-zyalny, a wkrótce IV prowincyonalny w Piotrkowie ( III odprawił podczas nieobecności prymasa, jego zastępca, Jan Lubrański). W stycz. r. 1518 obecny jest na sejmie, a niedługo potem dokonywa ślubu i koronacyi królowej Bony. W paźdz. r: 1518 wyprawia go król do Prus celem narad z nuncyuszem Szom-bergiem w Królewcu w sprawie krzyżackiej, która się zaostrzyła, bez powodzenia. W tym czasie także jeździł Ł. na Litwę dla dokonania wizytacyi dyecezyi wileńskiej i żmudzkiej i zebrania materyałów do kanonizacyi św. Kazimierza Jagiellończyka. Jest obecny przy boku królewskim podczas wojny z w. mistrzem, Albrechtem, na naradzie wojennej w Toruniu i potem. Nie zadowoliło go zawieszenie broni w r. 1521, które zawarto wskutek intryg niemieckich i Albrechta. Gdy umarł w r, 1520 b-p poznański, Lubrański, Ł. chciał, by jego następca Tomicki na to nie zgodził się. Na wojnę pruską przesłał Ł. 600 zł. węg. do skarbca królewskiego, a w styczniu r. 1521 odbył V synod prowincyonalny, na którym uchwalono list do papieża o prośbą o pomyślne dla Polski załatwienie sporu z Zakonem krzyżackim. Uczestniczy Ł. ciągle i b. gorliwie w sprawach politycznych i kościelnych, np, w sprawie obsadzenia b-pswa płockiego po śmierci Er. Ciołka; w r. 1522 wnosi projekt stałego opodatkowania duchowieństwa wyższego, odbywa synody, wizy-tacye. Ale nie wszystko wiedzie mu się z powodu intryg nieprzyjaciół, do których należy także Bona, bo po śmierci Barbary Zapolyanki doradzał Zygmuntowi małżeństwo z księżniczką mazowiecką Anną. W r. 1224 wyprawia go król do Gdańska z innymi panami, by zawrzeć przymierze przeciw Zakonowi z książętami mekleuburskim i pomorskim, co się też stało. W marcu r. 1525 dapełnia Ł. erekcyi szpitala dla kapłanów emerytów w Uniejowie, pierwszy tego rodzaju zakład w Polsce. Poczem przybywa na wezwanie króla do Krakowa i uczestniczy d. 8 kwiet. w uroczystości hołdu Olbrachta pruskiego. Był to owoc polityki austryackiej, Tomickiego i Szydłowieckiego. Podczas pobytu w Krakowie zdawał Ł. relacyę ze swego pobytu w Gdańsku w r. 1524, a raczej o znieważeniu b-pów kujawskiego i chełmskiego i groźnych niepokojach wybuchłych tamże przeciw duchowieństwu z powodu luteranizmu; król wybrał się do Gdańska w r. 1526 i ukarał surowo buntujące się tłumy. Odtąd prymas zwalcza ostro luteranizm, zwołuje w tym celu synod do Piotrkowa (8-y prowincyonalny) w maju lub czerwcu r. 1525. Usiłowaniom jego udało się osłabić duch protestancki, wśród duchowieństwa zwłaszcza, m. in. sprawił, że wielu kapłanów, którzy porzucili byli Kościół, wyrzekli się luteranizmu. Otrzymał za to Ł. wyrazy uznania od pap. Klemensa VII. Gorliwość Ł-go w walce z protestantyzmem była wielka, sięgała nawet na Śląsk, który należał do jego prowincyi ko-

Hessego. W kwietniu

na

ścielnej: tu próbował nawrócić na katolicyzm reformatora Jana r. 1527 odbywa Ł. znowu synod prowincyo-nalny w Łęczycy, a uchwały jego, bardzo obszerne („Liber archiepi Drzewicki“) są ważne dla dziejów Kościoła polskiego i kultury ówczesnej. Ostatnie lata były dla Ł-go szczególnie przykre. Nieprzyjaciele, z Boną i Tomickim na czele, dążyli do tego, aby król odebrał synowcowi prymasa Hieronimowi nadane mu w r, 1525 s-stwo malborskie — bez skutku. Z innej jednak uderzono strony. Tenże Hieronim wstąpił do służby Jana Zapolyi i udał się do Konstantynopola. Wtedy nieprzyjaciele, których liczba wzrosła wskutek sprawy s-stwa malborskiego,odebranego w-dzie kaliskiemu, Kościeleckiemu, na rzecz Hieronima, oskarżyli Ł-go przed cesa-sarzem, a ten przed papieżem o stosunki z niewiernymi, o to że Hieronim działa z polecenia prymasa, który z dochodów kościelnych posłał mu znaczną kwotę pieniędzy, a także zwerbował wiele szlachty mimo zakazu króla, że wspomagał Turków w ich wyprawie na Węgry i Wiedeń, a u siebie otaczał opieką luteranów. Takie oszczerstwa przedłożyli posłowie cesarscy papieżowi. La swojemi lamentami wymogli, że papież polecił kardyn. Piotrowi, b-powi Sabiń-skiemu, wydać pozew prymasowi d. 6 lut. 1530 z poleceniem, by do 80-tego dnia zjawił się osobiście przed papieżem dla wytłomaczenia się pod karą klątwy, utraty arcybiskupstwa i grzywny 25 000 duk. Był to cios dla prymasa. Zygmunt Stary przeszkodził ogłoszeniu tego pisma kancelaryi papieskiej, tak znieważającego pierwszego dostojnika polskiego. Głównym autorem intrygi był kanclerz Karola V, Alborio de Gat-tinaria, a celem zemsta dyplomacyi austryackiej na Ł-m i jego rodzinie za niechęć względem polityki Habsburgów. Przeprowadził ten cały plan zemsty Gattinarii, poseł królewski na dworze casarskim, Jan Dantyszek. Zygmunt odesłał jednak ów pozew (monitorium) do Rzymu i do żadnych kroków przeciw prymasowi nie przyszło, a kancelarya papieska akt unieważniła. Ł. dowiedział się o tem w maju r. 1530. Uczuł boleśnie krzywdę i chciał wysłania poselstwa do Rzymu w tej sprawie; odstąpił jednak od tej myśli, dowiedziawszy się, że de Gattinaria umarł a pap. Klemens VII tę sprawę umorzył. Drugim ciosem była wiadomość o stosunkach synowca Hieronima, z Turkami. Ł. zajmuje się jeszcze sprawami Kościoła, odbywa synod w Piotrkowie, uczestniczy w kapitale generalnej gnieźnieńskiej, ale podupadał coraz więcej zdrowiu. Um. w Kaliszu, pochowany z początkiem lipca na cmentarzu gnieźnieńskim, u wejścia do fundowanego przez siebie kościoła cmentarnego św. Stanisława, który nie istnieje dzisiaj, a na jego miejscu w r. 1778 postawiono piramidę, jako pamiątkę grobu Ł-go. Ł. jest jedną z najwybitniejszych postaci w. XVI; nie przedstawia on doby Odrodzenia, jak przeciwnicy

jego- Tomicki, Krzycki i iu., jest wrogiem polityki filohabs burski ej, uprawianej przez panów ówczesnych, stoi raczej na gruncie kultury szlacheckiej, surowej, nie wydelikaconej w sposobie życia, ale i nie zepsutej poglądami Odrodzenia. Wytrawny dyplomata i mąż stanu, umie odnaleźć sposoby na zaradzenie złego i u-sunięcie niebezpieczeństwa i dokonuje tego, gdy nie doznaje przeszkody znikąd. Zasługą jego, jako kanclerza, jest praca nad zebraniem ustaw polskich. I jako arcybiskup nie mało przyczynił się do dobra Kościoła zwoływaniem częstych synodów. Z jego polecenia wychodzi ważny dla dziejów katedry gnieźnieńskiej „pendent“ do pracy Długosza: „Liber beueficiorum J. de L*“ (wydany przez ks. Korytkowskiego — źródło historyczne znaczenia ogromnego. Dla swoich dobroczyńców zachowuje wdzięczność przez długie lata; dla Krzesława z Kurozwęk i Andr. Boryszewskiego funduje np. pomniki grobowe. Odznaczał się Ł. wprawdzie wielką rozrzutnością i trwonił dochody arcybiskupie, a także i kapituły, za co upomnienia otrzymywał i przymówki od reprezentantów kapituły swojej; pamiętał i o rodzinie swojej, starając się wyjednać korzystne godności synowcom swoim, ale zasłużył się także fundacyami swojemi. A zatem: kollegiatą w Łasku rodzinnym, klasztorem Dominikanów w Żninie, kościołem św. Stanisława w Gnieźnie, 2 kościołami w Skierniewicach. Niemałą część dochodów obracał na popieranie nauki: utrzymywał jednego lektora teologii na wszechnicy krakowskiej, chciał i drugiego publicznego dla nauk wyzwolonych, ale sprzeciwił się temu król i Tomicki; znaczną ilość młodzieży utrzymywał i wysyłał za granicę dla nauki. Z własnych dochodów odnowił pałac arcybiskupi w Łowiczu i wykupił dobra arcybiskupie z zastawu, zaprowadzając w nich ład. Dbał o moralność duchowieństwa, do czego środkiem były liczne synody. Jego „Liber beneficiorum“ stwierdza, jak bardzo dbał o dochody wszystkich kościołów swojej archi-dyecezyi. Oprócz „Liber beneficiorum“ kazał wydać Ł. „Breviaria horarum canonicarum ec-clesiae Gnesnensis“ w 1519 i „Manuale sacer-dotum“ w 1513.—Liter.: Zakrzewski W. „Rodzina Łaskich w w. XVI“ („Ateneum“ 1882, t. II); Zeissberg „J. Ł. u. sein Testament“; Hirschberg „J. Ł. sprzymierzeńcem sułtana“; Korytkowski J. ks. „Arcybiskupi gnieźnieńscy“ (t. II): „Acta Tomiciana“ itd. Estreicher „Bibl. polska,“ t. XXI.    M0'y-

Łaski Jan, reformator polski (* w Łasku [ziemi sieradzkiej] 1499—f 8 stycz. 1560 w Pińczowie). Syn Jarosława, w-dy sieradzkiego, a bratanek prymasa Jana (ob), odebrał najstaranniejsze wykształcenie domowe, dopełnione zagranicą, w Bononii, dokąd stryj, wyjeżdżając na sobór laterański, zabrał z sobą Hieronima i JanaŁ-ich, r. 1513, Wyświęciwszy się r. 1521, wnet był obsypany beneficyami kościelnemi za staraniem stryja; jako dziekan gnieźnieński został zarazem sekretarzem królewskim. Drugą podróż zagraniczną odbył w 1. 1524 — 1526 z braćmi, do Paryża, Padwy i Bazylei, gdzie z Erazmem z Roterdamu najpoufalsze zawiązał stosunki; jako magnat polski i mecenas nauk odkupił Holandczykowi bibliotekę słynną, ale pozostawił go dożywotnio w jej użyciu. W Bazylei jednak, szczególnie za drugim pobytem, wciągnął się w koła reformatorskie i powoli przenikał duchem Zwinglego i in., chociaż na razie, całkiem za Erazmem idąc, do niczego się jawnie nie przyznawał i pochłonięty studyami humanistyczneini sporów dogmatycznych unikał; z Francyi wywiózł obiecującego młodzieńca, Anjana Bureoniusza z Orleanu, do kraju, łożąc na jego życie i studya zagranicą i w Polsce. W kraju postąpił rychło na wyższe godności duchowne; zabiegami stryja został proboszczem gnieźnieńskim, lecz dworu unikał i oddawał się wyłącznie naukom i korespon-dencyi uczonej. Ciche to życie przerwał brat Hieronim, poplecznik a później antagonista Zapolyie-goi przez tegoż więziony; całe lata strawił Jan, aby bratu jako agent towarzyszyć, potem go uwolnić i olbrzymie długi jego spłacić; w ciągu tych zakusów politycznych węgierskich został i biskupem weszpryskim z uominacyi Zapolyi’e-go, nie potwierdzony jednak przez Rzym; zresztą przesiadywał stale w Rytwianach, dokąd po przedwczesnym zgonie Anjana, i Hozyusza koniecznie sprowadzał. Ze śmiercią prymasa Ł-go (1531) utracił Jan najsilniejsze plecy u dworu; sam nie ubiegał się o nic, chociaż zabiegom przyjaciół nie przeszkadzał na razie. A dokonywał się tymczasem w ciszy stanowczy jego przewrót umysłowy. W duchu zrywał już ostatecznie z Kościołem rzymskim, Witenberga i Melanchton, już nie Bazylea z Erazmem, nęciły go przedewszystkiem i już r. 1536 szerzono w Krakowie pogłoski, jakoby do Witen-bergi uszedł, tym razem przedwcześnie. Na te lata przypadają jego ścisłe stosunki ze Strusiem, późniejszym medykiem słynnym, i z Andrzejem Fryczem (Modrzewskim). W r. 1535 i 1536, korzystając z nominacyi Krzyckiego (na arcybiskupstwo) i ze starań Branickiego o biskupstwo, wystosował do obu dygnitarzy listy, właściwe obowiązki stanu duchownego im wystawiając; odbierał potem zagranicą bibliotekę Erazma (zmarłego 1536), nakoniec instalował się (21 marca 1538) na archidyakonii warszawskiej, ale wnet kraj opuścił „niegdyś z wielu tytułami, teraz nagi nagiego Ukrzyżowanego sługa“ (jak się niebawem sam podpisał). Nie należąc do żadnego wyznania określonego, chrześcianin, udał się do Frankfurtu nad Menem, a zawiązawszy tamże przyjaźń z młodym Niderlandczykiem, Hardenbergiem, z nim się do Lowanium przeniósł. Tu obcował w, kółkach religijnych mieszczańskich i tu się

z pewną mieszczanką ożenił; gdy zaś w arey-katolickiem zresztą Lowanium prześladowania o wiarę szerzyć się zaczęły, wymienił Lowanium na Emden we Fryzyi wschodniej, miejsce bezpiecznego schroniska dla wszystkich o wiarę uagabywanych. Pobyt w Emden przerwała wieść o groźnej chorobie umiłowanego brata, Hiero-uima; pośpieszył na Lipsk (skąd w liście z d. 28 wrześ. 1541 Łukasza Górkę, świeżego biskupa kujawskiego, o zmianie myśli i stanu obwieszczał), do Kieżmarku, a po śmierci brata zabawił w Krakowie, gdzie d. 6 lutego 1542 ua ręce arcybiskupa Gamrata przysięgę złożył na to, że nauki Kościoła rzymskiego świadomie nie zrzucił i że we wszystkiem godziwem dozgonne posłuszeństwo Kościołowi rzymskiemu ślubuje, a 3 marca potwierdził to samo zeznanie przed kapitułą krakowską. Zarzucił później M. Kromer w łacińskiem wydaniu swego „Mnicha“ Ł-mu wręcz krzywoprzysięstwo (1559); tymczasem Ł. odegrał tylko komedyę z tą przysięgą (on chyba o innym Kościele rzymskim myślał, Pawła św., nie papieskim), chociaż celu tej komedyi jasno nie widzimy; wszelkie starania biografów protestanckich zaprzeczyć tej przysiędze są daremne. Niebawem zrzekł się przecież Ł. i ostatniego beueficyum. Powrócił do Emden i tu, ulegając ponawianym próbom hrabiny wdowy rządzącej kraikiem (dla małoletności synów) i gminy, przyjął obowiązki eforatu kościelnego, dbały o karność, urządzający (pierwszy w Europie) nauczanie r przymusowe młodzieży, zwalczający sekciarstwo zalewające kraik (inenonitow i iii.). Sława i wziętość Ł-go urosły nadzwyczaj za tego pobytu Emdeńskiego; prymas angielski, Kranmer, wzywał tak usilnie do prac nad ustaleniem nowego Kościoła, że za urlopem Ł. Emden opuścił i ośm miesięcy u Kranmera strawił. Po powrocie jednak musiał niebawem kraik opuścić* hrabina Anna, wystraszona groźbami cesarza Karola, co w „krzywoprzysiężey“ i „zbiegu“ osobistego i politycznego przeciwnika, nietylko „katolika“ upatrywał, musiała sama prosić Ł-go, aby kraj opuścił, co też w październiku r. 1549 uczynił, zaopatrzony w naj-zaszczytniejsze świadectwo hrabiny. W Hamburgu otrzymał wezwanie ponowne do Anglii^ i stanął w Londynie 13 maja r. 1550; tu został superintendeutem „gminy cudzoziemskiej“ (t. j. Niemców i Holendrów, protestantów, napływających ze stałego lądu). Wraz z młodym Holendrem, Janem Utenhove, stałym odtąd swym towarzyszem, urządził Ł. gminę, ułożył jej kult i wyznanie wedle własnego przekonania. Nie tykamy szczegółów dogmatycznych; co do sakramentu ołtarza podzielał Ł. naukę Kalwina, przez co sobie u Luteranów na zajadłą nienawiść zasłużył; w urządzeniu gminy kładł (również przeciw Luteranom i Kościołowi epi-skopalnemu) nacisk na współudział żywiołu

świeckiego, prezbyterów, czyli seniorów (star- i z oka nigdy, ciągle oczekiwał wezwania, które szych), w dozorze gminnym i sprawach ko- j nie nadchodziło ani od młodego króla, któremu ścielnych, w szafowaniu jałmużn, zbieranych i swe dzieła, np. urządzenie gminy cudzoziem-przez dyakonów. I w prezbiteryańskim, szko- • skiej, poświęcał. Tymczasem zwracali się pro-ckim Kościele i u purytanów (independentów, testanci małopolscy, już kalwini, acz chwiejni nonkonformistów) angielskich znakomicie przy- nieco, przychylający się ku Braciom Czeskim jęły się te Ł-go zasady. Za największego raczej, z coraz natarczywszemi prośbami i wroga uważał wszelki papiztn, a rozumiał przez zwaniami ku Ł-mu. Jak on urządził i ustalił to nietylko pozostałości kultu katolickiego (obrazy, ubiór duchownych, klęczenie czy stanie w kościele — ofiarę ołtarza przyjmował tylko siedząco), ale i wszelkie niewolenie sumienia, każdy zbyt ciasny dogmatyzm i słusznie luteranom też papizm wyrzucał. Do końca życia nie tracił nadziei, że mimo drobnych różnic złączą się i zjednoczą wszelkie wyznania, oparte na jedynym gruncie Pisma św., i w tym występował, pisał i działał, ale potępiał wszelkie odstępstwa od zasad i zwalczał zarówno interim i ustępstwa Melanchto-nowe na rzecz katolicyzmu zwycięskiego, jak i seKciarstwo skrajne, nie uznające żadnej tra-dycyi i wybijające się z pod praw świeckich w imię Ewangelii; wszelką zwierzchność uważał jako od Boga daną, króla jako namiestnika bożego. Młody król, Edward VI, gorliwy protektor Ł-go i jego gminy cudzoziemskiej, zmarł jednakże d. 6 lipca 1553; katoliczka Marya Tudor zaś kazała w ciągu dwudziestu czterech dni „zbójom i sekciarzom“ (t. j. owej gminie)

we*

Kościół i wyznanie we Fryzyi i Londynie, tego samego żądano i oczekiwano dla Polski: silnej ręki, stałej woli, aby uiepewnych w wierze a luźnych w „dyscyplinie" zjednoczyć i utwierdzić. Gdy więc wezwanie królewskie nie nastąpiło, usłuchał Ł. owych głosów prywatnych i stanął w początkach grudnia r. 1556 na ziemi ojczystej, niestety, o siłach zupełnie starganych, ruina raczej niż człowiek żywy; zdrowie nie dopisywało mu już od lat wielu. Mimo to zabrał się żywo do pracy, a czekało go jej wiele. Zborowi małopolskiemu brakowało powagi jakiejkolwiek; zamierzał się łączyć z Braćmi Czeskimi, byłby zupełnie ich wpływom uległ, nie mogąc im nic przeciwstawić; we własnym łonie pojawiły się pierwsze rozterki dogmatyczne (Piotr z Goniądza, za nim inni; Stankar); katolicyzm budził się z odrętwienia, prowadzony przez Hozyusza; szlachta nie poddawała się żadnej karności, rozdrapywała dochody kościelne, budowała sobie własne wiarki. Ł. zamierzał w pierwszej chwili wpłynąć na króla, pociągnąć wahającego się, ale za pobytu wileńskiego (w r. 1537) właściwie nic prócz słówek chwiejnych nie uzyskał. Również nie powiodły się starania w Królewcu (w r. 1538), aby osiągnąć zgodę z luteranami i spólnemi siłami na Polskę i katolicyzm uderzyć; ministrowie królewieccy nie dali się do niczego przywieść, nie uznając prawowierności Ł-go a luteranin Wer-geryusz sam w Polsce przeciw Ł-mu brózdził, ile sił stało. Należało więc porzucić plany daleko sięgające i ograniczyć się do zboru małopolskiego. Talent organizacyjny Ł-go, wypróbowany Fryzyi i Anglii, okazał się nie mniejszym i w Polsce, ster całego ruchu ujął Ł. i każdym kroku zborowym wycisnął „ojciec“ (tak go ogólnie zwano) cechę ducha własnego. On uchylił poddanie się Braciom Czeskim, warując sobie, mimo całego uznania dla trybu brackiego, wolność sumienia; on usuwał wszelkie kompromisy z papizmem i nadzwyczaj ostro Hozyusza i dzieło jego o „Słowie Bożym wyrażonym“ (raczej „porażonym“, twierdził na tytule traktatu polemicznego) zwalczał i z równą stanowczością występował przeciw wszelkim zakusom sekciarskim, dogmatycznym; rał się życie zborowe podnieść, dbały o szkoły i tłómaczenie pisma św. na język narodowy. Jak potężny był jego wpływ, okazało się tychmiast, gdy jego nie stało, gdy szlachta ministrów całkiem ujarzmić, a fakcye sekciarskie górę brać zamierzały; katolicy zać tryumfowali, że teraz niechybnie kacerzów pogromią. Siły

duchu stale w

Anglię opuścić. E. stracił żonę w r. 1652 -i"ożenił się powtórnie, d. 29 stycz. r. 1553, z Katarzyną, wierną, pobożną towarzyszką, jak i pierwsza; 17 wrześ. r. 1553 opuścił Anglię.

Nadzieje, pokładane w królu duńskim i protestantach niemieckich, srodze zawiodły; luteranie nienawidzili i prześladowali „sakramen-tarzy“ z zaciekłością gorszą niż rzymska i nigdzie się im wysiedzieć nie dali. Dopiero w Emdeu znalazł Ł. i towarzysze przyjęcie radosne i odzyskał natychmiast dawną pozycyę.

we

na

^)Ale przed prześladowaniami zbiegów angielskich przez krwiożerczą Maryę Tudor i groźbami dworu brukselskiego zarówno, jak i przed szkalowaniami pastorów luterskich, ustraszyła się niebawem i ustąpiła hrabina Anna i już w kwietniu r. 1555 opuścił Ł. Emden i Fryzyę na zawsze; Kościół fryzyjski zachował go we wdzięcznej pamięci. Znowu wyruszył Ł. na tułaczkę, gdyż i we Frankfurcie nad Menem przed zaciekłością pastorów wysiedzieć nie mógł.

sta-

na-

Ci zaprzeczali jemu i jego gminie wszelkiej przynależności do wyznania augsburskiego i żądali albo zupełnego poddania się, albo opuszczenia miasta i u rady miejskiej żądanie swe przedstawili. Napróżno starał się Ł. o zjazd książąt albo reformatorów dla usunięcia tych swarów gorszących; zato spotkał się we Frankfurcie osobiście z Kalwinem, a gdy miasto d. 21 października 1556 opuszczać musiał, wybrał się na Witenbergę (spotkanie z Melanchtonem) i Wrocław do Polski. Ojczyzny nie stracił Ł.

za

„Joannis a Lasco opera tam édita quam inedita“ (i korespondencyę jego, 134 listów, przeważnie z dawnych druków, mianowicie z Gerdesiusza „Scrinium Antiquarium“). Najbardziej zasłużył się po nim około Ł-go radca konsystoryalny (niegdyś pastor petersburski) Herman Dalton: „Johannes a Lasco, Beitrag zur Reformationsgeschichte Polens, Deutschlands und Englands“ Gotha 1881 (prze-tłómaczone na holenderski przez van Oosterzee 1885, na angielski przez Maurycego Evansa 1886), bardzo pięknie i z wielkim entuzyazmem nakreślony obraz życia w znacznych rozmiarach (wobec tego dzieła, opartego na wieloletnich, żmudnych poszukiwaniach, ginie zupełnie francuskie dzieło J. Pascala „Jean de Lasco, son temps, sa vie, ses oeuvres“ 1894). Dalton nie porzucili dalej bohatera swego: r. 1898, w Berlinie, wydał „Lasciana nebst den ältesten evangelischen Synodalprotokollen Polens 1555 — 1561“, gdzie dopełniał i poprawiał dawniejsze swe dzieło; wydał mianowicie 108 listów Ł-go, nowych, przeważnie, z rękopisu petersburskiego

1883);

fizyczne Ł-go wyczerpały się oddawna, ludzie z otoczenia najbliższego podziwiali tylko hart woli, nie opuszczający go do ostatniej chwili. Synodu zwołanego do Pińczowa na d. 13 stycznia 1560, co miał ostatecznie sprawę Stan-kara i zwolennika tegoż, Orsacyusza. rozstrzygnąć, już Ł. nie dożył. Pogrzeb odprawiono d. 29 stycznia 1560, przy udziale nowo złożonego synodu, co w protokule swoich obrad wymowue świadectwo szacunku i miłości „ojca“ złożył. Przemawiali Jak. Sylwiniusz po polsku, Stan. Sarnicki i mistrz szkoły pińczowskiej; Piotr Statoryusz, w mowach łacińskich wyłożyli bieg życia „dla pocieszenia Kościoła zborowego“, Superintendent Krucygier zakończył po polsku; pochowano Ł-go przy wielkim ołtarzu fary piń-czowskiej (grób znikł oddawna bez śladu). Z podwójnego małżeństwa pozostawił dziewięcioro dzieci, majątku nie było; rodzina Ł-ich nie troszczyła się wcale o to potomstwo; najstarszego, Samuela, wychował Szafraniec na dzielnego rycerza i dworzanina, córki wyszły, jedna Stan. Lutomirskiego, ministra, druga za rachmistrza wielickiego, Jana Morsztyna; trzech synów przywieziono z Emden po śmierci ojca: Jana (co rychło zmarł), Tomasza (później dworzanin) i Hieronima. Pamięć o świętym mężu wygasła w Polsce rychło i doszczętnie, jak ogółem pamięć o różnowierstwie dawnem; tym głębszą pozostawił on zagranicą, co wydawała jego listy i tłómaczyła dzieła; niema Polaka drugiego, któregoby życie tylokrotnie obcy opowiedzieli. Literatura o Ł-im zagraniczna jest nadzwyczaj bogata, zebrali ją (wcale nie wyczerpali) Estreicher XXI, 89 i Finkel Nr. 15 026 — 15 033. Wymieniamy najgłówniejsze publikacye; holenderski mąż stanu (minister kilkakrotny) i głowa kalwinów tamtejszych, A. Kuyper, wydał w dwu tomach w Amsterdamie r. 1866

(kopiaryusza Jana Ł-go), na który uwagę jego podpisany zwrócił; listy te obejmują tylko lata 1526 — 1536. Mniejsze rozprawy niemieckie, Kruschego, Kawerana i in. pomijamy. Z polskich wymieniamy tylko: Cypr. Walewski „Jan Ł. reformator“ („Bibi. Warsz.“ 1872); Winc. Zakrzewski „Rodzina Ł-ich“ („Ateneum“ Brückner „Różnowiercy Polscy“ (Warszawa 1905). Sam Ł, pisał wyłącznie po łacinie; tłómaczenie polskie Ewangelii tylko poprawiał, nie wykończył go jednak. Z dzieł jego najobszerniejsze „Forma ac ratio tota ecclesiastici ministerii in peregrinorum, potissinum vero Germanorum ecclesia, instituta Londini in Anglia per... regem Edvardum VI A. 1550... autore Johanne a Lasco Poloniae baroneetc.“, dedykacya tegoż Zygmuntowi Augustowi i senatowi koronnemu podpisana z Frankfurtu d. 6 wrześ. 1555; w marcu r. 1556 wydrukował Ł., niby w dalszym ciągu tej publikacyi, trzy listy do króla, aby się nie dał zwodzić papi-stom od ogłaszania wiary prawdziwej; do senatu, zbijając oskarżenia, przez katolików na ewangelików (dla ich niezgody i t. p.) wnoszone; do szlachty, przestrzegając przed zbytnie mi odmianami w wierze (p. n. „Epistolae très lectu dignissimae de recta et légitima ecclesiarum bene instituendarum ratione ac modo“ Basileae 1556). Licznych wydań i tłómaczeń doczekały się jego katechizmy dla młodzieży, emdeński i londyński (większy); tudzież jego „Advis... a ssavoir s’il est licite à l’homme chrétien aucunement assister aux services papistiques et principalement aux messes après avoir cogneu par la parole de Dieu l’impiété du papisme" (tłómaczenie z łacińskiego 1556, jest i przekład niemiecki 1608, holenderski, 1557). Inne dzieła wylicza Estreicher XXI, str. 83 — 89, a wydał je Kuyper; parę memoryałów dodał Dalton „Lasciana“).    A' Br>

Łaski: 1) Hieronim Jarosław, drugi synowiec prymasa (* 1495 — f 1542 w Krakowie). Mąż niepohamowanej żądzy wyniesienia się; z razu tylko wykonawca planów stryja, niebawem prześcignął go zuchwałością pomysłów, a gdy prymas umierał, imię Ł-go liczyło już się do najgłośniejszych w całej współczesnej dyplomacyi europejskiej, a rozgłos ten wzmagał się, lub przynajmniej nie zmniejszał w latach następnych po śmierci stryja. Biegły w językach, już za młodych lat był używany przez Zygmunta I w poselstwach do Rzeszy Niemieckiej i książąt mazowieckich i wprowadzony do senatu, Wojewoda inowrocławski, a następnie sieradzki, obudził niechęć ku sobie ze strony innych, i wtedy oddaje się na usługi Janowi Zapolyi, który, pobity od Ferdynanda czeskiego, znalazł przytułek na dworze Jana Tarnowskiego, het. w. k. Tu zbliżył się do niego Ł., a prawdziwie zdumiewająca jest jego ruchliwość, odkąd wszedł w służbę króla Jana Zapolyi ?— w ciągu lat 6 pozyskuje mu sułt.

Solimana, całą niemal Europę przebiega, aby mu nowych jednać przyjaciół, to znów, aby utrudnić przymierze tureckie lub pogodzić go ze współzawodnikiem austryackim. Zwłaszcza poselstwa do Stambułu tworzą jakby specyal-ność jego: czterokrotnie (jeżeli nie więcej razy) jeździł tam Ł. i pozyskał takie względy, że może to obudziło podejrzliwość Zapolyi. Zapolya dał mu Kieżmark i zamek na Spiżu Dunawiec Niedzicę oraz oddał Siedmiogród w zarząd. Podczas pobytu jednego w Stambule Ł-go, król oddał Siedmiogród b-powi waradyńskiemu, Emerykowi Cibakowi, a wstawiennictwo Solimana nie odniosło skutku. Przyjaciel Ł-go, Ludwik Gritti, z hufcami Wołochów i Tatarów wtargnął do Siedmiogrodu, zabił Cibaka, ale Węgrowie zdobyli Megesz, i Gritti padł w boju. Ł. wezwany przez Zapolyę przybył, ale uwięziony (w sierpniu lub w początkach września 1534) odzyskał dopiero wolność po długich zabiegach rodziny i panów polskich, po wstawieniu się całego senatu polskiego, a nawet po przedstawieniach Zygmunta I. Powodów uwięzienia nie wyjaśniono dotychczas; zdaje się, iż nietyle zawiść panów węgierskich, nietyle nawet niewdzięczność Zapolyi, ile może zamiary ambitne Ł-go były powodem głównym. Uwolniony w styczniu r. 1535, Ł. osiadł w majątkach swoich na Spiżu, które otrzymał od Zapolyi. Przez czas pewien o nim nie słychać; podobno pragnął odzyskać względy utracone Zygmunta I, ale król nie dał się przebłagać. Ruchliwy i ambitny, Ł. niebawem występować zaczyna w usługach domu Habsburskiego, z którym dotąd, za wzorem stryja, prowadził walkę zaciętą. To dowód, że Ł-mu przedewszy8tkięm chodziło o cele osobiste. Udaje się więc do Turcyi, ażeby odrobić to wszystko, co sprawił sam: rozerwać przymierze sułtana z Zapolyą, które doprowadził do skutku, a sprowadzić traktat z Ferdynandem, któremu ongi przeszkadzał. Ale przyjęto go podejrzliwie w Stambule. Turcy nie mogli pojąć takiej zmienności, widzieli w nim ambitnego awanturnika, a oceniając zdolności, proponowali, aby wszedł w służbę turecką. Przynajmniej tak sam Ł. podaje. Chory już, po powrocie umarł w Krakowie, podobno, jak niektórzy twierdzą, z zadanej mu trucizny. Żona, Anna z Kurozwęk, zmarła w parę tygodni po mężu.—Por. L. Hubert „Hieronim Ł.“ („Bibi. Warsz.“ 1861, HI); W. Zakrzewski „Rodzina Ł-ich w w. XVI“ („Ateneum“ 1883), ale przedewszystkiem A. Hirsz-berg „H. Ł.u (Lwów 1888). Por. także Estreicher XXI. Praca Ł-go „Historia arcana lega-tionis ad Solimanum susceptae“ w dziele Bel’a M. „Adparatus ad hist. Hungariae“ (1735); listy i dyaryusze 1538 — 1541 w „Urkunden u. Rechtsstücke zur Gesch. d. Verhältnisse zwischen Oesterreich, Hungarn u. der Pforte im XVI u. XVII Jahrh.“ (Wiedeń 1842); oraz w Monum. hist. Hungariae“- (Diplomataria, t. I IV). — 2) Stanisław (f —    1550),

W ielka Enc. Powsz. Ilustr, Ser.I. Tom XLIII—IV. Zesz. 352b.

brat młodszy poprzedniego. Odbył pielgrzymkę do Ziemi św., skąd przywiózł tytuł rycerza jerozolimskiego. Z bratem, gdy ten jechał jako poseł Zygmunta I do Francyi, pośpieszył na dwór Franciszka I, tam pozostawał czas niejaki, walczył pod Padwą, i dzielił niewolę jego, a później wrócił z nim do Paryża; z jego polecenia udał się na Węgry i stamtąd z bratem, obecnie posłem Zapolyi, znowu znalazł się we Francyi i Anglii. Jesienią r. 1527 jest w Krakowie przy boku posła franc. Rincona; w r. 1528 uczestniczy w wyprawie francuskiej Lautrec’a na Neapol. Towarzyszył bratu w latach bliżej nieokreślonych w poselstwie do Stambułu i towarzyszył mu też w jego przygodach na Węgrzech, m. in. należał do obrońców Budy r. 1530, obleganej przez Roggendorfa, aż w końcu sprawa działów po śmierci stryja w r. 1531 powołała go do Polski. Odtąd jeździł na Węgry jedynie w sprawie oswobodzenia brata. Żeni się z Beatą, siostrą Stanisława Odrowąża, męża księżniczki mazowieckiej Anny, tej którą mu za żonę stryj przeznaczał; gospodarując podźwiga fortunę, mocno nadszarpaną wędrówkami; wstępuje do senatu w podrzędnej godności kaszt, przemęckiego; śledzi polskie sprawy wojenne i obce, a bezczynność jego przerywają mu poselstwa mniejszej wagi: to najazd Rytwian (przywłaszczenie dokonane względem dzieci brata), to nakoniec prace literackie. Jest bowiem autorem ksiąg: „Spraw i postępków rycerskich i przewagi opisanie krótkie“ (Lwów 1599), którą przypisywano het. Jan. Tarnowskiemu (por. Estreicher XXI 90 — 92). Rzecz ta ogłoszona w jednym rękopiśmie, przechowana pod cudzem imieniem, nie świadczy ażeby Ł. zyskał przez nią rozgłos. Otrzymuje dostojeństwa wyższe dopiero w maju lub czerwcu r. 1543 — zostaje po śmierci Hieronima w-dą sieradzkim; w trzy lata później otrzymuje s-stwo łęczyckie. W r. 1539 posłował do elektora Joachima II brandenburskiego, a następnie r. 1547 w sprawie elek. Albrechta i obwołanej jego banicyi, ale tutaj nie okazał zręczności, a nawet wykazał zupełny brak zdoluości. Gdy powrócił z tej misyi, tron już objął Zygmunt August. Lecz nie odegrał już roli poważniejszej. Chodziły pogłoski, iż umarł otruty.—Por.: W. Zakrzewski „Rodzina Ł-ich“ (Ateneum 1883). Holtorpius ,,De perigrinatione Stanislai a Lasco“ ^1548). —3) Olbracht (* 1533 w Kieżmarku na Węgrzech— f ok. 1597), syn Hieronima-Jarosława i Anny z Rytwian Kurozwęckiej, „wielkiego animuszu mąż, pan bujnego rozumu a wielkiego dowcipu, w rozmowie ostry, w odpowiedzi prędki, we dworstwie wdzięczny, w żartach śmieszny, w rzeczach statecznych obaczuy“. Ł. odziedziczył po ojcu jego zdolności, talenty, jego energię i ruchliwość, jego ambicyę. Zadowolenie tej am-bicyi i własny interes, żądza namiętna czynu i trawiąca gorączka rozgłosu kierowały zawsze jego postępkami. Ażeby dopiąć swego celu, nie

Sä

Ri:

kv : “HK

na-

w-dztwo I

ale

skończyła się niefortunnie: po dowiedziano się ze zdumieniem, że ów polak

krępował się jakiemibądź względami. Przyszedł na świat na Węgrzech, a wychował się jako poddany króla Ferdynanda. Opiekun, Maciej Łabocki, postarał się o dobrych nauczycieli, a dla obrony interesów jego słał swego wychowanka na dwór ces. Karola V i króla Ferdynanda, gdzie Ł. nabrał ogłady, z której tak słynął. Wykołysany opowiadaniami o czynach ojca, wzrastając w tradycyi rodzinnej, że Turcy przyprawili go o śmierć, utwierdzał się w nienawiści ku Turkom, która tworzy w przyszłości taką wpływową pobudkę czynów jego. Wychowany poza krajem, bodaj po raz pierwszy przybył do niego, jako sekretarz zjeżdżającej do Polski arcyksiężniczki Katarzyny, trzeciej żony Zygmunta Augusta. Niedługo tutaj zabawił; w r. 1553 umarł Łabocki i Ł. pośpieszył do Kieżmarku użyć swobody: zbiegała się tutaj hulaszcza młodzież z Polski, Węgier, Niemiec, Włoch i nawet Hiszpanii, a wraz z ucztami topniał majątek R. 1558 żeni się Ł. z sąsiadką swoją, bogatą wdową po Jerzym Seredy, Buczyńską z domu. Szukając rozgłosu, zbliża się, może za pośreduictwem stryja, z kalwinami, a poniekąd przez nich zetknął się z awanturnikiem Bazylikiem Heraklidesem (ob.) Despotem zwanym, który zwrócił swój wzrok na Mołdawię. Korzystając z niezadowolenia, względem w-dy tamecznego Aleksandra, które nurtowało Mul-tany, Heraklides postanawia wkroczyć do tego kraju, a Ł. dostarcza środków. Powstrzymał wyprawę awanturniczą het. Sieniawski z rozkazu króla, który, zajęty Inflantami, nie mógł pożądać nowych zawikłań na południu. Było to w końcu r. 1560. Ale niebawem w tajemnicy największej ponowili Ł. z Despotem wyprawę. Dwutysiączny oddział wkroczył do Mołdawii, a bitwa d. 18 list. 1561 oddała władzę nad tym krajem Despotowi; Ł., „najwyższy wódz armii ziem mołdawskich⁴', otrzymał Chocim z całym okręgiem, zwrot kosztów wyprawy, znaczne dary pieniężne i dochody z cła od bydła. Przyjaźń ta trwała niedługo, niebawem Despot sam posiadł Chocim, wkrótce jednak ręką zbrojną odzyskany przez Ł-go, ale po upadku i śmierci Despota w obliczu niesnasek w Mołdawii i nalegań sułtana, Zygmunt August nakazał mu zwrócić ten gród Turcyi. Ł. usłuchał zrujnowany majątkowo, może dlatego, iż umyślił już inną rzecz, która winna była ocalić ge od kłopotów pieniężnych: poślubia wdowę 50-letnią po ks. Eliaszu Ostrogskim, Beatę Kościelecką, która szuka pomocy przeciw Górce, co wykradł córkę jej Halszkę. Ł. umie wyzyskać położenie: Beata robi zapis na rzecz jego, poczem mąż ją zamknie w Kieżmarku, a sam, zostawszy dzięki majątkowi żony jednym z głównych magnatów polskich, wykupi od braci stryjecznych Łask, gniazdo rodzinne. W r. 1565 otrzyma w-two sieradzkie i zacznie krzątać się nad nowemi planami. Umie zyskiwać popularność pomiędzy szlachtą,

a jednocześnie utrzymać jaknajśeiślejsze stosunki z cesarzem, tak nienawistnym tejże szlachcie. Widząc, że Reformacya w Polsce za- fjjf czyna słabnąć, powraca ostentacyjnie na łono Kościoła katolickiego, schlebia na sejmie szlach-cie czynami swerai i słowem, przygotowywa grunt ; pod zamiary dalsze. Na wszystkie strony szuka sprzymierzeńców: szczuje wszystkich przeciw Turkom, bodaj piastuje myśl o objęciu rządów nad Wołoszczyzną. Śmierć Zygmunta Augusta staje w poprzek urzeczywistnieniu tych pomysłów: Ł., przez którego głowę przesunęła się myśl o koronie, bierze stronę domu austrya-ckiego. Plan osnuł zuchwały, ale cesarz zwlekał ze swojem przyzwoleniem, a tymczasem pojawiła się kandydatura Henryka Walezyusza. Charakter Ł-go ujawnił się przy tej spsobności Ig w całej pełni : otrzymawszy obietnicę zasiłku | pieniężnego, oraz pomocy w osiągnięciu w-dztwa 1 wołoskiego, Ł. przerzucił się na stronę nowego | kandydata, wyznaczony w poselstwie do niego, po elekcyi potajemnie popędził dó Francyi, §| ażeby wyprzedzić innych. Nie wszystkie dzieje jego ziściły się: protekcya na wołoskie do niczego nie doprowadziła, a król Henryk w sprawie wytoczonej .przeciw zapi- ||jj sowi Beaty musiał przyznać słuszność Ostróg- | skim, przynajmniej częściowo. Ale najgorsza, Ł. jjg tak popularny niegdyś wśród szlachty, za( /ął tracić tę wziętość. Ucieczka Henryka do reszty -podważyła równowagę Ł-go. Podczas bezkróle- j wia zawiązuje znowu stosunki z dworem au-stryackim, powołanie Batorego na tron jest, | dlań nietylko wielkim zawodem, ale czemś | więcej, bo jakby zniewagą osobistą. Nie przy- jg znaje Batorego, aż póki śmierć ces. Maksy- ^ miliana r. 1576 nie obróci w niwecz wszelkiej nadziei. Śmierć ta to upadek Ł-go: odtąd o nim mało mamy wiadomości. Ufając w zdolności swoje, robi rozpaczliwe niemal wysiłki wszystko niemal go zawodzi. Dopiero później,; kiedy się z losem swoim pogodził i wyrzekł się wszelkiej roli samoistnej, zdobywa pod kierunkiem innych cząstkę drobną dawnych wpływów i świetności. Przebywając na wygnaniu || dobrowolnem, usiłuje nawiązać stosunki z Iwa- l;:, nem Groźnym, błaga ces. Rudolfa o zasiłek g pieniężny: marząc jeszcze o wciągnięciu do . wojny przeciw Turcyi mocarstw europejskich, gj może dociera do Hiszpanii, nakoniec po wzię- jj ciu przęz Batorego Wielkich Łuk wraca do gg Warszawy i upokarza się przed królem, który gjj przyjmuje go łaskawie, ale niedowierzająco i chłodno. W r. 1583 zjawia się w Anglii w ta- | kim blasku, że na pozór zdawałoby się, że gg wracają dawne chwile świetności. W jakim |j celu pojechał, niewiadomo, ale umiał wyzyskać położenie, otoczyć się tam rozgłosem; zetknął się z alchemikiem Dee, ażeby otrzymać odeń tajemnicę robienia złota, ale cała wyprawa ta |

4 miesiącach i§

bogaty zniknął cichaczem, zabrał alchemika : na i długów nie zapłacił. Niektórzy wierzyciele puścili się w pogoń, a pamięć o Ł-irn pozostała w Anglii, bodaj nawet Szekspir go uwiecznił w don Armandzie („Stracone zachody miłości“).

W kraju czekały go gorsze niepowodzenia: zastawnicy zabrali Kieżmark, Ł. stawał się chudopachołkiem. Nauczony doświadczeniami, podczas nowej elekcyi działał według wskazówek J. Zamoyskiego: ou to przeprowadził Zygmunta do Krakowa z drobnym orszakiem, za co dostał pensyę z dochodów celnych i trzy zamki inflanckie. Wogóle, żyje odtąd zapomniany, jedynie wypływa sprawa jego samowoli: niewiernego sługę każe synowi swemu pochwycić i przywieźć do Łasku, gdzie go polecił ściąć samowolnie. W potrzebie umiał się Ł. posługiwać piórem, por. Estreicher XXI. W. Zakrzewski „Rodzina Ł-ich w. w. XVI⁴⁴ (,,Ateneum“ 1883 IV); Al. Kraushar „Olbracht Ł.“ (Warsz. 1882, 2t.); „Czary na dworze Batorego“; ,,Nowe przyczynki do dziejów żywota i spraw Olbrachta Ł-go“; Jarochowski K. „O. Ł.‘⁴ („Niwa“ 1881); Sokołowski A. „Albrecht Ł.“ („Przegl. polski“ 1282, III, IV); Caro J. „Aus den Tagen d, Königin Elisabeth“ („Zeitsch f. Kulturgesch“

1894, IV). Z dawnych: Malinowski M. „Jakób Heraklides i O. Ł.“ („Teka wileńska¹⁴, III).

Łaski Marcin, jezuita (f 1618) autor kil-kuuastu komedyj i dyalogów w języku polskim, grywanych w kollegium Pułtuskiem r.

1571 — 1621, które pozostały w rętopiśmie; przytacza je Wiszniewski w „Hist. Lit. Pol.“

VII 293, a wyjątki umieścił Wójcicki w „Bibl. Star.“.

;•

Łaski Marcin, jezuita—Łaski Prawo.

i 003

Red.

Łaski Marciu, profesor i administrator archidyecezyi Mohylewskiej (* w Płocku 1799 — f 1853 w Mohylewie). Odbył szkoły w Połocku, a później uczęszczał tamże do Akademii jezuitów. Postanowiwszy zostać księdzem, wstąpił do seminaryum w Mohylewie, a w r. 1823 jako alumn celujący wysłany do głównego seminaryum wileńskiego. Wyświęcony r. 1826 został profesorem w seminaryum Żwiuogrodz-kiem (do 1832). Tu napisał archeologię biblijną dla użytku uczniów, która została w rę-kopiśmie. Z nauczyciela, potem regensa, powołany na członka konsystorza mohylewskiego, szybko doszedł godności officyała. Po śmierci metropolity Ign. Lud. Pawłowskiego, był Ł. obrany administratorem, którą to dostojność piastował do r. 1848, t j. do wyświęcenia arcybpa Kaz. Dmochowskiego. Jest w druku jego rozprawa łacińska „O przyjściu Messyasza⁴⁴ na stopień doktora teologii: „An omnes prophetiae quae Messiam praedicunt adimpletae sint?“ (Wilno 1841, tłom. polskie Jana Oleszkiewicza Warszawa 1845, drugie ks. Jana Rzymszy Wilno 1846). (Większa Enc.4< Org.).

Łaski Prawo. U Rzymian prawo Ł. znane było od czasów najdawniejszych (Por. Mommse-

„Röm. Strafrecht⁴* 1899, ks. III rozdz. VIII, 452—490). W okresie królów, król ofiarowywał ułaskawienie, a lud zgromadzony w ko-micyach kuryackich dokonywał głosowania (Li-vius I 26). Odwołanie się dod>i nosiło nazwę provocatio. Ł. miała swoje źródła w kulcie religijnymi według Plutarcha („Numa“ XVIII) ,we-stalki spotykające na swej drodze przestępcę prowadzonego na śmierć przywracały mu życie; musiały tylko składać przysięgę, że spotkanie było nie umówione“. Za Rzpltej P. Ł-i nosi charakter polityczny i źródło w racyi stanu, a mogło być stosowane przez senat w każdym okresie procesu. Stosowano je w przestępstwach przeciw bezpieczeństwu państwa (amnestya). Służyło ono trybunom, którzy mogli zawiesić i uchylić prześladowanie przestępcy w każdej chwili procesu karnego. W okresie odbywania kary stosowano je kwoli restitutio in integrum. O takiej iustytucyi przywracającej wszelkie prawo stanowił lud w komicyach. W okresie Cesarstwa P. Ł. przechodzi do cesarzy. Cesarz, pragnąc zdobyć popularność przy obejmowaniu rządów, obdarzał amnestyą gromady przestępców, których zastawał w więzieniach lub pod śledztwem. Jako dziedzic dawnego przywileju trybunów stosował P. Ł-i w każdej chwili procesu . Uchylenie kary z pozostawieniem jednak jej skutków nazywało się indulgentia\ uchylenie zaś wraz ze skutkami—restitutio in integrum. — W S redniowieczu prawodastwo rozwijało się pod wpływem i w kierunku prawa rzymskiego i kanonicznego (kanoniści stworzyli teoryę P. Ł-i). Tradycya „westalki wyzwalającej“ przeobraża się w zwyczaj „kardynała uwalniającego więźniów na drodze napotykanych“ (Pestile „Storia del diritto italia-no“ V, 180j. Prawo karne kanoniczne było w zupełności oparte na prawie Ł-i (znamiennie pod tym względem mówił w w. XII Petrus Lombardus: „Justitia enim Dei et miseri-cordia non duae res sunt sed una divina essen-tia“). Prawo to służące pierwotnie sędziemu (np. w starym procesie germańskim) pod wpływem Kościoła przechodzi wyłącznie w ręce panującego. Tomasz z Akwinu uczył, że P. ł-i służyć może tylko księciu: superior legitimus posiada władzę na podobieństwo Boga; porządek ziemski musi odpowiadać boskiemu; sędzia tak samo nie może stosować Ł-i wobec ustaw świeckich, jak nie może unieważniać ustaw boskich“⁴ („Summa Tbeol.“ quest. 69). Podobnie mówią inni kanoniści, np. Tiraquau (Tiraquel-lus; w. XVI); Ł-ę stosować może tylko papież i książę, nie simplex iudex, ąuia Ule dominus, iste serous et minister legum. Królowie pod wpływem tych teoryi uczynili z P. Ł-i przywilej swój, którym wyłącznie rozporządzać mogli (ordonanse Jana II, 1359, Karola VII, 1449, Ludwika XI, 1479 itd.). Ludwik XI ofiarował (1477) P. Ł-i księciu Augoulême, Franciszek I

Podobnież konst.

en

ce en

la société gen. des prisons“ (1881); Chau-,Th. du C. p.“ 1. 321; Garraud „Droit

z r.

szybko. Druk statutu (w drukarni Hallera) nosi datę d. 27 stycz. 1506. Powodem, który skłonił sejm do tego, by pobudzić takie wydanie urzędowe ustaw, była coraz silniej ujawniająca się dążność szlachty, by się dokładnie zapoznać z dotychczasowem ustawodawstwem polskiem. Część tylko tego ustawodawstwa obejmowały

Karolowi V. Miasto Vendôme posiadało przywilej ułaskawiania jednego przestępcy w piątek przed Niedzielą Palmową, kapituła w Rouen w dzień Wniebowstąpienia. W okresie walki papiestwa z władzą królewską próbowali papieże wykonywać P. Ł-i z Rzymu za pośrednictwem delegatów na terytoryum Francyi. Parlament paryski odrzucił takie żądanie (1598). W. XVII skodyfikował normy prawne stosowane we Francyi. Ordonans r. 1670 odróżnia lettres d’abolition, lettres de rémission, 1. d. pardon itd., siedm rodzajów Ł-i. Konstytucya 16 termidora r. X nadała P. Ł - i naczelnikowi władzy wykonawczej (w następnych konstytucyach prawo to posiadało zastrzeżenia w zależności od okresu). Konstytucya r. 1875 (art. 3 § 2) nadaje je prezydentowi bez zastrzeżeń. Gdy król był fons iustitiae (albo, jak mówił średniowieczny sędzia angielski: tout fuit al commencement in luy et vient de luy), tedy prawo Ł-i było przywilejem Majestatu. W dzisiejszej teoryi prawa państwowego, w niem ześrodkowuje się władza państwa (sankcya ustaw, stosunki międzypaństwowe, prawo wypowiadania wojny i zawierania pokoju i innych traktatów, dowództwo nad wojskiem, mianowanie ministrów i urzędników); prawem też króla jest P. Ł-i. Wszystkie kon-stytucye zastrzegają to prawo na rzecz króla (cesarza, prezydenta). Konst, austryacka r. 1863 stanowi „Cesarz ma prawo udzielać amne-styi i darowywać albo łagodzić kary przez sądy zawyrokowane, tudzież odpuszczać skutki prawne wyroków z zastrzeżeniem ograniczeń zawartych w ustawie o odpowiedzialności ministrów“ (art. 13). Gdy P. Ł. w państwie abso-lutystycznem było (i w części pozostało na Wschodzie) źródłem nadużyć, tedy ustawy starają się ująć prawo Ł-i w pewne granice (p. zastrzeżenie w ust. austr., która przyjęła rozporządzenia z ust. belgijskiej r. 1850 a. 73, tamże a. 91: „Król nie może ułaskawić ministra skazanego przez izbę kasacyjną inaczej jak tylko na żądanie jednej z dwu izb prawodawczych“). Konst, holenderska (1887) a r. 68 powiada „król wykonywa P. Ł-i po porozumieniu się z sędzią, do tego delegowanym przez regulamin adininistracyi publicznej. Amnesty a czy abolicya mogą być stosowane tylko na drodze ustawy“ (według ustawy z d. 13 giudnia 1887 do porozumiewania upoważniono: izbę karną sądu najwyższego i sąd najwyższy wojenny dla spraw wojskowych), włoska r. 1848 art. 8; hiszpańska (1876) a. 54³; portugalska (1826 — 1885) art. 74 § 7; szwedzka § 23; bawarska VIII, 4; saska (1831), art. 52; pruska § 49; serbska (1889) art. 50—51; grecka (1869) ąrt. 39; brazylijska (1891) art. 48; japońska (1889) art. 16. W Rossy i art. 23 „Praw zasadniczych“ głosi: „Najjaśniejszy Pan wykonywa prawo Ł-i łagodzenia kar i ogólnego

przebaczenia winnym zbrodni z zawieszeniem postępowania sądowego przeciwko nim i uwolnieniem od sądu i kary“. Dawne prawa zasadnicze nie znały takiego postanowienia. W kodeksie kar głównych z r. 1845 (w wydaniu r. 1885 art. 165) znajduje się przepis (przeniesiony i do nowego kodeksu karnego z d. 22 marca 1903), który głosi: ,,prawo łaski i przebaczenia w żadnym razie nie zależy od sądu. Wypływa ono bezpośrednio od najwyższej władzy samowladczej i może być tylko dziełem miłosierdzia monarszego...“ Ułaskawianie ogólne dokonywa się przy pomocy manifestów związanych z ważniejszymi wypadkami w życiu Monarchów. Ułaskawianie indywidualne następuje wskutek starań osób zasądzonych albo osób trzecich, skierowanych do Cesarza przez Ministra Sprawiedliwości, albo też za pośrednictwem kancelaryi do przyjmowania podań na imię Najwyższe (ordynacya kancelaryi do przyjmowania podań itd., art. 23). Należy zaznaczyć, że łaska nie znosi niektórych skutków czynów występnych. I tak według Ustawy wyborczej (do Dumy) „nie uczestniczą w wyborach skazani za przestępstwa z pozbawieniem i ograniczeniem praw, a także za kradzież, o ile nie zostali uwolnieni wyrokiem sądowym, gdyby nawet po wyroku byli uwolnieni od odpowiedzialności... wskutek manifestn Najwyższego albo specyalnego Najwyższego rozkazu*' (art. 7; podobnież w Ustawie Ziemskiej rossyjskiej art. 27 i Ustawie Miejskiej rossyjskiej art. 33). Historya poglądów teoretycznych na prawo Ł-i u Sternberg’a „D. Begnadigung bei den Naturrechtslehrern“ („Zeitsch. f. vergl. Rechtswissenschaft“ XIII, 1898, 321—414). — Liter.: Esmein „Histoire de la procédure criminelle France“ (1882); Legoux „Le droit de gra-France“ (1865); Lacointe w „Bulletin de veau

pénal français“ II, 149; Gousaincourt „Traité du droit de grâce sous la République“; Loeb „D. Begnadigungsrecht“ (dysertacya; Giessen 1881); Lueder „D. Souveränitätsrecht d. Begnadigung“ (1860); Arnold „Umfang und Anwendung des Begnadigungsrechts“ (1860); Seuffert „Begnadigung“ w Stengela „Wörterbuch d. Verwaltungrechts“ I (1890;, 147—51; Geyer w „Rechtslexicon“ Holtzendorff I.    s- v-

Łaskiego Statut. Taką nazwą określa się zwyczajnie pierwsze urzędowe wydanie ustaw polskich, przygotowane przez Jana Łaskiego (ob.) kanclerza w. k., z polecenia sejmu radomskiego 1505. Ł. wywiązał się z zadania bardzó

rękopiśmienne kodeksy, trudno dostępne. Pierwsze nie urzędowe wydanie ustaw polskich (t. zw. „Syntagmata“, dwakroć publikowane) zawierały bardzo nieliczne teksty. W porównaniu z rękopisami czy Syntagmatami daje tekst Ł-go rzeczywiście bardzo wiele, znacznie więcej tekstów. W celu rozpowszechnienia znajomości statutu rozesłano go po grodach i kapitułach. Kilka (zdaje się 10) egzemplarzy wydrukowano na pergaminie. Jeden taki egzemplarz, opatrzony pieczęcią koronną, złożono w metryce koronnej. Tytuł dzieła (mającego 355 kart folio) brzmi: „Commune inciiti Poloniae regui privilegium constitutionum et indultuum publi-citus deeretorum aprobatorumque etc“. Zwykle używana nazwa statutu na określenie tego dzieła nie jest właściwa. Łaski statut podzielił na dwie części. Część pierwsza obejmuje pomniki prawa polskiego, część druga—pomniki prawa niemieckiego. Układ miał być systematyczny (nie chronologiczny). Przedstawia się ten system tak: 1) Prawo procesowe polskie (processus iuris); 2) Pierwsza część przywileju zatwierdzającego statut Ł-go; 3) Statuty i przywileje ziemskie do końca panowania Jagiełły; 4) Ustawy papieskie, królewskie i biskupie, dotyczące stosunków kościelnych-, 5) Ustawy dotyczące dóbr i dochodów królewskich; 6) Ustawy zjazdów walnych i sejmów od Kazimierza Jagieł- , lończyka do Aleksandra włącznie wraz z zatwierdzeniem zwyczajów ziemi krakowskiej; 7)

Ustawy dotyczące stosunku Polski do Litwy;

8) Ustawy i traktaty dotyczące 'stosunku Polski do Zakonu krzyżackiego i Prus; 9) Formuły przysiąg; 10) Ustawy polskie wobec Żydów;

11) Ustawy królewskie i papieskie, dotyczące organizacyi miast i prawa niemieckiego; 12)

Druga część przywileju Aleksandra, zatwierdzającego statut Ł-go; 13) Pomniki prawa niemieckiego (prawo magdeburskie, prawo feudalne, traktat Rajmunda Partenopejczyka); 14) Domówienie Aleksandra; 15) Przywilej Aleksandra, zatwierdzający prawa Królestwa Polskiego;

16) Napomnienie Aleksandra; 17) Usprawiedliwienie kanclerza. Co się tyczy źródeł, z których Ł. korzystał, to brał on hojną ręką teksty z archiwum państwa (zostającego pod zarzą- (287). dem podskarbiego). Z ksiąg kanclerskich i pod-kanclerskich, do których miał każdej chwili przystęp, nie korzystał odnośnie do czasów wcześniejszych, jedynie tylko co do czasów Jana Olbrachta i Aleksandra zużytkował teksty u-staw, które w niej mógł znaleść. Nako-niec dużo wziął z rękopisów, zawierających pomniki ustawodawstwa polskiego (statuty Kazimierza W., wareckie i t. d.). Całości ustawodawstwa nie dał; pominął wiele nawet ustaw, które miał pod ręką, np. w archiwum koronnem.

Pod tym względem widać duży brak myśli przewodniej. Za to znów wprowadził do statutu bądź takie ustawodawcze pomniki, które Polskę nic nie obchodziły (np. bulle papieskie),

s. K.

bądź pomniki prawne, nie mające charakteru ustawodawczego, choć w Polsce obowiązujące zresztą, bądź nawet traktaty prawnicze (traktat Kotwiczą o interdyktach; ,,Summa“ Raymunda Partenopejczyka, tycząca się prawa rzymskiego). To ostatnie dzieło, będące do niedawna zagadką dla uczonych, jest pracą (co do trzech pierwszych ksiąg) jakiegoś Rajmunda z Wiener-Neustadt (pod Wiedniem) z w. XIV (nie zaś z Magdeburga czy Neapolu, jak to często przypuszczano). Tekstów nie odtwarza Łaski wiernie; nieraz je zmienia i przerabia. Z jego pracy pochodzi: „formula processus“, oraz krótkie rubryki, pomieszczane po bokach, streszczające postanowienia ustawowe. Tylko z Ł-go znamy t. zw. „Consuetudines Cracovienses“, choć bezwątpienia nie on jest ich autorem. W egzemplarzach statutu, rozsyłanych po Polsce, dodawano kilka kart niezapisanych, by na nich można było wpisywać prawa zwyczajowe poszczególnych województw i ziem, O ile dotąd wiadomo, tylko zdaje się ziemia rawska wtedy swoje zwyczaje prawne spisała (dotąd nie ogłoszone drukiem). Jakkolwiek praca Ł-go jest bardzo niedoskonałą, nie daje całokształtu ustawodawstwa, teksty podaje nieraz błędnie i t. d., to jednak zasługa jego była wielka. Ani jeden z kodeksów średniowiecznych nie objął tylu pomników prawa polskiego w statut. Szeroko rozpowszechniony, otoczony czcią przez szlachtę, stał się statut podstawą, na której szereg pokoleń uczył się znajomości ustaw polskich. Wpłynął też na to, iż zaczęto myśleć o drukowaniu konstytucyi następnych. Dokonano' tego jednak raz tylko — w r. 1509. Druk konstytucyi z tegoż roku często też w egzemplarzach statutu znajduje się dodany. Później jednak druku konstytucyi przez czas dłuższy zaniechano. Do Ł-go wprost nawiązano, gdy w r. 1524 ogłoszono nowy zbiór ustaw polskich (z lat 1507 —1523). — Lit.: St. Kutrzeba „Statut Ł-gou (w przygotowaniu).

Laskowski Marcin (f 3 listop. 1757) doktór med. i prawa, kanonik krakowski i sandomierski, w d. 5 października r. 1754 otrzymał kanonię lekarską, jako lekarz kapituły. — Por. Kośmińskiego ,,Słow. lek. polskich“

Dr j p.

Łaskun (Paradoxurus) rodzaj ssaków d ra-pi e ż n y c h ( Carnivora) z rodziny łasz ( Vi-verridae). Zwierzęta stopochodne z ostremi pazurami, mogącemi wciągać się, i bardzo długim, częstokroć zwijającym się pierścieniowato ogonem; nogi zarówno przednie, jak i tylne pięciopalcowe; zamiast worka gruczołowego, właściwego łaszom, posiadają nagą gruczołową fałdę. Ł-y—zwierzęta nocne, nadzwyczaj zręcznie łażą po drzewach, żywią się małemi ssakami, a prócz tego ptakami, jajami i owocami. — Liczne gatunki tego rodzaju zamieszkują Azyę południową. — Najbardziej znany gatunek P. hermaphroditus zółtawo-czarny z trzema po-dłużnemi rzędami czarnych plam z każdej

Cz. >t.

1006

Łasze —Łaszcz

Józef Antoni.

strony; nad i pod okiem plama biała; długość ciała dochodzi do 50 cm., ogon takiejże długości; wysokość 18 cm. Zamieszkuje Indye Wschodnie; wyrządza olbrzymie szkody plan-tacyom kawy i ananasów, pożerając owoce.--Nieco mniejszy gatunek P. fasciatus rozpowszechniony na Jawie, Sumatrze i Borneo.Cz-st-

Łasze ( Vtverridae) rodzina ssaków drapieżnych (Carnivora). Głowa, pysk i ciało wydłużone, nogi krótkie pięcio—lub cztero-palcowe z pazurami wysuwalnemi lub nie; większość gatunków palcochodnych z podeszwą uwłosioną, niektóre gatunki stopochodne z podeszwą nagą; ogon długi, najczęściej zwieszający się. Uzębienie następujące:

. 3    1

¹ â°ï

zęby sieczne małe, zazwyczaj stopniowo zwiększają się od wewnątrz na zewnątrz; górny kieł długi i cienki, dolny krótki i gruby; w szczęce górnej czwarty, a w dolnej piąty ząb trzonowy jest zębem mięsożernym. Język zaopatrzony w liczne kolce rogowe. W okolicy otworu odbytowego i narządów płciowych najczęściej istnieją silnie rozwinięte gruczoły. Ł. przeważnie są to zwierzęta prowadzące życie nocne; nadzwyczaj krwiożercze, niezmiernie zręcznie biegają i łażą, żywią się małemi ssakami, ptakami, jajami i płazami. Ł. zamieszkują głównie Stary świat, mianowicie Afrykę i południe Azyi. — Jednym z rodzajów tej rodziny jest łasza (Viverra). Gatunki należące do tego rodzaju są palcochodne z pazurami nawpół wysuwalnemi i czterosęczkowatym zębem mięsożernym w szczęce górnej; głowa wydłużona ze śpiczastym pyskiem; kończyny pięciopalcowe; oprócz gruczołów odbytowych istnieje jeszcze szczególny worek gruczołowy między odbytem a narządami płciowemi; długi ogon nie skręca się. Gruczoły mieszczące się we wspomnianym worku wydzielają pachnidło, zwane z y b e t e m. Jest to substancya piankowata, tłusta, gorzka, w stanie świeżym biała, przybierająca następuie barwę żółtą lub brunatną i twarduiejąca.

Łaszcz Marcin, kaznodzieja, teolog i polemik (* 1551 w Kaliszu — f 1615 w Krakowie), do zakonu jezuitów wstąpił w Kaliszu r. 1570, po odbyciu nauk był kaznodzieją, lat 20 rektorem we Lwowie i w Lublinie, przełożonym w Toruniu i domu professów w Krakowie lat 15. Pisał wiele pod przybranemi nazwiskami: Paulina, Woyc, Słupskiego, Piotrowskiego, Żebrowskiego, ks. Marcina Two-rzydło, i ks. Mikołaja isiory, proboszcza osz-miańskiego, przeciw różnowiercom, z którymi staczał boje zacięte. Właśnie z powodu tych pseudonimów trudno odróżnić jego rzeczy własne od cudzych. W dziełach swoich polemicznych odznaczał się językiem poprawnym. Pierwszy wprowadził do Polski nabożeństwo 40-godzinne w publicznych potrzebach. Wielu

pannom zakonnym przepisał reguły wzorowe, lub do zachowania ścisłego dawnych przyprowadził, podług kanonów. Gdy zaraza wybuchła w Krakowie, swoich podwładnych na miejsca bezpieczne rozesławszy, sam się na niebezpieczeństwo naraził, tak że u samych różnowier-ców zjednał sobie nazwę męża świętego i do czci pobudził. Wydał z druku: „Okulary na zwierciadło nabożeństwa chrześcijańskiego u Polaków“ (Wilno 1594, wydanie 2-e Kraków 1597); „Wieczerza ewangelicka w obronie sza-funku wieczerzy ministrów napisana. Przytem odpowiedź na kontradykcye ministrowskie“ (Wilno 1594, wydanie 2-e tamże 1597; dyalog w którym wprowadza autor rozprawiającą dya-lektykę z sofistyką, nadto wypisy z dzieł Au. Chrząstowskiego, ministra kalwińskiego, sprzecznych pomiędzy sobą, któremu przepowiada, że nauka jego me utrzyma się); „Judicium albo rozsądek ks. Mikołaja Isiory, proboszcza oszmiań-skiego w w. ks. Litewskiem, o konterfekcie jezuitów, z Equesa łacińskiego pod maszkarą Prawdzica w polski język przyczyniony⁻ (Wilno 1594, odpowiedź na pismo KI mowicza przeciw jezuitom); „Recepta na plaster Czechowicza, ministra nowochrześcijańskiego“ (Kraków 1597); „Messyasz aryański t. j. że p. Mosko-rzewski takiego Chrystusa wyznaje jakiego Mahomet w Alkoranie“ (Kraków 1612; pod nazw. Skargi). Nadto wiele rzeczy polemicznych, por. Estreicher XXI 104—106.    Red'

Łaszcz Marcin, archidyakon gnieźnieński, kanonik krakowski i łowicki, sekretarz Stefana Batorego, syn Aleksandra, kaszt, czerskiego, żył w drugiej połowie wieku XVI, mąż uczony i skromny, używany przez króla do pisania akt publicznych, odznaczał się pięknem stylem łacińskim. Jego pióra są najpiękniejsze doku-menta ówczesne. Urn. młodo, pochowany w Łaszczowie.

Łaszcz Józef Antoni, antypatryjski koa-dyutor kijowski, syn Aleksandra, wwdy bełz-kiego, człowiek niezmiernie bogaty, ostatni potomek swojego rodu. Już miał się żenić z Cetnerówną, wdzianką smoleńską, gdy przed samym ślubem zmienił postanowienie i obrał sobie stan duchowny. Niebawem w r. 1720 został kanonikiem krakowskim i poznańskim, petem kanclerzem gnieźnieńskim. Dwakroć prezydował na trybunale koronnym w r. 1730 i 1737. Gdy trzeci raz obrano go prezydentem r. 1738, wymówił się od sufraganii gnieźnieńskiej. Przyjął wszakże skromniejszą infułę sufraganii chełmskiej, a Klemens . XII pap. uczynił go bpem antypatryjskim; wyświęcony tegoż roku. Mąż wielkiej powagi, miłosierny na ubóstwo, podczas postu karmił po kilkadziesiąt ludzi dziennie, w Łaszczowie fundował w r. 1736 jezuitów i zbudował dla nich kościół wspaniały. Samuel Ożga, bp kijowski, wybrał go na swego koadjutora, ale zanim potwierdzenie nastąpiło, Ł. urn. w Łaszczowie

r. 1748. Włości jego spadły na siostrzenicę Annę Potocką, matkę Szczęsnego. Na śmierć Ł-a ukazała się cała moc panegiryków, por.

r. 1868, poczem rozpoczął prace samodzielne w Monachium, a następnie we Florencyi i w Rzymie. Osiedliwszy się w kraju, poświęcił się odtwarzaniu scen z „Czatów“ Mickiewicza, namalował szereg scen z „Pana Tadeusza“, do których studya robił na Litwie. Najwybitniejszy z prac jego to cykl sześciu wielkich kompo-zycyi, zdobiących ściany i sklepienia w pres-biteryum katedry poznańskiej („Założenie katedry poznańskiej“, „Piast“, „św. Wojciech, przynoszący hymn Bogarodzica“, „Św. Józe-fat Kuncewicz“, oraz dwie grupy alegoryczne). Obrazy jego zdobią także salę seminaryutn poznańskiego. Prócz tego malował portrety, m. inn. arcybpa Stablewskiego i Ordona, który ofiarował do krakowskiego Muzeum narodowego. Kościół Wizytek w Warszawie ma także jeden z jego obrazów.

Łaszczyński (de Verbno) Witold Alfred (* 1874 w Warszawie), pisał dawniej przeważnie pod pseudonimem „Alf“ w czasopismach

Warszawa

Estreicher XXI, 102 — 104. ,,Więk. Enc.“ Org.

Łaszczowie herbu Prawdzie, możny ród który się przeniósł z Mazowsza w Bełzkie, gdzie się licznie rozrodził, biorąc nazwy od majątków (Tuczampscy, Nieledewscy, Obro-ciworowie). Z nich Jan, podkomorzy podolski r. 1453, pogromca Tatarów. Gdy z małą garstką rozbiwszy hufiec jeden Tatarów, na drugi uderzał, zginął śmiercią walecznego. —

Syn jego Ła z a r z naśladował wiernie ojca. W miejscu obronnem założył zamek Łaszczów (ob.).

oraz

za

Później zasłynął Samuel za czasów Zygmunta III. Współcześni przyznają, iż w zręcznem podejściu nieprzyjaciela, w ukrywaniu zasadzek, nikt nad niegó nie był sprawniejszy. W walkach z Tatarami i Kozakami przeważnie do znakomitych przyłożył się zwycięstw. Jak był dzielny w boju, tak ochoczy do zabawy; ostatnie trzy dni zapust trawił na gorącem w ko- poezye ulotne (zebrane: ,,Poezye“ ściele nabożeństwie. Spytany o powód, odpo- 1899). Z większych prac jego: ,,Ninou de Len-wiadał, że najlepiej cisnąć się wtedy do Boga, cios“, dramat; ,,Arya z Halki“ komedya; „Dzie-kiedy wszyscy mało o nim myślą. W Popielcu cię Jezus“ jasełka; ,,Serce“ dramat; „Polski na gołe ciało kładł żelazny pancerz zanitowa- projekt pokoju nieprzerwanego w Europie z 1776 ny, który nosił przez post cały i nie zdejmo- roku“; „Wielki kułak“; „Państwo przyszłości“, wał go aż w Wielki Piątek. Pierwszy wpro- Przełożył V akt „Cyrana de Bergerac“ Ro-wadził zwyczaj strzyżenia wysoko włosów i taki standa (wraz z Zagórskim i Konopnicką) rodzaj czupryny zwano czupryną Łaszcz o- romans hist. „Cinq Mars czyli sprzysiężenie wą. Um. w Krakowie r. 1649. Pochowany Ludwika XIII“ hr. Alfreda de Vigny, niektóre w kościele św. Szczepana. Był chorążym po- poezye ulotne Goethego, Szyllera, Lenaua, dolskim i strażnikiem koronnym. Doszła do Uhlanda, Bodenstaedta, Freiligratha, Kastnera. naszych czasów pieśń, którą rycerstwo polskie Z poezyi drukował: „Pobudka“ (w',.Prawdzie“); śpiewało na cześć tego wojownika.—Por. Anto- „Prząśniczka“ (w ,,Wędrow“₍) i „Polonez“ pod ni J. „Szkice i opowiadania“ V1887; Nowosiel- muzykę Fr. Chopina (A-dur) w „Wędrow-ski A. „S. Ł.“ (Kijów 1865).    Red- cu“ i „Tyg. Pol.“ W r. 1905 kierownik tygod-

Łaszczów, osada, dawniej m-ko, nad rz. uika „Nasze Kłosy“ (dział literacki tyg. „Do-Huczwą, pow. tomaszowski, o 92 w. od naj- bra gospodyni“).

rliższej stacyi kolei Rejowiec; w r. 1908 było Łaszt (niem. Last), dawna miara zbożowa, 1 738 m-ców (1 622 starozakonnych, 103 kato- dotychczas jeszcze w różnych miejscach uży-lików i 58 prawosławnych). Położony na wy- wana. Ł. polski obejmował korcy 30; niemie-dmie piasczystej, okolony ze wszech stron cki do pszenicy i żyta 72 szefie, czyli 30,9157 wodą. Ł. składa się z m-ka i 3-ch przedmie- korcy warsz., do jęczmienia zaś i owsa 48 ści. Kościół parafialny z pięknemi freskami z w. szefli=20,6106 kor. warsz.; w Hamburgu na XV, fundowany przez rodzinę Ł-ów, mających Ł. liczono 60 szefli pruskich, czyli 25,7631 tu swe gniazdo rodzinne; cerkiew, synagoga korcy warsz.

(przerobiona z d. zameczku Łaszczów, wokół    Łaszyn, ob. Łasin.

której są jeszcze ślady muru obronnego i fosy),    Łauma, postać mityczna litewska, boginka-

na-

szkoła początkowa, poczta. Jarmarków 6. Urząd rusałka, z mitologii niższej; Ł-my porywają i gminy we wsi Czerkasy. Pod miastem ładny odmieniają dzieci; te same szczegóły, co o park. W w. XVI Ł. był jednem z ognisk kal- szych boginkach, mamuuach itd. opowiadają winizmu w Polsce. Kalwini mieli tu własny i o nich, są złośliwe i niebezpieczne, szczegól-zbór (z kościoła przerobiony) i własną drukar- nie położnicom. Litwini tęczę nazywają pasem nię, Po upadku reformacyi w Polsce usadowili Ł-my, „strzałki piorunowe“ to cycki ich; wska się jezuici i posiadali szkołę niższą. E- Chw- żują miejsca ich pobytu, gdzie bieliznę nocą Łaszczyński Bolesław (* 1842 w Gra- piorą itp.; postać ich kobieca.    Ą B

bowie w W. Ks. Poznańskiem — f w lipcu Ława miejska, dawny sąd po miastach 1909). Ukończywszy szkoły średnie, zaj- osadzonych na prawie niemieckiem czyli magmowa! się archeologią w Heidelbergu i Mona- deburskiem, który składał się z wójta i pew-chium. W r. 1865 zapisał się do Akademii i nej ilości sędziów zaprzysiężonych i wybiera-sztuk pięknych w Monachium, którą ukończył ! uych z pośród wolnych obywattli danego miasta, a zwanych ławnikami lub przysięż- Ł stojąc na przeciw siebie, przyskakiwało, i od-ni kami. Ilość ich była różną w każdem skakiwało, tworząc na chwilę koła oddzielne, mieście, po mniejszych wynosiła 3 — 4 ławników, w Krakowie zaś prócz wójta zasiadało 11. Sąd ten rozpatrywał sprawy mieszczan danego miasta, a nazwa jego pochodziła od ją je w pow. Wiłkomierskim. W r. 1766 obej-ław, na których podczas sprawowania swego urzędu siedzieli Ł-y. Ob. Ławnicze sądy.

Ławmiańskie (Łyngmiańskie) starostwo niegrodowe, w księstwie Żmudzkiem (pow. Birżański); niektórzy mylnie zamieszcza-

rnowało dobra: Ławmiany i Dowiedziany z przyległościami, które posiadał w tym czasie Omul-ski, opłacając z nich kwarty złp. 453, bez hiberny, ponieważ jej cała Żmujdź nie opłacała.

Ławnicze są-dy, nowoczesna instytucya sądowa niemiecka (Schöffengericht). W niektórych krajach niemieckich przechowały się resztki dawnych sądów ludowych pod postacią sądów ławniczych (np. w Wirtembergii), a) Sta-ro-germ ański sąd ławników (Schöffen — scabini wyraz pochodzenia frankońskiego [skapjan — porządkować, określać] por. Brunner „Rechtsgesch.“ II, 223). Ł-cy byli insty-tucyą dożywotnią (w Saksonii poniekąd dziedziczną). W końcu Średniowiecza źródła odróżniają sędziego i Ł-ów, jednemu i drugim wyznaczają role odrębne. W ciągu w. XVI i XVII instytucya zanika, orzecznictwo sądowe przechodzi w ręce kancelaryi książęcych, izb sądowych i kolegiów uniwersyteckich. Pierwiastek ludowy zostaje usunięty, szczątki dawnych s. ł-ych zachowały się tylko gdzieniegdzie, np. w Wirtembergii . Rewolucya r. 1848 — 49 obdarzyła prowincye niemieckie po prawej stronie Renu instytucyą sądów przysięgłych. Pod wpływem reakcyi, która starała się zniszczyć s. prz-ych i powrócić do wyłącznie urzędniczych instytucyi sądowych, ale nie mogła przekonania powszechnego zachwiać, prawnicy wystąpili z pomysłem połączenia dwu pierwiastków: zawodowego i ludowego. O staroniemieckich s. ł-ych por, Planck „D. deutsch. Gerichtsverfassung im Mittelalter“ 1, §18; Rosenthal „Gesch. d. Gerichtswesens Bayerns“ I; Stölzel „Gelehrtes Richterthum“ I, 235; Sickel „D. Entstehung d. Schöffengerichts“ („Z. d. Sa-vigny Stiftung“ 1885 VI); Brunner „Die Herkunft d. Schöffen“ („Mitth. d. Inst. f. oesterr. Geschichte“ VIII, 1887); Baudouin „Les sca-bins“ („Nouv. Revue hist. d. dr. franc, et étrang.“ XII, 1888). b) Nowoczesne. Nawiązując do tej instytucyi stąrogermańskiej, niektóre prawodawstwa niemieckie po r. 1848 odnowiły ją, nadając jej charakter najniższej, a kolegialnej instytucyi sądowej z kompetencyą właściwą dawniejszym sądom policyjnym. W szczególności przeciwnicy sądów przysięgłych propagowali gorąco S. Ł., jako instytucyę sądową mieszaną, gdzie oba pierwiastki: zawodowy sędziowski i ludowy równoważą się wzajem, łagodząc jednostronność, formalizm i rutynę sędziów zawodowych przez wprowadzenie do procedury sądzenia czynnika świeżego: zdrowego rozsądku i żywego odruchu sumienia. Reforma procesu karnego przedsięwzięta w Niemczech, wywołała ze strony rządu dążenie do

Ławaryskie starostwo niegrodowe, w w-dzwie i pow. Wileńskim. Przed r. 1781 wedle spisów podskarbińskich zaliczały się do niego: miasteczko Ławaryszki i dobra Madziu-ny, Mazule i Sedaniszki. W r. 1766 samo miasteczko z przyległościami posiadali wraz z dzierżawą Rokaniszek Zybergowie, opłacając kwarty złp. 2 382 gr. 9, a hiberny złp. 1 450, inne zaś dobra tworzyły starostwo oddzielnie, Ma-dziuńskie.

Ławaryszki, miasteczko w pow. wileńskim, o 24 w. od m. Wilna, nad rz. Wilejką. Kościół parafialny św. Jana Chrzciciela z w. XVII (wzniesiony przez Annę z Rudominów Pacową r. 1642, odnowiony 1760), szkółka początkowa.

E, Chiv.

M-ców ok. 300 osób. W w. XVIII należało z przyległościami do rodziny Zybergów.

Ławena,. rz. w gub. kowieńskiej, prawy dopływ Muszy. Bierze początek niedaleko Pone-dela. Długość ok. 100 w., szerokość 7 — 30 sąż.

Przepływa przez okolicę błotnistą; miałka. Mija Kupiszki, około Poniewieża zbliża się na 4V2 w. do Niewiaży. Uście poniżej Poswola. Dopływy lewe: Mituwa, Kupa, Sosa, Wieszynta,

Omieta; prawe: Szekszta, Istra, Swolka, także Piwesa.

Ławereckij Mikołaj, rzeźbiarz rossyjski (* 1837 w Moskwie), kształcił się początkowo w szkole rysunkowej w Petersburgu, następnie w Akademii Sztuk Pięknych tamże. W r. 1859 otrzymał medal złoty mały za płaskorzeźbę „Ofiarowanie dyktatury Cyncynatowi,“ a w kilka lat potem wielki medal złoty za płaskorzeźbę „Powrót Regulusa do Kartaginyu, oraz był wysłany na koszt Akademii na studya artystyczne zagranicę. Skorzystał z tego w r. 1863 i zwiedził Niemcy, Austryę i Włochy. Za grupę „Chłopczyk i dziewczynka z ptaszkiem“ otrzymał w r. 1868 tytuł akademika, a w r. 1870 za prace „Neapolitańczyk z małpką“, „Pierwsza Róża“; „Dzieci przeglądające się w lustrze“,

„Sieroty proszące jałmużny“, „Sappho“ i „Kapucyn“ uzyskał stopień profesora Akademii i na tern stanowisku pozostawał do r. 1894. Ważniejsze prace: „Handel“ (1876), „Przemysł“

(1876), „Mefistofeles“ (1881), „Wstyd“ (1881),

„Amor pod dzwiami Psychy“ (1885); „Miłość macierzyńska“ (1876), „Wenus i Amor“ (1886).

E.

Ł. jest twórcą pomnika Glinki w Smoleńsku i Katarzyny II w Symferopolu.

Ławica, taniec ludu z w. XVI. Kilku pa-robczaków z jednej strony, a z drugiej odpowiednia liczba dziewcząt i młodych niewiast, trzymając się za ręce, ławą czyli ławicą

zastąpienia sądów przysięgłych wogóle przez „z czasem“ sądu przysięgłych. Ministeryum 8. Ł. (1873). Opinia publiczna przyjęła ten spraw, hołdując (od 1894) rewizyi wszystkich krok niechętuie, wypowiedzieli się przeciw ustaw sądowych i prawnych, wzięło pod uwagę niemu teoretycy, wprowadzono więc S. Ł. tylko jako instytucyę niższą, sądzącą przekroczenia drobne. S. Ł. niemieckie związane są z instytucyą Amtsrichtera („sędziego pokoju“); przewodniczy w nim sędzia, mając przy sobie dwu Schöffen'ów, jako ławników. Ławnik musi mieć skończonych lat 30; nie mogą być Ł-ami osoby, korzystające z dobroczynności publicznej, służący, ministrowie, wojskowi, urzędnicy sądowi, prokuratorzy, urzędnicy administracyjni, służba kościelna, nauczyciele ludowi („Organizacya sądowa niemiecka“ § 25 i nast.). Naczelnik gminy sporządza corocznie listę pierwotną (Urliste) wszystkich od lat dwu stałych mieszkańców gminy. Listę otrzymuje Amstrichłer i przekazuje ją komisyi 7 mężów zaufania i prokuratora. Komisya ta rozpatruje zarzuty, układa listę roczną, bacząc, aby Ł. uczestniczył co najwyżej w 5 posiedzeniach rocznie. Ł. składa na pierwszem posiedzeniu przysięgę, że sądzić będzie wedle „wiedzy i sumienia“. Urząd jest honorowy. Nieprzy-bywający na sesyę płaci karę 5 —1000 marek.

i potrzeby reformy sądownictwa w Król. Pol-skiein i zaprojektowało zastąpienie orgauizacyi istniejącej przez utworzenie kolegiów sądowych, złożonych z trzech sędziów koronnych i trzech sędziów, zwanych przysięgłymi. Kolegium miało obradować wspólnie zarówno w przedmiocie winy jak i kary. Postępowauie apelacyjne w sprawach karnych zostałoby zniesione, a „przysięgli“ powołani z pośród urzędników (z pen-syą powyżej 500    rb.), wysłużonych sędziów

gminnych, wójtów i Ł-ów oraz obywateli ziemskich (powyżej 10 mórg) i miejskich (własności powyżej 5 000 rb., w Warszawie zaś 10 tys. rb.), o ile ci ukończyli przynajmniej 4 klasy w szkole rządowej lub seminaryum nauczycielskie. Wprowadzenie takiej instytu-cyi—oświadczali twórcy projektu — sprzyjać będzie przyspieszeniu spraw karnych i zmniejszeniu wydatków skarbowych na utrzymanie urzędników sądu apelacyjnego, z drugiej strony usunie obawy co do możności dopuszczenia w tym kraju przedstawicieli społeczeństwa miejscowego do wymiaru sprawiedliwości. Widocznie bezsens tej nowej instytucyi, wzorowanej na źle zrozumianym sądzie Ł-ym w Niemczech, rzucił się w oczy czynnikom stanowiącym: projekt nie został ponowiony. e)Sądy przemysłowe. Osobnym rodzajem S. Ł. są rozpowszechnione w czasach ostatnich sądy przemysłowe, znane w Niemczech jako Gewerbegerichte (od 1890), we Francyi (w Belgii, Szwajcaryi) jako Conseils de prud'hommes (po raz pierwszy w Lyonie 1806 sąd wyłącznie z przedstawicieli pracy i kapitału złożony, bez udziału zawodowej siły sądowniczej), we Włoszech — Collegio dei probt viri (od 1893), w Austryi — Gewerbegerichte według wzoru francuskiego od r. 1869, zreformowane według wzoru niemieckiego r. 1894 (od 1900 istnieją sądy przemysłowe w Krakowie i Lwowie). Ob. Sądy przemysłowe, sądy kupieckie, f) Próby wAu-stryi. W Austryi próbują zaprowadzić na miejsce s-ów przysięgłych wielkie sądy ławnicze (ograniczając kompetencyę s-ów prz-ych do spraw politycznych); projekt nowego kodeksu karnego, ogłoszony w listopadzie r. 1909. Ob. Sąd przysięgłych, g) Stosunek teo-ryi do S. Ł-ych. W nauce współczesnej przeważa pogląd niechętny dla sądów ludowych. Udział czynnika ludowego (t. zw. sędziów niezawodowych) musi być uważany za niewłaściwy i nader wątpliwy. Takim jest dziś pogląd nie tylko przeważnej ilości teoretyków i praktyków, ale i samych sędziów ludowych, którzy oświadczają, że niedorośli do zadania wymierzania sprawiedliwości. Sądownictwo ludowe zawdzięcza swe istnienie żądaniu politycznemu z połowy w. XIX. Dowodzono, że

Sąd Ł-czy orzeka we wszystkich sprawach przekroczeń i przewinień (w których kodeks oznacza karę do wysokości 600 mar., areszt i więzienie do 3 miesięcy), w sprawach o kradzież, przywłaszczenia, oszustwa, szkody, jeśli wartość przedmiotów nie przenosi 25 mar., oraz w sprawach zapoczątkowanych z oskarżenia prywatnego o obelgi i uszkodzenia cielesne.

Apelacya służy do Landgericht'u. c) W Polsce, w miastach urządzonych według prawa magdeburskiego odróżniano dwie kategorye sądów: ł a w n i c z e (iudicium iuratum seu banni-twn) do spraw mniejszych o własność, spadek i policyjno-kryminalne. Apelacya szła do magistratu (sądu radzieckiego), gdzie burmistrz z rajcami zasiadał. W sprawach większych burmistrz prezydował Ł-kom na tak zwanem iudicium magnum, a drobiazgi załatwiał z regestru potocznego przy udziale starszych cechowych z asesorami. Od wyroków miejskich odwołanie szło do Magdeburga i Halli, dopóki nie ustanowiono sądu wyższego niemieckiego w Krakowie. Najwyższą instancyę tworzył Sąd komisarski z delegatów 7 miast. Ob. Sądy w Polsce, d) Trybunał handlowy w Warszawie (1809 — 1876) przeobrażony po reformie sądowej r. 1876 w Sąd handlowy (ob.) posiadał i posiada formę ławniczą.

W r. 1902 ministerym sprawiedl. wystąpiło z projektem wprowadzenia u nas sądu mieszanego. Jak wiadomo, przy burzeniu dawnej orga-nizacyi sądowej i wprowadzeniu rossyjskiej (w 1876) art. 201 (określający kompetencyę sądów przysięgłych w Rossyi) nie otrzymał zastosowania. Ustawa z d. 19 lut. st. st. r.

1875 przewidywała (a.    573) wprowadzenie

Wiel Encykl. Powsz. Ilustr Ser. I. Tom XL111 —IV. Zesz. 362b.

sędziowie zawodowi są zależni i że ich wyroki znajdują się w sprzeczności z przekonaniem ludu. Stąd żądanie, aby na wzór Francuzów sądzili „sędziowie z ludu". Doświadczenie nauczyło, że sądownictwem ludowem rządzi przypadek, czynnik, który z wymiaru sprawiedliwości powinien być o ile można usunięty. Prawodawca— powiada Beling — dążyć musi do zupełnego usunięcia sądów ludowych; sprawiedliwość może być wymierzana tylko przez ludzi zawodowo przygotowanych. (Beling w Holtzendorff - Kohler „Encykl. der Rechtswis-sensch“ II, 346); Gross „Arch. f. Kriminal“ 27; Kohler „Moderne Rechtsprobleme“ (1907) 79; Aschrott „Reform des Strafwesens“ (1906). Literatura: v. Schwartze „D. Schöffengericht“ (1873); Binding „D. drei Fragen d. Organisation d. Strafgerichts“ (1876). Przeciwnicy sądów ławniczych: Mittermaier „D. Volksgericht in Gestalt der Schwur - u. Schöffengerichte" (1866); v. Bar „Geschworenen u. Schöffengericht" (1874); Seuffert „Geschworene oder Schöffengerichte“ (1874). O całym sporze por. dyskusyę na 9, 10 i 11-ym kongresie prawników niemieckich („Verhandl. der 9, 10 u. 11. Deutschen Juristentages“). Też w podręcznikach procesu karnego: Binding „Grundriss d. Straf-pruzessrechts“ (wyd. 3-e 1893, § 40, 50); v. Kries 1892, § 17, 21); Prof. Rosenblatt „Rzecz o sądzie ławników“ (1879): „miejmy nadzieje, że i u nas upadnie S. prz-ych, wtedy wrócimy do s. ławników, jako jedynej instytucyi, łączącej laików z prawnikami w sposób nie zagrażający sprawiedliwości, lecz, owszem poręczający sprawiedliwość i sumienność wyroków...“ Seuffert H., nader obszernie i wyczerpująco (bez krytyki) w Stengla „Wörterbuch d. deut. Verwaltungsrechts“ (Ergänzungsband II, 232 — 257, 1893); Ochimowski F. ,,Sądownictwo koronne i ludowe, ogólne i wyjątkowe“ (,,Gaz. Sądowa“ 1899 JNèJSfçr 40 — 47); tenże ,,Luźne uwagi o sądzie Ł-ym“ (tamże 1902,    15—

16); Prot. Miklaszewski ,,0 sądach przysięgłych według projektu ministeryum sprawiedliwości“ (tamże 1897, .MJNs 27 — 36); Litauer ,,Status quo czy sądy ławnicze“ (tamże 1902, Nr. 17); Mogilnicki Al. ,,Sąd przysięgłych“ (W.l899) s- p.

Ławnik (sąd gminny). W systemie instytucyi samorządnych, zbudowanym celowo w interesie państwowości rossyjskiej z zapoznaniem interesów społeczeństwa polskiego przez Milutina (ob.) na gruzach powstania styczniowego, znalazł sobie miejsce, wzorowany na woło stnym, szczególny sąd gminny, utworzony z wójta i Ł-ów dla drobniejszych spraw cywilnych i karnych, dotyczących wszystkich stałych lub czasowych mieszkańców gminy. Według ustawy gminnej z d. 19 lutego 1864 sądowi temu podlegają tylko sprawy do rb. 30 wartości, wynikające z powództwa o ruchomości lub o zobowiązania osobiste lub o straty; ukazem z d. 30 list. r. 1865 rozszerzono kompe-

tencyę do rb. 100. Pozatem, za przykładem sądów wołostnych, sądom takim polecono rozstrzyganie spraw pomiędzy włościanami o grunty nadane, o działy majątkowe i o spadki. W zakresie karnym sądy gminne miały sądzić sprawy drobne, pociągające za sobą karę nagany, grzywny do 10 rb. lub areszt do dni 7. Sądy gminne miały sądzić według sumienia, wyroki ich miały być bezapelacyjne; zaskarżać je można było tylko w drodze kasacyi przed ko-misyami włością ńskiem i. Skutki urządzeń, wyznaczających wszechstanowej gminie polskiej zwyczaje wyłączne i własności włościańskiej wołosti rossyjskiej, nie dały długo na się czekać. W ciągu kilku lat wymiar sprawiedliwości dokonywany przez wójtów i Ł-ów, zaczął podlegać rozkładowi gwałtownemu. Skwapliwie też skorzystano z reformy sądowej zoktrojowa-nych Królestwu Polskiemu Ustaw Sądowych r. 1864, aby z organizmu sądowego Królestwa wyprzeć oryginalną instytucyę sądu wójtowsko-ławniczego i latem r. 1876 powołano do życia obecnie istniejącą instytucyę s ą d u gminnego (ob. Sąd Gminny i w tym artykule historyę instytucyi w różnych departamentach warszawskich i petersburskich r. 1864 — 1875, w szczególności dane dotyczące memoryałów Milutina i Nabokowa). Nowy sąd gminny oparty jest na zgoła odmiennych zasadach. W myśl zasady naczelnej rozdziału sądu i administracyi, wyłączono z sądu wójta, prezesem jego został człowiek wyłącznie pełniący czynności sądowe, sędzia gminny (ob.). Towarzyszami jego są Ł-y. Ł-ów, w liczbie najmniej 3-ch, wybiera zebranie gminne na lat 3. Ł. powinien umieć czytać i pisać. Nie może być Ł-em: osoba wyznania niechrześciańskiego, nie mająca 25 lat wieku, zostająca pod opieką lub kuratelą, skazana na kary pociągające za sobą utratę prawa zajmowania urzędów publicznych, zostająca pod sądem lub śledztwem lub też pod dozorem poli-cyi. Ł. posiadać winien w gruncie prawem własności osobistej przynajmniej trzy morgi ziemi. Listy osób mających prawo być wybranemi na Ł-ów układane są dla każdej gminy oddzielnie przez wójtów po naradzie z sołtysami. Listy przedstawione być muszą naczelnikowi powiatu do sprawdzenia i poprawienia, poczem wracają do wójtów w celu dokonania wyborów. Ł., który wysłużył jedną kadencyę, może być obrany ponownie tylko z własnej woli. Wybrany po raz pierwszy może odmówić obioru tylko w wypadkach następujących: jeśli ma więcej niż 60 Jat, jeśli jest ciężko chory, lub z powodu zajęć nie może stale przebywać w gminie i jeśli wysłużył jedną kadencyę. Jeżeli wybór odbywał się nielegalnie, skarga, może być podana w przeciągu dni 14-u do naczelnika powiatu od piątej części osób uprawnionych do uczestniczenia w wyborach; naczelnik powiatu obowiązany jest tę skargę rozpatrzeć, w razie danym zarządzić nowe wybory. Na każde nielegalne

rozporządzenie naczelnika    powiatu    podana być    Pisać zaczął    Ł. w wieku dojrzałym (od 1858).

może skarga do gubernatora w ciągu dni 30.    Pierwsze artykuły jego („Hegel“, „Szkice z

Jeżeli sąd gminny ustanowiony jest na jedną    filozofii praktycznej“) wywołały niezadowolenie

tylko gminę, to na urząd Ł-a wybiera się po    w opozycyi czerwonej, grupującej się koło

dwu kandydatów. Jeżeli ustanowiony został na    Czernyszewskiego (mies. „Sowremjenik“). Ł. wy-

kilka gmin, to wybór dokonywa się w ten sposób, stępował przeciw materyalistom („Mechaniczne aby w sądzie każda gmina obsadzała przynajmniej pojmowanie świata“), bronił postępu umiarko-jednego członka sądu gminnego. Listy wybranych wanego, powolnego. Tak samo niechętnie kandydatów na urzędy Ł-ów naczelnik powiatu przyjęto jego odczyty o „Znaczeniu filozofii“ przedstawia gubernatorowi, który bądź je za- (1861), a w szczególności „Encyklopedyę Ros-twierdza (w porozumieniu z prokuratorem wła- syjską“ (1861, pod red. Krajewskiego przy ściwego sądu okręgowego, na wypadek niepo- „Otecz. Zapisk.“), gdzie Ł. prowadził dział filo-rozumienia spór tych władz rozstrzyga minister zoficzny. R. 1862 wszedł Ł. do stowarzyszenia sprawiedliwości), bądź też nakazuje nowe wy- „Ziemlja i Wolja“, W r. 1866 po zamachu Kamory pod bezpośrednim nadzorem naczelnika po- rakozowa (4 kwietnia) został oddany pod sąd wiatu. Liter. „Postanowienie o zastosowaniu wojenny; dla braku dowodów, pozbawiono go tyl-ustaw sądowych z d. 30 list. r. 1864 do warsz. Okrę- ko urzędu (dymisya w stopniu pułkownika) gu sądowego“ („Zbiór praw“ 1875 j\s 13); „Ukaz i skazano na zesłanie do Totmy, później do o urządzeniu gmin wiejskich z d. 19 lut. r. 1864“ Kadnikowa, Wołog gub. (od lutego 1867). Na („Dzień. Praw“ t. 62); „Postanowienie Kom. zesłaniu, w samotności, rozwiuął działalność Urządz. o obniżeniu cenzusu do uczestniczę- literacką, pod pseudonimem albo anonimowo, nia w zebraniu gminuem i do wyborów na drukując w czasopismach petersburskich liczne urzędy gminne z d. 6/18 lut. r. 1870“ (,,Dzień, i wpływowe artykuły (Cywilizacya i dzikie Praw“ t. 70 str. 89); Konic i Olszewski „Pod- ludy, Współczesna nauka o moralności). Naj-ręcznik dla Władzy gminnej“ (1883, str. 601 silniejsze wrażenie wywołały piękne „Listy i in); Spasowicz „O gminach i sądach w Król. historyczne“, drukowane w r. 1868 i 1869 w Polskiem“ (1889 po ross.; „Pisma“ III, 319— tygodniku „Niediela“, wydane w książce pod 365, Petersb. 1892).    s. p.    pseudonimem    Mirtowa 1870 (wydawaue wielo-

Ławra, przeróbka rossyjska wyrazu greek, krotnie zagranicą po rossyjsku, przełożone Xabpa (ob. L a u r aj. W Rossyi z tytułu tego korzy- na różne języki, m. in. i na język polski stają klasztory: Kijewo-Pieczerski (ud 1688), Troi- Lwów 1886). „Listy historyczne“, owiane szcze-cko-8ergiejewski w pobliżu Moskwy (od 1744), A- rym i wymownym humanitaryzmem, pouczają-leksandro-Newski w Petersburgu (od 1797) i Po- ce o postępie, o ludzie pracującym, na którym czajewsko - Uspienski na Wołyniu (od 1833). spoczywa cały gmach cywilizacyi ludzkiej — Wszystkie te Ł-y, jak i klasztory stauropigialne, wywołały śród młodzieży rossyjskiej, która zależą bezpośrednio od Synodu, a miejscowy zaczynała w owym czasie „chodzić do ludu“, biskup eparchialny jest jednocześnie archiman- entuzyazm i stały się „jedyną“ książką studen-drytą Ł-y. Osoby zarządzające bezpośrednio Ł-ą ta. Na zesłaniu upłynęło 3 lata; w lutym r. mają zazwyczaj tytuł    namiestnika    i    godność    1870 przy pomocy Łopatina (ob.) Ł. uciekł z

archimandryty.    E- Chw    Kadnikowa i    po wielu przygodach znalazł się

Ławrow P i otr, działacz polityczny, filozof 13 marca r. 1870 w Paryżu. Odtąd zaczęło i publicysta rossyjski, wieloletni emigrant po- się jego życie emigranta, które trwało trzy-lityczny (* 14 czerw. 1823 w zamożnej rodzi- dzieści lat. Wszedł do T-stwa antropologicznie ziemiańskiej pod Pskowem — f w Paryżu nego, od r. 1872 należał do red. „Rev. d’An-d. 6 lut. 1900). Ukończył szkołę artyleryjską thropologie“, do Międzynarodówki (ob.), przeze stopniem oficera (w 19-ym roku życia) i po kształcając się z radykała politycznego na socya-upływie lat dwu został nauczycielem matematyki listę. Podczas Komuny wyjeżdżał do Belgii w tejże szkole; następnie przeniesiony do Aka- i Londynu, szukając pomocy dla komuualistów demii artyl., wykładał tam matematykę wyż- u Międzynarodowego Stów. Rob. Z podróży szą. Wykłady te następnie prowadził w szko- tej wyniósł nową znajomość: Marx’a, którego le wojskowej im. w. ks. Konstantego do r. 1866. prac nie znał; poddał się jego wpływowi Pracując nad wyższą matematyką, czytał wiele i uzupełnił pogląd na sprawy społeczne ideą i w innych kierunkach, zajmował się filozofią, hi- walki klasowej. Zresztą dodać należy, że storyą religii, doktrynami społecznemi. Najdłużej wpływ ten był powierzchowny. Ł. wbrew za-zatrzymał się nad filozofią niemiecką w. XIX, pewnienioin własnym nie był marksistą. Po w szczególności nad Heglem i jego szkołą, upadku Komuny Ł. nie wracał do Paryża Poddawał się wpływowi wybitniejszych pisa- w ciągu lat kilku: mieszkał w Zurychu, w Lon-rzy, których studyował; wytworzył sobie pogląd dynie, w Paryżu zamieszkał w r. 1877. na świat, z którego urodziły się następnie W Zurychu wydawał 1873 — 1877 czasopismo liczne jego prace, pogląd eklektyczny, w „Wpierod“, organ—jak sam siebie nazywał— którym urobił w jedno subjektywizin Kanta, „naukowego i robotniczego socyalizmu“: widział antropologizm Feuerbacha, teorye Proudhona. podstawę socyalizmu w robotnikach tylko dla

1901, od-

Zachodu, w Rossyi zaś — w ludzie wiejskim z jego tradycyami wspólnego władania ziemią i solidarności artelowej, przyczem inteligeucya powoła, a lud spełni rewolucyę socyalną. Przewrót to będzie polityczny, zarówno jak społeczny; pismo zwalczało ruch wyłącznie polityczny, konstytucyonalizm i t. d. Poglądy zasadnicze zbliżały Ł-a do Bakunina; dzieliła ich taktyka: według Ł-a należy przygotowywać przewrót wyłącznie przy pomocy propagandy i agitacyi, a nie według czynnej, terorystycznej metody Bakunina. W Paryżu zaczął Ł. znowu pisywać do czasopism rossyjskich pod pseudonimami: Mirtów, Szczukin, Kiedrow, Ugrjumow, Krju-kow, Koszkin (musiał mylić pogoń' cenzury policyjnej), zbliżył się do Narodowolców, założył w Paryżu „Czerwony Krzyż Nar. Woli“, stowarzyszenie mające na celu niesienie pomocy członkom tej partyi, za co został wysłany z Francyi (1882, pozwolono mu wrócić po roku). R. 1883 — 1886 redagował „Wjestnik Nar. Woli“, 1892 — 96 jest współredaktorem „Ma-teryałów do ruchu socj.-rew. w Rossyi“, do których napisał: „Dzieje socyalizmu i ruch w Rossyi“, „Narodnicy J873 — 1878“. Pisał przytem nadzwyczajnie wiele. Artykuły rozrzucone po czasopismach zaczęli zbierać przyjaciele i ogłaszać w Rossyi pod pizybrauemi nazwiskami. Maksym Kowalewskij wydał Ar-noldi’ego „Zadania pojmowania dziejów“ (Moskwa 1898), jak i ,»Współczesne teorye moralności i jej dzieje“ (Pet. 1904); Arnoldi’ego ,,Do kogo należy przyszłość?“, ,,Z papierów 1890-ych lat“ (Pet. 1905); Dolengi (oczywiście Dołęga) „Ważniejsze momenty w dziejach myśli“ (M. 1903, opracowanie cenzuralne najważniejszej pracy Ł-a, ogłoszonej w Genewie 1876 jako „Szkic dziejów myśli“); „Listy historyczne“ wydała redakcya „Rusk. Bogactwa“ (Pet. 1905), „Formułę postępu Michajłowskiego“ (1906). Kilkakrotnie odzywał się też Ł. po francusku „L’idée du progrès“ (1873j; „Le Progrès. Théorie et Pratique“ (1893); „Quelques survivances dans les temps modernes“ (1897). W Paryżu wobec opinii francuskiej reprezentował Rossyę opozycyjną. Usposobienie i wiek czyniły z Ł-a naturę kompromisową, przechylającą się to w jedną to w drugą stronę. Cokol-wiekbądź pisał albo mówił, pełno zawsze było zastrzeżeń na prawo i na lewo. „Ławryści“ z okresu „chodzenia do ludu“ poszli według jego mniemania zbytnio na prawo, on pierwszy ich opuścił; wiązał się po trochu ze wszystkie-mi partyami rewolucyjnemi z wyjątkiem so-cyalno - demokratycznych. W Rossyi działali w duchu jego poglądów: Michajłowskij (ob.), Karejow, Korolenko, pisarze grupujący się koło miesięcznika „Rusk. Bogactwo“; on był filozofem stronnictwa „narodników - socyalistów“ w dobie II Dumy Państwowej [Mjakotin, Pie-szechonow] i socyalno-rewolucyonistów. Swoje teorye filozoficzne nazywał Ł. antropologizmem.

Był zupełnym eklektykiem. Pierwiastki jego poglądu na świat rozrzucone są w różnych systematach filozoficznych; pociągał go bardzo Feuerbach, od którego też zapożyczony jest antro-pologizm. W stosunku do sprawy polskiej poglądy Ł-a ulegały wahaniom ściśle odpowiadającym zmianie w programie i taktyce politycznej. W Zurychu, w czasopiśmie „Wpierod“, był życzliwie nastrojony dla wszystkich , najdalej idących teoryi politycznych polskich. W Paryżu, redagując „Wjest. Nar. Woli“, skłaniał się nieco do centralizmu i niechętnie (ale zawsze z zastrzeżeniami i oględnie) mówił o haśle niepodległości („po co wyodrębnienie, kiedy w Rossyi zapanuje wolność, równość, braterstwo?“). Należał do komitetu wspólnego „Froletarjatu“ polskiego i „Nar. Woli“. Bliskie stosunki utrzymywał z gen. Wróblewskim (ob.). Na pogrzebie Ł-a przemawiał (jak i na różnych obchodach jubileuszowych, urządzanych na cześć Ł-a od 1893) Boi. Limanowski (ob.) Por. Miljukow P. („Mir Bożij“ 1900 J\° 3); Anskij („Rusk. Bog,“ 1905, JV® 8); Karejew „Teorja liczuosti u Ł-wa“ („Istor. Obozr “ dzielnie Pet. 1906); Rusanow („Byłoje“ 1907, J\o 2) i w książce „Socyalisty Zapada i Rossii“ (Pet. 1908); L. Kulczycki „Hist. Rewolucyi Rossyjskiej“ (Lwów 1908).    s l>-

Ławrowski J an (f 1846) dr. teologii, prałat, dziekan przemyski obrządku gr. rzymskiego, kanonik lwowski, profesor uniwersytetu, a zarazem prefekt seminaryum we Lwowie członek T-stwa naukowego krakowskiego. Posiadał liczną i dobraną bibliotekę, którą oddał na użytek publiczny w Przemyślu, zastrzegając nad nią wyłączny dozór kapitule gr.-unickiej. Wydał z druku: „Positiones ex universis di-sciplinis theologicis“ (Lwów 1801) i „Elementarz ruski, niemiecki i polski dla szkół parafialnych w Galicyi“ (Przemyśl 1838, potem wielokrotnie przedrukowywany). Zostawił w rękopisie „Historyę kościoła polskiego“ i przekład „Kroniki“ Nestora na polski.

ŁawroWSki Julian, wicemarszałek sejmu galicyjskiego, Rusin rodem (+ 1873); w r. 1848 wraz z Oktawem Pietruskira podpisał petycyę do rządu o zaprowadzanie jęz. polskiego w sądach; następnie jako prokurator rządowy w Samborze, wybrany został r. 1861 posłem i od tego czasu datuje się działalność polityczna Ł-ego. Gorący stronnik narodowości rusińskiej, zawsze skłaniał się jednak do działania wspólnego z posłami polskimi. Dawszy się poznać gruntowną znajomością prawa, wybrany został do wydziału krajowego. W tym czasie wywierał wielki wpływ na młodzież ruską; jemu zawdzięcza początek resursa (be si da) rusińska we Lwowie, oraz teatr. Gdy za czasów ministeryum Belcre-di’ego, „Słowo“ zamanifestowało dążności nie-narodowe, Ł. ogłosił w dziennikach wiedeńskich protest przeciwko temu w imieniu Rusinów. W r. 1869 wystąpił na sejmie z wnio-

ków św. Klemensa (1886).

I)r J. p.

Dr J. P.

skiem porozumienia się i zgody dwu narodowości. Po śmierci Litwinowicza mianowany wicemarszałkiem sejmu, na stanowisku tern występował jawnie i energicznie za zgodą, i wskutek tego opuszczony został zupełnie przez Świę-tojurców, zmarł jednego dnia ze swą żoną Kamillą z Malewskich, zacną kobietą i obywatelką.

Ławrowskij Piotr, slawista, syn Aleksego (* 1827 — f 1886), kształcił się w seminaryum w Twerze i w główn. instytucie pedagogicznym w Petersburgu. Otrzymał nagrodę za pracę „O rimskom ewangielje“ („Zbiór prac hist. filolog, słuchaczy Instytutu“ 1851), poczem mianowany profes. jęz. słowiańskich w Charkowie. Później był rektorem uniewersytetu w Warszawie (po zwinięciu b. Szkoły Głównej, do r. 1873), kuratorem okręgu w Orenburgu, Odesie, członkiem rady ministeryum oświaty. Dla uzyskania stopni magistra j doktora filologii słów. Ł. opracował rozprawy: „O jazykje sjewier-nych russkich ljetopisiej (Peterst. 1852, gdzie obok charakterystyki dawnego narzecza nowogrodzkiego dał zarys historyi jęz. wielkorus-skiego); „Izsljedowanije o ljetopisi Joakimow-skoj“ (Peters. 1855). Z rzeczy lingwistycznych Ł. ogłosił nadto: „Zamjeczanija ob etimołogicze-skich osobjennostijach starinnawo jazyka polska-wo“ („Uczonyja zapiski imp. Akad. nauk., 1858, IV, 50); Według zdania znawców, „jestto praca wartościowa, tern cenniejsza, że należy do najwcześniejszych, umiejętnie przedmiot traktujących“. „Obzor zamjeczatjelnych osobieu-nostej narjeczija małoruskago“ (Peters. 1859). Po powrocie z podróży po ziemiach słowiańskich (w 1. 1860 — 61), Ł. poświęcił się przeważnie pracom filologii, dotyczącym historyi, i kultury słowian: „Żitje carja Łazarja po spisku w. XVII“ (Moskwa 1860)-, „Padienje Cze-chji w w. XVII“ (1863-68); „Kirił i Mefodij kak prawosławnyje propowjeduiki u zapadnych sławjan“ (1863). „Izwjestie o sostojaniji uniat-skoj cerkwi u russkich w Galicji (Charkow 1862); „O mificzeskoin wjerowanji sławian w obłaka i dożd’“. 1862; „Korennoje znaczenie w nazwanijach rodstwa u słowjan“ (Peters. 1867). Historyi filologii słów. tyczą się prace: „Wo-spominania o Hankje i Szafarykje“ (Charków 1861); O pracach Łomonosowa o jęz. i hist. rus. (tamże 1865).—Ł. wydał także słowniki serbsko-rosyjski i ros.-serbski (bez akcentów! małej wartości 1870—1880). Ostatnią, pośmiertną pracą Ł. było studym O legendzie włoskiej o życiu św. Cyrylego i odnalezieniu szcząt-

K. A.

Ławrowskij Mikołaj, syn Aleksego, historyk literatury rossyjskiej (* 1827 — f 1899), po ukończeniu seminaryum duchownego w Twerze i głównego Instytutu Pedagogicznego w Petersburgu, został początkowo profesorem tegoż Instytutu, a następnie (w 1860) uniwersytetu w Charkowie, gdzie uzyskał stopień magistra (za pracę „O wizantijskom elementje w jazy-kach dogoworów ruskich z grekami, 1853) i doktora historyi literatury rossyjskiej. Bardziej urzędnik, niż uczony, zajmował wysokie stanowisko biurokratyczne w departamencie oświaty: w r. 1875 był dyrektorem Instytutu historyczno-filologicznego w Nieżynie, w r. 1883 mianowany rektorem uniwersytetu warszawskiego, pracował nad przekształceniem go w uczelnię ultra-rossyjską i wykłady swe i swych współpracowników zabarwiał tendencyami politycz-nemi w duchu Apuchtina i Hurki, w r. 1890 powołany na stanowisko kuratora okręgu dor-packiego, wyrugował uczonych niemieckich z uniwersytetu i oddał katedry karjerowiczom rossyjskim. Podobne zmiany, w duchu rusy-fikatorskim, przeprowadzał w całym okręgu naukowym dorpackim. M. in. napisał: „Pamiat-niki starinnawo russkawo wospitanja“ (1861); „O pedagogiczeskom znaczenji soczynienij Eka-teriny II (1856); „O Kryłowje“ (1868), ,,0 drewnie-russkich ucziliszczach“ (1854). E- Chw-Ławrynowicz Antoni, lekarz, drugi z kolei promowany w Wilnie doktorem med. w r. 1797, rozprawy nie złożył, lecz bronił tylko tez przez wydział lek. zatwierdzonych. Pochodził z ekonomii szawelskiej, nauki rozpoczął w Grodnie, a do Wilna przybył razem z G il i bortem (ob.). Życia jego koleje nie są znane.— Por.: J. Bielińskiego ,,Doktorowie med. promowani w Wilnie“ (Warszawa 1886, 58).

Ławrynowicz Franciszek, lekarz, wy-chowaniec uniwersytetu wileńskiego, gdzie nauki ukończył w r. 1815, poczym tamże pozostał przy klinice, jako lekarz dozorujący i dyplom doktorski uzyskał w roku następnym. Pomimo, że pragnął poświęcić się zawodowi naukowemu, a posiadał zdolności po temu, zmuszony był wstąpić do służby wojskowo-lekarskiej. Zostawszy ordynatorem szpitala wojskowego w Mo-hilewie nad Dnieprem, nie ustawał w pracy naukowej, marząc wciąż o zajęciu katedry, ale się na marzeniach skończyło. Po opuszczeniu służby zajmował się wykonawstwem, naprzód w Kamieńcu Podolskim, potym w Odesie, a zasłynął jako lekarz znakomity i jako wyśmie-wacz dowcipny homeopatyi (ob.).—Por.: J. Bielińskiego „Dektorowie med. promowani w Wilnie“ (Warszawa 1886, 58).

Ławryszew, in-ko w pow. nowogródzkim, gub. Mińskiej, przy szosie z Lachowa do Gnie-sicz. Starodawna osada nadniemeńska, wsławiona klasztorem dyzunickim z w. XIII przez książąt litewskich założonym, kędy Wojsiełko Mendogowicz około r. 1260, wstąpiwszy do klasztoru, długi czas tam przebywał. Przed Unią brzeską istniało tu seminaryum prawosławne metropolii brzeskiej. R. 1600 klasztor przeszedł do Bazylianów (unitów). R. 1621 odbywał się L-wie synod generalny bazyliański pod przewodnictwem W. Rutskiego. R. 1626 powtórnie zasiadał w Ł-wie synod, na którym wybrano na archimandrytę Rafała Korsaka. Po skasowaniu

Bazylianów w r. 1836 klasztor zamieniono na kościół parafialny unicki. W r. 1839 przekształcono kościół na cerkiew. M-ców ok. 300 osób.—Por. Stebelski, „Dwa wielkie światła

E. Chw.

Ę. Chw.

w r. 1857 po obronienin rozprawy „De pelvis feminae metiendae rationibus“. Bezpośrednio po ukończeniu nauk został asystentem kliniki położniczej w Kijowie, w roku następnym nauczycielem botaniki i lekarzem korpusu kadetów, od r. 1856 do 1860 zajmował stanowisko pomocnika dyrektora kliniki. Będąc już od r. 1857 docentem prywatnym, w r. 1859 był mianowany docentem etatowym położnictwa- w r. 1862 przeniesiono go do Charkowa na katedrę nad-zw. położnictwa, chorób niewieścich i dziecięcych, tam też później został profesorem zwycz. i dyrektorem kliniki ginekologicznej. W Charkowie Ł. zasłużył się przez ulepszenie i rozszerzenie kliniki, oraz jako założyciel szkoły akuszerek; profesorem był dobrym i słusznie cenionym. Liczne prace swe ogłaszał w wydawnictwach peryodycz-nych rossyjskich, niemieckich, francuskich i angielskich.—Por. „Biogr..Lex. d. hervorr. Aerzte“

Dr J. P.

K. A.

M. Ab.

Łazarjewskij Aleksander, historyk ros-syjski (* 1834), po ukończeniu wydziału hist.-filologicznego w Petersburgu, pracował jako bibliotekarz u hr. Uwarowa, w r. 1860 z polecenia Akademii Nauk w Petersburgu zbierał ma-teryały do chronografu rossyjskiego, w r. 1861 przerzucił się do pracy urzędniczej w instytu-cyach włościańskich, później zaś poświęcił się karyerze sądowej. Zasłynął jako gruntowny badacz stosunków wewnętrznych Ukrainy. W pracach swych Ł. przeprowadzał pogląd, że przekształcenie wolnych kozaków na pańszczyźnia-ków odbyło się nie pod pressyą Rossyi, ale było dziełem starszyzny kozackiej, która zogniskowawszy w swych rękach władzę administracyjną i sądową, wyzyskała to na niekorzyść mas ludowych. Z dzieł historycznych Ł-go zasługują na uwagę : „Swjedienija o cerkownych

(Lwów 1866 — 1867).“

Ławszowa, herb polski, ob. Strzemię.

Ławy (flis) bale, któremi statek jest od spodu obity: tych koniec od sztaby nazywają kosy. W hucie szklanej Ł-y — to wielkie statki gliniane, z których składają się ściany niższego sklepu, Herburt w statucie pisze: „Wie-liczczanie na krakowskim składzie cztery ławy wolne mają, na których Ł-ch we wtorek przez cały dzień, a we czwartek do godziny nie-szpornej, a w piątek przez cały dzień, a we dni jarmarkowe, póki jarmark będzie stał, sól na przerzeczonych Ł-ach przedawać mogą“.

Łayszczewski Sebastyan, jezuita, kaznodzieja nadwony królewicza Władysława. Wzię-tość u współczesnych jednały mu powaga osobista i przymioty powierzchowne; z tego jednak co po nim pozostało, nie wielkie o wymowie jego powziąć można wyobrażenie. Smakiem i stylem należy Ł. do pisarzy w. XVII; język ma od wielu kaznodziei równoczesnych poprawniejszy. Nie można mu odmówić porządnego rozkładu rzeczy, mimo kształt dziwaczny i zdrożny. Zachowało się po nim jedno kazanie wystarczające do ocenienia go jako mówcy: „Dwa Lwi, klejnot Sapieżański, albo kazanie na pogrzebie Leona Sapiehy, wdy wileńskiego, w. het. Lit.“. Kazanie to jest allu-zyą do imienia Lwa, któremu mówca nadaje wersye dowcipne; rzecz ważna pod względem dziejów kościoła protestanckiego. Por. Estreicher XXI.

Lazar (Baranowicz), ob. Baranowicz Lazar.

Łazarew Michał, admirał fioty rossyjskiej (* 1788 w gub. Włodzimierskiej—f 1851). Po ukończeniu Korpusu Morskiego, wstąpił jako o-chotnik, do floty angielskiej, odbył w okresie 1819—1821 wspólnie z Bellingshausenem podróż naukową morską, podczas której zgromadził ładny zbiór modeli wszystkich widzianych w podróży okrętów wojennych, w r. 1822 w randze dowódzcy „Krejsera“ odbył 3-letnią podróż na około świata. W 1. 1827 — 1829 uczestniczył w walkach morskich z Tur-cyą i odznaczył się w bitwie pod Nawarynem. Mianowany dowódzcą floty rossyjskiej na m. Czarnem, przyczynił się na tein stanowisku (1832 — 1845) do ulepszenia jej pod każdym względem. Za jego staraniem wzniesiono port wojenny w Nikołajewie. W uznanie tych zasług zbudowano Ł-wi pomnik w Sewastopolu (1867) i jednemu z pancerników rossyjskich nadano jego nazwisko.

Łazarewicz Jan (* w Mohilewie nad Dnieprem 17 mar. 1829—f 1902). W r. 1848 rozpoczął nauki zawodowe w Kijowie, ukończył je zaś w 1853, dyplom doktorski uzyskał tamże

(III, 616).

Łazarewicz Bonifacy, nauczyciel jęz. klasycznych w gimn. św. Magdaleny w Poznaniu (* 1833). Doktór filozofii, wydał w 1. 1863 — 74 w Poznaniu kilka słowników szkolnych do autorów greckich: Ksenofonta („Anabasis“) i Homera (do „Odysei“ i „Iliady“).

Łazarjewski instytut języków wschodnich w Moskwie powstał ze szkoły założonej w r. 1815 przez bogatego Ormianina, E. Łaza-rjewa (* 1743 — f 1826) i po kilkakrotuein przekształceniu zyskał prawa rządowe i niejeden przywilej. Od r. 1871 składa się z dwóch zakładów naukowych: gimnazyum klasycznego (z dodatkiem wykładu dla Ormian — języka i reiigii) i z liceum wyższego o zakresie uniwersyteckim. Program tego liceum obejmuje języki: arabski, perski i turecko-tatarski, oraz dla życzących ormiański i gruziński, literaturę tych języków, dzieje Wschodu, historyę i piśmiennictwo rossyjskie, nakoniec cały szereg nauk prawnych i ekonomię polit. Zadaniem instytutu jest przygotowywanie tłómaczów i konsulów dla stosunków handlowych i dyplomatycznych ze Wschodem.

(Petersburg 1891).

s p.

na-

szkołach i bogadjelnijach w staroj Małorossii w w. XVIII“; „Swiedienija o djetstwie poeta Szewczenka“ (,,Osnowa“), „Małorossijskije po-spolityje krestjauie“ (Czernihów 1866); „Oczer-ki starjejszych dworjańskich rodow Czernihow-skoj gub.“ (tamże 1866); „Ocżerki iz żizni staroj Małorossii“ (,,Rus. Archiw“, 1871 — 72); „0-czerki małorossijskich familij“ (tamże 1875— 76); „Paweł Połubotok“ (tamże 1880); „Ljudi staroj Małorossii“ („Kiewskaja Starina“, 1882, 1884—1888), nakoniec najważniejsze dzieło: „Opisanije staroj Małorossii“ (2 t. Kijów 1889 — 1893).—Por.; Bagalej „Nowyj istorik Małorossi“

Ę. Chw.

Łazarjewskij Mikołaj, prawnik rossyjski (* 1868), profesor uniwersytetu petersburskiego i wyższych kursów dla kobiet, współzałożyciel i redaktor tygodnika prawno-społecznego ,,Prawo“. Pisuje w przedmiotach prawa państwowego, W t. zw. ruchu wolnościowym w okresie wojny z Japonią (1904) i później ,,Prawo“ odegrało rolę wybitną, drukując wiele artykułów w obronie rządów konstytucyjnych. Zpośród wielu prac Ł-go wydrukowanych w tym czasie należy wymienić „Autonomia“ (1906 J\° 2; oddzielnie Peters. 1906). Należał do redagowania pracy zbiorowej „Państwo Konstytucyjne“ (1905), gdzie wydrukował rzecz o Przedstawicielstwie narodowem i jego miejscu w systemie innych urządzeń państwowych. Prócz tych prac okolicznościowych Ł. wydał: ,,Odpowiedzialność za straty uczyoione przez urzędników“ (Pet. 1905). W pracy tej odbiły się prądy chwili: Ł. uważa organy samorządu za organy władzy państwowej, na równi z temi odpowiedzialne i jednakowemi z niemi obdarzone przywilejami. Odpowiedzialność gmin wiejskich za tytuły szkód, poniesionych przez właścicieli ziemskich podczas rozruchów agrarnych, Ł. uznaje tylko pod warunkiem, aby zarząd policyi i dyspozycye do użycia siły zbrojnej należały do władz gminnych. W Kursie Prawa Państwowego rossyjskiego, którego 1.1 wyszedł w r. 1908. Ł. rozpatrzył t. zw. Prawo Konstytucyjne rossyjskie.

Łazarz skrócone z Eleazar,=Bóg pomocą, albo z Lo azar=nie pomoc, bieda: 1) św. (17 grud.), brat Marty i Maryi z Betanii pod Jerozolimą, przyjaciel Zbawiciela, również jak cała jego rodzina, która należała zapewne do rodzin szacowniejszych w okolicy, skoro po śmierci Ł-a wielu zebrało się Izraelitów, aby pocieszać strapione siostry. Ewangelia poraź pierwszy wspomina o pobycie Jezusa w domu Ł-a podczas Święta namiotów, w pierwszym roku publicznego nauczania Zbawiciela; prawdopodobnie był tam Zbawiciel; potem, przy następnem nawiedzeniu Jerozolimy na święto poświęcenia kościoła. Choroba i śmierć Ł-a przypadły gdy Jezus przebywał w Perei południowej, tam zastała go też wiadomość o chorobie Ł-a. Gdy Chrystus przybył do Betanii, Ł.

od czterech diii był w grobie, ale jego słowo wskrzesiło zmarłego (ew. Jan. XI, 1-44). Fakt ten stanowczo wpłynął na starszyznę żydowską, że postanowiła zgubić Jezusa. A gdy następnie, wracając z miasteczka Efrem i dążąc na Paschę ku Jerozolimie, wstąpił do Betanii, i tłumy dążących do Jerozolimy na święta, z powodu wieści o wskrze-szeniu Ł-a, także tam się zbierały, starszyzna żydowska postanowiła sprzątnąć obu. Podanie przypisuje Ł-wi różne losy. Podług ś. Epifauiusza, Ł. podczas swego wskrzeszenia miał lat 30 i żył jeszcze lat 30. Podług tradycyi przechowanej u Greków, miał Ł. umrzeć w Cylium na Cyprze, zkąd cesarz Leon VI miał sprowadzić jego relikwie do kościoła, który na cześć jego z klasztorem zbudował w Konstantynopolu. Podług innych po śmierci Chrystusa miano Ł-a, wraz z jego siostrami, z Maryą Jakóbową, Maryą Salomeą i z ś. Maksyminem wsadzić na okręt bez żagli i steru, i tak puścić na morze; dostali się oni do Marsylii, gdzie Ł. miał opowiadać Ewangelię i, po 50 latach bpstwa, śmiercią męczeńską umrzeć. Tradycyę tę zwalczał Launoy, broniła jej Sorbona. Marsylia szczyci się posiadaniem głowy Ł-a, a kościół w Autun posiadaniem części jego relikwii. 2) istnieje jeszcze jeden Ł. w Ewangielii, a mianowicie w paraboli ewangieliczuej św. Łukasza. Niektórzy mają postać tego Ł-a za rzeczywistą, inni temu zaprzeczają (,,Enc. Kościelna“).

Łazarz Gr b 1 a n o w i ć,książę serbski (1374 — 1389) (*ok. 1329). Będąc jeszcze ks. Maczwy (w o-kolicach Belgradu), przyjmował na dworze swoim Urosza Nemanjicia, który prześladowany przez przy właściciela Wukaszyna,zbiegł wprawdzie,lecz niebawem, przywabiony przez Wukaszyna, poniósł śmierć z ręki prześladowcy (d. 2 grud. 1367). Ł. oskarżył zabójcę na soborze duchowieństwa pod przewodem patryarchy, a gdy uzurpatora wyklęto, Ł. sprzymierzył się z Węgrami przeciw Wukaszynowi. Węgrzy w grodę swojej pomocy otrzymali Syrmium i Maczwę. Rychło nastąpiła śmierć gwałtowna Wukaszyna, wywołana przez Ł-a, który zajął Starą Serbię i Kosowo. Musiał się podzielić zdobyczą z Balszą i Mikołajem Altosnawiciem. Na skupsztyuie w Prizrenie obwołany księciem (1374), Altomanicia upokorzył i oślepić kazał. Sobór carogrodzki na życzenie Ł-a zdjął klątwę, rzuconą ongi na Joanicyusza, arcyb-pa serbskiego (1376). Po śmierci patryarchy Sawy obrano Efraima (Jewrem), który dokonał ko-ronacyi Ł-a (1377). Ten wszakże już nie tytułował się ,,kraljem‘‘ lecz „knezem“. Ubiegał • się o koronę królewicz Marko, wspierany przez \ braci Adryana i Mitraszkę. Ł. odjął im Nisz, ' Prisztinę i Nowo-Brdo. Gdy Altomanić i Bal-szicie grabili ziemię Marka i braci jego, ci zawezwali Turków, którzy ujarzmiwszy Bułgaryę, ruszyli na Serbię. Wyprawieni przez Ł-a do Sa-mokowa przy granicy bułgarskiej wojewoda

Byz“).

Łazarz Brankovic, despota serbski (* 1446 — f 1458), syn Jerzego, otruł swoją matkę Jerynę, która chciała wynieść na tron najstarszego syna Grzegorza, zmarłego w klasztorze. Z sułtanem Mahometem II zawarł pokój, zobowiązawszy się wypłacać mu daniny

J. f. o.

Dymitr i zięć Jerzy Brankowić, niezbyt się fortunnie z Turkami sprawili, bo stracili Nisz. Wtedy Ł. zawarł pokój, zobowiązawszy się płacić daninę i dostawiać 1000 wojowników. Turcy jednak, podniecani przez królewicza Marka, znowu się jęli oręża, lecz pod Ploczni-kiem pokonani na głowę (1387), przystąpili do pokoju z Ł-em, który im pomagał w Karamanii (Azyi Mniejszej), lecz się wnet poróżnił z nimi i daniny im odmówił. Sułtan Amurat z 300 000 wojska stanął wtedy na Kosowem Polu w Starej Serbii. Ł. zebrał zaledwie i/₃ tego wojska. Bitwa trwała 5 godzin. Wspierał Serbów Twerdko bośniacki. Junak Miłosz Obilić, dotarłszy do obozu tureckiego, zabił w namiocie sułtana Amurata. Jednak Turcy zwyciężyli. Ł. stracił konia; wzięty do niewoli był stracony (d. 15 czerw. 1389). — Źródła: Kallay B. „Gesch. d. Serben“ (1878); Kaczanowskij W. W. ,,Istorija Serbii s połowiny w. XIV do połowiny w. XV“ (t. I Kijów 1899); Chancocondylas „Historiarum libri X, 1298 — 1412“ (Bonnae 1843, „Corpus script.

J. F. G,

20 000 dukatów.

Łazarz Andrychowie (Lasar Andreas), drukarz krakowski w. XVI, według Bandtkiego Ormianin, rodem z Krakowa, miał tam drukarnię, która następnie przeszła na własność syna jego, Jaua Januszowskiego (ob.). Druki najwcześniejsze z tej drukarni pochodzą z r. 1550—już łacińskie, np. Schroetera ,,De fluvio Memela“, Sylviusa „Comment, regiae pompae in coron. Barbarae¹*, już polskie, np. „Pyosnka na dzień Narodzenia Pańskiego“. Noszą one także daty r. 1616 i lat dalszych.

Łaz§ki, herb polski, ob. Jastrzębi ce. Łazienki królewskie, ob. Warszawa.

Łazowski T e o d o z y, biskup włodzimierski i brzeski, w w. XVII, niezawodnie szlachcic polski, Rusin (f 1588). Po śmierci żouy oddał się stanowi duchownemu i w pierwszych latach panowania Zygmunta Augusta został władyką chełmskim i bełzkim. Pasterz nieosobliwy. Chociaż przywilej królewski na biskupstwo włodzimierskie i brzeskie otrzymał Iwan Borzobohaty Krasieński, jednak gdy się długo nie wyświęcał, Ł. ad malam informationem Cancellariae, wyrobił sobie drugi przywilej na to biskupstwo, lepsze od chełmskiego. Rozpoczął wtedy z Kra-sieńskim wojnę. Przewidując napaść, dobrze się Krasieński zabezpieczył, sam zamek włodzimierski zleciwszy do obrony synowi swemu Wasi-lowi, sekretarzowi królewskiemu, Ł. zebrał znaczną siłę złożoną z konnych i pieszych z działami, miał zamiar zdobyć Włodzimierz. Wjechał do miasta 12 wrześ. r. 1565 z odziałem 200 konnych i 300 piechoty i żądał, żeby Wasi ustąpił dobrowolnie z zamku, na którym znajdowała się katedra. Kiedy mu odmówiono, Ł. oddział swój powiększył do 2 500 ludzi zbrojnych i działa rozłożył na wałach miejskich, strzelał z nich do zamku i do katedry, sześć razy posyłał wojska swoje do szturmu, nako-nieć kazał podłożyć ogień pod zamek. Zginęło niemało ludzi, budynki i katedra ucierpiały. Wasil cały dzień wytrzymał szturm, ale w końcu ustąpił. Na skargę władyki Krasieńskiego, król wezwał napastnika przed swój sąd i posłał do niego szlachcica Jana Bogufała. Królewski posłaniec przybył do Włodzimierza i oddał Ł-mu pozew. Ale ten rzucił się z kijem w ręku na sługi Krasieńskiego, towarzyszące Bogu-fałowi, i pogróżkami go osypał. Utrzymał się Ł. we Włodzimierzu, nieprędzej przecież, aż kiedy Krasieński musiał ustąpić przed nim na b-stwo łuckie i ostrogskie, w r. 1570. Nie pierwszy raz i nie ostatni były takie napaści publiczne ze strony władyki. Prowadził wojnę na gościńcach ze swoimi nieprzyjaciółmi. Raz napadł na Piotra Łysakowskiego, Teodora i Siemiona Staweckich ,,rajtarskim obyczajem“, złu-pił ich i własną ręką ranił Łysakowskiego (1569). Drugi raz zbrojnie naszedł Hulewiczów w ich włości (1573). Miał o to sprawy kryminalne po grodach włodzimierskim i łuckim. W zarządzie biskupstwa postępował samowolnie, rozposażał mianowicie dobra duchowne, do czego nie miał prawa. Znamy wprawdzie jedno tylko rozporządzenie na tej drodze, które jednak świadczy przeciw niemu. Bojarowi władyctwa wło-dzimirskiego, szlachetnemu Tymofiejowi Wasilewiczowi, dał wiecznością wieś cerkiewną, należącą do katedry. Król to nadanie na sejmie Warszawskim w r. 1572 potwierdził, chociaż wyznał, ,,że Ł. nie miał i nie ma mocy, krom woli i wiadomości naszej, nikomu majętności duchownych panowania naszego na wieczność rozdawać“. Nie był skrupulatem władyka co do zachowywania praw kanonicznych. Przyjaciel ks. Kurbskiego, dał mu rozwód z drugą żoną Maryą Holszańską, przez co upoważnił trzeci jego ślub nieprawny z Aleksandrą Siemasz-kówną. W te sprawy aż król Stefan wdawać się musiał, żeby strony pogodzić pod względem majątkowym. Obecny był w Milano wieżach Ł. jako świadek, przy testamencie kniazia 5 czerw, r. 1581. Król Stefan starał się naprawić złe które wynikło w cerkwi przez z Ł-go dodając mu zacnego koadyutora, d. 23 grudnia r. 1579-, mianowany został na tę godność z prawem następstwa Melecy Bohuryński Chreptowicz. Jednak koadyutor mało przeszkodzić mógł marnotrawstwu. Miał Ł. córkę, którą wydał za mąż za Michała Dubnickiego, wójta włodzimierskiego. Na stare lata opuścił się zupełnie i pozwolił zięciowi rozrzucać skarby cerkiewne, niszczyć dobra, rozdawał je własnością na prywatne, z ewangelii, w które obyczajem ruskim zapisy-

K. A.

nr I. P.

Red.

C* St.

wano rozmaite zapisy dla cerkwi, wyskrobywał co wypadło. Duchowieństwo skarżyło się, chciało rozpocząć nawet sprawę z władyką, ale Ł. zabronił mu tego i kilku kapłanów obił kijem.

Sprawy, należące do sądu cerkiewnego, zawsze namiętnie sądził. Chreptowiczowi ustąpił rad nie rad rządu, ale dóbr nie chciał oddawać i koadyutor musiał mu napisać świadectwo, że wszystkie dobra duchowne wypuścił władyce w dzierżawę dożywotnią, za co z góry odebrał raty dzierżawne (25 kwietnia 1580). Takim sposobem aż do śmierci został się Ł. przy majątkach. Przed śmiercią, za radą ks. Kons,

Ostrogskiego, miasteczko Ozierany i 11 wiosek przeznaczył na podniesienie katedry włodzimierskiej, założenie przy niej szpitala i szkoły,

Część dochodów miała iść na dwóch kaznodziei.

W szkole miał być bakałarz nauczyciel grecki i słowiański. (J. Bartoszewicz „Większa Enc.“

Orgelbranda). — Por. Finkel ,,Bibl. Polska⁴'

JM® 14 457.

Łazowski Dobromysł Eugeniusz Łada, gramatyk polski (* 1807 w Krakowie— f 1868 we Lwowie). Kształcił się w uniwersytecie krakowskim, był nauczycielem szkół w Tarnowie w Galicyi, ułożył cały szereg podręczników do nauki jęz. poi. dla użytku młodzieży:

„Gram. jęz. pol.“ Kraków 1848 (toż samo w skróceniu, Lwów 1861); „Początki gram. jęz. pol.“ (Lwów 1849); „Pierwsze zasady gramatyczne jęz. pol.“ 1862. Podawał niefortunne pomysły do zreformowania grafiki polskiej. Pierwszą pracą pedagogiczną Ł-go była „Gram. niemiecka“ cz. I. Tarnów 1845.

Łazowski Józef (t na pocz. w. XIX) lekarz, Polak zfrancuziały. Jako doktor med. w służbie Kompanii wschodnio-indyjskiej francuskiej był czynny w Pondichéry, Chandernagor i w Valdaour, gdzie wzorowo urządził służbę zdrowia i zdobył sobie uznanie ogólne. Po wybuchu rewolucyi wrócił w r. 1789 do Paryża i zajmował się tam z powodzeniem wykonawstwem lekarskiem. Zostawszy członkiem Kou-weucyi Narodowej, należał do stronnictwa u-miarkowanego. Wnuk jego Antoni Erazm był lekarzem w Montpellier.—Por.: „Pamiętniki lekarza Polaka“ (w „Bibi. Warsz.“ 1853, 532—

533); L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiad. do hist. sztuki lek. w Polsce“ (III, 187) i S. Kośmiń-skiego „Słów. lek. polskich“ (287).

Łaźni order, ob. O r d e r y t. V ser. II, str.

498“.

Łaźnie, ob. Kąpiele.

Łaźniński Franciszek, wojskowy (f 1819 w Warszawie). W chwili wybuchu powstania Kościuszki, dowodził brygadą Wołyńską (dawniej Mokronoskiego i Sanguszki). Dowiedziawszy się w końcu kwietnia r. 1794 z ust gen. rossyjskiego Sołtykowa o powstaniu, tejże nocy napisał do zaufanych oficerów. Niezwłocznie cała brygada stanęła w gotowości, a przeprawiwszy się przez Dniestr, dostała się na

Wiel. acykl. Powsï Ilustr. Ser. I X. XL1U-IV, Zesz 352b,

Wołoszczysnę. Tu prawdopodobnie połączyły się z nią rozbitki brygady Suchorzewskiego. Wszyscy ruszyli razem przez Galicyę i wymijając korpusy austryackie, doszli pomyślnie do Kościuszki w okolicach Połańca. Zajączek mówi, że brygada Ł-go liczyła 900 jezdców, ale są wiadomości, że d. 31 maja w Kumowie miała 2 000 ludzi. Ł. po przybyciu na teatr wojny awansował na generała, brygada jego przeszła pod dowództwo Kościuszki, sam zaś pozostał w Warszawie przy jakiejś czynności, z którą było połączone zarządzanie jeńcami rossyjskimi. Po rozejściu się wojsk polskich wyjechał do Francyi, skąd powrócił za amne-styą W. ks.. Konstanty kazał mu wyprawić pogrzeb ze wszelkiemi honorami.

ŁaŻ|ce albo dwuparzystopalcowe (Scansores s. Zyyodactyli), rząd ptaków wyróżniających się przedewszystkiem tern, że posiadają nogi przystosowane do łażenia z dwoma palcami skierowanemi ku przodowi i dwoma ku tyłowi; u niektórych jednak palec zewnętrzny jest zwrotny, t. j. może być zwracany albo ku tyłowi, albo ku przodowi; pazury zazwyczaj niezbyt silne. Do podpierania się przy łażeniu służy niektórym gatunkom ogon, którego pióra sztywne pomagają podtrzymywać ciężar ciała. Dziób zawsze bardzo mocny, często przystosowany do dłubania drzewa, niekiedy wprost olbrzymio rozwinięty. Język nadzwyczaj różnorodny. Skrzydła dość krótkie. Ł-ce wogóle przebywają na drzewach, żywią się głównie owadami, niektóre gatunki oprócz tego owocami; rozpowszechnione są wszędzie, najbardziej jednak między zwrotnikami. Rząd ten liczy około 20 rodzin, przeszło 170 rodzajów i blisko 1100 gatunków. Ważniejsze rodziny: Dzięeio-i y (Picidae), tukany (Rhamphastidae), k u k u ł-k i ( Cuculidae), krętogłowy (lyngidae), p a-pugi (Psittacidae) i in.

Łażecznikow Jan, pisarz rossyjski (* 1792 — f 1869). — Syn kupca bogatego, i wolno-myśluego, który utrzymywał stosunki z Nowiko-wem (ob.) i innymi działaczami, a za Pawła I był nawet więziony, co go zrujnowało. Odebrał wykształcenie staranne i wcześnie wystąpił na polu literackim (w r. 1807—08 drukuje w czasopismach kilka rozpraw i utworów poetyckich). Jako ochotnik był czynny w wojnie z Napoleonem, z której wrażenia wydał r. 1820    („Po-

chodnyja zapiski russkago oficera“; w dziełku tem, świadczącem o znacznej spostrzegawczości autora, znaleść można przeciw pańszczyźnie wycieczki dość śmiałe). W r. 1819 porzucił wojsko, wstąpił do ministeryum oświaty (był wizytatorem szkół, potem dyrektorem gimnazyutn), gdzie służył do r. 1826 i powtórnie 1831 — 37; r. 1842 — 1854 zajmował urząd wicegubernatora w Twerze i Witebsku, 1856 — 58 pełnił w Petersburgu obowiązki cenzora, które mu jednak ciężyły. Tak w przerwach pomiędzy zaj-mowanemi stanowiskami, jako też i później —

dzieł r. 1858 i 1884.

na oświecenie

siedząc spokojnie w ulubionej Moskwie —oddawał się literaturze, zachęcony do tego zapewne przez Bielińskiego (ob.), którego był przyjacielem i który w swoich „Marzeniach literackich“ widzi w nim twórcę niemal rossyjskiej powieści historycznej. W dziedzinie tej trzy głównie utwory Ł-a zyskały mu rozgłos: „Posljednij Nowik“ (Pet. 1831, w tym że roku przekł. polski w Moskwie), patetyczna i teatralna apoteoza patryotyzmu; „Liedjanoj Dom“ (Mosk. 18351 — najsłynniejszy z romansów (z czasów cesarzowej Anny), wkrótce uznany za „nieprawomyślny“ i zakazany, potem wielokrotnie przedrukowywany; „Basurman“ (Mosk. 1838)—z czasów cara Iwana III. Pozostawił sporo utworów: dramatów, opowiadań, wspomnień, artykułów krytycznych i polemicznych, z których wymienić należy; powieść. „Niewiele lat temu¹', wyd. r. 1862, gdzie z zapałem wita nową erę wolności, nakoniec „Wnuczka wojewody“, gdzie przeciw Polakom wrogie zajmuje stanowisko.—Zbiorowe wydanie

M Ab.

Łąccy, ród polski herbu Korcbok. Ta zasłużona krajowi rodzina wielkopolska jest gałęzią znakomitego rodu śląskiego Kurtzbachów, którego członkowie już w w. XIV przesiedlali się do Wielkiej Polski i Prus Zachodnich. Do najdawniej osiedlonych w Wielkiej Polsce należeli bracia Janusz i Piotr; pierwszy z nich, mąż rycerski, stawał mężnie pod Grunwaldem i wziął w tej bitwie do niewoli ks. Kazimierza Szczecińskiego. Brat jego Piotr, podkomorzy poznański, znakomitość swojego czasu, jeden z przywódców stronnictwa husyckiego, używany był stale przez Jagiełłę w traktowaniach z cesarzem i z Krzyżakami; zamieszkały w Polsce na stałe, spolszczał nazwisko swoje na Kurcbach, Kortzbok, Korzbok, Kurcbok i Korcbok, a ostatnią tę zmianę przyjęli jego potomkowie. Z tych wnuk Piotra, Wincenty, odziedziczywszy za żoną Łąki w Wielkopolsce, zaczął się pisać Łąckim, stając się tern samem właściwym protoplastą rodu. Wnukami Wincentego byli; Mikołaj, kaszt, kamieński (1564) i Kacper, biegły dyplomata, zabity w r. 1566 w Rydze z poduszczenia w. m. Kettlera (ten wypadek stał się powodem wypowiedzenia wojny przez Zygmunta Augusta Zakonowi ), prawnukami zaś: Aleksander, kaszt, krzywiński i Jan, s-sta nakielski, jeden z najdzielniejszych wojowników czasu swego. Ten całe prawie życie strawił w obozach: walczył pod Chocimem, ze Szwedami w Prusach 1626 — 1628, przeciw Moskwie i kozakom i nakoniec przeciw Szwedom za Jana Kazimierza (szczególnie odznaczył się jako wódz przedniej straży wojsk polskich w napadzie Gosiewskiego na Marchię brandeburską). Pod koniec życia przez przyjaźń dla Lubomirskiego pociągnął swym wpływem szlachtę wielkopolską do oświadczenia się przeciw królowi i walczył z wojskami pod Montwami. Urn. r. 1665, pozostawiając syna Jana, kaszt, kaliskiego, męża również ry-

cerskiego. Synem tego był Władysław, kaszt, kruświcki, gorący zwolennik reform zamierzonych przez Augusta II, który, aby go tern bardziej do swych widoków politycznych nakłonić, nadał mu w r. 1724 tytuł hrabiowski saski. Tytułu tego kasztelan z obawy narażenia się szlachcie nie używał; nie używał go i syn jego, Józef, podkomorzy brzesko-kujawski, członek stronnictwa patryotycznego, pomimo potwierdzenia przez Augusta III w r. 1774. Dopiero w ostatnich czasach niektórzy z potomków podkomorzego tytuł ten podnieśli i w r. 1893 uzyskali potwierdzenia w Prusach w osobie Władysława, właściciela dóbr Posadowo i Lwówek. — Źródła: Niesiecki; Kosiński t. I, str. 438 i dalsze; Żychliński ,,Złota księga szlachty polskiej“, t. I.    D

Łącki, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem—półtrzecia krzyża złotego bez lewego dolnego ramienia. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ręka zbrojna z mieczem. Odmiana herbu Pilawa (ob.), powstała prawdopodobnie w drugiej połowie w. XVIII i zapewne wskutek sekretnej nobilitaeyi (takich nobi-litacyi za Stanisława Augusta było wiele) jakiegoś neofity rodem z Łąk, którego potomstwo używając stale nazwiska Łąckich, wylegitymowało się ze szlachectwa przed b. Heroldyą Kr. Polskiego.—Źródła: Ostrowski; Spis szl. Kr. Polskiego.    !)

Łącki Maciej, kanonik krakowski, od r. 1547 archidyakon gnieźnieński, scholastyk kujawski i dziekan łowicki, kanclerz przy kilku arcybiskupach gnieźnieńskich, dla biegłości w prawie i naukach ceniony od wszystkich, rektor Akad. krakowskiej (* ok. 1506 — f 1557), pochowany na zamku w kościele w Krakowie, gdzie ma dotąd nagrobek.

Łącki Tomasz, teolog, jezuita (* w Płocku 1661 — f 3 sierp. L729 w Wilnie). Do zgromadzenia wstąpił na Litwie r. 1677, uczył w szkołach miejscowych, był kaznodzieją towarzyszem magistra nowicyuszów lat 9, potem rektorem w Pińsku, Łomży i prepozytem domu professów wileńskich. Wydał wiele dzieł religijnych, katechizmów, tłómaczył dzieła Rodri-gueza z hiszpańskiego i t. p. Ważniejsze: „Iskierki ognia czyscowego wiernych" (Warsz. 1726); „O postępowaniu w doskonałości i cnotach zakonnych w. ks. Alfonsa Roderyciusza“ (Wilno 1726, t. 2; przedrukowana 1764 tamże, tylko I część; po trzeci raz w Grodzisku 1862 w 3 cz.); „Katechizm albo nauka o wierze, nadziei, miłości i t. d.u (Wilno 1733, dzieło pośmiertne; przedrukowane 1748).

Łącki Adam Saryusz (* 1720 — f 29 lipca 1784). Cześnik ziemi opoczyńskiej, potem od d. 9 lipca 1757 podstoli. Był i w wojsku koronnem. Za przywilejem het. p. k. Rzewuskiego w Podhorcach otrzymał chorągiew w regimencie dragonii i stopień podpułkownika

(d. 15 kwietnia 1760). Deputat sandomierski j koronnych mianowany d. 6 stycznia r. 1777. na trybunał koronny r. 1760 — 61 pod laską I Rotmistrzostwo kawaleryi narodowej trzymał Ant. Jabłonowskiego, którego często zastępował aż do śmierci. Miał i order Orła białego. (,,Enc. w pracy i etykiecie. W ciągu tegoż trybunału większa“ Orgelbranda), został pułkownikiem regimentu u het. polnego (d. 21 maja 1761). Dostał wtenczas od podskarbiego Wessla w nadzór komorę krakowską ceł i składów wiuuych (d. 23 lipca 1761). Posiadał ten urząd wprzódy, ale Wessel podskarb-stwo objąwszy potwierdził go. Poseł na sejm r. 1762. Na sejmie koronacyjnym d. 11 grud. r. 1764 stolnik i w dwa miesiące potem na posłuchaniu u króla d. 19 lutego chorąży opoczyński. Jeden z gorliwych stronników Sta-uisława Augusta, popierany całym wpływem dworu. Wszedł dla króla do Konfederacyi radomskiej i konsyliarzem jej z Sandomierskiego posłował na sejm nadzwyczajny i delegacyjny w r. 1767 — 8, przyłożył się do gwarancyi.

Łąckie jeziora przy wsi t. n. w pow. gostyńskim, na prawo od drogi bitej z Gostynina do Płocka, należą do pasma jeziór, ciągnącego się równolegle do Wisły od Gombina począwszy. Jeziora te leżą śród wyżyny, dochodzącej 400 stóp n. p. m., a poprzerzynanej licznemi jarami. Brzegi jezior w części wyniosłe, bezleśne. Tworzyły one widocznie jednę całość z poblizkiem jez. Zdworskiem. Większe z tych jezior ma 120 mórg. obszaru i 11 — 25 stóp głębok., mniejsze 73 mórg. obszaru; łączy je kanał.

Łączna tkanka, ob. Tkanka łączna. Łącznica, ob. Oko.

Łącznik (w gramatyce). W zdaniach: człowiek jest śmiertelny, wieloryb jest ssakiem przypisujemy pewne własności podmiotom: człowiek, wieloryb, orzekamy coś o nich, i te orzeczenia nasze kojarzymy z podmiotem zapomocą słówka „jest.“ Otóż takie słówko, taki wyraz łączący orzeczenie z podmiotem nazywa się w gramatyce Ł-kiem, copula (po łac.). Był czas kiedy uważano Ł. za istotną część zdania, tak dalece, że nawet w zdaniach, gdzie łącznika nie było, gdzie nawet byłby zupełnie zbyteczny, doszukiwano go się teoretycznie. Najprostsze orzeczenie rozkładano podówczas na nazwę cechy, własności (atrybut, „domiot“) i łącznik, jako wyraz bytu, istnienia! Przysłowiowe „pies szczeka, wiatr wieje“ w rozbiorze logicznym przekładano na „pies jest szczekający, wiatr jest wiejący“. Tak było na początku w. XIX w nauce o języku, a w gramatyce szkolnej bodaj czy nie dotychczas. Nie zawahanoby się rozłożyć w podobny sposób zdania „to nie możliwe‘‘, sprowadzając je do niedorzeczności: „to co jest nie jest możliwe“. Z postępem językoznawstwa, w miarę jak się ono wyzwalało z więzów logiki, poglądy te upadły. Dziś, dla lingwistów, Ł. jest podrzędnym członkiem zdania, wyrazem, słówkiem [nie koniecznie „słowem posiłko-wem“, czasownikiem!], które samo przez się pozbawione jest znaczenia; nabiera je tylko jako cząstka właściwego orzeczenia, w połączeniu z nietn. W językach, gdzie Ł. jest w użyciu, można go okolicznościowo opuszczać, bez naruszenia wątku myśli, jej wyrazistości („To —prawda!“); są języki, np. rossyjski, gdzie Ł. (jest) z zasady opuszcza się, lub zastępuje zaimkiem wskazującym („eto“). W wielu językach świata niemasz najmniejszego śladu Ł-a; w wielu innych, te stosunki, które my przywykliśmy wyrażać Ł-kiem (być), oddają się za pomocą zaimków wskazujących lub przysłówków. Tak się rzecz ma w jęz. Basków pire-nejskich, tak było w mowie Egipcyan starożytnych. Częstokroć jako Ł. w zdaniu występują zaimki osobiste, przybierając znaczenie: ja =

W czasie tej delegacyi dla powagi mianowany kaszt. Czechowskim d. 16 stycz. r. 1768. Na drugim sejmie rozbiorowym w r. 1772 wybrany w liczbę delegatów, należał do układów z mocarstwami. Zasługi, względem króla, ale nie względem ojczyzny położył tu znakomite, sypnięto też na niego gradem łask i dostojeństw; d. 20 grudnia r. 1773 kawaler orderu św, Stanisława. Kaszt, sandomierskim został d. 20 marca r. 1774; tegoż dnia otrzymał chorągiew pancerną po śmierci Wielopolskiego, w-dy sandomierskiego. Przy rozdawaniu dóbr dostały się Ł-mu Godów, Komaszyce, Wola Komaska, połowa Puszni i Ruda Maciejowska w Lubelskiem (dobra pojezuickie, płacił z nich dzierżawy na fundusz edukacyjny tylko złp.

11 972 gr. 6), był mianowany członkiem komi-syi rozdawniczej w r. 1774, która rozporządzała funduszem edukacyjnym . Nakoniec konstytu-cya z r. 1775 wyzuaczyła mu pensyi dożywotnej 20 000 złp. pod pozorem, że „krzesło kasztelanii sandomierskiej przez zakordonowanie dóbr Witkowice, do tegoż krzesła należących, z całej zupełnej ogołocone jest intraty“. Wzywany był do rozmaitych komisyj z tego sejmu, np. do sprawy Brześcia litewskiego, do przejrzenia projektu regulaminu wojskowego, ułożonego przez Komisyę wojny. Zabierał głos przeciw ustanowieniu Rady nieustającej, bo ze względów skarbowych i prawnych rada ta mogła szkodzić obywatelom; czego król nie potrafił, usuwała przewagę senatu. Kiedy zaś przeciw dowodzeniom Ł-go wystąpili trzej ambasadorowie, kasztelan cofnął się zapewniając, że „tylko do ulepszenia niektórych punktów mówił". Był Ł. za okazaniem względów stanowi duchownemu w przedmiocie zniżenia stopy procentowej od sum kościelnych. Na sejmie Mokrouoskiego był Ł. delegowanym z senatu do Komisyi likwidacyjnej. Po sejmie Ł. był członkiem komisyi boni ordinis w Sandomierzu pod prezydencyą Macieja Sołtyba, wojewody (1780). Generałem-lejtnantein wojsk

kownik, potem husarz chorągwi króla Jana III, o którym And. Max. Fredro („Vir consilii“ 1730) to chlubne dawał zdanie: ,,że pierwsze w senacie krzesła o niego ubiegaćby się powinny“. Statysta zawołany, ze sprawiedliwości w trybunałach, powagi na sejmach, ludzkości osobliwej w życiu powszechnie znany i wzięty, wymową łagodną wszystkich serca sobie ujmował.—Por. Święcki „Hist. Pam.“ (I, 151).

Łuczyński Henryk, właściciel dóbr w pow. Złoczowskim w Galicyi i dramaturg; napisał kilka komedyi i dramatów, grywanych na scenie lwowskiej: „Renegat“ (1874); „Baronowa Alina“ (1878), „Za panią matką“ (1878).

Łuczyński Ludwik Kazimierz, dyplomata, Polak, w służbie rossyjskiej. Szlachcic z Łęczyckiego, herbu Nałęcz (f 28 list. 1751 w Wiedniu). Jego dziadek, Hieronim, był chorążym kijowskim, ojciec, Felicyan, stolnikiem łęczyckim, matka, z domu Lasocka, podkomo-rzanką zakroczymską. Braci miał czterech, wszyscy piastowali urzędy w ziemi gostyńskiej, różańskiej i warszawskiej, jeden słynął jako uczony. Ludwik przypadkiem zabłądził w Łącznowolski J a kó b, satyryk polski w. XVII. strony dalekie od ojczyzny podczas wojny Szczegółów życia jego nie znamy; samo nazwisko może zmyślone; małopolauin z ziemi podgórskiej. Gdy satyra polityczno-społeczna po Opalińskim w druku umilkła, zapanowała obyczajowa, szczególnie przeciw kobietom zwrócona. Ł. należy do jej przedstawicieli dla pisemka p. t. „Nowe zwierciadło modzie dzisiejszego stroju akomodowane, damom polskim które się modnie noszą ofiarowane“ (1678, drugie wydanie 1682). Najpierw „Heraklit próżność mody dzisiejszej opłakuje“, potem „De-mokryt też mody próżność żartami wyraża“.

Ciekawe dla szczegółów ubrania i pożycia, prawi up. o tych co „trzewikiem za zdrowie spełniają“, o „białym chiebie“ (kobietach), o noszeniu wieńców (już wzgardzonem i na wieś odsyłanem--„wej czubata kurka“, tak zowią

A Br.

(Lipsk 1900, Indeks).

jestem, ty=jesteś, on=jest (np. w jęz. Afrykańskich i Amerykańskich). Wogóle pierwotna identyczność zaimków ( wskazujących i osobistych) ze słowem „być“ w różnych grupach języków staje się coraz prawdopodobniejszą (A. Trombetti „L’unita d’origine del linguaggio“, Bologna 1905, 136 — 140). Dla jęz. indoeuropej-skich tezy tej broni genialny lingwista holenderski J. van Giuneken („Principes de linguistique psychologique“. Paris 1907, 109—112). W ten sposób zagadnienie o istocie Ł-a przenosi on z wyżyn metafizyki bytu do poziomej rzeczywistości życiowej i w zdaniu „wieloryb [jest] to ssak“ nie chodzi bynajmniej o przeciwstawienie „substancyi“ i „bytu“, lecz po prostu o wskazanie na inny przedmiot (ssaka), w którym tamten (wieloryb) jest utożsamiany w naszej myśli, w naszych skojarzeniach. W najlepszym razie Ł. jest zewnętrznym znakiem, że takie skojarzenie (podmiotu z orzeczeniem) się dokonało rzeczywiście. Wszechstronnie, z innego zresztą stanowiska, omawia sprawę Ł-a W. Wundt („Völkerpsychologie, I. 2. Die Sprache“

li. A

pannę z wieńcem) i t. p.

Łączyńskl Jan, prawnik polski w w. XVI, pochodził z rodziny mazowieckiej, męstwem, odwagą i poświęceniem się dla kraju sławny. Sam był burgrabią, pisarzem grodzkim krakowskim i przemyskim, sekretarzem królewskim. Mąż wielkiej nauki i w prawie polskim biegły. Królowie używali go do swoich sądów zadwor-nych. Zasiadał także w trybunałach. Konstytu-cyą r. 1589 mianowany był do korrektury praw koronnych. Zostało się po nim obszerne „Compendium sądów króla jemci prawem koronnem na dwie części rozdzielone“ (1594, in folio), które tłómaczył na język łaciński Daniel Tor-nai. Rękopis tłómaczenia jako i oryginał polski znajdował się w bibliotece Załuskich, kopie zaś tychże posiada biblioteka gdańska i miał J. W. Baudtkie.

Łuczyński Andrzej, podkomorzy nowogrodzki, pierwej w regimencie ojcowskim puł-

szwedzkiej. Piotr W. popierał wtedy w Polsce stronnictwo, na którego czele stali: prymas Stan. Szembek i het Sieniawski. Poznał Piotr podczas swoich pochodów przez Polskę młodego Ł-go i polubił go, a w r. 1707 wszedł Ł. do jego służby i zostawił braciom fortunę w Gostyń-skiem. Był sekretarzem u cara i pojechał z nim do Moskwy, potem został szambelauem. Piotr był tak zadowolonym jego wielkiej roztropności i rozsądku, że go zaczął używać w sprawach dyplomatycznych. Przy Andrzeju Matwjejewie wysłał go do Anglii, potem do Austryi, mianował go rezydentem w Gdańsku, potem w Warszawie, nakoniec w Berlinie i w Kassel. Z tego ostatniego stanowiska pojechał jako poseł pełnomocny do ces. Karola VI, celem zawarcia wiecznego pokoju: pokój ten podpisał imieniem Piotra w r. 1721 i odtąd przesiedział w Wiedniu na poselstwie długie lata, bo i następcy Piotra utrzymali go na stanowisku. Należał wtedy do rozwiązywania sprawy Polski podczas bezkrólewia po Auguście II, kiedy sprzymierzone z sobą dwory wystąpiły przeciw St. Leszczyńskiemu. Był dyplomatą bardzo zręcznym i gorliwym, dla tego 30 lat ciągle przesiedział w Wiedniu. Urn. w Wiedniu d. 28 listop. r. 1751. Względem pozostałego po nim majątku wypadły „dyspozycye“ imperatorowej Elżbiety (Moskwa 11 list. 1753). przyznające go synowcom rodzonym. Musiał o to nastąpić spór pomiędzy rodziną w Polsce, bo na sejmie dele-gacyjnym w r. 1768 uchwalono konstytucyę pod tytułem „sukcesya urodzonych Łączyń-skich“, w której Rzplta oświadcza, że zagraniczne sukcesye nie podlegają prawu polskiemu i pozyskanie ich należy od wyroków sądów cudzoziemskich. Sejm dla tego chciał, żeby „dys-

pozycye iraperatorowej“ nie były naruszane. ! osłaniają trawy młodsze przed suszącemi wia-Jedynie co do wyroków krajowych, potem trami; trawy niskie kupiąc się około korzeni wypadłych, tranzakcyei komplanacye względem traw bujniejszych, nie przepuszczają w głąb całego majątku, dobrowolnie zaszłe pomiędzy spółspadkobiercami, miały zostać w swojej mocy („Vol. Leg.“ VII, 814). Widocznie więc do tego majątku więcej sie w Polsce znalazło osób, więcej było synowie, niż synowców. Kon-stytucya zaś miała na celu zaspokoić tylko spadkobierców wyznaczonych przez „dyspozy-cyę“ iJ. Bartoszewicz w Większej „Enc.“ Orgelbranda).

ziemi palących promieni słonecznych i utrzymują ziemię przez czas dłuższy w stanie wilgotnym. Jedna roślina uzupełnia poniekąd drugą, gdy jedna ginie, zajmuje inna jej miejsce. Tą różnogatunkowością sprzęt paszy corocznie w równowadze się utrzymuje. Badając uważniej darń Ł-wą, widzimy, że składa się z gęstej, przez przyrodę sztucznie wytworzonej plecionki roślin różnorodnych. W przeważającej ilości (70 — 95$) są to trawy (Orami-neae)\ obok nich rosną (10 — 25$) rośliny motylkowe (Papïlionaceae)\ pojawiają się jeszcze, zwykle w niewielkiej ilości, t. zw. zioła, rośliny należące do różnych rodzin, a niekiedy i chwasty niepożądane, które obniżają częstokroć wartość łąk, bądź zabierając pokarm lepszym roślinom, bądź też własnościami swemi szkodliwemi, a nieraz trującemi czyuią siano niezdrowem. Znajomość roślinności Ł-ej jest dziś dla rolnika rzeczą niezbędną. Co do traw ze względu na wartość pastewną, dzielą gospodarze trawy na słodkie i kwaśne. Słodkiemi nazywają wszystkie lepsze trawy nie dla tego, że zawierają większą ilość jakiegoś pierwiastku cukrowego, lecz że dają pożywniejszą paszę i rosną na Ł-ach lepszych. Do traw kwaśnych zalicza się: turzycę (Carex), cibory ( Cyperus), wełniaki (Eriopkorum), sitowie (Scirpus), należące do rodziny ciborowa-tych (Gyperaceae), jeżogłówki (Sparganium). pałki {Typka), z rodziny pałkowatych (Typka-ceae), kosmatki (Luzula), sity (Juncus), z rodziny sito waty ch ( Juncaceae) i t. p. Lubią one najbardziej miejsca mokre, bagniste, albo wodą stojącą zalane i tylko bardzo rzadko rosną nad brzegami wód płynących albo na suchych miejscach; dają siano grube, twarde, mało pożywne. Rośliny motylkowe posiadają większą wartość pastewną aniżeli trawy i odznaczają się szczególnie znaczną zawartością ciał białkowatych. Pod względem wartości pastewnej zioła nie dorównywają trawom lepszym i roślinom motylkowym. Niektóre z nich zawierają pierwiastki gorzkie korzenne, nadające lepszy smak paszy i oddziaływające pomyślnie na przyrządy trawienia. Niektóre z chwastów, zagnieżdżając się tłumnie na Ł-ach, wyrządzają szkodę widoczną i w oczy wpadającą, jak np. mchy (Spkaynum, Hypnnm, Polytrichum i t. d.), skrzypy {Equisetum, palustre, E. limo-sum, E. silvaticum), kanianka (Cuscuta), osty {Carduus crispns, C. palustris), szczawie (Ru-mex Ascetosa, R. obtusifolius) i t. p. Zdarzają się jednak chwasty, które nie bardzo na Ł-ce zawadzają, a przecież są bardzo zdrowiu inwentarza szkodliwe, mimo, że szkoda częstokroć nie jest bardzo widoczną. 2) KI asy fikać y a. Naturalnemi zowiemi Ł-i, w pierwiastkowym stanie natury, do którego powstania w

Ł|karskie starostwo nie grodowe w ziemi Michałowskiej w woj. Chełmińskim. Składało się ze wsi Łąkosz Wielki, która r. 1570 liczyła 36 włók, posiadała 1 wolnego ogrodnika, 8 ogrodników robotnych, karczmę dziedziczną, krawca. W początku w. XVII tenuta-ryuszem był Łaski; w w. XV111 dzierżawa ta, uazywana już starostwem; znajduje się w posiadaniu Czapskich.

Ł|ki —powierzchnia, poświęcona stale lub przez pewien czas uprawie roślin pastewnych, której porost sprzątamy jako siano. Ł. tworzą główną podstawę wytwarzania paszy, Plon z nich bywa pewniejszy, niż z roślin uprawianych w polu, gdyż na Ł-ach rosną trawy długotrwałe, mniej czułe. Różnorodność w poroście daje rękojmię, że sprzęt siana nigdy prawie nie może całkowicie chybić. Trzeba wybierać przy zakładaniu łąk położenie niskie, o ile możności w pobliżu wody. Zbytek wilgoci jest szkodliwy, zawsze jednak położenie winno być takie, ażeby roślinom nie zbywało na wodzie. Woda stojąca działa zabójczo, pizepływająca wywołuje porost traw dobrych.

Ciepło i powietrze winny mieć ciągły dostęp do gleby Ł-ej, a grunt powinien być przepuszczalny, porowaty. Klimat wywiera nie mały wpływ na roślinność Ł-wą. W krajach z klimatem morskim lub górskim, wilgotnym, warunki atmosferyczne bardziej sprzyjają roślinności, niż w kraju z klimatem przeważnie lądowym, gdzie powietrze mniej jest wilgocią nasycone. Od oświetlenia i jego natężenia zależy zapach i smak roślin Ł-ycli. W Alpach,

Karpatach lub Tatrach, siano zbierane ze stoków gór, wystawionych na ciągłe i bystre oddziaływanie słońca, posiada przyjemniejszy zapach, jest wonniejsze i daje też paszę lepszą. 1) Roślinność łąkowa. Na Ł-ach rosną rośliny najrozmaitsze, a odpowiednio do klimatu, położenia i gleby, raz ta, raz inna roślina przy sprzęcie siana największą ma przewagę. Każda z nich prawie wymaga innych warunków do pomyślnego wzrostu: jednym sprzyja wilgoć, drugie mniej suszy się lękają, jedna wymaga gruntu żyznego, druga udaje się i na gorszym, jedne rozwijają się wcześniej, drugie później, niektóre wyrastają wysoko, inne nisko. Rośliny rosnące wysoko, wcześnie wybujawszy po nad powierzchnię,

1022

Łąkotka a

Łękotka.

niczem człowiek się nie przyłożył. S z t u]c z-nemi takie, których darń z jakiejkolwiek bądź przyczyny musi być zniszczona i utworzona lub też gdy grunta orne zamienia się na Ł-ę. Ł. sztuczne mogą być trwałe lub czasowe, t. j. przez pewien przeciąg czasu pod uprawę ziemiopłodów użytkowane, a potem znowu na Ł. obracane. Rozróżniamy także Ł. nawadniane i u i e n a w a d n i a n e; nawadnianie bywa naturalne lub sztuczne. Według naturalnego położenia dzielą się Ł-i na suche, wilgotne i bagniste, a odpowiednio do ilości pokosów na jedno, dwu, trzy i więcej kośne. Naturalne Ł. można podzielić na następujące klasy główne: a) Ł. nizinne, porzeczne, ponad rzekami i wodami. Woda występująca z koryta zalewa powierzchnię i osadza na niej szlam żyzny. Podglebie przepuszczalne ułatwia przesiąkanie zbytniej wody. b) Ł. błotne (bagniste) zawsze nadmiernie wilgotne, utworzone głównie z butwiejących szczątków roślinnych. Jeżeli warstwa szczątków przechodzi w torf, nazywamy Ł-ę taką torfiastą. Ł. murszaste wyróżniają się od torfiastych dalej posuniętym rozkładem części roślinnych i nieco większą zawartością ciał mineralnych. Grunt takich Ł. jest zimny, zawiera wiele próchnicy kwaśnej, a często jest tak grzązki, że niepodobna nań wjechać końmi. W warstwach spodnich natrafić można nieraz na pokłady rudy żelaznej. Porost tych łąk składa się prawie z samych traw złych, kwaśnych, c) Ł. leśne w dolinach i na równinach, pomiędzy lasami. Zwykle mokre i zanadto ocienione, wydają siano liche, mało aromatyczne, d) Ł. górskie, najczęściej na stokach gór, mają zwykle dość płytką warstwę rodzajuą. W naszym klimacie, nie dają wielkich zbiorów, lecz w innych krajach, z klimatem wilgotniejszym, porost bywa dobry. Rosną tam najlepsze trawy i zioła, siano jest drobne, delikatne, wonne, bardzo smaczne i pożywne, e) Ł. zdrojowe najczęściej u stóp pól i pagórków. Mają glebę różnorodną. Jeśli gleba jest ciągle przejęta wodą zaskórną, tworzą się błota grzązkie, małą wartość mające. Gdy woda spływa po powierzchni, nie zatrzymując się długo, tworzy się niekiedy łączka niezła, f) Ł. polne czyli smuż ne, położone zwykle nisko pomiędzy polami uprawnemi. Woda spływająca z wyżej leżących pól okolicznych, zabiera części pożywne i użyźnia niemi Ł-i. Nie ma na nich stale tej wilgoci przez cały rok, jak na Ł-ach nadrzecznych, a podczas letnich upałów we-getacya cierpi często od posuchy. Wydajność Ł. tych jest zależna od położenia i jakości gleby. Stosownie do średnieej ilości siana, rozróżniają Ł - ki: a) klasy pierwszej, wydające rocznie z morga 300-sto prętowego przynajmniej 40 centn. „dobrego“ siana (l'/8 centn. średniego siana = 2 centn. lichego

na nowo

= 1 centn. dobrego siana). 6) Drugiej, wydające przynajmniej 30 centn. c) Trzeciej z wydajnością przynajmniej 20 centn. d) Czwartej wydające przynajmniej 12 centn. e) Piątej wydające rocznie z morga przynajmniej 8 centn. „dobrego“ siana. Pod względem cen, mających służyć do oszacowania Ł., podzielono Ł-i Królestwa Polskiego na dwa oddziały. Do oddziału I należą: 1) gub. Warszawska, 2) Kaliska, 3) Piotrkowska, 4) Płocka, z wyłączeniem pow.: Sierpskiego i Przasnyskiego, 5) z gub. Kieleckiej: a) pow. Miechowski, b) położone na prawym brzegu Nidy części pow. Jędrzejowskiego i Pińczowskiego, 6) z gub. Radomskiej pow. Sandomierski, Opatowski i Radomski, 7) z gub. Suwalskiej pow. Ma-ryampolski, Władysławowski, Wołkowyski, 8) z gub. Łomżyńskiej pow. Pułtuski, Ostrowski, część pow. Ostrołęckiego po lewej stronie Narwi i część pow. Makowskiego, po prawej stronie Orzyca. Do oddziału II należą: 1) gub. Siedlecka, 2) Lubelska, 3) wszystkie powiaty gubernii: Płockiej, Kieleckiej, Radomskiej, Suwalskiej i Łomżyńskiej, nie zaliczone do oddziału I-go. — T-stwo kredytowe ziemskie przyjmuje następujące ceny za mórg opisanych powyżej pięciu klas Ł.I

Klasa I

Klasa II

Klasa III

— Klasa IV

Klasa V

oo O te

W oddziale I-ym „ Il-im

Liter.: Delius A. „Die Cultur d. Wiesen u. Grasweiden“ (Halle 1874); Dünkelberg P. W. „Der Wiesenbau in seinen landwirth. u. techn. Grundzügen“ (Braunschweig 1881); Halfer W. „Kultura łąk“, przeł. z niemieckiego (Warsz. 1860); Fries C. F. „Nauka uprawy łąk“, z niemieckiego (Warsz. 1860); Vincent L. „Der rationelle Wiesenbau, dessen Theorie und Praxis“ (Lipsk 1870); Stehler F. G. „Die Gras-samen-Mischungen zur Erzielung des grössten Futterertrages von bester Qualität“ (Bern 1883); Wittmack L. „Anleitung zur Beurteilung des Pferdeheues“ (Berlin 1889); Sempo-łowski A. Dr „Gospodarstwo łąkowe“ (Warsz, 1889); Strecker W. „Die Cultur der Wiesen, ihr Werth, ihre Düngung und Pflege“ (Berlin 1894); Lehrke J. „Mischung u. Ansaat der Grassämereien, sowie Pflege u. Ertrag der Gras-culturen“ (Breslau 1888).

Łękotka albo Łękotka (anat). 1: Ł. paznokcia albo Białek p-a (.Lunula unguis s. L. condicans), część nasady paznokcia, wystająca z pod skóry, widoczna zwłaszcza na wielkich palcach rąk; jest półksiężycowata, biaława, a przynajmniej znacznie jaśniej zabarwiona niż paznokieć sam —por. Paznokieć.—

120

104

cr< 05

co cc

CO i—♦

to to

2) Ł. stawowa (Meniskus s. cartilayo inter- , skarbnika. Był sekretarzem w dyrekeyi Tow. articularis), chrząstka półksiężycowata, napo- ' czytelń ludowych i członkiem rady miejskiej tykana w stawach niektórych) szczególnie wiel- > poznańskiej. Ogłosił rozprawę: „De nuntiorum

Dr J. P.

D.

D.

L. K.

Red.

kie są dwie Ł-i w kolanie.

Łąpiński Stanisław Jan (* 6 maja 1848 w Brzustowie w pow. opoczyńskim). Nauki ukończył w gimnazyum kieleckiem i w Warszawie. Jako dziennikarz rozpoczął pracę w „Dzień, dla wszystkich“; w „Rozwoju⁴* pracował od założenia pisma, przedtem pracował w „Tygodniu. Piotrkowskim; korespondent „Słowa“, „Gazety Polskiej⁴*, „Kur. Warszawskiego“. Napisał: „Kolejowy*⁴ komedya (na scenach polskich), „Ojciec*⁴ dramat (wystawiony w Łodzi), „Córka zawiadowcy⁴* komedya; „Nad Pilicą*4 dramat (w „Rozwoju“), „Powrót z Brazylii“ sztuka ludowa; „Oblężenie Rakowca*⁴ dramat historyczny.

Łątka, owad, ob. Ważki.

Łążan, ob. Elaeodendron.

Łbioohy, skorupiaki, ob. Hyperina.

Łeba, Łeba, rz„ wpada do Bałtyku między Łupowem a Piaśnicą, płynie równolegle do rz. Łupów, wierzchowiną swoją styka się z wierzchowiną rz. Bukowiny. Ł. powstaje z jezior (Czepońskie) pow. kartuskiego, pomija Lębork i przy uściu rozlewa się we wielkie jezioro Ł. zwane. Przy Lęborku uchodzi do Ł. rz. Ocolica. Tam, gdzie jezioro Ł. odlewa swe wody do morza, styka się z nim przy mieście Ł. struga płynąca z dwóch jezior i odlewająca przy uściu (pod wsią Gielnow, według Długosza) jezioro Sarbskie.

Łebiński I, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem — trzy złote krzyże kawalerskie: jeden i dwa. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ręka zbrojna z mieczem. Odmiana herbu Szaława (ob.), używana przez ród Ł-skich przyd. Halka, osiadły na Pomorzu w w. XVIII. Źródła: Ostrowski; Siebmacher III, 2, 281.

Łebiński II, herb polski. Na tarczy w polu barwy niewiadomej — pomiędzy dwiema sze-ściopromiennemi gwiazdami u szczytu tarczy — półksiężyc przeszyty z góry na dół dwiema strzałami równoległemi. Nad hełmem w koronie szlacheckiej półksiężyc z gwiazdą na każdym rogu. Używany przez rodzinę Ł-kich, osiadłą w ziemi krakowskiej i ks. cieszyńskiem. Źródła: Siebmacher VI, 7; III, 92; pieczęć Jana Łebińskiego na autografie z r. 1752 w zbiorach Ordynacyi hr. Zamoyskich.

Łebiński Władysław, pisarz polski (* 29 wrześ. 1840 w Stążkach pow. Świecki), kształcił się w gimnazyum w Chełmnie, następnie w uniwersytecie wrocławskim. W r. 1867 wstąpił do redakcyi „Gaz. Toruńskiej“, w r. 1871 przeniósł się do Poznania, gdzie, nabywszy drukarnię, założoną przez J. I. Kraszewskiego, rozwinął ją. W zarządzie T-stwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu przez lat siedm pełnił urząd

Terrestrium origine, conditione, rebus gestis“ (Wrocław 1863); „O podstawach przemysłu⁴* (Poznań 1883); cenne „Materyały do słownika łacińsko-polskiego średniowiecznej łaciny i starożytności polskich“ (Poznań 1885,    1889).

„O wojach i rycerzach polskich“ („Ateneum“ 1885); „Co Al Bekri opowiedział o słowianach“ (Poznań 1886), nadto „Kółka rolniczo-włościańskie w Poznańskiem“ (Ateneum 1881). Pisywał do „Kwart, hist.⁴⁴, „Histor. Zeitschrift“, Sybla; „Arch. f. Slav. Philologie“ do „Czasu⁴* i „Kraju⁴⁴. Syn Jana, który wraz z bratem był w r. 1846 oskarżony o zbrodnię stanu i skazany w Berlinie na więzienie, Ł. dużo poświęcał się publicystyce, wydawał „Wiarusa⁴⁴, „Trud“, a w r. 1884 „Polonische Correspondes“, ale już w tym roku musiał za to pismo odsiadywać karę dwumiesięczną; w listop. r. 1896 objął redaktorstwo naczelne „Dziennika Poznańskiego“, które-to stanowisko piastował do śmierci zaszłej, d. 9 paźdz. 1907. Wydawał „Wiarusa**, przemysłowy „Trud⁴*, przez pewien czas pełnił obowiązki poddyrektora „Vesty“.—Por. „Wielkopolanin*⁴ 1907, Nr 234; „Dzienn. Poznański*4 1907 Nr 234. Pod pseudonimem „Saławy“ napisał parę udatnych rzeczy dla ludu.

Łebiński Walery (* 1862 w Będzitówku pod Łabiszynem, pow. Inowrocławski), syn Józefa. Nauki gimnazyalne odbył w Bydgoszczu, poświęcał się agronomii, nie zaniedbując stu-dyów literackich i ekonomicznych. Przez czas dłuższy zamieszczał w „Kur. Pozn.“ artykuły treści ekonomicznej, oraz nowele pod inicya-łami W. Ł. z C. („Szary człowiek“, „Złote dziewczę“, „Kwiat jabłoni“ i in.). W lipcu r. 1894 objął redakcyę „Wielkopolanina“. Pod pseudonimem „Majak“ zamieścił w „Przegl. Pozn.“ kilka nowel, wydał dwutomową powieść „Synowie Szamila“, dramat „Ambicya“, przekładał z czeskiego na polski powieści (we „Wielkopolaninie“, „Nowinach Raciborskich“ i kilku pismach amerykańskich). Z oryginalnych prac: „Obrazki z obczyzny“, „H. K. T.“, „Dla ziemi“ i kilka humoresk. W r. 1900 wystawiono na scenie poznańskiej jego symboliczny 5 aktowy obraz dramatyczny „Dusza ludu⁴*; w r. 1904, aktową farsą „Bracia Siamscy“; w r. 1909 wydał 3-aktowy dramat „Łamali się“. Ubiegał się o mandat poselski w zagrożonych przez niemczyznę obwodach; zajmuje się sprawą krzewienia w Ks. Poznańskiem kolonii wakacyjnych.

Łebkowski (Lepko wsk i) Ignacy (* 1722 —f 1784 w Krzemieńcu), jezuita. Do zgromadzenia wstąpił r. 1740 i nauczał w różnych szkołach, głównie w Krzemieńcu. Jest autorem znanego utworu „Wiersz zabawny niemiecko-polski o pogorzelisku kościoła i kolegium lubelskiego societatis Jesu“ (bez miejsca i daty; wyd.

2-e Lublin 1767). Wiersz ten jeszcze w w. Łek, Łęk, Łęg, Łyk, rz., prawy dopływ XIX sprzedawano na jarmarkach.    L- K- I Biebrzy, prawego dopływu Narwi. Z lewej

Łechtaczka albo Łaskotka (Clitoris s. strony wpada do niej Jegrznia, która wody coles v. penis muliebris, s. membrum muliebre), Łęckiego i Rajgrodzkiego jeziora wprowadza do dawniej także, poetycznie raczej, niż anato- Łyka pod Czyżewem.

Źródła:

n.

Dr J. P,

micznie, za przykładem łaciny p o d ż o g ą We- Łekno, Łekna, herb polski. Na tarczy nery (oestrus Veneris) zwana. Część narządu w polu czerwonem — dwa srebrne ku sobie płciowego niewieściego, mieszcząca się w głębi zwieszone liście rośliny wodnej, zwanej Łekuia, szpary sromowej (rima pudendi) w odcinku jej na łodygach z koronkami, w pałąk u góry górnym i przednim, odpowiadająca anatomicz- zgiętych i ukośnie u dołu zkrzyżowanych. nie prąciu męskiemu i podobnie zbudowana. Stary herb, należący do gatunku t. zw. arma Składa się z dwu wałków, czyli ciał jami- parlantia, t. j. takich, które nazwą swoją mosty ch (corpora cavernosa clitoridis), końcami wią już o treści godła; powstał zapewne w wewnętrznemi przyrośniętych do kości kulszo- początkach w. XIII na Śląsku, gdzie używała wej i otoczonych mięśniami kulszo w o-j am i- go gałąź wielkopolskiej rodziny Stoszów z Łek-stemi (musculi ischio-caxernosï), zewnętrznemi na (dawny pow. kcyński), osiadła na Kunicach, zaś zrośniętych i tworzących przez to całość Stoszowie owi musieli osiedlić się na Śląsku (corpus cl.) naprężliwą, z wyglądu i położenia z jakimś dawnym swym znakiem rodowym, podobną do prącia męskiego, jeno w wymia- mającym zawołanie terytoryalne Łekno. W rach b. znacznie mniejszą (3—4 cm). Ze spo- okresie tworzenia się herbów na modłę zachod-jeniem łonowym łączy Ł-ę więzadlo zwane nio-europejską, nie zdając sobie już widocznie wies zad ełkiem (ligamentum Suspensorium sprawy z różnicy pomiędzy treścią znaku, a cl.)-, na zewnątrz wystaje tylko jej koniec t. zw. jego nazwą, postarali się o umieszczenie w tar-żołądź (glans cl.), opatrzona uapletkiein czy listków rośliny łekni, nie zapominając (praeputium cl.) i w ę dz i d eł k i e m (frenulum) przytem wywieść pochodzenie jego z Kroacyi, podwójnym, twory te zaś są przedłużeniem co późniejsi pisarze heraldyczni powtórzyli warg sromnych mniejszych (labia tmdendi mi- jako pewnik. Część Stoszów śląskich została nora). Nadto do Ł-i należą jeszcze dwa ciała na nowej siedzibie, od której przybrała nazwi-jamiste przedsionka (corpora cavernosa sko Kaunitzów (hr. pruscy r. 1798); inni nie vestïbuli), odpowiadająceop u szcze j amist ej zerwali związków z Wielkopolską, gdzie raz cewki moczowej męskiej (bulbus urethrae). Ł. w raz w w. XIV i XV występują comesowie nie jest przedziurawiona, jak prącie męskie, Stoszowie v. ötoszowiczowie z Kunic. Jedna przez cewkę moczową, która się otwiera sa- z nich linia, osiadła na Górzynie (pow. kcyń-modzielnie na 2 — 3 cm. pod nią ku tyłowi — ski), cząstce ojcowizny prastarej, przybrała Por. Narządy płciowe nie w. — Naczynia rychło nazwisko Górzyńskich, druga pozostała krwionośne Ł-i, dosyć liczne, są gałązkami tę- przy nazwisku Stoszów z Kunic i Olbrachcie, tnicy sromowej zewnętrznej i wewnętrznej {ar- Z tej drugiej Zygmunt, dworzanin króla Kamena pudenda externa et interna); unerwienie zimierza Jagiellończyka, uzyskał d. 6 grud. r. obfite pochodzi zaś bądź od splotów podbrzu- 1484 udostojnienie herbu rodzinnego przez do-sznych bocznych nerwu zwojowego (ner- danie nad hełmem w koronie szlacheckiej po-vus sympatliicuś), bądź od n-u łonowo-udo- łowy jelenia złotego z koroną na szyi i labrów we go (n. genitocruralis) i sromowego (n. czerwonych, podszytych srebrem. pundendus)\ wskutek unerwienia tak bogatego Piekosiński, Siebmacher IV, 11, 46; Semkowicz; Ł. staje się b. wrażliwą i czułą i jest siedli- j „Ród Pałuków“. skiem głównym rozkoszy płciowej.

KONIEC TOMU XLIII, SER. I-ej.

biblioteka j r główna

Dodatek do t. XL!II—XL IV 1/11, E. P. I.

KOMITET REDAKCYJNY

WIELKIEJ ENCYKLOPEDYI POWSZECHNEJ

ILUSTROWANEJ

STANOWIĄ:

Appel Karol (Językoznawstwo i filologia) Brückner Aleksander (Literatura polska) Broniewski Kazimierz (Sztuki plastyczne) Dickstein Samuel (Matematyka)

G-oldsobel Andrzej Jerzy (Chemia)

Kempner Stanisław (Ekonomia)

Kętrzyński Stanisław (Historya polska) Konic Henryk (Prawo)

Kryński Adam Antoni (Językoznawstwo) Krzemiński Stanisław (Sekretarz stały. Hi story a polska w. XVIII i XIX) Krzywicki Ludwik (Redaktor główny.

Antropologia i Etnografia)

Knlwieć Kazimierz (Zoologia)

Lorentowicz Jan (Literatura francuzka. Teatr) Łempicki Michał (Górnictwo)

Nałkowski Wacław (Geografia fizyczna) Obrębowicz Bolesław (Technika i Technol.) Peszke Józef (Medycyna)

Poliński Aleksander (Muzyka)

Pożaryski Mieczysław (Fizyka)

Skłodowski Józef (Medycyna)

Smolikowski Seweryn (Sztuki plastyczne i Filozofia)

Trzebiński Józef (Botanika)

Weyberg Zygmunt. (Mineralogia) Zakrzewski Adam (Statystyka)

Lista nowoprzybyłych w t. XLIII—XLIV Współpracowników „W. ENCYKLOP. POWSZ. ILUSTROWANEJ”.

a) Podług alfabetu:

b) Podług kryptonimów:

Alfred Tom.

B. Iwiński.

Zygmunt Nagórski.

Emil Kipa.

Edmund Malinowski.

Emil St. Rappaport. Kazimierz Buga.

Zygmunt Kmita.

— Ks. Wojciech Bryndza^ Michał Birżiszka.

Michał Brensztein.

Marya Koszutska.

Melania Garfeinowa. Michał Roemer.

Marceli Szarota.

— Natalia Gąsiorowska. Stanisław Bukowiecki.

St. Kohn.

Tadeusz Plewiński.

Birżiszka Michał. M. Bir. Brensztein Michał. M. Br.

Brodzki Zbigniew. Z. B. i Zb. Br. Ks. Bryndza Wojciech. Ks. Woj. Br Buga Kazimierz. Kaź. B. Bukowiecki Stanisław. St. Buk. Garfeinowa Melania. Ml. Gr. Gąsiorowska Natalia. N. G. i N. Gr. Iwiński B. B. Iw.

Kipa Emil. E. K.

Kmita Zygmunt. Km.

Kohn St. St. K.

Koszutska Marya. M. Ko. Malinowski Edmund. E. M.

Nagórski Zygmunt. Dr Z. N. Plewiński Tadeusz. T. P.

Rappaport Emil Stan. E. St. R. Roemer Michał. M. R-er.

Szarota Marceli. M. Sz.

Tom Alfred. A. T.

Ks. Zimerman. X. Dr Z,

A T.

B. Iw.

Dr Z. N.

E. K.

E. M.

E. St. R. Kaź. B.

Km.

Ks. Woj Br.

M. Bir. —

M. Br. —

M. Ko. -Ml. Gr. —

M. R-er. —

M.    Sz. —

N.    G. i N. Gr.

St. Buk. —

St. K. -T. P. —

X. Dr. Z. — K siądź dr Zimerman.

Z. B. i Zb. Br. — Zbigniew Brodzki.

<XX>Ofi^X>0

8*⁰⁴

vT

<%•

S. 07

i

d

pni TTrPHMig^ KRAKC

GŁÓ

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

Kdn. 524. 13, IX. 54

^W06386

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220353